Iqtisodiy resurslar mazmuni turlari va cheklanganligi - Iqtisodiyot - Kurs ishlari

Dokument ma'lumotlari

Narxi	9000UZS
Hajmi	83.6KB
Xaridlar	5
Yuklab olingan sana	20 Yanvar 2025
Kengaytma	docx
Bo'lim	Kurs ishlari
Fan	Iqtisodiyot

Sotuvchi

Mirolim 2000

Ro'yxatga olish sanasi 20 Yanvar 2025

5 Sotish

Iqtisodiy resurslar mazmuni turlari va cheklanganligi

Sotib olish

Oʻ ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY VA
O
ʻ RTA MAXSUS TA’LIM VAZIRLIGI
ANDIJON MASHINASOZLIK INSTITUTI
« Gumantiar fanlar » kafedrasi
«Iqtisodiyot nazariyasi» fanidan
KURS ISHI
Mavzu:
IQTISODIY RESURSLAR: MAZMUNI, TURLARI VA
CHEKLANGANLIGI
Bajardi: ___kurs ___guruh «____________» yo nalishi talabasi ___________
ʻ
__________________________________________________________________
Tekshirdi: __________________________________
Andijon-2021

IQTISODIY RESURSLAR: MAZMUNI, TURLARI VA
CHEKLANGANLIGI
Reja:
Kirish
1. Iqtisodiy resurslar mazmuni va turlari
2. Iqtisodiy resurslar cheklanganligi sharoitida ishlab chiqarish
3. O`zbekistonning iqtisodiy resurslari va uning resurs salohiyatidan
samarali foydalanish
Xulosa
Adabiyotlar
1.

KIRISH
KURS ISHINING DOLZARBLIGI: Bugungi kunda mamlakatimizdagi
islohotlar, eng avvalo, dunyoda, shu jumladan, jahon iqtisodiyoti kon’yunkturasida
yuz berayotgan turli o‘zgarishlarga mos holda amalga oshirilmoqda. Tanlab olgan
yo‘limiz global inqirozdan keyin jahon iqtisodiyoti rivojlanish sur’atlari pasaygan
bir sharoitda o‘zining barqarorligi va hayotiyligini ko‘rsatayotir.
Ekspertlarning tasdiqlashicha, O‘zbekistonda kuzatilayotgan makroiqtisodiy
barqarorlik tashqi salbiy ta’sirlarga samarali qarshi turish imkonini berayapti.
Ayni vaqtda mamlakatimizda 2017 — 2021 yillarda O‘zbekiston
Respublikasini rivojlantirishning beshta ustuvor yo‘nalishi bo‘yicha Harakatlar
strategiyasida belgilab berilgan vazifalar izchil ro‘yobga chiqarilmoqda. Ushbu
dasturiy hujjat mamlakatimizning mutlaqo yangi taraqqiyot bosqichiga o‘tishi
uchun yo‘l ochib berdi. Ekspertlar fikricha, Harakatlar strategiyasining qabul
qilinishi O‘zbekiston uchun katta qadam bo‘lib, mamlakat bu borada izchil va
ishonchli harakat qilib, zarur mustahkam asosni yaratgan edi.
Jamiyatning iqtisodiy asosini, inson hayotiy faoliyatining manbaini
tushunish uchun ishlab chiqarish jarayonining mazmunini ko‘rib chiqish zarur.
Ishlab chiqarish jarayoni – bu kishilik jamiyatining amal qilishi va
rivojlanishi uchun zarur bo‘lgan moddiy va ma’naviy ne’matlarni yaratishga
qaratilgan maqsadga muvofiq faoliyatdir. Moddiy va ma’naviy ne’matlar yaratish,
turli xizmatlar ko‘rsatish jarayoni kishilar iqtisodiy faoliyatining asosiy tomonidir.
Resurslarni tejash-iqtisodiy va ijtimoiy rivojlanish muammolarini hal qilish
uchun barcha turdagi resurslardan (moddiy, mehnat, tabiiy, moliyaviy va
boshqalar) foydalanishni anglatadi. Odamlar va jamiyatning ehtiyojlari tez o'sib
borayotganligi va resurslar cheklangan va kamdan-kam hollarda bo'lgani uchun,
muammoni hal qilishda resurslarni tejashning o'mi: nima, qanday qilib, kimga
ishlab chiqarish kerak?

Resurslarni tejash milliy iqtisodiyotning ulaming o'sishiga bo'lgan ehtiyojini
asosan iqtisodiyot orqali qondirishni ta'minlaydi. Bu chiqindi gazlar va suv
chiqindilaridan qimmatli mahsulotlami qo'lga kiritish, chiqindilami utilizatsiya
qilish orqali resurslarni kompleks ishlatish, qazib olish, tashish va saqlash vaqtida
yo'qotishlami bartaraf etish, qayta ishlash vaqtida chiqindilami kamaytirish,
ikkilamchi resurslar va boshqa mahsulotlami xo'jalik aylanmasiga kengroq jalb
qilish orqali erishiladi.
Resursni tejashga rioya qilish texnologiya va texnologiya sifatining muhim
xususiyati hisoblanadi. Agar ishlab chiqarish va ishlatish uchun kamroq mablag '
sarflashni talab qilsa, texnika resurslarni tejash hisoblanadi. Resurs tejovchi
texnologiya kam yoki chiqindilarsiz texnologiya deb ataladi. Resursni tejash
zarurati ko'plab turdagi resurslaming etishmasligi, tabiatdagi zaxiralaming
kamayishi, ishlab chiqarish xarajatlarining sezilarli darajada oshishi va boshqa
omillar bilan bog'liq.
Ishlab chiqarish korxonasida resurslarni tejash uskunalami ishlatishda
moddiy va mehnat resurslarini sarflash tezligini oshirish omillarini o'z vaqtida
aniqlash va maqsadli ta'sir ko'rsatishdan iborat. Ushbu jarayonlami asbob-
uskunalaming texnik holatini monitoring qilish va resurslarni tejash bo'yicha
xodimlaming samaradorligi bilan ta'minlash mumkin.
Ma’lumki, har qanday ishlab chiqarish, birinchi navbatda, mehnat
jarayonidir yoki boshqacha qilib aytganda, tabiatdagi bor narsalarning ko‘rinishini
o‘zining iste’moli uchun muvofiq holga keltirish uchun qilingan
mehnatfaoliyatidan iboratdir. Masalan, kishilar tabiatda mavjud bo‘lgan yerdan
foydalanib turli xil dehqonchilik, chorvachilik mahsulotlarini yetishtiradilar.
O’rmonlardagi daraxtlardan foydalanib, ularning shaklini o‘zgartirib, turli xil
yog‘och buyumlar yasaydilar, uylar quradilar. Yer bag‘rida (konlarda) mavjud
bo‘lgan turli rudalar (temir, mis, ruh, qo‘rg‘oshin va h.k.), mineral xomashyolardan
foydalanib, o‘zlari uchun zarur iste’mol buyumlari, ishlab chiqarish vositalari
yaratadilar. Ana shu mehnat jarayonida kishilar, eng avvalo, tabiat bilan, uning

kuchlari va ashyolari bilan hamda bir-birlari bilan o‘zaro ma’lum munosabatda
bo‘ladilar.
KURS ISHINING MAQSADI: Iqtisodiy resurslarni o`rganish va
taxlil etih va bu orqali Iqtisodiy resurslarning tuzulishi va o`zoro bog`liqliligini
hamda ishlab chiqarish sharaitida iqrisodiy resurslarni o`rganish.
KURS ISHINING VAZIFASI:
1. Iqtisodiy resurslar mazmuni va turlari
2. Iqtisodiy resurslar cheklanganligi sharoitida ishlab chiqarish
3. O`zbekistonning iqtisodiy resurslari va uning resurs salohiyatidan
samarali foydalanish

1. Iqtisodiy resurslarning mazmuni va turlari
Uning faoliyati tabiati, rivojlanish sur'ati, tuzilishi va ko'lamini belgilaydigan
iqtisodiy resurslar milliy iqtisodiyotda katta ahamiyatga ega. Ular iqtisodiy o'sish
uchun asosdir. Aslida, bu boshqa tovarlarni ishlab chiqarish uchun ishlatilishi
mumkin bo'lgan tovarlar turi.
Iqtisodiy manbalar(resurslar) - bu tovarlar ishlab chiqarish uchun zarur bo'lgan
resurslar turi - tovarlar va xizmatlar.
Iqtisodiy resurslar - Bu tovarlar va xizmatlarni ishlab chiqarish uchun zarur
bo'lgan resurslar shakli.
Iqtisodiy resurslarning quyidagi turlari mavjud:
1) tadbirkorlik salohiyati. Bu aholining turli shakllarda mahsulot ishlab
chiqarishni tashkil qilish qobiliyatidir;
2) bilim. Bular mahsulot ishlab chiqarish va iste'mol qilishni avvalgisiga
nisbatan yuqori darajada tashkil etishga imkon beradigan aniq ilmiy-texnik
ishlanmalar;
3) tabiiy boyliklar. Bular aniq minerallar, masalan, er, mineral resurslar,
shuningdek, mamlakatning iqlim va geografik joylashuvi;
4) kadrlar. Bu ma'lum bir sifat ko'rsatkichlari - ta'lim, madaniyat, kasb mahorati
bilan ajralib turadigan mamlakat aholisining o'ziga xos soni. Umuman olganda,
inson resurslari eng muhim iqtisodiy resursdir, chunki ularsiz milliy
iqtisodiyotning normal ishlashini tasavvur etib bo'lmaydi;
5) moliyaviy resurslar. Bu milliy iqtisodiyotda mavjud bo'lgan ma'lum pullar
bilan ifodalangan kapital.
O'rta asrlarda yagona iqtisodiy manba hisoblangan inson resurslariga, ishchi
kuchiga katta ahamiyat berilardi. Fiziokrasiyaning iqtisodiy nazariyasida yer
yagona iqtisodiy manba sifatida tan olingan. A. Smit iqtisodiy manbalar sifatida
kapital, er va ishchi kuchini aniqladi. Ushbu pozitsiyadan kelib chiqib, J. B. Say

“uch omil” - iqtisodiy resurslar nazariyasini shakllantirgan. A. Marshall ushbu
ro'yxatni tadbirkorlik potentsiali - to'rtinchi omil, resurs bilan to'ldirdi. Iqtisodiy
manbalardan biri sifatida bilimlarni joriy etishning mohiyati E. Toflerga tegishli; u
ushbu manbani aniq ilmiy-texnik ishlanmalar, izlanishlar, ilmiy-texnik taraqqiyot,
axborot va fan sifatida izohlaydi.
Tabiiy resurslar ularning tarkibi juda xilma-xil bo'lib, er, energiya, suv, biologik,
o'rmon, mineral, rekreatsion, iqlim resurslarini o'z ichiga oladi. Ulardan
foydalanish o'zaro bog'liq (masalan, er resurslaridan foydalanish uchun uskunalar
kerak, va uning ishlashi uchun mineral resurslar kerak - yoqilg'i).
Tabiiy resurslarning muhim turi mineral xom ashyo - ko'mir, tabiiy gaz, neft,
metall rudalari, fosfatlar, kaliy tuzlari. Ushbu resursning taqsimlanishi milliy
iqtisodiyotda ham global miqyosda teng emas. Tabiiy resurslar quyidagilarga
bo'linadi.
1) o'rganilgan. Ularni qazib olish allaqachon amalga oshirilmoqda;
2) ishonchli. Ularning ishonchli mavjudligi ma'lum, ammo turli
sabablarga ko'ra ularni qazib olish amalga oshirilmaydi;
3) bashoratli. Bular hipotetik jihatdan mavjud bo'lishi kerak bo'lgan
minerallardir, ammo bu ma'lum emas.
Mutaxassislarning fikriga ko'ra, mavjud qazib olish sur'atlarida ularning zaxiralari
taxminan 500 yil ichida tugaydi. Shu bilan birga, ularga iqtisodga bo'lgan ehtiyoj
har yili o'rtacha 10% ga oshib bormoqda. Ushbu resurslardan foydalanish
samaradorligini oshirish uchun resurslarni tejaydigan texnologiyalarni ishlab
chiqish va joriy etish davom etmoqda.
Mamlakatimizda inson resurslari cheklangan. Ishsizlik darajasi yuqori bo'lishiga
qaramay, ma'lum bir sifat xususiyatlari - kasbiy va malaka darajalarida farq
qiladigan kadrlar etishmovchiligi mavjud. Ma'lum bir malaka va kasblarga ega
bo'lgan xodimlarning keskin tanqisligi mavjud bo'lib, bu xalq xo'jaligining
rivojlanishiga jiddiy to'sqinlik qiladi.

Iqtisodiy resurslarning asosiy xususiyati ularning cheklangan tabiati bo'lib, ular
tovarlar - tovarlar va xizmatlar ishlab chiqarish uchun cheksiz ehtiyojdir. Ushbu
mulkdan aholining ehtiyojlarini maksimal darajada qondirish uchun iqtisodiy
resurslardan samarali foydalanish uchun mantiqiy ehtiyoj yuzaga keladi. Bunday
holda, resurslarni tegishli ravishda taqsimlash to'g'risida, ya'ni ulardan foydalanish
to'g'risida shunday qaror qabul qilish kerakki, natijada maksimal natijaga erishilsin.
Iqtisodiy resurslarning yana bir xususiyati ularning bir-birini to'ldirishi. Masalan,
tabiiy resurslardan oqilona foydalanish uchun bilimlardan foydalaniladi - ilmiy va
texnologik ishlanmalarga asoslanib, bir-birini to'ldirishni yanada samaraliroq va
maqbul qiladigan iqtisodiy resurs. O'z navbatida, bilim inson resurslarining asosini
tashkil etadi va xodimlarning aniq bilimlari, ko'nikmalari va kasbiy ko'nikmalariga
asoslanadi.
Harakatlanish iqtisodiy resurslar, ular tarmoqlar, mintaqalar, mamlakatlar
o'rtasida harakat qilish qobiliyatidan iborat. Har bir iqtisodiy resursga nisbatan
harakatchanlik darajasi har xil bo'ladi va har xil ob'ektiv va sub'ektiv omillarga
bog'liq bo'ladi. Masalan, minimal harakatchanlik iqtisodiy resursda - erlarda
bo'ladi, chunki uning geografik joylashuvini o'zgartirish mumkin emas. Eng katta
harakatchanlik milliy iqtisodiyotlar o'rtasida harakat qila oladigan inson resurslari
bilan tavsiflanadi.
Iqtisodiy resurslarning muhim xususiyati ularning almashinuvchanligi bo'lib, ular
bitta iqtisodiy resursni boshqasiga almashtirish qobiliyatidan iboratdir. Masalan,
ishlab chiqarish samaradorligini oshirish uchun siz ishbilarmonlik potentsialidan
foydalanishingiz mumkin - ishlab chiqarish texnologiyasini o'zgartirish, bilimlarni
esa xodimlarni o'z mehnat vazifalarini samarali bajarishlariga o'rgatish. Iqtisodiy
resurslarni almashtirish qobiliyati cheklangan va to'liq va to'liq ishlab chiqarilishi
mumkin emas. Masalan, kapital inson resurslarini to'liq o'rnini bosa olmaydi.
Resurslarni dastlabki almashtirish ijobiy natija berishi mumkin, ammo kelajakda
iqtisodiy faoliyat sezilarli darajada murakkablashadi va uning samaradorligi
pasayishi mumkin.

Iqtisodiy sub'ektning asosiy vazifasi - bu iqtisodiy xususiyatlardan
foydalaniladigan iqtisodiy resurslardan foydalanish samaradorligi va oqilona
darajasini doimiy ravishda oshirish, o'zaro almashish, to'ldirish, harakatchanlik.
Milliy iqtisodiyot doirasida iqtisodiy resurslarning aylanishi ularning tegishli
bozorlarida (masalan, kapital bozori, mehnat bozori) sodir bo'ladi. Ushbu
bozorlarda ma'lum segmentatsiya ham mavjud (masalan, mehnat bozori
menejerlar, iqtisodchilar, muhandislar segmentidan iborat). Son-sanoqsiz turli xil
mahsulotlar - xizmatlar va mahsulotlarni yaratadi. Shuning uchun ishlatilgan
resurslar hajmi ishlab chiqarish hajmiga teng bo'lishi kerak. Aslida, iqtisodiy
resurslar ham deyiladi, ular boshqa tovarlarni ishlab chiqarish uchun ishlatiladigan
turli xil tovarlardir. Ularning barchasi bir nechta katta guruhlarga birlashtirilgan.
Keling, ularni batafsilroq tahlil qilaylik.
Iqtisodiy resurslar va ularning turlari
Bu nom minerallarning barcha turlarini, yerlarni, o'rmonlarni, suvni, flora, faunani,
iqlim va rekreatsion imkoniyatlarni birlashtiradi.
Tabiiy iqtisodiy resurslar xo'jalik faoliyatida turlicha qatnashadi:
Ishlab chiqarishning operatsion asosi sifatida ular ishlab chiqarish ob'ektlari
joylashgan bevosita hududni anglatadi;
Manba sifatida ular tog'-kon sanoatida qo'llaniladi;
Ular sanoat faoliyatining ob'ektlari sifatida qishloq xo'jaligida namoyon bo'ladilar.
Er - cheklangan va amalda almashtirib bo'lmaydigan resurs, shuning uchun undan
foydalanuvchilarning ehtiyotkorona munosabati va davlat himoyasi talab etiladi.
Erlarga beparvolik tufayli har yili dunyoda olti million gektardan ortiq gektar
qishloq xo'jaligidan chiqarilmoqda. Ushbu sur'atda, ikki yarim asrdan so'ng,
insoniyat qishloq xo'jaligiga yaroqli barcha erlarni yo'qotish xavfi ostida.
Ushbu turdagi resurslar sanoat (iqtisodiy) faoliyati bilan shug'ullanadigan
odamlarni qamrab oladi. Texnologik taraqqiyot va avtomatlashtirishga qaramay,

ishlab chiqarish jarayonida mehnatning roli umuman kamaymaydi. Buning
sabablari, birinchidan, o'sib borayotgan ehtiyojlarni qondirish uchun zamonaviy
ishlab chiqarishda hal qilinadigan vazifalarning murakkabligida. Ikkinchidan,
mehnat tobora intellektual rivojlanmoqda, ya'ni aqliy harakatlar kuchaymoqda.
Uchinchidan, faoliyatning ko'plab sohalarida yuqori xavf va majburiyatlar mavjud
- masalan, atom energiyasi, havo transporti va boshqalar.
Odamlar ma'lum texnik va tashkiliy bilim va ko'nikmalar, madaniyatning
to'g'ridan-to'g'ri tashuvchisi bo'lganligi sababli, endi mehnat iqtisodiy resurslari
nafaqat ish kuchi, balki ishchilarning rivojlanish darajasini aks ettiruvchi butun
insoniy kapital ekanligi qabul qilindi.
3) Sarmoya.
Ushbu turdagi resurslar (uskunalar, mashinalar, uskunalar, transport, bino va
inshootlar) va moliyaviy imkoniyatlarni (banklar va jismoniy shaxslar tomonidan
nazorat qilinadigan, ularga kredit va investitsiya shaklida foydalanishga beradigan
mablag'lar) o'z ichiga oladi.
4) Tadbirkorlik ko'nikmalari.
Ushbu iqtisodiy resurslar boshqalardan alohida toifaga ajratilgan va daromadli
biznesni tashkil etish va uni samarali boshqarish qobiliyatini anglatadi. Hamma
ham tadbirkorlik uchun tabiiy qobiliyatga ega emas, shuning uchun hamma ham
muvaffaqiyatli ishbilarmon bo'la olmaydi. Muvaffaqiyatli ishlab chiqarish
texnologiyalaridan tashqari, rivojlangan sezgi, aloqa qobiliyatlari va e'tiqodlarni
ham o'z ichiga oladi.
5) Axborot.
Axborot iqtisodiy resurslari ehtiyojlar, imkoniyatlar, ishlab chiqarish va boshqarish
texnologiyalari, narxlar va boshqalarni bilishni o'z ichiga oladi. Bugungi jamiyatda
quyidagi tamoyil to'liq amalga oshiriladi: kim ma'lumotga ega bo'lsa, dunyoga
egalik qiladi. Shuning uchun u axborot jamiyati deb ataladi. Kompyuter

texnologiyalari, tarmoqni saqlash va ma'lumotlarni uzatish tizimlari hal qiluvchi
ahamiyatga ega.
Uning faoliyati, sur'ati, tuzilishi va mayni rivojlantirish bo'yicha shtab-kvartirasini
belgilaydigan iqtisodiy resurslar milliy iqtisodiyotda katta ahamiyatga ega. Ular
iqtisodiy o'sish uchun asosdir. Aslida, bu boshqa tovarlarni ishlab chiqarish uchun
ishlatilishi mumkin bo'lgan tovarlar turi.
Iqtisodiy manbalar - bu tovarlar ishlab chiqarish uchun zarur bo'lgan resurslar turi
- tovarlar va xizmatlar.
Quyidagi iqtisodiy resurslarning turlari:
 1) tadbirkorlik salohiyati. Bu aholining turli shakllarda mahsulot ishlab
chiqarishni tashkil qilish qobiliyatidir;
 2) bilim. Bular mahsulot ishlab chiqarish va iste'mol qilishni avvalgisiga
nisbatan yuqori darajada tashkil etishga imkon beradigan aniq ilmiy-texnik
ishlanmalar;
 3) tabiiy resurslar. Bular aniq minerallar, masalan, er, mineral resurslar,
shuningdek, mamlakatning iqlim va geografik joylashuvi;
 4) kadrlar bo'limi. Bu ma'lum bir sifat ko'rsatkichlari - ta'lim, madaniyat,
kasb mahorati bilan ajralib turadigan mamlakat aholisining o'ziga xos soni.
Umuman olganda, inson resurslari eng muhim iqtisodiy resursdir, chunki
ularsiz milliy iqtisodiyotning normal ishlashini tasavvur etib bo'lmaydi;
 5) moliyaviy manbalar. Bu milliy iqtisodiyotda mavjud bo'lgan ma'lum
pullar bilan ifodalangan kapital.
Tarkibidagi tabiiy resurslar juda xilma-xil bo'lib, ular er, energiya, suv, biologik,
o'rmon, mineral, rekreatsion, iqlim resurslarini o'z ichiga oladi. Ulardan
foydalanish bir-biri bilan bog'liq (masalan, er resurslaridan foydalanish uchun
asbob-uskunalar kerak, va uning ishlashi uchun mineral resurslar kerak - yoqilg'i).
Tabiiy resurslar quyidagilarga bo'linadi.

 1) o'rganilgan. Ularni qazib olish allaqachon amalga oshirilmoqda;
 2) ishonchli. Ularning ishonchli mavjudligi ma'lum, ammo turli sabablarga
ko'ra ularni qazib olish amalga oshirilmaydi;
 3) bashoratli. Bular hipotetik jihatdan mavjud bo'lishi kerak bo'lgan
minerallardir, ammo bu ma'lum emas.
Mutaxassislarning fikriga ko'ra, mavjud qazib olish sur'atlarida ularning zaxiralari
taxminan 500 yil ichida tugaydi. Shu bilan birga, ularga iqtisodga bo'lgan ehtiyoj
har yili o'rtacha 10% ga oshib bormoqda. Ushbu resurslardan foydalanish
samaradorligini oshirish uchun resurslarni tejaydigan texnologiyalarni ishlab
chiqish va joriy etish davom etmoqda.
Mamlakatimizda inson resurslari cheklangan. Ishsizlik darajasi yuqori bo'lishiga
qaramay, ma'lum bir sifat xususiyatlari - kasbiy va malaka darajalarida farq
qiladigan kadrlar etishmovchiligi mavjud. Ma'lum bir malaka va kasblarga ega
bo'lgan xodimlarning keskin tanqisligi mavjud bo'lib, bu xalq xo'jaligining
rivojlanishiga jiddiy to'sqinlik qiladi.
Ostida iqtisodiy resurslar iqtisodiy hayotda ishlatiladigan barcha turdagi manbalar,
ya'ni. tovarlar ishlab chiqarish uchun.
Shuning uchun ularni ko'pincha ishlab chiqarish manbalari, ishlab chiqarish
omillari, iqtisodiy o'sish omillari deb atashadi. Tovar ishlab chiqarishda
resurslarning iste'moli deyiladi xarajatlar (ishlab chiqarish xarajatlari). O'zlarining
iqtisodiy mohiyatiga ko'ra, resurslar ishlab chiqarish tovarlariga yaqin, shuning
uchun iqtisodiy nazariyada iqtisodiy tovarlar haqida gap ketganda, odatda iqtisodiy
resurslar ham tushuniladi ("tovarlar" atamasi odatda tovarlar va xizmatlarni
anglatadi).
Iqtisodiy manbalar turlari
Iqtisodiy resurslarga quyidagilar kiradi:

 mehnat resurslari (mahsulot ishlab chiqarish qobiliyatiga ega odamlar),
qisqasi - mehnat;
 kapital - bank aktivlari va qimmatli qog'ozlar (moliya kapitali) shaklida ham,
ishlab chiqarish mollari (real kapital, jismoniy kapital) ko'rinishida ham;
 tadbirkorlik manbai (odamlarning mahsulot ishlab chiqarishni tashkil etish
qobiliyati, ya'ni ularning tadbirkorlik qobiliyati), qisqasi - tadbirkorlik;
 iqtisodiy hayot uchun zarur bo'lgan bilimlar (ular asosan fan tomonidan
aniqlanadi, asosan axborot kanallari orqali tarqatiladi, asosan ta'lim orqali
olinadi, innovatsiyalar orqali amalga oshiriladi);
 tabiiy resurslar (er, mineral, suv, biologik, agroklimatik, rekreatsiya),
qisqartirilgan shaklda - er.
Hali ham Aristotel (Mil. Avv. 384–322) va undan keyin O'rta asrlardagi o'rta
maktab mutafakkirlari mehnatni asosiy iqtisodiy manbalardan biri deb
hisoblashgan. Dunyodagi birinchi iqtisodiy maktab, merkantilizm shunga o'xshash
yondashuvga qo'shildi. Frantsuz fiziokratlar maktabi (XVII asr) yerga iqtisodiy
manba sifatida alohida ahamiyat bergan. Scot Odam Smith (1723–1790) iqtisodiy
nazariyaning asosini qo'ygan odamlar mehnat, er va kapital kabi iqtisodiy
manbalarni ko'rib chiqdilar, ammo frantsuz iqtisodchisi ishlab chiqarishning uchta
omiliga oid aniq nazariyani yaratdi Jan-Baptist Say (1767-1832). Ingliz
iqtisodchisi Alfred Marshall to'rtinchi omil - tadbirkorlik qobiliyatini (ularni
"tashkilot" atamasi deb atash) qo'shishni taklif qildi. Hozirgi vaqtda, ayniqsa
iqtisodiy rivojlangan mamlakatlarda, birinchi navbatda, bilim muhimdir. Iqtisodiy
hayotga yangi bilimlarni (yangiliklarni), birinchi navbatda, tadbirkorlarning
sa'yharakatlari bilan faol kiritish zamonaviy iqtisodiyotning o'ziga xos xususiyati
bo'ldi.
Resurs mavjudligi va harakatchanlikning tengsizligi
Iqtisodiy resurslar nafaqat cheklangan, balki butun dunyo bo'ylab va mamlakatlar
ichida teng taqsimlanmagan. Fors ko'rfazidagi arab mamlakatlarida ishchi kuchi

etishmasligi, qo'shni Hindiston va Pokistonda esa bu ko'rsatkich ortib bormoqda.
Rossiyada biz odatda tabiiy resurslarning ko'pligi va moliyaviy sarmoyalarning
etishmasligini kuzatmoqdamiz, Moskva va Moskva viloyatida esa bu boshqa yo'l.
Bu qisman resurslarning harakatchanligi bilan qoplanadi. Ular davlatlar ichida
ham, davlatlar o'rtasida ham harakat qiladilar. Ammo ularning harakatchanlik
darajasi boshqacha. Tabiiy resurslar eng kam harakatchan, ulardan ba'zilarining
harakatchanligi nolga yaqin (er bir joydan boshqasiga ko'chib o'tish qiyin). Mehnat
resurslari ancha harakatchan bo'lib, buni ichki va tashqi mehnat migratsiyasidan
sezilarli nisbatlarda ko'rish mumkin. Tadbirkorlik qobiliyatlari yanada
harakatchan, garchi odatda ular o'zo'zidan harakat qilmasa-da, mehnat va / yoki
kapital bilan bir qatorda (bu tadbirkorlik qobiliyatining egalari asosan menejerlar
va kapital egalari ekanligi bilan bog'liq). Eng mobil - bu oxirgi ikkita resurs -
kapital (ayniqsa moliyaviy) va bilim.
To'ldirish va resurslarni almashtirish
Resurslar qo'shimcha (qo'shimcha). Masalan, bilim kabi ishlab chiqarish
omillaridan odamlar tabiiy resurslardan oqilona foydalanishga intilganda
foydalaniladi. Kasbiy ma'lumotlarga (malakalarga) ega bo'lmasa, mehnat
resurslaridan foydalanish odatda qiyin. Shu bilan birga, bilimlar (birinchi navbatda
texnologik) uskunadan foydalanish darajasining o'sishini ta'minlaydi, ya'ni. haqiqiy
kapital. Va nihoyat, ular (ayniqsa boshqaruv bilimlari) tadbirkorlarga ishlab
chiqarishni eng oqilona tashkil etishga imkon beradi.
Shu bilan birga, resurslarni to'ldirish (to'ldirish), qoida tariqasida, boshqalarni bitta
manbaga faqat cheklangan miqdorda qo'llash mumkinligi bilan cheklanadi.
Shunday qilib, agar barcha mehnat resurslari yuqori malakaga ega bo'lsa, unda
zamonaviy iqtisodiyotdagi roli kamaygan bo'lsa ham, past malakali ishlarni kim
bajaradi? Shuning uchun, biz resurslarning to'liq va qisman bir-birini to'ldirishi
haqida gapirishimiz mumkin.

Resurslar bir-birining o'rnini bosadi (bir-birining o'rnini bosadi, alternativa). Agar
dehqon don etishtirishni ko'paytirishi kerak bo'lsa, u buni shunday qilishi mumkin:
qo'shimcha ishchilarni yollash (mehnatdan foydalanishni ko'paytirish), yoki
ko'proq urug'lantirish (kapitalni ko'paytirish) yoki fermada mehnatni tashkil
qilishni takomillashtirish (tadbirkorlik qobiliyatidan yaxshiroq foydalanish) yoki
urug'larning yangi turlaridan foydalanish (yangi bilimlarni qo'llang) yoki nihoyat,
ekin maydonini kengaytirish (qo'shimcha tabiiy resurslardan foydalaning). Fermer
shu kabi tanlovga ega, chunki iqtisodiy resurslar bir-biri bilan o'zaro bog'liqdir.
Biroq, almashtirish kamdan-kam hollarda amalga oshiriladi. Masalan, inson
resurslari kapitalni to'liq almashtira olmaydi, aks holda ishchilar uskunalar va
inventarizatsiyasiz qoladi. Bundan tashqari, iqtisodiy resurslar dastlab bir-birini
osonlikcha almashtiradi, keyin esa tobora qiyinlashadi. Shunday qilib, doimiy
mashinalar yordamida siz fermada ishchilar sonini ikki smenada ishlashni talab
qilib ko'paytirishingiz mumkin. Ammo, ish haqini keskin oshirmasdan turib,
ko'proq ishchilarni yollash va uch smenada tizimli ishlarni tashkil etish juda qiyin
bo'ladi. Shuning uchun ular resurslarni to'liq va qisman almashtirish haqida
gapirishadi.
Tadbirkor (ishlab chiqaruvchi tashkilotchi) va umuman jamiyat cheklangan
iqtisodiy resurslar sharoitida ishlaydi. Shu sababli, firmalar, tarmoqlar,
mamlakatlar doimo resurslarning notekis mavjudligi va harakatchanligi, ularni
to'ldirish va almashish vositalaridan foydalanib, eng oqilona kombinatsiyani
izlashga majbur bo'ladilar. Ushbu kombinatsiyani qidirish deyiladi joylashtirish
resurslarni taqsimlash.
Resurslar bozori kontseptsiyasi
Bozor iqtisodiyoti sharoitida iqtisodiy resurslarning har biri katta resurslar bozori -
mehnat bozori, kapital bozori va boshqalar bo'lib, ular o'z navbatida ma'lum bir
resurs uchun ko'plab bozorlardan iboratdir. Masalan, mehnat bozori turli xil
mutaxassislar - muhandislar, rassomlar, iqtisodchilar uchun ishlaydigan

bozorlardan iborat. O'z navbatida, iqtisodchilar bozori moliyachilar, marketologlar
va boshqalardan iborat.
Iqtisodiy resurslar tushunchasi
Iqtisodiy resurslar deganda tovarlar va xizmatlar ishlab chiqarishda ishlatiladigan
barcha turdagi resurslar tushuniladi. Aslida, bu boshqa tovarlarni ishlab chiqarish
uchun ishlatiladigan tovarlardir.
Shuning uchun ularni ko'pincha ishlab chiqarish manbalari, ishlab chiqarish
omillari, ishlab chiqarish omillari, iqtisodiy o'sish omillari deb atashadi. O'z
navbatida, qolgan imtiyozlar iste'mol tovarlari deb ataladi.
Iqtisodiy manbalar turlari
Iqtisodiy resurslarga quyidagilar kiradi:
Tabiiy resurslar (er, yer osti boyliklari, suv, o'rmon va biologik, iqlim va
rekreatsiya resurslari), qisqa muddatli erlar uchun;
Mehnat resurslari (tovarlar va xizmatlar ishlab chiqarish qobiliyatiga ega odamlar),
qisqasi - mehnat;
Kapital (pul shaklida, ya'ni pul kapitali yoki ishlab chiqarish vositalari, ya'ni
haqiqiy kapital);
Tadbirkorlik qobiliyati (odamlarning tovarlar va xizmatlar ishlab chiqarishni
tashkil etish qobiliyati), qisqasi - tadbirkorlik;
Iqtisodiy hayot uchun zarur bo'lgan bilimlar.
Iqtisodiy resurslar harakatchan (harakatchan), chunki ular kosmosda (mamlakat
ichida, davlatlar o'rtasida) harakat qilishlari mumkin, ammo ularning
harakatchanlik darajasi turlicha. Eng kam harakatchan tabiiy resurslardir, ularning
ko'pchiligining harakatchanligi nolga yaqin (er bir joydan ikkinchisiga o'tish qiyin,
garchi bu mumkin). Dunyoda mehnatning ichki va tashqi migratsiyasidan ko'rinib
turganidek, mehnat resurslari yanada harakatchan (36-bobga qarang). Tadbirkorlik

qobiliyatlari yanada harakatchan, garchi ko'pincha ular o'z-o'zidan harakat qilmasa-
da, lekin mehnat resurslari va / yoki kapital bilan birga (bu tadbirkorlik
qobiliyatining egalari yollangan menejerlar yoki kapital egalari ekanligi bilan
bog'liq). So'nggi ikki resurs - bu eng mobil - kapital (ayniqsa pul) va bilim.
Resurslarning o'zaro ayirboshlanishi va ularning harakatchanligi qisman ularning
boshqa mulklarini - o'zaro almashinuvchanlikni (alternativ) aks ettiradi. Agar
fermer don etishtirishni ko'paytirishi kerak bo'lsa, u buni shunday qilishi mumkin:
ekin maydonlarini kengaytirish (qo'shimcha tabiiy resurslardan foydalanish) yoki
qo'shimcha ishchilarni yollash (ish kuchini ko'paytirish) yoki mashina va uskunalar
parkini kengaytirish
(kapitalini ko'paytirish) yoki tashkilotni takomillashtirish. fermada mehnat qilish
(o'zlarining tadbirkorlik qobiliyatlaridan kengroq foydalanish) yoki, nihoyat, yangi
turdagi urug'lardan foydalanish (yangi bilimlarni qo'llash). Fermerning shunga
o'xshash tanlovi bor, chunki iqtisodiy resurslar bir-birining o'rnini bosadi
(alternativa).
Odatda, bu o'zaro almashinish to'liq emas. Masalan, inson resurslari kapitalni to'liq
almashtira olmaydi, aks holda ishchilar uskunalar va inventarizatsiyasiz qoladi.
Iqtisodiy resurslar dastlab bir-birini osonlikcha almashtiradi, keyin esa borgan sari
qiyinlashadi. Shunday qilib, o'zgarmas miqdordagi traktorlar yordamida siz
fermada ishchilar sonini ikki smenada ishlashni talab qilib ko'paytirishingiz
mumkin. Biroq, ko'proq ishchilarni yollash va ish haqini keskin oshirmasdan, uch
smenada tizimli ishlarni tashkil etish juda qiyin bo'ladi.
Ishlab chiqarish resurslari - bu tovarlar, xizmatlar va boshqa qadriyatlarni yaratish
jarayonida ishlatilishi mumkin bo'lgan moddiy va moliyaviy resurslar, tabiiy,
ijtimoiy va ma'naviy kuchlarning yig'indisi.
Iqtisodiy nazariyada resurslar odatda to'rt guruhga bo'linadi:

1) tabiiy - tabiiy kuchlar va moddalarni ishlab chiqarishda foydalanish uchun
yaroqli bo'lgan, ular orasida "tugab bo'lmaydigan" va "bitmaydigan" (va
ikkinchisida - "qayta tiklanadigan" va "qayta tiklanmaydigan");
2) material - o'zlari ishlab chiqarish natijasi bo'lgan inson tomonidan yaratilgan
barcha ishlab chiqarish vositalari ("texnogen");
3) ish kuchi - odatda "manba" jihatidan uchta parametr bo'yicha baholanadigan
mehnatga layoqatli yoshdagi aholi: ijtimoiy-demografik, kasbiy malaka va
madaniyma'rifiy;
4) moliyaviy - kompaniya ishlab chiqarishni tashkil qilish uchun ajratishi
mumkin bo'lgan pul.
Biz ba'zi sanoat turlarining ahamiyati sanoatdan sanoatgacha va undan sanoatdan
keyingi texnologiyalarga o'tish natijasida o'zgardi. Sanoatdan oldingi jamiyatda
tabiiy va mehnat resurslari, sanoat - moddiy, sanoatdan keyingi - intellektual va
axborot resurslariga ustunlik berildi.
Tabiiy, moddiy va mehnat resurslari har qanday ishlab chiqarishga xosdir, shuning
uchun ular "asosiy" deb nomlanadi; va "bozor" bosqichida paydo bo'lgan
moliyaviy resurslar "hosilalar" deb nomlandi.
Iqtisodiy nazariya "ishlab chiqarish manbalari" tushunchasi bilan bir qatorda
"ishlab chiqarish omillari" tushunchasi bilan ham ishlaydi. Ularning farqi nimada?
Biz ta'kidladikki, resurslar ishlab chiqarishga jalb etilishi mumkin bo'lgan moddiy,
tabiiy va ijtimoiy kuchlardir. Ishlab chiqarish omillari ”- bu ishlab chiqarish
jarayonida haqiqatdan ham jalb qilingan resurslarni anglatuvchi iqtisodiy
kategoriya. Shunday qilib,
"ishlab chiqarish manbalari" "ishlab chiqarish omillari" ga nisbatan kengroq
tushunchadir. Boshqacha aytganda, ishlab chiqarish omillari ishlab chiqaruvchi
resurslardir.

Resurslardan farqli o'laroq, omillar faqat o'zaro ta'sir doirasida bo'ladi; shuning
uchun ishlab chiqarish har doim uning omillarining o'zaro ta'sir qiluvchi birligi
hisoblanadi.
Iqtisodiy nazariyada omillarning bir nechta tasnifi mavjud (4.2-rasm,), masalan,
marksistik nazariya ishlab chiqarish omillari sifatida shaxsiy (ishchi kuchi) va
material (mehnat vositalari va mehnat ob'ektlari) omillarini ajratib turadi.
Zamonaviy iqtisodiy fan ishlab chiqarishning uchta asosiy omilini aniqlaydi:
«Er» ishlab chiqarish omili sifatida uchta ma'noga ega: keng ma'noda, bu ishlab
chiqarish jarayonida ishlatiladigan barcha tabiiy resurslarni anglatadi; bir qator
sohalarda (qishloq xo'jaligi, tog'-kon sanoati, baliqchilik) "er" xo'jalik sub'ekti
bo'lib, u bir vaqtning o'zida ham "mehnat predmeti", ham "mehnat vositasi"
sifatida ishlaydi; butun iqtisodiyotda "er" mulk huquqi ob'ekti sifatida harakat
qilishi mumkin (bu holda uning egasi ishlab chiqarish jarayonida bevosita ishtirok
etmasligi mumkin - u bilvosita "o'z" erini berish orqali qatnashadi);
2) "kapital" - bu ishlab chiqarish omillari tizimidagi moddiy va moliyaviy
resurslarning nomi: pul aktivlari, zaxiralar, uskunalar, binolar, transport va
aloqa, xom ashyo va hk.;
3) "mehnat" har qanday jismoniy yoki intellektual faoliyat kabi tovarlarni
ishlab chiqarish va xizmatlar ko'rsatishga qaratilgan harakatlar. Ta'lim, kasbiy
tayyorgarlik, sog'liqni saqlash qobiliyatlari tufayli shaxs qobiliyatlarining
umumiyligi inson kapitalidir. Bu jamiyatning ishlab chiqarish jarayonida
bevosita ishtirok etadigan qismi (ba'zida ular "ishlab chiqarishda band bo'lgan
mehnatga layoqatli odamlarni qamrab olgan" iqtisodiy faol aholi "atamasini
ishlatadilar).

2. Iqtisodiy resurslar cheklanganligi sharoitida ishlab chiqarish
Korxona hech narsadan mahsulot ishlab chiqa olmaydi. Ishlab chiqarish jarayoni
turli resurslami iste'mol qilish bilan bog'liq. Resurslar ishlab chiqarish faoliyati
uchun zamr bo'lgan barcha narsalami - xom-ashyo, energiya, mehnat, uskunalar va
makonni o'z ichiga oladi.
Kompaniyaning xatti-harakatlarini tasvirlash uchun ma'lum miqdordagi
resurslardan foydalangan holda qancha mahsulot ishlab chiqarishi mumkinligini
bilish kerak. Kompaniyaning ishlab chiqarishi mumkin bo'lgan mahsulot miqdori
resurslar hajmiga bog'liqligi ishlab chiqarish funktsiyasi deb ataladi. Ya'ni, ishlab
chiqarish funktsiyasi-resurs xarajatlari va mahsulot ishlab chiqarish o'rtasidagi
texnologik bog'liqlik.
U texnik jihatdan samarali ishlab chiqarish usullarini tasvirlaydi. Ishlab
chiqarishning har bir usuli (yoki ishlab chiqarish jarayoni) ma'lum bir texnologiya
darajasida ishlab chiqarish birligini olish uchun zarur bo'lgan muayyan resurslar
to'plami bilan tavsiflanadi.
Har qanday ishlab chiqarish funktsiyasi ishlab chiqarish jarayoniga jalb qilingan
resurslaming har biri tayyor mahsulotni ishlab chiqarishga qanday hissa
qo'shayotganini ko'rsatib, o'ziga xos texnologiyani aks ettiradi. Ishlab chiqarish
funktsiyasi yordamida mahsulotning maksimal ishlab chiqarilishi belgilangan
resurs xarajatlarida aniqlanishi mumkin. Boshqa tomondan, ma'lum bir ishlab
chiqarish hajmini ishlab chiqarish uchun zarur bo'lgan minimal resurslar miqdorini
aniqlash imkonini beradi. Ishlab chiqarish funktsiyasi bir xil natijaga erishish
imkoniyatini beruvchi qo'llaniladigan resurslaming turli kombinatsiyalarini
aniqlashga yordam beradi.
Mikroiqtisodiyotda ko'plab turli xil ishlab chiqarish funktsiyalari qo'llaniladi, lekin
ko'pincha-ishlab chiqarish hajmi (Q) va ishlab chiqarish omillari (mehnat L,
kapital K) o'rtasidagi bog'liqlik sifatida ifodalanadigan ikki omil funktsiyasi):

(Q) o'zgarishiga yo'l qo'ymaslik uchun mehnat iste'molini (L) oshirishni talab
qiladi.
Izokvantning konkav shakli texnologik o'zgarishning marginal me'yori bilan
belgilanadi:
Ishlab chiqarish usuli, agar u kamida bitta resursni kichikroq hajmda ishlatishni
nazarda tutsa va boshqa barcha usullar boshqa usullardan ko'ra ko'proq bo'lsa,
yanada samarali hisoblanadi. Agar bitta usul bir xil resurslardan ko'proq
foydalanishni o'z ichiga olsa, boshqalari esa boshqa usuldan kamroq bo'lsa, unda
bu usullar texnik samaradorlik bilan tengsizdir. Bunday holda, har ikkala usul ham
texnik jihatdan samarali hisoblanadi va ulami taqqoslash uchun iqtisodiy
samaradorlik qo'llaniladi. Ushbu mahsulotni ishlab chiqarishning eng iqtisodiy
jihatdan samarali usuli resurslardan foydalanish xarajatlari minimaldir.
Ishlab chiqarish funktsiyasining ayrim xususiyatlarini ajratib ko'rsatish mumkin:
Har bir ishlab chiqarish funktsiyasi ma'lum miqdorda ishlatiladigan resurslar uchun
minimal ishlab chiqarish omillari bilan maksimal ishlab chiqarish miqdorini yoki
belgilangan ishlab chiqarish hajmini ishlab chiqarish imkonini beradigan samarali
(yoki optimal) texnologiyani tavsiflaydi. Texnologiya o'zgarishi ishlab chiqarish
funktsiyasini o'zgartirishni o'z ichiga oladi.
Agar ishlab chiqarish omillaridan kamida bittasi bo'lmasa, mahsulot ishlab
chiqarish mumkin emas.
Agar firma bir xil resursdan doimiy ravishda boshqa resurslar bilan foydalanishni
ko'paytirsa yoki barcha resurslarni katta hajmda ishlatsa, u ishlab chiqarishni
kengaytiradi va ushbu texnologiyadan foydalanadi.
Ishlab chiqarish funktsiyasi texnologiyani doimiy o'zgaruvchan omillar bilan
tavsiflaydi, hech bo'lmaganda ulaming ayrim o'zgarishlarida.
Ishlab chiqarish funktsiyasini tahlil qilish qisqa va uzoq muddatli davrlami ajratish
zarurligini nazarda tutadi.

Samaradorligi iqtisodiy resurslardan foydalanish
So'nggi o'n yil ichida firma yoki korxonada resurslarni tejash muammosi ayniqsa
keskinlashdi. Mavjud korxonalami texnik qayta jihozlash yoki rekonstruksiya
qilish - ulami resurslarni tejaydigan texnologiyalarga o'tkazish zarur. Korxonada
resurslaming doimiy aylanishi va o'zgarishi bilan ulami tejash va samarali ishlatish
juda muhimdir.
Resurslarni tejash-ishlab chiqarish omillaridan iqtisodiy va samarali foydalanish
bilan bog'liq chora-tadbirlar majmui. Barcha resurslar bir xil tezlikda aylanmaydi -
ba'zilari ishlab chiqarish jarayonida to'liq iste'mol qilinadi, boshqalari, masalan,
uskunalar-qisman va ko'p hollarda bir xil emas va ulaming iste'mol darajasi asosan
ishlab chiqarish va xizmat ko'rsatish xodimlarining ta'sirining etarliligi bilan
belgilanadi.
Resurslarni tejash-iqtisodiy va ijtimoiy rivojlanish muammolarini hal qilish uchun
barcha turdagi resurslardan (moddiy, mehnat, tabiiy, moliyaviy va boshqalar)
foydalanishni anglatadi. Odamlar va jamiyatning ehtiyojlari tez o'sib
borayotganligi va resurslar cheklangan va kamdan-kam hollarda bo'lgani uchun,
muammoni hal qilishda resurslarni tejashning o'mi: nima, qanday qilib, kimga
ishlab chiqarish kerak?
Resurslarni tejash milliy iqtisodiyotning ulaming o'sishiga bo'lgan ehtiyojini
asosan iqtisodiyot orqali qondirishni ta'minlaydi. Bu chiqindi gazlar va suv
chiqindilaridan qimmatli mahsulotlami qo'lga kiritish, chiqindilami utilizatsiya
qilish orqali resurslarni kompleks ishlatish, qazib olish, tashish va saqlash vaqtida
yo'qotishlami bartaraf etish, qayta ishlash vaqtida chiqindilami kamaytirish,
ikkilamchi resurslar va boshqa mahsulotlami xo'jalik aylanmasiga kengroq jalb
qilish orqali erishiladi.
Resursni tejashga rioya qilish texnologiya va texnologiya sifatining muhim
xususiyati hisoblanadi. Agar ishlab chiqarish va ishlatish uchun kamroq mablag '
sarflashni talab qilsa, texnika resurslarni tejash hisoblanadi. Resurs tejovchi

texnologiya kam yoki chiqindilarsiz texnologiya deb ataladi. Resursni tejash
zarurati ko'plab turdagi resurslaming etishmasligi, tabiatdagi zaxiralaming
kamayishi, ishlab chiqarish xarajatlarining sezilarli darajada oshishi va boshqa
omillar bilan bog'liq.
Ishlab chiqarish korxonasida resurslarni tejash uskunalami ishlatishda moddiy va
mehnat resurslarini sarflash tezligini oshirish omillarini o'z vaqtida aniqlash va
maqsadli ta'sir ko'rsatishdan iborat. Ushbu jarayonlami asbob-uskunalaming texnik
holatini monitoring qilish va resurslarni tejash bo'yicha xodimlaming samaradorligi
bilan ta'minlash mumkin.
Monitoring pastdan yuqoriga, sabablardan oqibatgacha qurilishi tavsiya etiladi - bu
axborotning xolisligi va o'z vaqtida bajarilishi va xodimlaming reaktsiyasining
yuqori tezligini va natijada resurslarni tejaydigan tadbirlaming samaradorligini
ta'minlaydi. Monitoring xatosi qanchalik kichik bo'lsa, resurs tejash samaradorligi
qanchalik yuqori.
NTR yutuqlaridan foydalanish, mahsulotlaming sarf-xarajatlarini kamaytirish,
mehnat unumdorligini oshirish, texnik-iqtisodiy ko'rsatkichlami yaxshilash va
mahsulot sifatini yaxshilash asosida resurslarni tejovchi iqtisodiy o'sishning jadal
turiga o'tish munosabati bilan resurslarni tejash imkoniyati ortadi. Resurs tejash
muammosini hal qilishda ilmiy va texnik taraqqiyot muhim ahamiyatga ega.
Ilmiy va texnologik taraqqiyot-yangi bilimlami kashf qilish va ulami jamoatchilik
ishlab chiqarishida qo'llashning uzluksiz jarayoni bo'lib, mavjud resurslarni eng
past narxlarda yuqori sifatli yakuniy mahsulotlami ishlab chiqarishni ko'paytirish
uchun yangi usullar bilan bog'lash va birlashtirish imkonini beradi.
Yangi texnologiyalar va texnologiyalami joriy etish juda murakkab va ziddiyatli
jarayondir. Texnik vositalami takomillashtirish mehnat xarajatlarini, ishlab
chiqarish birligining qiymatidagi mehnat ulushini kamaytiradi. Biroq, bugungi
kunda texnik taraqqiyot "qimmatroq", chunki u qimmatroq mashinalar, chiziqlar,
robotlar, kompyutemi boshqarish vositalarini yaratish va qo'llashni talab qiladi;

atrof-muhitni muhofaza qilish xarajatlarini oshirdi. Bulaming barchasi ishlab
chiqarish xarajatlarida qo'llaniladigan asosiy vositalami amortizatsiya qilish va
texnik xizmat ko'rsatish xarajatlarining ko'payishini aks ettiradi.
Texnologiya va texnologiya variantlarini tanlashda firma yoki korxona qanday
vazifalami hal qilishni aniq tushunishi kerak-strategik yoki taktik-sotib olinadigan
va amalga oshiriladigan texnika.
Muayyan ishlab chiqarish uchun "yangi texnologiya" tushunchasiga potentsial
yondashuv korxona yoki firma maqsadlariga qisqa vaqt ichida erishish
imkoniyatini baholashdir. Shuning uchun, ma'lum bir ishlab chiqarish uchun yangi
texnologiya eng ilg'or emas, balki mehnat unumdorligini va mahsulot sifatini
yuqori darajaga ko'tarish imkonini beradi.
Shunday qilib, mavjud bosqichda ilmiy va texnologik taraqqiyotning eng muhim
muammolaridan biri sanoatning barcha tarmoqlarida mahsulotlaming moddiy
hajmini kamaytirish, xom ashyo va materiallardan foydalanishni yaxshilashga
bog'liq omillami har tomonlama o'rganishdir.
O'z navbatida, materiallardan oqilona foydalanishga ko'plab bir-biriga bog'liq
omillar ta'sir ko'rsatadi: ishlab chiqarish texnologiyasi va tashkiloti, xom
ashyoning xususiyatlari, texnologik intizom darajasi, texnik uskunalar va
boshqalar.
Endi resurslarni tejashni aniqlashdan siz resurslardan foydalanish samaradorligini,
ya'ni Pareto samaradorligini ko'rib chiqishingiz kerak. Jamiyatning barcha a'zolari
ushbu cheklangan resurslarga bo'lgan ehtiyojlari to'liq qondirilganda iqtisodiy
tizim samarali hisoblanadi. Ishlab chiqarishdagi samaradorlik-bu darajadagi bilim
va ishlab chiqarish omillarining soni bir nechta mahsulotni ishlab chiqarish
imkoniyati bo'lmagan holda ishlab chiqarish mumkin bo'lmagan holat (Pareto-
ishlab chiqarishda resurslarni samarali taqsimlash).
Ishlab chiqarish samaradorligi resurslardan foydalanishni boshqa mahsulotni ishlab
chiqarishni kamaytirmasdan ishlab chiqarishni ko'paytirish uchun qayta qurish

mumkin bo'lmaganda erishiladi. Resurslaming taqsimlanishi ma'lum bir davrda
ishlab chiqarilgan mahsulotlaming miqdori boshqalarga zarar etkazmasdan hech
kimning
1. Korxona resurslarining maqbul nisbati va ulardan foydalanishni aniqlash
Ishlab chiqarish jarayonida resurslaming o'zaro ta'siri va ulaming eng maqbul
kombinatsiyasi masalalarini hal qilish kerak.
Korxonada mahsulot ishlab chiqarish bilan bog'liq barcha muammolar uch jihatdan
bo'linishi mumkin:
qisqa muddatli xarajatlami kamaytirish muammosi; qisqa muddatli daromadni
maksimal darajada oshirish muammosi (ishlab chiqarilgan mahsulotning optimal
miqdorini aniqlash); uzoq muddatli daromadni maksimal darajada oshirish
muammosi (korxonaning eng maqbul o'lchamlarini aniqlash).
Ishlab chiqarish jarayonini uzoq va qisqa muddatda ko'rib chiqish kerak.
Mahsulotlar ishlab chiqarish uchun korxona barcha ishlab chiqarish resurslarining
o'zaro hamkorligiga muhtoj va ulaming hech biri mahsulotni ishlab chiqarish va
daromad keltira olmaydi.
1 qisqa muddatli ishlab chiqarish xarajatlari
Ishlab chiqarish xarajatlari ostida, umuman, ishlab chiqarish omillarini sotib olish
va ulardan foydalanish uchun firmaning pul shaklida ifodalangan xarajatlari
tushuniladi. Ishlab chiqarish xarajatlarini aniqlashda ikkita qoidalar muhim
ahamiyatga ega:
har qanday resurs cheklangan;
resursning har bir turi kamida ikkita muqobil usulga ega.
Korxonaning ma'lum miqdorda mahsulot ishlab chiqarishdagi xarajatlari barcha ish
bilan band bo'lgan resurslar sonini va ushbu resurslar narxini o'zgartirish
imkoniyatlariga bog'liq.

Ishlab chiqarish jarayonining mazmuni
Jamiyatning iqtisodiy asosini, inson hayotiy faoliyatining manbaini tushunish
uchun ishlab chiqarish jarayonining mazmunini ko‘rib chiqish zarur.
Ishlab chiqarish jarayoni – bu kishilik jamiyatining amal qilishi va rivojlanishi
uchun zarur bo‘lgan moddiy va ma’naviy ne’matlarni yaratishga qaratilgan
maqsadga muvofiq faoliyatdir. Moddiy va ma’naviy ne’matlar yaratish, turli
xizmatlar ko‘rsatish jarayoni kishilar iqtisodiy faoliyatining asosiy tomonidir.
Ma’lumki, har qanday ishlab chiqarish, birinchi navbatda, mehnat jarayonidir yoki
boshqacha qilib aytganda, tabiatdagi bor narsalarning ko‘rinishini o‘zining
iste’moli uchun muvofiq holga keltirish uchun qilingan mehnatfaoliyatidan
iboratdir. Masalan, kishilar tabiatda mavjud bo‘lgan yerdan foydalanib turli xil
dehqonchilik, chorvachilik mahsulotlarini yetishtiradilar. O’rmonlardagi
daraxtlardan foydalanib, ularning shaklini o‘zgartirib, turli xil yog‘och buyumlar
yasaydilar, uylar quradilar. Yer bag‘rida (konlarda) mavjud bo‘lgan turli rudalar
(temir, mis, ruh, qo‘rg‘oshin va h.k.), mineral xomashyolardan foydalanib, o‘zlari
uchun zarur iste’mol buyumlari, ishlab chiqarish vositalari yaratadilar. Ana shu
mehnat jarayonida kishilar, eng avvalo, tabiat bilan, uning kuchlari va ashyolari
bilan hamda bir-birlari bilan o‘zaro ma’lum munosabatda bo‘ladilar.
Insonlardagi mehnat taqsimoti jamiyatga quyidagicha yordam berishi mumkin:
Ixtisoslashish inson qobiliyatining turli hilligidan foydalanadi. Agar Ma’mur
kuchli bo’lsa va yaxshi futbol o’ynay olsa, Feruza chiroyli, chaqqon va kuylay
oladi. Bundan Ma’mur futbol o’ynasa va Feruza ajoyib ashulani kuylab bersa,
ularning qobiliyatlarini taqsimlanishi yuzaga keladi.
Ixtisoslashish inson bir turdagi faoliyat turi bilan shug’ullanish orqali o’sha
faoliyat turini yaxshi o’zlashtirib olishi mumkin bo’ladi. Agar ikki insonning
qobiliyatlari bir hil bo’lsa ham, Ixtisoslashish foydali tus oladi. Inson ko’p turli
ishlar bilan shug’ullanib ketkizgan vaqti evaziga bir turdagi yumush bilan band

bo’lib, uni mukammal egallab olishi mumkin. Huquqshunos bo’lish uchun bu
sohani ko’p yillar o’qib, o’rganish talab etiladi.
Ixtisoslashish vaqtni tejaydi. Inson bir ishni amalga oshirish uchun sarflagan vaqti
orqali boshqa turdagi bir necha ishlarga sarflagan vaqtidan tejab qoladi.
Shuningdek, inson o’zi qodir bo’lmagan ishga vaqt sarflamslik orqali ham vaqtdan
yutishi mumkin.

3.O`zbekistonning iqtisodiy resurslari va uning resurs salohiyatidan samarali
foydalanish
«O’zbekiston o’z y er osti boyliklari bilan xaqli suratda faxrlanadi bu y erda
mashhur Mendeleev davriy sistemasining barcha elementlari topilgan. Hozirga
qadar 2,7 mingdan ziyod turli foydali qazilma konlari va ma’dan namoyon bo’lgan
istiqbolli joylar aniqlangan. Ular 100 ga yaqin mineral - hom ashyo turlarini o’z
ichiga oladi. Shundan 60 dan ortig’i ishlab chiqarishga jalb etilgan. 900 dan ortiq
kon qidirib topilgan bo’lib, ularning tasdiqlangan zaxiralari 970 milliard AQSh
dollarini tashkil etadi. Shu bilan birga, umumiy mineral - xom ashyo potentsial 3,3
trillion AQSh dollaridan ortiq baholanayotganini ham aytib o’tish kerak.
G’oyat muhim strategik manbalar - neft va gaz kondensanti, tabiiy gaz bo’yicha
155 ta istiqbolli kon, qimmatbaho metallar bo’yicha - 40 dan ortiq, rangli, nodir
radioaktiv metallar bo’yicha 40, konchilik - kimyo xom ashyosi bo’yicha 15 ta kon
qidirib topilgan».
O’zbekiston quvvati katta, tabiiy manbalari xilma-xil turlarga va ulkan zahiralarga
ega bo’lgan yoqilg’i energetika sanoatiga ega. Respublika yoqilg’i balansida
neftning salmog’i sal kam 10 foizni, tabiiy gaz salmog’i - 85 foizdan ortiqni,
ko’mirning salmog’i salkam 5 foizni tashkil etadi. Respublika sanoati yalpi
mahsulotida yoqilg’i energetika kompleksining salmog’i 1999 yilda 28,9 foizni
tashkil etdi va 1995 yilga nisbatan 9,7 foizga ko’paydi.
O’zbekistonda 1999 yilda 8,1 mln tonna neft (gaz kondensanti bilan), 51,0 mlrd
kub tabiiy gaz va 2,8 mln tonna ko’mir (asosan, qo’ng’ir ko’mir) qazib chiqarildi.
O’zbekiston hududida ulkan neft va tabiiy gaz zahiralari mavjud bo’lib, ularning
ayrimlari asosida yirik konlar ochilgan. “Neft va gaz mavjud bo’lgan 5 ta asosiy
mintaqani ajratib ko’rsatish mumkin, bular: Ustyurt, Buxoro-Xiva, Janubi –
g’arbiy Hisor, Surxondaryo, Farg’ona mintaqalaridir. Neft va gaz resurslarining
zahiralari bir trillion AQSh dollaridan ziyod baholanmoqda”.

Yuqoridagilardan Buxoro-Xiva va Farg’ona mintaqalari neft hamda gazga ham
boy. Ustyurt va Janubiy Hisor mintaqalarida esa tabiiy gazning yirik zahiralari
topilgan.
O’zbekistondagi neft va gaz konlari yirik geostrukturali birliklar ichida joylashgan
bo’lib, ularning ichida Amudaryo, Ustyurt, G’arbiy Farg’ona va Janubi-g’arbiy
Hisor platformalari va orogen hududlari alohida o’rin egallaydi.
O’zbekistonda ko’mir zahiralari katta, lekin ularning asosiy qismini energetik
yoqilg’i hisoblangan - qo’ng’ir ko’mir tashkil etadi. Respublikada yirik qo’ng’ir
ko’mir koni Angren shahri yonida joylashgan bo’lib, yoqilg’i yura qatlamlarida
mavjud. Ko’mir ochiq kar’er usulida qazib olinadi. Zahirasi 2 mlrd tonnaga yaqin.
Ko’mirning boshqa ikki koni Surxondaryo viloyatidagi Sharg’un va Boysunda
joylashgan. Ushbu konlardagi toshko’mir qatlamlari qalin emas. 1990 yillardan
keyingi davrda ko’mir qazib chiqarish hajmi keskin qisqardi, hamda 1999 yilda 2,8
mln tonnani tashkil qildi, xolos. Vaholanki, respublikaning ko’mirga bo’lgan
extiyojlari yiliga 8-9 mln tonnani tashkil etadi. Bunday holat tarmoqni
rivojlantirishga bo’lgan e’tiborning y etarli emasligidan dalolat bermoqda. Ana
shunga o’xshash muammolarni ijobiy xal qilish maqsadida 1994 yillarda «Ko’mir»
aktsionerlik birlashmasi tuzildi.
Mamlakatmiz metall qazilmalarga ayniqsa, rangli metallar rudalariga boy. Bu
o’rinda oltin, kumush, qo’rg’oshin, ruh, mis hamda yer bag’rida kam uchraydigan
metallar zahiralari juda katta ekanligini aytib o’tish zarur.
H ozirgi vaqtda 40 ta qimmatbaho metal konlari qidirib topilgan.
Qimmatbaho rangli va radioaktiv metallar tarkibida birga uchraydigan foydali
komponentlar sifatida kamyob va nodir elementlarning kattagina miqdordagi
zahiralari jamlanganki, bu ularning qiymatini ancha oshiradi.
Mamlakatimiz oltin, uran, mis, volfram, qo’rg’oshin, ruh va shu guruhlarga
kiruvchi boshqa eng muhim foydali qazilmalarning tasdiqlangan zahiralari va
ularning ko’paytirish istiqbollari bo’yicha nafaqat MDҐ mamlakatlari o’rtasida,

balki butun dunyoda yetakchi o’rinlardan birini egallaydi. Masalan, oltinning
tasdiqlangan zahiralari bo’yicha O’zbekiston dunyoda 4-o’rinda, uni qazib
chiqarish bo’yicha 7-o’rinda turadi.
O’zbekiston dunyoda ulkan oltin resurslariga ega bo’lgan mamlakatlar qatoriga
kiradi, 41 ta oltin koni, shu jumladan 33 ta oltin-ma’dan koni qidirib topildi.
Yevrosiyo qit’asida eng yirik hisoblangan Muruntov koni jahondagi ulkan konlar
qatoriga kiradi.
Samarqand viloyatida oltin ma’danli Zarmiton va boshqa oltin konlari axtarib
topildi. Shu konlarni o’zlashtirishni jadallashtirish bo’yicha o’tkazilayotgan
tenderda dunyoda katta nufuzga ega bo’lgan Avstraliya kompaniyasi g’olib deb
topildi. Toshkent viloyatining Angren shahri yaqinida infratizimi yuksak darajada
rivojlangan Qizilolmasoy va Ko’chbuloq konlari topildi. Endilikda, ushbu konlarda
cheklangan hajmda qazib chiqarish ishlari olib borilmoqda. Ana shu konlarni
o’zlashtirish bo’yicha o’tkazilgan xalqaro tenderda mashhur Yaponiya
kompaniyalari g’olib chiqishdi. Keyingi yillarda jahondagi eng yirik oltin rudali
mintaqa Qizilqumda Ajibugut, Bulutkon, Balpantov, Aristantov, To’rboy singari
yangi konlar qidirib topilmoqda va o’rganilmoqda.
O’zbekiston talaygina kumush zahiralariga ega. Navoiy viloyatida Visokovoltnoe,
O’qjetpes va Kosmonachi konlari ishlatishga tayyorlab qo’yilgan. Namangan
viloyatida Oqtepa koni o’rganilmoqda.
O’zbekistonda uranning mineral xom ashyo bazasi vujudga keltirilgan, uning
negizida Navoiy kon metalurgiya kombinatining bir qator korxonalari ishlab
turibdi. Uranning qidirib chamalangan zahiralari qumtoshga taalluqli bo’lib, ularni
yuqori samarali va ekologik jihatdan muxofazalangan yer ostida ishqorini yuvish
usuli yordamida qazib olish mumkin.
Respublikamiz Uchquloch va Xondiza konlarida jamlangan qo’rg’oshinning
ko’plab zahiralariga ega. Xondizada qo’rg’oshin va ruh bilan birga mis, kumush,
kadmiy, selen, oltin ham mavjud.

Markaziy Qizilqumda fosforit konlari qidirib topilgan bo’lib, ular kimyo va boshqa
iqtisodiyot tarmoqlari uchun qimmatli xom ashyo, qishloq xo’jaligi uchun o’g’it
ishlab chiqarish imkonini beradi.

Xulosa.
Xulosa o`rnida: Iqtisodiy resurslar - Bu tovarlar va xizmatlarni ishlab
chiqarish uchun zarur bo'lgan resurslar shaklidir.
Iqtisodiy resurslarga quyidagilar kiradi:
 mehnat manbalari (Qobiliyatlari bo'lgan odamlar mahsulotlar, qisqartirilgan
- ish;
 Kapital - bank aktivlari shaklida va qimmat materiallar (moliyaviy kapitali)
va sanoat mahsulotlari (realtagta kapital, jismoniy kapital) shaklida;
 Tadbirkorlik manbai (odamlarning ishlab chiqarish ishlab chiqarishni tashkil
etish, ularning tadbirkorlik qobiliyatlarini tashkil etish, qisqartirilgan -
tadbirkorlik;
 Iqtisodiy hayot uchun zarur bo'lgan bilimlar (ular asosan ilm-fan tomonidan
ochilgan, ular asosan axborot kanallari orqali tarqatiladi, ular asosan ta'lim
orqali so'raladi, innovatsiyalar orqali amalga oshiriladi);
 Tabiiy resurslar (er, mineral, suv, biologik, agro-iqlim, dam olish),
qisqartirilgan er.
Iqtisodiy resurslarning muhim xususiyati ularning almashinuvchanligi bo'lib,
ular bitta iqtisodiy resursni boshqasiga almashtirish qobiliyatidan iboratdir.
Masalan, ishlab chiqarish samaradorligini oshirish uchun siz ishbilarmonlik
potentsialidan foydalanishingiz mumkin - ishlab chiqarish texnologiyasini
o'zgartirish, bilimlarni esa xodimlarni o'z mehnat vazifalarini samarali
bajarishlariga o'rgatish. Iqtisodiy resurslarni almashtirish qobiliyati cheklangan va
to'liq va to'liq ishlab chiqarilishi mumkin emas. Masalan, kapital inson resurslarini
to'liq o'rnini bosa olmaydi. Resurslarni dastlabki almashtirish ijobiy natija berishi
mumkin, ammo kelajakda iqtisodiy faoliyat sezilarli darajada murakkablashadi va
uning samaradorligi pasayishi mumkin.
Tanqislik tushunchasi iqtisodiy resurslar cheklangan mahsulotlar va xizmalart
turlarini ifodalaydi.Tanqislik insondagi istagancha tanlab olish imkoniyatini
cheklab, bizga mavjud narsalarnigina tanlay olishni talab qiladi. Endi biz hamma

narsalardan xohlagancha foydalana olmasdan, mavjud narsalar bilangina
kifoyalanishimiz kerak ekanligini anglatadi. “Hech qachon sichqon tutgichda tekin
pishloq bo’lmaydi” degan oddiygina naql iqtisodiyotni o’zagini tashkil etadi.
Aytaylik, siz biror-bir mahsulotdan bepul foydalandingiz deylik, ammo huddi shu
mahsulotni ishlab chiqargan boshqa bir ishlab chiqaruvchi unga qanchadir mablag’
safrlagan-ku! Biror–bir oddiy bo’lib ko’ringan mahsulotni ishlab chiqarish uchun
ham qanchadir o’lchamdagi yer maydoni, ish quroli, qo’l mehnati, bunyodkorlik
salohoyati kabilar talab qilinadi.
So'nggi o'n yil ichida firma yoki korxonada resurslarni tejash muammosi
ayniqsa keskinlashdi. Mavjud korxonalami texnik qayta jihozlash yoki
rekonstruksiya qilish - ulami resurslarni tejaydigan texnologiyalarga o'tkazish
zarur. Korxonada resurslaming doimiy aylanishi va o'zgarishi bilan ulami tejash va
samarali ishlatish juda muhimdir.
Resurslarni tejash-ishlab chiqarish omillaridan iqtisodiy va samarali
foydalanish bilan bog'liq chora-tadbirlar majmui. Barcha resurslar bir xil tezlikda
aylanmaydi - ba'zilari ishlab chiqarish jarayonida to'liq iste'mol qilinadi,
boshqalari, masalan, uskunalar-qisman va ko'p hollarda bir xil emas va ulaming
iste'mol darajasi asosan ishlab chiqarish va xizmat ko'rsatish xodimlarining
ta'sirining etarliligi bilan belgilanadi.
Resurslarni tejash-iqtisodiy va ijtimoiy rivojlanish muammolarini hal qilish
uchun barcha turdagi resurslardan (moddiy, mehnat, tabiiy, moliyaviy va
boshqalar) foydalanishni anglatadi. Odamlar va jamiyatning ehtiyojlari tez o'sib
borayotganligi va resurslar cheklangan va kamdan-kam hollarda bo'lgani uchun,
muammoni hal qilishda resurslarni tejashning o'mi: nima, qanday qilib, kimga
ishlab chiqarish kerak?
Resurslarni tejash milliy iqtisodiyotning ulaming o'sishiga bo'lgan ehtiyojini
asosan iqtisodiyot orqali qondirishni ta'minlaydi. Bu chiqindi gazlar va suv
chiqindilaridan qimmatli mahsulotlami qo'lga kiritish, chiqindilami utilizatsiya
qilish orqali resurslarni kompleks ishlatish, qazib olish, tashish va saqlash vaqtida
yo'qotishlami bartaraf etish, qayta ishlash vaqtida chiqindilami kamaytirish,

ikkilamchi resurslar va boshqa mahsulotlami xo'jalik aylanmasiga kengroq jalb
qilish orqali erishiladi.
Resursni tejashga rioya qilish texnologiya va texnologiya sifatining muhim
xususiyati hisoblanadi. Agar ishlab chiqarish va ishlatish uchun kamroq mablag '
sarflashni talab qilsa, texnika resurslarni tejash hisoblanadi. Resurs tejovchi
texnologiya kam yoki chiqindilarsiz texnologiya deb ataladi. Resursni tejash
zarurati ko'plab turdagi resurslaming etishmasligi, tabiatdagi zaxiralaming
kamayishi, ishlab chiqarish xarajatlarining sezilarli darajada oshishi va boshqa
omillar bilan bog'liq.
Ishlab chiqarish korxonasida resurslarni tejash uskunalami ishlatishda moddiy
va mehnat resurslarini sarflash tezligini oshirish omillarini o'z vaqtida aniqlash va
maqsadli ta'sir ko'rsatishdan iborat. Ushbu jarayonlami asbob-uskunalaming texnik
holatini monitoring qilish va resurslarni tejash bo'yicha xodimlaming samaradorligi
bilan ta'minlash mumkin.

Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yhati
1. 2017 — 2021 yillarda O‘zbekiston Respublikasini rivojlantirishning beshta
ustuvor yo‘nalishi bo‘yicha Harakatlar strategiyasi. 2017 yil
2. Pindayk Robert. Mikroiqtisod: Inglizchadan qisqartirib tarjima qilingan/
Pindayk Robert, Rubinfeld Daniel. – T.; 2002.
3. E.Egamberdiev. Mikroiqtisodiyot. O‘quv qo‘llanma. T.: 2005 y.
4. Экoнoмическaя теoрия: учебник / И.К. Стaнкoвскaя, И.A. Стрелец.- 5-е
изд., перерaб. и дoп.–М.:Эксмo, 2010.- 480 стр.- (Пoлный курс MBA)
5. To‘xliev N., Xaqberdiev Q., Ermamatov Sh., Xolmatov N. Iqtisodiy bilim
asoslari. Qo‘llanma. T. O‘zME. 2004, 96 b.
6. Abulqosimov H va boshqalar. Iqtisodiy bilim asoslari. O‘quv qo‘llanma. T.:
Akademiya, 2010.-304 b.
7. Вечкaнoв Г.С. Экoнoмическaя теoрия. – спб.: Питер, 2009. – 448 с.
8. Курс микроэкономики: учебник/ Р.М.Нуреев. – 2-е изд., изм. – М.: Норма:
Инфра-М, 2010. – 576 с.
9. Сбoрник зaдaч пo микрoэкoнoмике./ к “Курсу микрoэкoнoмики” Р.М.
Нуреевa – М.: Нoрмa, 2008. – 432 с.
10. Микроиқтисодиёт: Олий ўқув юртлари учун дарслик / С.С.Ғуломов ,
Р.Х.Алимов, Б.Т.Салимов ва бошқ.- Т.: “Шарқ”, 2001.-320 б.

Sotib olish