Iqtisodiy tebranishlar va ishsizlik - Физика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	12000UZS
Размер	134.3KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Физика

Iqtisodiy tebranishlar va ishsizlik

Купить

1Iqtisodiy tebranishlar va ishsi zlik
Reja:
Kirish
I BOB BOZOR IQTISODIYOTINING DAVRIY RIVOJLANISHI.
ISHSIZLIK
1. Iqtisodiy davrlar va iqtisodiy tebranishlarning sabablari.
2. Ishsizlik tushunchasi va ishsizlik darajasining o‘lchanishi.
3. O‘zbekiston Respublikasida ishsizlikni kamaytirish va aholining ish bilan
bandligini ta’minlash siyosatining xususiyat lari.
II BOB Ishsizlik sabablari, turlari va ko’rsatkichlari
2.1 Ishsizlikning ijtimoiy - iqtisodiy mazmuni
2.2 Ishsizlikning sabablari va turlari
2.3 Ishsizlikning asosiy mezonlari va ko’rsatkichlari
Xulosa
Foydalanilgan adabiyotlar

2 Kirish
Iqtisodiyotda barqaror o‘sish sur’atlarini ta’minlash, investitsiya va biznes
muhitini yanada yaxshilash, milliy manfaatlarimiz uchun eng qulay tarzda jahon
iqtisodiyotiga integratsiyalashish, iqtisodiy faollik darajasini oshirish kabi vazifalar
davlat tomonidan amalga oshiriladigan makroiqtisodiy siyosat samaradorligiga,
uning ilmiy asoslanganligi hamda real voqelikni hisobga olib o‘tkazilayotgan–
ligiga bog‘liq.
Inflatsiya sur’atlarining jilovlanishi, davlat budjeti taqchilligini tan olingan
me’yorlarlardan ham past darajada bo‘lishini ta’min– lanishi respublikamizda olib
borilayotgan makroiqtisodiy siyosat samaradorligidan dalolat beribgina
qolmasdan, iqtisodiyotimizga kiritiladigan investitsiyalar ko‘lamining oshishi,
tovarlar va xizmatlar ishlab chiqarishni kengaytirish hamda aholi real
daromadlarini o‘stirishning muhim sharti hamdir. Shu boisdan Davlatimiz rahbari
iqtisodiyot sohasida oldimizda turgan vazifalar haqida gapirganda, “Birinchidan,
biz makroiqtisodiy barqarorlikni va yuqori iqtisodiy o sish sur atlariniʻ ʼ
ta minlashimiz shart. Avvalo, inflatsiyani
ʼ jilovlamasdan turib, makroiqtisodiy
barqarorlikka erishish mumkin emas. Jahon tajribasini puxta o rganib, xalqaro
ʻ
ekspertlarni jalb etgan holda, monetar siyosatni takomillashtirish va narx-navo
barqarorligini ta minlash
ʼ konsepsiyasini ishlab chiqishimiz zarur.O tish davrida ʻ
iqtisodiyot sohasida statistik hisobotlarni to g ri yuritish va davlatning iqtisodiy
ʻ ʻ
salohiyatini aniq baholash juda muhimdir. Shu orqali yalpi ichki mahsulotni
xolisona baholashga erishish mumkin. Shu maqsadda Birlashgan Millatlar
Tashkiloti va Xalqaro valuta fondining Milliy hisoblar tizimini respublikamizda
2020-yil 1-yanvardan boshlab to liq joriy etishimiz lozim.
ʻ
Iqtisodiyotning barqaror o sishi, birinchi navbatda, yetakchi sohalar rivojiga
ʻ
bevosita bog liqdir. Qaysi sohada yuqori qiymatga ega
ʻ mahsulot yaratilsa, biz ana
shu sohani birinchi navbatda qo llab- quvvatlaymiz. Shuning uchun iqtisodiyot
ʻ
rivojiga jiddiy turtki beradigan sohalarni rivojlantirish strategiyasini ishlab chiqish
va amalga oshirishimiz lozim”– deb ta’kidladilar.
Bugun
jahon bozori kon’yunkturasi keskin o‘zgarib, globallashuv

3sharoitida raqobat tobora kuchayib bormoqda. Ana shunday murakkab vaziyat
davlatimizni yanada barqaror va jadal sur’atlar bilan rivojlantirish uchun mutlaqo
yangicha yondashuv hamda tamoyillarni ishlab chiqib, amalga oshirishni taqozo
etayotir. O‘zbekiston Respublikasini yanada rivojlantirish bo‘yicha Harakatlar
strategiyasi 6
da milliy iqtisodiyotni jadal rivojlantirish va liberallashtirishda eng
dolzarb masalalar yechimi yuzasidan aniq vazifalarning belgilab berilgani bu
borada hal qiluvchi ahamiyatga ega. Bunda asosiy maqsad – mamlakatimizda
makroiqtisodiy barqarorlikni yanada mustahkamlash va yuqori iqtisodiy o‘sish
sur’atlarini saqlab qolish, tarkibiy o‘zgartirishlarni chuqurlashtirish, milliy
iqtisodiyotning yetakchi tarmoqlarini modernizatsiya va diversifikatsiya qilish
hisobiga uning raqobatbardoshligini oshirishga erishishdan iborat. Qishloq
xo‘jaligini modernizatsiya qilish va jadal rivojlantirish yo‘lidagi islohotlar
xalqimiz farovonligi yanada yuksalishiga, bu tarmoqdagi mahsulotlar eksporti
oshishiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi.

4I BOB BOZOR IQTISODIYOTINING DAVRIY RIVOJLANISHI.
ISHSIZLIK
1. Iqtisodiy davrlar va iqtisodiy tebranishlarning sabablari
Mamlakatlarning iqtisodiy rivojlanish tarixini o‘rganish, ulardan hech biri
uzoq muddatda bir tekis rivojlanmaganligi, aksincha, barcha malakatlar uchun
davriy rivojlanish xos ekanligini ko‘rsatadi . Ishlab chiqarish, bandlilik va
inflatsiya darajasining davriy tebranishga iqtisodiy davr (sikl)lar deyiladi .
Ayrim iqtisodiy davrlar boshqalaridan o‘tish davrining davomiyligi va faolligi
bilan farq qiladi. Shunga qaramasdan ularning barchasi bir xil
bosqichlardan tashkiltopadi (1.1- rasm).
1.1-rasm. Iqtisodiyotning davriy rivojlanishi
Iqtisodiy davrlar to‘rtta bosqichni o‘z ichiga oladi. Birinchi bosqich iqtisodiy
rivojlanishning eng yuqori darajasiga erishilgan bosqich bo‘lib, u « cho‘qqi » deb
yuritiladi. Bu iqtisodiyotda ish bilan to‘liq bandlik, ishlab chiqarish to‘la quvvatda
ishlayotganligi, shuningdek, mahsulotlarning baho darajasining o‘sish holati
kuzatiladi.
Keyingi bosqich pasayish (retsessiya) bosqichidir. Bunda ishlab chiqarish va
bandlik darajalari kamayadi, ammo bahoning o‘sish darajasi pasaymaydi. Bu

5bosqich faol va uzoq davom etsagina bahoning o‘sish darajasi sustlashishi
mumkin. Pasayishning quyi nuqtasida ishlab chiqarish va bandlik eng quyi
darajaga tushadi va turg‘unlik davri boshlanadi.
Ko‘tarilish bosqichida ishlab chiqarish va bandlik darajasi asta- sekin oshib,
ishlab chiqarish quvvatlaridan to‘liq foydalanish va to‘liq bandlik darajasiga
erishiladi.
Yuqorida ta’kidlaganimizdek, iqtisodiy davrlar bir xil bosqichlarga ega
bo‘lsa-da, ammo ular davomiyligi va faolligiga ko‘ra o‘zaro farq qilib turadi.
Shuning uchun ham iqtisodchilar, bu jarayonlarni iqtisodiy davrlar deb emas, balki
iqtisodiy tebranishlar deb atash to‘g‘ri bo‘ladi deb hisoblashadi. Iqtisodiy
tebranishlarning asosiy sababi sifatida iqtisodichilar uch omilni ko‘rsatadi.
Birinchi guruh olimlar iqtisodiy tebranishlarning asosiy sababi texnika va
texnologiyalarda ro‘y beradigan o‘zgarishlar deb hisoblaydilar. Ularning fikricha
fan-texnika yutuqlarini qo‘llash natijasida iqtisodiyotda o‘sish ro‘y beradi.
Masalan avtomobilning yaratilishi yoqilg‘i sanoati, neft qazib chiqarish, ximiya,
yo‘l qurilishi materiallari sanoatlarining jadal rivojlanishiga sabab bo‘ldi. Yangi
texnologiyalar ishlab chiqarish unumdorligini bir necha baravar oshirish, ilgari
foydalanilmagan resurslarni ishga tushirish imkonini beradi. Texnik va texnologik
yangiliklar doim ham yaratilavermasligi iqtisodiyotdagi tebranishlarga sabab
bo‘ladi.
Olimlarning yana bir guruhi iqtisodiy bosqichlarni siyosiy va tasodifiy
vaziyatlarga bog‘lashadi.
Bu jarayonni monetar siyosatga bog‘laydigan olimlar ham mavjud. Ya’ni,
davlat qanchalik ko‘p pul bosib chiqarsa, uning qadri shunchalik kamayib boradi
va aksincha, pul miqdori qanchalik kam bo‘lsa, ishlab chiqarish ko‘lamining
pasayishi va ishsizlar sonining
ortishi shunchalik tezlashadi. Xullas, iqtisodiy bosqichlarni baholashga turli
xil yondashuvlar mavjud. Ammo barcha iqtisodchilar, ishlab chiqarish va bandlilik
darajalarini yalpi talab va boshqacha aytganda yalpi xarajatlar miqdoriga bog‘liq,
degan fikrni qo‘llab-quvvatlaydilar. Chunki, korxonalar o‘z tovar va xizmatlarini

6ularga talab bo‘lsagina ishlab chiqaradi. Boshqacha aytganda, talab katta bo‘lmasa,
korxonalarda tovar va xizmatlarni katta miqdorda ishlab chiqarish foydali emas.
O‘z navbatida, ishlab chiqarishda bandlilik va daromadlar darajasi ham, aynan shu
sababli, past bo‘ladi. Yalpi xarajatlar miqdori qanchalik ko‘p bo‘lsa, ishlab
chiqarishning o‘sishi katta foyda olib keladi. Shuning uchun ishlab chiqarish,
bandlilik va daromadlar darajasi ortib boradi. Iqtisodiy tebranishlar sabablarini,
ularga ta’sir etuvchi omillarni o‘rganish, iqtisodiy tebranishlar amplitudasini
qisqartirish barcha hukumatlar makroiqtisodiy siyosatining muhim maqsadlaridan
biridir.
Shu o’rinda quyidagi misolni keltiramiz. 2008-yilda yuzaga kelgan jahon
moliyaviy -iqtisodiy inqirozi dunyodagi deyarli barcha rivojlan–gan
mamlakatlarda makroiqtisodiy berqarorlikni keltirib chiqardi.
Dastlab AQSh ipoteka bozorlarida namoyon bo‘lgan mazkur inqiroz
yetarlicha to‘lov layoqatiga ega bo‘lmagan, qarzlarni qaytarish qobiliyati shubhali
bo‘lgan qarzdorlarga ipoteka kreditlari berish amaliyotining jadallashuvi natijasida
ro‘y berdi.
Modomiki, ipoteka krediti o‘zining mohiyati bo‘yicha ko‘chmas mulk garovi
hisobiga beriladigan kreditlar bo‘lsa-da, AQSh bozorlari bunday likvidli ko‘chmas
mulklarga etarlicha «to‘yindi» va ularning narxlari keskin tusha boshladi. Buning
ustiga investitsion banklarning AQSh ipoteka bozorlaridagi yangi moliyaviy
«mahsulot» hisoblangan aktivlarni sekyuritizatsiyalash bo‘yicha operatsiyalarining
avj olishi ipoteka bozorlaridagi tanazzullik holatlari ehtimolligini oshirdi.
AQSh iqtisodiyoti yaratilgan shart-sharoitlar tufayli arzon kredit resurslariga
to‘yindi va bu Federal zaxira tizimi (FZT) amalga oshirayotgan pul-kredit
siyosatini o‘zgartirishiga olib keldi. Natijada 2004 –2006 yillarda Federal zaxira
tizimi foiz stavkalarni 6,25% gacha ko‘tardi. Kreditlarning qimmatlashuvi aholini
ipotekaga nisbatan talabining pasayishiga va kreditlarni qaytarish bo‘yicha
qarzdorlar to‘lovining qisqarishiga olib keldi. Pirovard natijada 2007- yil
boshida AQShda aholining ipoteka kreditlarini qaytarishi bilan bog‘liq
muammo kuchaydi. Qarzdorlarning ko‘chmas mulk garovi bilan olingan kredit–

7larni qaytarishdan ko‘ra to‘lovlarni to‘lashdan bosh tortish holati kengaydi.
Banklarning to‘lov qobiliyatiga ega bo‘lmagan mijozlarning ko‘chmas mulklarini
qayta sotuvga qo‘yishi natijasida ipoteka bozoridagi taklif ko‘payib, bozordagi
narxlarning keskin pasayishiga olib keldi.
Pirovard natijada 2007-yil boshida AQShda aholining ipoteka kreditlarini
qaytarishi bilan bog‘liq muammo kuchaydi. Qarzdorlarning ko‘chmas mulk garovi
bilan olingan kreditlarni qaytarishdan ko‘ra to‘lovlarni to‘lashdan bosh tortish
holati kengaydi. Banklarning to‘lov qobiliyatiga ega bo‘lmagan mijozlarning
ko‘chmas mulklarini qayta sotuvga qo‘yishi natijasida ipoteka bozoridagi taklif
ko‘payib, bozordagi narxlarning keskin pasayishiga olib keldi.
Aksariyat moliyachi-iqtisodchilar vujudga kelgan moliyaviy inqirozning
haqiqiy sabablaridan biri sifatida rivojlangan mamlakatlarda iqtisodiyotni haddan
ziyod ortiqcha erkinlashtirish siyosatining «mevasi» ekanligini, ya’ni «o‘z-o‘zini
boshqaruvchi bozor» g‘oyasini ilgari surish orqali davlatning milliy iqtisodiyotga
va xususan moliyaviy bozorlarga aralashuvini cheklanganligi bilan ham
izohlamoqdalar.
Yuzaga kelgan global moliyaviy–iqtisodiy inqiroz jahonning asosiy
moliyaviy markazlari hisoblangan yirik fond bozorlarini o‘z ichiga oluvchi
mamlakatlar iqtisodiyotiga jiddiy ta’sir ko‘rsatdi. Uning o‘ziga xos xususiyati
shundaki, moliyaviy inqiroz inflatsiya, qator banklar va moliyaviy muassasalarning
tanazzulga yuz tutishi ta’sirida ishsizlik, ishlab chiqarish sur’atlarining pasayishi
va boshqalar negizida iqtisodiy inqiroz shaklida kuchayib bormoqda. Bundan
ko‘rinadiki, hozirgi jahon moliyaviy inqirozining o‘ziga xos xususiyati
– bu uning iqtisodiyotning moliyaviy sektoridan boshlanib, real sektoriga
o‘tganligidir.
Global inqiroz bo‘yicha ko‘p sonli nashrlarni tahlil qilish shuni ko‘rsatdiki,
dunyoning rivojlangan davlatlari uchun inqirozning harakat nuqtasi moliyaviy
bozorlarning beqarorligi bo‘ldi va inqirozning rivojlanishi sxemasi quyidagi
ko‘rinishda bo‘ldi:
Moliyaviy bozorlarning beqarorligi → Kreditlarning qisqartirilishi va

8iste’molning pasayishi → Ishlab chiqarish va eksportning
qisqarishi, ishsizlikning o‘sishi.
Shunga ko‘ra, hukumatlar darajasida inqirozdan chiqish bo‘yicha davlat
dasturlarini ishlab chiqishda bandlik masalalarini, talabni rag‘batlantirish orqali
ishlab chiqarish ko‘lamini kengaytirishga qaratilgan keskin choralarni ko‘rish
masalasini ko‘ndalang qilib qo‘ydi.
Mamlakatlarning iqtisodiy rivojlanish tarixini o’rganish, ulardan hech biri
uzoq muddatda bir tekis rivojlanmaganligi, aksincha, barcha malakatlar uchun
davriy rivojlanish xos ekanligini ko’rsatadi.Ishlab chiqarish, bandlilik va
inflyatsiya darajasining davriy tebranishga iqtisodiy davr (tsikl)lar deyiladi. Ayrim
iqtisodiy davrlar boshqalaridan o’tish davrining davomiyligi va faolligi bilan farq
qiladi. Shunga qaramasdan ularning barchasi bir xil bosqichlardan tashkil
topadi.Iqtisodiy davrlar to’rtta bosqichni o’z ichiga oladi. Birinchi bosqich
iqtisodiy rivojlanishning eng yuqori darajasiga erishilgan bosqich bo’lib, u
«cho’qqi» deb yuritiladi. Bu iqtisodiyotda ish bilan to’liq bandlik, ishlab
chiqarish to’la quvvatda ishlayotganligi, shuningdek, mahsulotlarning narx
darajasining o’sish holati kuzatiladi. Keyingi bosqich pasayish (retsessiya)
bosqichidir. Bunda ishlab chiqarish va bandlik darajalari kamayadi, ammo
narxning o’sish darajasi pasaymaydi. Bu bosqich faol va uzoq davom etsagina
narxning o’sish darajasi sustlashishi mumkin. Pasayishning quyi nuqtasida ishlab
chiqarish va bandlik eng quyi darajaga tushadi va turg’unlik davri
boshlanadi.Ko’tarilish bosqichida ishlab chiqarish va bandlik darajasi asta-sekin
oshib, ishlab chiqarish quvvatlaridan to’liq foydalanish va to’liq bandlik darajasiga
erishiladi.
Yuqorida ta’kidlaganimizdek, iqtisodiy davrlar bir xil bosqichlarga ega
bo’lsada, ammo ular davomiyligi va faolligiga ko’ra o’zaro farq qilib turadi.
Shuning uchun ham iqtisodchilar, bu jarayonlarni iqtisodiy davrlar deb emas, balki
iqtisodiy tebranishlar deb atash to’g’ri bo’ladi deb hisoblashadi. Iqtisodiy
tebranishlarning asosiy sababi sifatida iqtisodichilar uch omilni ko’rsatadi.
Birinchi guruh olimlar iqtisodiy tebranishlarning asosiy sababi texnika va

9texnologiyalarda ro’y beradigan o’zgarishlar deb hisoblaydilar. Ularning fikricha
fan-texnika yutuqlarini qo’llash natijasida iqtisodiyotda o’sish ro’y beradi.
Masalan, avtomobilning yaratilishi yoqilg’i sanoati, neft qazib chiqarish, ximiya,
yo’l qurilishi materiallari sanoatlarining jadal rivojlanishiga sabab bo’ldi. Yangi
texnologiyalar ishlab chiqarish unumdorligini bir necha baravar oshirish, ilgari
foydalanilmagan resurslarni ishga tushirish imkonini beradi. Texnik va texnologik
yangiliklar doim ham yaratilavermasligi iqtisodiyotdagi tebranishlarga
sababbo’ladi.
Olimlarning yana bir guruhi iqtisodiy bosqichlarni siyosiy va tasodifiy
vaziyatlarga bog’lashadi.Bu jarayonni monetar siyosatga bog’laydigan olimlar ham
mavjud. Ya’ni, davlat qanchalik ko’p pul bosib chiqarsa, uning qadri shunchalik
kamayib boradi, va aksincha, pul miqdori qanchalik kam bo’lsa, ishlab chiqarish
ko’lamining pasayishi va ishsizlar sonining ortishi shunchalik tezlashadi.Xullas,
iqtisodiy bosqichlarni narxlashga turli xil yondashuvlar mavjud.Ammo barcha
iqtisodchilar, ishlab chiqarish va bandlilik darajalarini yalpi talab va boshqacha
aytganda yalpi xarajatlar miqdoriga bog’liq, degan fikrni qo’llab-quvvatlaydilar.
Chunki, korxonalar o’z tovar va xizmatlarini ularga talab bo’lsagina ishlab
chiqaradi. Boshqacha aytganda, talab katta bo’lmasa, korxonalarda tovar va
xizmatlarni katta miqdorda ishlab chiqarish foydali emas. O’z navbatida, ishlab
chiqarishda bandlilik va daromadlar darajasi ham, aynan shu sababli, past bo’ladi.
Yalpi xarajatlar miqdori qanchalik ko’p bo’lsa, ishlab chiqarishning o’sishi katta
foyda olib keladi. Shuning uchun ishlab chiqarish, bandlilik va daromadlar darajasi
ortib boradi. Iqtisodiy tebranishlar sabablarini, ularga ta’sir etuvchi omillarni
o’rganish, iqtisodiy tebranishlar amplitudasini qisqartirish barcha hukumatlar
makroiqtisodiy siyosatining muhim maqsadlaridan biridir.
Makroiqtisodiy nobarqarorlikni yuzaga kelish sabablaridan biri bu ishsizlik
hisoblanadi. Ishsizlik – bu mehnatga yaroqli aholini ish bilan band bo’lmaslik
holatini aks ettiruvchi jarayon bo’lib, uning friktsion, strukturaviy, davriy
ko’rinishlari mavjud. Friktsion ishsizlik – bu ihtiyoriy ishsizlik bo’lib, bir ishdan

1
0boshqa ishga o’tish, yashash joyini o’zgartirish va boshqa shu kabi holatlar bilan
bog’liq. Ishsizlikning bu turi doimiydir.
Strukturaviy ishsizlik majburiy ishsizlik turi bo’lib, ishlab chiqarish
jarayonida kasbiy mahoratning mos kelmasligiga va boshqa shu kabi sabablarga
ko’ra ishchilarni qisqartirish hisobiga yuzaga keladi. Bu ishsizlik turi
hamdoimiydir.
Friktsion va strukturaviy ishsizlik darajalari birgalikda ishsizlikning tabiiy
darajasini ifodalaydi. Ishsizlikning tabiiy darajasi – bu shunday holatki, unda
ishsizlar soni bilan bo’sh ishchi o’rinlari bir-biriga mos keladi. Ishsizlikning to’liq
yoki tabiiy darajasi ishchi kuchi bozori muvozanatiga erishganda, ya’ni ish
izlovchilar soni bo’sh ish o’rinlari soniga teng bo’lganda vujudga keladi.
Ishsizlikning tabiiy darajasi kandaydir darajada iqtisodiy jihatdan maqbul
hisoblanadi. Chunki «friktsion» ishsizlarga mos keluvchi ish o’rinlarini topish,
«tarkibiy» ishsizlarga ham yangi kasbni o’zlashtirish yoki yangi yashash
joyida ish topish uchun ma’lum vaqt kerak bo’ladi.
«Ishsizlikning tabiiy darajasi» tushunchasi ma’lum bir aniqliklar kiritishni
talab qiladi.
Birinchidan, bu tushuncha iqtisodiyot har doim ishsizlikni tabiiy darajasida
amal qilishi va shu orqali o’zining ishlab chiqarish imkoniyatini ro’yobga
chiqarishini bildirmaydi. Chunki, ko’pincha ishsizlik darajasi tabiiy darajadan
ortiq, ayrim hollarda undan past ham bo’lishi mumkin. (Ish vaqtidan ortiqcha
ishlash va o’rindoshlik ishlarida band bo’lish natijasida).
Ikkinchidan, ishsizlikning tabiiy darajasi o’z - o’zicha doimiy miqdor
hisoblanishi shart emas, u tartibdagi o’zgarishlar (qonunlar va jamiyat urf -
odatlaridagi o’zgarishlar) oqibatida o’zgarib turishi mumkin. Masalan, 60 - yillarda
friktsion va tarkibiy ishsizlarning muqarrar darajasi ishchi kuchining 4% ni tashkil
qildi deb hisoblangan. Boshqacha aytganda, ishchi kuchining 96% band bo’lganda
to’liq bandlilikga erishilishi tan olingan. Hozirgi davrda iqtisodchilar ishsizlikning
tabiiy darajasi taxminan 5 - 6% ga teng deb hisoblaydilar.
Davriy ishsizlik bu iqtisodiyotda pasayish bo’layotgan davrda mavjud bo’lib,

1
1bunda ishchi kuchiga talab bo’lsada, ishlab chiqaruvchilar ularni ishga qabul qila
olmaydilar va buning natijasida yaratilishi mumkin bo’lgan ma’lum bir
mahsulotdan voz kechiladi.
Barcha ishsizlik ko’rinishlarining darajalari birgalikda ishsizlikning haqiqiy
darajasini ifodalaydi.

1
2Ishsizlik darajasi ishsizlarning ishchi kuchi tarkibidagi foizi
sifatida hisoblanadi.
Ishsizlar soni Ishsizlik darajasi = * 1 00%
Ishchi kuchi
Ishchi kuchiga ishlay oladigan va ishlashni hohlagan barcha kishilar kiradi.
Ishchi kuchi - ishlovchilar va faol ish izlovchilardan iborat bo’ladi. Boshqacha
aytganda, band bo’lganlar va ishsizlar ishchi kuchini tashkil qiladi. Ishsizlarga ish
bilan band bo’lmagan va faol ish izlayotgan hamda bu haqida tegishli xizmat
muassasalariga (mehnat birjalariga) murojaat qilgan kishilar kiradi. Mehnat
qilishga layoqatli bo’lib, ishlashni hohlamagan va ish izlashga harakat qilmaganlar
ishsizlar tarkibiga kirmaydi.
Ishsizlik darajasining oshishi natijasida iqtisodiyot potentsial YaIM hajmini
ololmaydi. Shu sababli mamlakat miqyosida ishsizlikni uning tabiiy darajasida
saqlash va tartibga solish iqtisodiy jihatdan katta ahamiyatga ega. Ishsizlikning
haqiqiy darajasi uning tabiiy darajasidan qanchalik yuqori bo’lsa, YaIM uzilishi
shuncha ko’p bo’ladi. Shuning uchun ham potentsial hajmdagi YaIM haqiqiy
YaIM dan katta bo’ladi.
Ishsizlik darajasi va YaIM uzilishi o’rtasidagi miqdoriy nisbatni ingliz
iqtisodchisi Artur Ouken matematik holda isbotlab bergan. Shuning uchun bu
qonun, Ouken qonuni deyiladi. Qonunning mohiyati shundan iboratki, agar haqiqiy
ishsizlik darajasi ishsizlikning tabiiy darajasidan bir foizga oshib ketsa, milliy
iqtisodiyot YaIMni ikki yarim foizga kam yaratadi. Ushbu nisbat ishsizlikning turli
darajalaridagi mahsulot yo’qotishlari hajmini aniqlash imkonini beradi. Hozirgi
kunda β koeffitsisnti deb atalgan bu koeffitsient miqdori 2,5 foizdan 3,5 foiz
oralig’ida deb hisoblanadi. Ouken qonunini formulada quyidagicha tasvirlash
mumkin:
U – U* = - 2.5 – 3 (U – U*)
Bu erda U – real YaIM , U*- potentsial YaIM, U – ishsizlikning
haqiqiy darajasi, U* - ishsizlikning potentsial darajasi, -2,5 -3 koeffitsient

1
3Bozor munosabatlariga o’tish davrida davlatning ijtimoiy siyosati faqat
odamlarning manfaatlarini ishonchli ravishda himoya qilishdangina iborat
bo’lmasdan, balki mehnatga yaroqli aholining ish bilan bandligini ta’minlashni
ham o’z ichiga oladi. Ayniqsa, aholining o’sishi yuqori sur’atlar bilan borayotgan
va o’ziga xos aholi tarkibiga ega bo’lgan bizning Respublikada ish bilan bandlik
masalasi eng muhim muammolardan biri hisoblanadi. Bandlik darajasi
quyidagicha aniqlanadi :
16 va undan katta yoshdagi band aholi soni Bandlik darajasi =
16 va undan katta yoshdagi aholi soni
Aholining ish bilan bandligi muammosi ko’p qirrali bo’lib, u barcha
odamlarga o’z qobiliyatlarini ishga solish, o’z ehtiyojlarini qondirish uchun
dastlabki teng imkoniyatlarni ta’minlovchi davlat va bozor mexanizmini vujudga
keltirish; ishchi kuchini unumli va samarali ish bilan band qilish; zarur hollarda
ishchi kuchini iqtisodiyot tarmoqlari va sohalari o’rtasida qayta taqsimlash kabi
masalalarni ham o’z ichiga oladi.
2013 yil davomida ish o’rinlarini tashkil etish va aholi bandligini ta’minlash
bo’yicha mintaqaviy dasturlarning amalga oshirilishi natijasida qariyb 970 ming
kishi ish bilan ta’minlandi.
Bunda kichik biznes va xususiy tadbirkorlikni, xizmat ko’rsatish va servis
sohasini jadal rivojlantirishga alohida e’tibor qaratilib, ushbu sohalarda 480
mingdan ortiq, kasanachilikni kengaytirish hisobidan esa 210 mingdan ziyod yangi
ish o’rinlari yaratildi.
Respublika iqtisodiy taraqqiyotining barqarorligi, o’sib borayotgan moliyaviy
imkoniyat va zaxiralar aholining ish haqi va daromadlarini bosqichma-bosqich
oshirish imkonini berdi. 2013 yilda respublikamizda aholining real daromadlari
16,0 foizga, o’rtacha oylik ish haqi, pensiya, ijtimoiy nafaqa va stipendiyalar 20,8
foizga ko’paydi.
Bandlik darajasi hamda aholi daromadlarining bunday o’sishi, o’z navbatida,
aholi turmush darajasining va ijtimoiy farovonligining barqaror ravishda oshib

1
4borishini ta’minlamoqda.
2. Ishsizlik tushunchasi va ishsizlik darajasining o‘lchanishi.
M а ml а k а tl а rning iqtis о diy riv о jl а nish t а rixini о ‘rg а nish, ul а rd а n hech biri
uz о q mudd а td а bir tekis riv о jl а nm а g а nligi, а ksinch а , b а rch а m а l а k а tl а r uchun
d а vriy riv о jl а nish x о s ek а nligini k о ‘rs а t а di .
Iqtis о diy d а vr deg а nd а , о d а td а iqtis о diy о t riv о jl а nishining bir
h о l а tid а n b о shl а nib, birin ketin bir nech а f а z а l а rni b о sib о ‘tib, о ‘zining
d а stl а bki h о l а tig а q а ytib kelgung а q а d а r о ‘tg а n d а vr tushunil а di . А yrim
iqtis о diy d а vrl а r b о shq а l а rid а n о ‘tish d а vrining d а v о miyligi v а f ао lligi bil а n f а rq
qil а di. SHung а q а r а m а sd а n ul а rning b а rch а si bir xil b о sqichl а rd а n t а shkil t о p а di.
Iqtis о diy d а vrl а r t о ‘rtt а b о sqichni о ‘z ichig а о l а di. Birinchi b о sqich iqtis о diy
riv о jl а nishning eng yuq о ri d а r а j а sig а yerishilg а n b о sqich b о ‘lib, u « ch о ‘qqi » deb
yuritil а di. Bu iqtis о diy о td а ish bil а n t о ‘liq b а ndlik, ishl а b chiq а rish t о ‘l а quvv а td а
ishl а y о tg а nligi, shuningdek, m а hsul о tl а rning b а h о d а r а j а sining о ‘sish h о l а ti
kuz а til а di.
Keyingi b о sqich p а s а yish (retsessiy а ) b о sqichidir. Bund а ishl а b chiq а rish v а
b а ndlik d а r а j а l а ri k а m а y а di, а mm о b а h о ning о ‘sish d а r а j а si p а s а ym а ydi. Bu
b о sqich f ао l v а uz о q d а v о m ets а gin а b а h о ning о ‘sish d а r а j а si sustl а shishi
mumkin. P а s а yishning quyi nuqt а sid а ishl а b chiq а rish v а b а ndlik eng quyi
d а r а j а g а tush а di v а turg‘unlik d а vri b о shl а n а di.
K о ‘t а rilish b о sqichid а ishl а b chiq а rish v а b а ndlik d а r а j а si а st а -sekin о shib, ishl а b
chiq а rish quvv а tl а rid а n t о ‘liq f о yd а l а nish v а t о ‘liq b а ndlik d а r а j а sig а yerishil а di.
Yuq о rid а t а ’kidl а g а nimizdek, iqtis о diy d а vrl а r bir xil b о sqichl а rg а eg а b о ‘ls а d а ,
а mm о ul а r d а v о miyligi v а f ао lligig а k о ‘r а о ‘z а r о f а rq qilib tur а di. SHuning uchun
h а m iqtis о dchil а r, bu j а r а y о nl а rni iqtis о diy d а vrl а r deb em а s, b а lki iqtis о diy
tebr а nishl а r deb а t а sh t о ‘g‘ri b о ‘l а di deb his о bl а sh а di. Iqtis о diy tebr а nishl а rning
а s о siy s а b а bi sif а tid а iqtis о dichil а r uch о milni k о ‘rs а t а di.
Birinchi guruh о liml а r iqtis о diy tebr а nishl а rning а s о siy s а b а bi texnik а v а
texn о l о giy а l а rd а r о ‘y byer а dig а n о ‘zg а rishl а r deb his о bl а ydil а r. Ul а rning fikrich а
f а n-texnik а yutuql а rini q о ‘ll а sh n а tij а sid а iqtis о diy о td а о ‘sish r о ‘y byer а di.

1
5M а s а l а n а vt о m о bilning y а r а tilishi y о qilg‘i s а n оа ti, neft q а zib chiq а rish, ximiy а ,
y о ‘l qurilishi m а tyeri а ll а ri s а n оа tl а rining j а d а l riv о jl а nishig а s а b а b b о ‘ldi. Yangi
texn о l о giy а l а r ishl а b chiq а rish unumd о rligini bir nech а b а r а v а r о shirish, ilg а ri
f о yd а l а nilm а g а n resursl а rni ishg а tushirish imk о nini byer а di. Texnik v а texn о l о gik
y а ngilikl а r d о im h а m y а r а til а vyerm а sligi iqtis о diy о td а gi tebr а nishl а rg а s а b а b
b о ‘l а di.
О liml а rning y а n а bir guruhi iqtis о diy b о sqichl а rni siy о siy v а t а s о difiy v а ziy а tl а rg а
b о g‘l а sh а di.
Bu j а r а y о nni m о net а r siy о s а tg а b о g‘l а ydig а n о liml а r h а m m а vjud. ya’ni, d а vl а t
q а nch а lik k о ‘p pul b о sib chiq а rs а , uning q а dri shunch а lik k а m а yib b о r а di, v а
а ksinch а , pul miqd о ri q а nch а lik k а m b о ‘ls а , ishl а b chiq а rish k о ‘l а mining p а s а yishi
v а ishsizl а r s о nining о rtishi shunch а lik tezl а sh а di. Xull а s, iqtis о diy b о sqichl а rni
b а h о l а shg а turli xil y о nd а shuvl а r m а vjud. А mm о b а rch а iqtis о dchil а r, ishl а b
chiq а rish v а b а ndlilik d а r а j а l а rini Yalpi t а l а b v а b о shq а ch а а ytg а nd а Yalpi
xar а j а tl а r miqd о rig а b о g‘liq, deg а n fikrni q о ‘ll а b-quvv а tl а ydil а r. CHunki,
k о rx о n а l а r о ‘z t о v а r v а xizm а tl а rini ul а rg а t а l а b b о ‘ls а gin а ishl а b chiq а r а di.
B о shq а ch а а ytg а nd а , t а l а b k а tt а b о ‘lm а s а , k о rx о n а l а rd а t о v а r v а xizm а tl а rni k а tt а
miqd о rd а ishl а b chiq а rish f о yd а li em а s.
О ‘z n а vb а tid а , ishl а b chiq а rishd а b а ndlilik v а d а r о m а dl а r d а r а j а si h а m, а yn а n shu
s а b а bli, p а st b о ‘l а di. Yalpi xar а j а tl а r miqd о ri q а nch а lik k о ‘p b о ‘ls а , ishl а b
chiq а rishning о ‘sishi k а tt а f о yd а о lib kel а di. SHuning uchun ishl а b chiq а rish,
b а ndlilik v а d а r о m а dl а r d а r а j а si о rtib b о r а di. Iqtis о diy tebr а nishl а r s а b а bl а rini,
ul а rg а t а ’sir etuvchi о mill а rni о ‘rg а nish, iqtis о diy tebr а nishl а r а mplitud а sini
qisq а rtirish b а rch а hukum а tl а r m а kr о iqtis о diy siy о s а tining muhim m а qs а dl а rid а n
biridir.
Sikllаrning аsоsiy turlаri
Sikl turlаri Siklning
dаvоmiyligi Аsоsiy xususiyаtlаri
Kitchin sikli 2–4 yil Zаxirаlаr miqdоri → YaMM, inflyаsiyа, bаndlikning

1
6tebrаnishi, tijоrаt sikllаri
Juglаr sikli 7–12 yil Investitsi о n sikl → YaMM, infly а siy а v а b а ndlikning
tebr а nishi
Kuznets sikli 16-25 yil Dаrоmаd → immigrаtsiyа → uy-jоy qurilishi → yalpi
tаlаb → dаrоmаd
Kоndrаtev sikli 40-60 yil Texnikа tаrаqqiyоti, tаrkibiy о‘zgаrishlаr
Fоrrestyer sikli 200 yil Enyergiyа vа mаtyeriаllаr
Tоfflyer sikli 1000-2000
yil Sivilizаtsiyаlаrning rivоjlаnishi

Kitchin sikli zаxirаlаr sikli deb hаm nоmlаnаdi. Bundа Jоzef Kitchin (1926 y.)
о‘zining e’tibоrini tоvаr zаxirаlаrining hаrаkаt chоg‘idаgi mоliyаviy hisоblаr vа
sоtish nаrxlаrini tаhlil qilish аsоsidа 2 yildаn 4 yilgаchа dаvr dаvоmidаgi qisqа
tо‘lqinlаrni tаdqiq qilishgа qаrаtаdi. Аyniqsа, u siklning dаvоmiyligini jаhоndаgi
оltin zаxirаlаrining tebrаnishlаri bilаn bоg‘lаb, uni 3 yilu 4 оygа teng, deb
hisоblаydi. Birоq qisqа muddаtli sikllаr sаbаblаrining bundаy izоhi bugungi kundа
kо‘pchilik iqtisоdchilаrni qоniqtirmаydi.
Juglаr sikli «biznes-sikl», «sаnоаt sikli», «о‘rtаchа sikl» vа «kаttа sikl» kаbi
nоmlаr bilаn hаm аtаlаdi. Оldingi dаvrlаrdа iqtisоdiy fаn 7-12 yillik sikllаrni
аjrаtib kо‘rsаtgаnligi tufаyli, аynаn shu sikl Frаnsiyа, Аngliyа vа АQSHdа fоiz
stаvkаlаri vа nаrxdаgi tebrаnishlаrni аsоsiy tаhlil qilish аsоsidа sаnоаt siklining
tаbiаtini о‘rgаnishgа kаttа hissа qо‘shgаn Klement Juglаr (1819-1905 yy.) nоmi
bilаn аtаlаdi.
Birinchi sаnоаt sikli 1825 yili Аngliyаdа metаllurgiyа vа bоshqа etаkchi
tаrmоqlаrdа mаshinаli ishlаb chiqаrish hukmrоn mаvqeni egаllаgаn dаvrdа
kuzаtilаdi. 1836 yildаgi inqirоz dаstlаb Аngliyаdа bоshlаnib, keyin АQSHgа hаm
tаrqаlаdi, 1847-1848 yillаrdа АQSH vа qаtоr Yevrоpа dаvlаtlаridа bоshlаngаn
inqirоz tub mоhiyаtigа kо‘rа birinchi jаhоn sаnоаt inqirоzi bо‘lgаn.

1
7Аgаr XIX аsrdа sаnоаt sikli 10-12 yilni tаshkil qilgаn bо‘lsа, XX аsrdа uning
dаvоmiyligi 7-9 yil vа undаn hаm kаm dаvrgаchа qisqаrgаn.
АQSH vа Yevrоpаning rivоjlаngаn dаvlаtlаri XX аsrdа 12 tа sаnоаt siklini
bоshdаn kechirgаn bо‘lib, ulаrdаn yettitаsi ikkinchi jаhоn urushidаn keyin rо‘y
byergаn.
Kuznets sikli kо‘p hоllаrdа «qurilish sikli» deb hаm nоmlаnib, 20 yilgаchа
bо‘lgаn iqtisоdiy tebrаnishlаr bilаn аniqlаnаdi. Sаymоn Kuznets о‘zining «Milliy
dаrоmаd» (1946 y.) nоmli kitоbidа milliy dаrоmаd, iste’mоl sаrflаri, ishlаb
chiqаrish mаqsаdidаgi uskunаlаr hаmdа binо vа inshооtlаrgа Yalpi investitsiyаlаr
kо‘rsаtkichlаridа 20 yillik о‘zаrо bоg‘liq tebrаnishlаr mаvjud bо‘lishini kо‘rsаtib
byergаn. 1955 yildа аmyerikаlik iqtisоdchining xizmаtlаrini tаn оlish rаmzi
sifаtidа sаnоаt siklini Kuznets sikli deb nоmlаshgа qаrоr qilinаdi.Iqtisоdiy dаvrlаr
vа iqtisоdiy tebrаnishlаrning sаbаblаri.
Kоndrаtev sikli «uzоq tо‘lqinlаr» sikli deb hаm аtаlаdi. Sikllilikning bu
nаzаriyаsini ishlаb chiqishgа rus оlimi N.D.Kоndrаtev kаttа hissа qо‘shgаn. Uning
tаdqiqоti Аngliyа, Frаnsiyа vа АQSHning 100-150 yil dаvоmidаgi rivоjlаnishini
qаmrаb оlgаn. Bundа u iqtisоdiy о‘sishning kо‘p оmilli tаhlilini о‘tkаzib, ya’ni
tоvаr nаrxlаri kаpitаl uchun fоiz, nоminаl ish hаqi, tаshqi sаvdо аylаnmаsi kаbi
mаkrоiqtisоdiy kо‘rsаtkichlаrning о‘rtаchа dаrаjаsini umumlаshtirish nаtijаsidа bir
qаtоr kаttа sikllаrni аjrаtib kо‘rsаtаdi.
I-sikl: 1787-1814 yillаr – kо‘tаruvchi tо‘lqin; 1814-1851 yillаr – pаsаytiruvchi
tо‘lqin.
II-sikl: 1844-1851 yillаr – kо‘tаruvchi tо‘lqin; 1870-1896 yillаr – pаsаytiruvchi
tо‘lqin.
III-sikl: 1896-1920 yillаr – kо‘tаruvchi tо‘lqin.
Kоndrаtev siklining dаvоmiyligi о‘rtаchа 40-60 yilni tаshkil qilаdi vа uning аsоsiy
xususiyаti texnikа tаrаqqiyоti hаmdа tаrkibiy о‘zgаrishlаrni о‘zidа аks ettirishi
hisоblаnаdi. Kоndrаtev birinchi kаttа siklning yuksаlish fаzаsini Аngliyаdаgi
sаnоаt revоlyusiyаsi, ikkinchisini – temir yо‘l trаnspоrtining rivоjlаnishi,
uchinchisini – elektr enyergiyаsi, telefоn vа rаdiоning kаshf etilishi, tо‘rtinchisini –

1
8аvtоmоbil sаnоаtining rivоjlаnishi bilаn bоg‘lаydi. Hоzirgi zаmоn tаdqiqоtchilаri
beshinchi siklni elektrоnikа, gen injenyerligi vа mikrоprоtsessоrlаr rivоjlаnishi
tаqоzо qilishini kо‘rsаtаdi.
Iqtisodiyotning beqaror rivojlanishi oqibatida , iqtisodiy pasayish davrida
ishlab chiqarish resurslari to ‘ liq foydalanilmay qoladi .
YaIMni yaratishda qatnashadigan iqtisodiy resurslarning eng asosiylaridan
biri bo‘lgan mehnat resurslaridan to‘liq foydalanilmaslik ishsizlikda namoyon
bo‘ladi.
Makroiqisodiy tahlilda mehnat resurslari emas balki ishchi kuchi
kategoriyasidan ko‘proq foydalaniladi.
Ishchi kuchi yoki iqtisodiy faol aholi deganda mehnatga layoqatli
yoshdagi ishlayotgan va ishsiz yurgan aholining umumiy soni tushuniladi.
Mehnat bozorida boshqa resurslar bozori singari talab va taklif qonuni amal
qiladi. Ishchi kuchining bahosi hisoblangan real ish haqi hajmi oshsa ishchi
kuchiga bo‘lgan talab qisqaradi, agar real ish haqi hajmi kamaysa ishchi kuchiga
bo‘lgan talab ortadi, ishchi kuchi taklifi esa kamayadi. Ishchi kuchiga bo‘lgan talab
miqdorining ishchi kuchi taklifi miqdoridan kam bo‘lishi ishsizlikni keltirib
chiqaradi.
Ishsizlar – bu, ishchi kuchining bir qismi bo‘lib, ijtimoiy ishlab chiqarishda
band bo‘lmagan, lekin ishlashni xohlovchi va faol ish qidirayotgan aholidir.
Ishsizlik darajasi deb ishsizlarni ishchi kuchi soniga nisbatiga (% hisobida)
aytiladi va uni quyidagi formula bilan aniqlash mumkin:
Ishsizlik darajasi =(ishsizlar soni / ishchi kuchi soni)x100
Ishsizlikning quyidagi turlari mavjud:
Friksion ishsizlik. Unga ish qidirayotgan yoki yaqin vaqtlar ichida ish bilan
ta’minlanishni kutayotgan ishchi kuchi kiradi. Ishsizlikning bu turi asosan ish yoki
turar joylarni o‘zgartirish, o‘quv yurtlarini tugatish va shuningdek, boshqa
sabablardan kelib chiqadi. U doimo mavjud bo‘lib, ma’lum bir darajada kerakli
hisoblanadi.
Tarkibiy ishsizlik. Tarkibiy ishsizlar guruhiga ishlab chiqarish

1
9strukturasining o‘zgarishi natijasida ishchi kuchiga talab tarkibining o‘zgarishi
natijasida ishsiz qolganlar kiradi. Unga asosan malakalarini o‘zgartirishi va
oshirishi, ma’lumot olishi, yangi kasb egallashi lozim bo‘lgan ishsizlar guruhlari
kiradi. Friksion ishsizlik bilan tarkibiy ishsizlikning asosiy farqi shundaki,
birinchisida, ma’lum malaka va tajriba mavjud bo‘ladi va undan foydalanib, ish
joylarini tezroq topib olishadi, ikkinchisida esa, ishchi kuchi darhol va tezroq ish
joylarini topa olmaydi.
Davriy ishsizlik asosan ishlab chiqarishning pasayishi natijasida ishchi
kuchiga bo‘lgan talabning kamayishidan paydo bo‘ladi. Davriy pasayish tovar va
xizmatlarga bo‘lgan yalpi talabning kamayishini, shunga muvofiq, yalpi talabning
kamayishini va oqibatda aholining ish bilan bandligi qisqarishi va ishsizlikning
o‘sishini bildiradi.
To‘la ish bilan bandlik ishchi kuchining 100 foiz ish bilan
ta’minlanganligini bildirmaydi. Aksincha, friksion va strukturali ishsizlik ilojsiz
hol bo‘lganligini hisobga olsak, biz mutlaq to‘la ish bilan bandlilikka erishib
bo‘lmasligini tushunamiz.
Agarda davriy ishsizlik bo‘lmasa, u holda to‘la ish bilan bandlilikka
erishiladi. To‘la ish bilan bandlik davridagi ishsizlik, ishsizlikning tabiiy darajasi
deyiladi. Bunga ish qidiruvchilar soni bo‘sh ish joylari soniga muvofiq kelsagina
erishish mumkin. Ishsizlikning tabiiy darajasi friksion va tarkibiy ishsizlik
yig‘indisiga teng bo‘ladi.Ishsizlikning tabiiy darajasi doimiy emas, chunki u
iqtisodiy vaziyat, qonun va milliy an’analar bilan bog‘liq holda o‘zgarib
turadi.Ishsizlikning tabiiy daraja–si mamlakatdagi oxirgi o‘n yilda mavjud bo‘lgan
haqiqiy ishsizlik darajasi va keyingi o‘n yil uchun prognoz qilib hisoblangan
ishsizlik darajalarining o‘rtacha miqdori sifatida belgilanadi. Umumiy holda ishchi
kuchi ish bilan band va faol ish qidirib yurgan ishsizlarga bo‘linadi.
Barcha mavjud resurslardan to‘liq foydalanish yoki ishsizlikning tabiiy
darajasi holatida iqtisodiyotda yaratilishi mumkin bo‘lgan mahsulot hajmini
iqtisodiyotning ishlab chiqarish potensiali deb ataladi. Mamlakatning ishlab
chiqarish potensiali potensial YaIM ko‘rsatkichi bilan o‘lchanadi.

2
0Makroiqtisodiy beqarorlik tufayli, iqtisodiy pasayish davrida
mamlakat o‘z iqtisodiy potensialini to‘liq ishga solmasdan, yaratilgan haqiqiy
YaIM hajmi (Yh) potensial YaIM (Yp) hajmidan ortda qoladi. Ya’ni YaIMning
uzilishi (YuZ) ro‘y beradi.
Yh – Yp
YuZ= 100
Yp
Potensial YaIM deganda mamlakatdagi ishlab chiqarish resurslaridan
to‘liq foydalanilgan sharoitda mumkin bo‘lgan ishlab chiqarish hajmi
tushuniladi.
Potensial YaIM*ni hisoblashda mamlakatda ishsizlik mutlaqo yo‘q deb emas,
balki mavjud, biroq u tabiiy darajada, deb hisoblanadi.
Ishsizlik darajasining oshishi natijasida iqtisodiyot potensial YaIM hajmini
ololmaydi. Shu sababli mamlakat miqyosida ishsizlikni uning tabiiy darajasida
saqlash va tartibga solish iqtisodiy jihatdan katta ahamiyatga ega. Ishsizlikning
haqiqiy darajasi uning tabiiy darajasidan qanchalik yuqori bo‘lsa, YaIM uzilishi
shuncha ko‘p bo‘ladi. Shuning uchun ham potensial hajmdagi YaIM* haqiqiy
YaIM dan katta bo‘ladi.
Ishsizlik darajasi va YaIM uzilishi o‘rtasidagi miqdoriy nisbatni ingliz
iqtisodchisi Artur Ouken matematik holda isbotlab bergan. Shuninguchun bu
qonun, Ouken qonuni deyiladi. Qonunning mohiyati shundan iboratki, agar
ishsizlikning haqiqiy darajasi uning tabiiy darajasidan bir foizga oshib ketsa, ya’ni
davriy ishsizlik 1 foizni tashkil etsa milliy iqtisodiyot YaIMni ikki yarim foizga
kam yaratadi. YaIMning pastroq darajasi o‘z navbatida, ishlab chiqarishda
qatnashuvchilar daromadlarining nisbatan kamroq bo‘lishini va iqtisodiyotning
kelgusi taraqqiyotini investitsiyalash imkoniyatlari qisqarishini bildiradi.
Ouken qonuni ishsizlikning turli darajalaridagi mahsulot yo‘qotishlari hajmini
aniqlash imkonini beradi. Hozirgi kunda β koeffitsienti deb atalgan bu koeffitsient
miqdori 2 foizdan 3 foiz oralig‘ida deb hisoblanadi.
Ouken qonunini formulada quyidagicha tasvirlash mumkin:

2
1Yu
Z = -2,5[ u –u*]
Bu yerda: u* – ishsizlikning tabiiy darajasi;
u – ishsizlikning haqiqiy darajasi.
YaIM uzilishini ifodalaydigan formula bilan Ouken qonunini formulasini
umumlashtirib quyidagi formulani olamiz:
Yh – Yp
- 100 = - β [ u –u*]
Yp
Ouken qonuni izohlagan miqdoriy bog‘liqlikning teskari jihatiga e’tibor
qaratamiz. Iqtisodiy tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki YaIMning 2-3 foizga o‘sishi
davriy ishsizlik darajasini 1 foizga qisqarishini keltirib chiqarmas ekan. Ya’ni
dastlabki 1 foizlik iqtisodiy o‘sish fan-texnika taraqqiyoti natijasida resurslardan
foydalanish samaradorligi hisobiga erishilishi mumkin, shuningdek bu paytda aholi
sonining ko‘payishi ham ishsizlik soninining pasaymasligiga sabab bo‘ladi.
Dastlabki 2-3 foizdan yuqori bo‘lgan har 2-3 foiz iqtisodiy o‘sish esa davriy
ishsizlikni 1 foizga qisqarishini keltirib chiqaradi. Demak 1 foizlik davriy
ishsizlikni tugatish uchun yillik 4-6 foizlik iqtisodiy o‘sish ta’minlanishi kerak.
3. O‘zbekiston Respublikasida ishsizlikni kamaytirish va
aholining ish bilan bandligini ta’minlash siyosatining xususiyatlari
Ishsizlik mehnat bozorining asosiy muammolaridan biri bo‘lib, biror bir
mamlakat iqtisodiyotning bu “nuqsoni”dan hali qutulganicha yo‘q.
So‘nggi yillarda O‘zbekistonda bu ko‘rsatkichning yillar bo‘yicha o‘zgarishi
uning bir me’yorda bo‘lmaganini ko‘rsatadi. Jumladan, 2000 – 2006 yillarda
mamlakatimizda ishsizlik darajasi 0,3-0,4 foizni tashkil etgan. Lekin, 2007-yildan
boshlab real ishsizlik darajasi o‘rtacha 5 foiz va undan yuqori darajada bo‘lmoqda.

2
21.2- rasm. O‘zbekiston Respublikasida aholining ishsizlik darajasi, foizda
Bu holatni shunday izohlashimiz mumkinki, O‘zbekiston Respublikasida
2007-yilning 1-iyuligacha amal qilib kelgan mehnat resurslari balansi shakli
Vazirlar Mahkamasining 2002-yil 31- yanvardagi “Aholini ish bilan bandligini
hisobga olish tizimini takomillashtirish to‘g‘risida”gi 42 – sonli Qarori bilan
tasdiqlangan metodika asosida hisoblab kelinar edi.
Mazkur balans Prezident farmon va qarorlari asosida mamlakatda ish bilan
bandlikning yangi noan’anaviy shakllarining (uy mehnati, kasanachilik, oilaviy
biznes, shaxsiy yordamchi xo‘jaliklarda qoramol yetishtirish, xizmat ko‘rsatish va
servis) paydo bo‘lishi natijasida o‘z qamrovini yo‘qotdi. shuningdek, mazkur
metodika respublika aholisi va uy xo‘jaliklari statistikasini yuritish va ularning
ijtimoiy-iqtisodiy faoliyatlari monitoringini amalga oshirishda xalqaro standartlar
va yangi talablarga javob bermay qo‘ydi.
Shundan kelib chiqqan holda 2007-yil 24-mayda Vazirlar Mahkamasining
“Ishga joylashtirishga muhtoj ish bilan band bo‘lmagan aholini hisobga olish
metodikasini takomillashtirish to‘g‘risida” gi 106 – sonli qarori qabul qilindi va
unga muvofiq joriy yilning 1-iyulidan boshlab “Ishga joylashtirishga muhtoj
mehnat bilan band bo‘lmagan aholini hududlar bo‘yicha hisoblab chiqish”
metodikasi amaliyotga tatbiq etildi.

2
31.3- rasm. O‘zbekiston Respublikasida ish bilan band aholi soni
dinamikasi (2017-yil, ming kishi hisobida)
Metodika Xalqaro mehnat tashkiloti tomonidan belgilangan normalardan
kelib chiqqan holda ishlab chiqilgan hamda O‘zbekiston Respublikasining ish
bilan ta’minlash va mehnat bozorining o‘ziga xos xususiyatlarini hisobga oladi.
Aholi bandligini ta’minlash jamiyat ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishining eng
muhim shartlaridan biri hisoblanadi va u iqtisodiyotda alohida ahamiyatga ega.
Bugungi kunda respublikamizdagi ustuvor yo‘nalishlardan biri – aholi
bandligini oshirish, ishchi kuchidan maqsadli foydalanish, foydali mehnatga
layoqatli aholining ilmiy salohiyatini oshirishga qaratilmoqda. Ana shularni
hisobga olgan holda, yuqorida ko‘rsatib o‘tilgan dasturiy chora-tadbirlarni amalga
oshirishda Hukumatning asosiy e’tibori aholi
bandligini, eng avvalo, kasb-hunar kollejlari va oliy ta’lim muassasalari
bitiruvchilarini ishga joylashtirishni ta’minlash uchun zarur shart- sharoitlar
yaratish bo‘yicha ustuvor yo‘nalishni amalga oshirishga qaratiladi. Birinchi
navbatda, bu iqtisodiyot tarmoqlari va hududlarning ehtiyojini hisobga olgan
holda, yangi ish o‘rinlari tashkil etish bo‘yicha har yilgi dasturlarni ishlab chiqishni
ko‘zda tutadi.

2
4II BOB Ishsizlik sabablari, turlari va ko’rsatkichlari
2.1 Ishsizlikning ijtimoiy - iqtisodiy mazmuni
Ishsizlik muammolari tadqiqisiz mehnat bozori va ijtimoiy-mehnat
munosabatlarini to’la tasavvur etib bo’lmaydi. Ishsizlik – bu, bozor
iqtisodiyotining ajralmas xususiyatidir.
Ishsizlik muammosini o’rganishdan asosiy maqsad - aholining ish bilan
bandligini oshirish orqali mamlakat ishlab chiqarishini kengaytirish va aholi
turmush darajasini yanada yaxshilashga aloqador tadbirlar ishlab chiqishdan iborat.
Jamiyatdagi ishsizlik darajasini pasaytirish uchun qo’shimcha ish joylarini
yaratish, ularni ishga tushirish aholining tabiiy o’sishidan orqada qolmasligi kerak.
Ma’lumki, O’zbekiston dunyo hamjamiyati davlatlari o’rtasida aholisining
jadal o’sib borayotganligi bilan ajralib turadi. Respublikamiz aholisi soni har yili
o’rtacha 550-600 ming kishiga, mehnatga layoqatli aholi soni esa 250-300 ming
kishiga ko’paymoqda. Bunday vaziyat o’z navbatida aholining ish bilan bandligini
oshirish va ishsizlikni kamaytirish borasida uzluksiz tadqiqot olib borishni taqozo
etmoqda. Buning uchun esa ishlab chiqarishni kengaytirish, yangi ish joylarini
yaratish bo’yicha chora-tadbirlar ishlab chiqish zarur. Aks holda, ishsizlar sonining
ortib borishi aholining turmush darajasining pasayishiga olib keladi. Shu nuqtai -
nazardan avvalambor, ishsizlik tushunchasi va uning mazmunini chuqurroq
o’rganmog’imiz lozim.
Odatda, jahon mamlakatlari ishsizlik tushunchasini BMT, Xalqaro Mehnat
Tashkiloti (XMT), Iqtisodiy hamkorlik va rivojlanish jamiyati talablariga ko’ra
ishlab chiqishadi. Xalqaro mehnat tashkilotining 13-konvensiyasi ta’rifiga binoan
«ishsiz shaxslar» deganda, - ish joylariga ega bo’lmagan, ishlashga tayyor va ish
izlayotgan fuqarolar tushuniladi. Mana shu asosiy shartlarga rioya qilgan holda,
turli mamlakatlarda fuqaroni ishsiz shaxs deb e’tirof etish uchun qo’shimcha
shartlar talab qilinadi.
Masalan, Amerika Qo’shma Shtatlarida so’nggi bir hafta mobaynida ish
bilan band bo’lmagan, so’nggi to’rt hafta davomida ishga joylashishga (bevosita
ish beruvchiga yoki ish bilan ta’minlash davlat xizmatiga murojat etish orqali)

2
5harakat qilgan, mehnat qilish qobiliyatiga ega bo’lgan fuqarolar ishsiz shaxs deb
e’tirof etiladilar.
Yaponiyada ishsiz shaxs deb so’nggi bir hafta davomida bir soat ham
ishlamagan, Buyuk Britaniyada esa, so’nggi bir hafta mobaynida ishlamagan, shu
davr mobaynida ish qidirgan yoki kasalligi tufayli ish qidirish imkoniyatiga ega
bo’lmagan fuqarolar tushiniladi.
Ayrim malakatlarning qonun hujjatlariga binoan ishsiz deb,ishdan
bo’shatilgan va mehnat stajiga ega bo’lganlar tushuniladi.
O’zbekiston Respublikasining «Aholini ish bilan ta’minlash to’g’risida»gi
Qonuniga binoan «… ishsiz shaxs deb, mehnatga qobiliyatli (o’n olti yoshdan
boshlab to pensiya bilan ta’minlash huquqini olgunga qadar), ishga va ish
haqiga (mehnat daromadiga) ega bo’lmagan, ish qidiruvchi shaxs sifatida
mahalliy mehnat organida ro’yxatga olingan, mehnat qilishga, kasbga
tayyorlash va qayta tayyorlashdan o’tishga, malakasini oshirishga tayyor
mehnatga qobiliyatli shaxslar etirof etiladi».
Ishsiz shaxs deb e’tirof etish uchun quyidagi to’rtta shart mavjud bo’lishi
lozim.
Birinchi shart – fuqaro mehnatga qobiliyatli bo’lishi va amaldagi qonun
hujatlariga binoan pensiya ta’minoti huquqigga ega bo’lmasligi kerak. Huquqiy
jihatdan mehnat qilish qobiliyatining quyi darajasi, «Mehnat kodeksi»ning 77-
moddasiga muvofiq 16 yosh deb belgilangan.
Ikkinchi shart – fuqaro ishga va ish haqiga (mehnat daromadiga) ega
bo’lmasligi lozim.
Uchinchi shart – fuqaro ishlashga tayyor bo’lishi lozim. Fuqaroning
ishlashga tayyor ekanligi, uning mahalliy mehnat organiga ish qidirib rasimy
murojaat qilishi, belgilangan muddatlarda mehnat organida qaytadan ro’yxatdan
o’tib turishi va mehnat organlari tomonidan taklif qilingan maqbul ishni qabul
qilish holatlari tasdiqlaydi.
To’rtinchi shart – fuqaro barcha tegishli hujjatlarni taqdim qilgan holda
mahalliy mehnat organida ish qidiruvchi shaxs sifatida ro’yxatdan o’tishi lozim.

2
6Ishsizlik tushunchasiga aniqlik kiritib, shuni ta’kidlash kerakki, ishsizlar –
bular shunday kishilarki, ular mehnat bozorida o’z xizmatlarini faollik bilan taklif
qiladilar, ish qidiradilar, bu narsa ish bilan bandlikning iqtisodiy munosabatlarini
tartibga solishda davlat tomonidan hisobga olinishi darkor. Ba’zan «ishsizlar»
tushunchasining xalq xo’jaligida ish bilan band bo’lmagan mehnatga qobiliyatli
aholi sifatida keng ma’noda talqin qilinishi maqbul emas, chunki u faol ish
qiridayotganlarni ham, ish qidirmayotganlarni ham, shuningdek, haq to’lanadigan
ish o’rnini egallash uchun da’vogarlik qilayotgan, lekin unga o’zining kasb-malaka
jihatidan yaroqli, sog’lig’i, ichki uyushqoqligi bilan mos kelishiga yordam
bermayotgan shaxslar ham kiritilardi. XMT sandartlariga ko’ra, ishsizlar sirasiga
muayyan yoshga yetgan, hisobot davri mobaynida ishsiz bo’lib, darhol ishga
tushishga tayyor bo’lib turgan va faollik bilan ish qidirayotganlar kiritiladi.
Shunday qilib, bozor iqtisodiyotiga o’tayotgan mamlakatlarda ishsiz degan
maqomga ega bo’lmoqchi bo’lgan kishi quyidagi mezonlarga mos kelishi lozim:
 ishsizlar bandlik xizmati idoralarida ish qidiruvchi sifatida ro’yxatga olinishlari
darkor;
 ishsiz deb hisoblanish uchun odam faollik bilan ish qidirish (odatda bandlik
xizmatiga murojaat qilishdan bir - to’rt hafta ilgari) kerak bo’ladi;
 ishsizlar maqomi va ishsizlik bo’yicha nafaqa olish huquqi faqat ilgari ishlagan
kishilarga beriladi;
 ishsizlik ixtiyoriy ravishda boshlanmasligi lozim;
 ishsiz odam o’zi uchun bandlik xizmati «mos keladi» deb hisoblagan ishga
joylashish taklifini rad qilmasligi lozim;
 ishsizlar boshqa daromad manbalariga ega bo’lmasligi kerak;
 ishsiz odam muayyan oylar mobaynida ishsizlik bo’yicha nafaqa olib turadi,
shundan keyin nafaqaning miqdori kamaytirildi yoki uni to’lash mutlaqo
to’xtatiladi.
Ishsizlik darajasi – mehnat bozorining hozirgi paytdagi ahvoli haqida va unda
muayyan vaqt mobaynida ro’y bergan o’zgarishlar to’g’risida tasavvur beradigan
asosiy ko’rsatkichdir.

2
7Ishsizlik darajasi (N) davrning boshi (yoki oxiri)dagi ahvolga ko’ra tegishli
sanada ishsizlik maqomiga ega bo’lgan kishilar sonining (I) ana shu sanadagi
iqtisodiy faol aholi soniga (F) nisbati sifatida aniqlanadi:
IqI/F*100%
Ishsizlik darajasi ko’pchilik mamlakatlarda iqtisodiyotni rivojlantirishning
eng muhim ijtimoiy omillaridan biri sifatida qaraladi.
2.2 Ishsizlikning sabablari va turlari
Iqtisodchi olimlar o’rtasida ommaviy ishsizlikning haqiqiy sabablari
qandayligi to’g’risida turlicha qarshiliklar mavjud.
Ma’lumki, J.M.Keyns «…ishsizlikning davosi sifatida ish haqini pasaytirish
g’oyasini qat’iy inkor etib, o’ziga investisiyalar, davlat xarajatlari va sof
eksportdan tashqarii iste’mol xarajatlarini – bunda ham so’nggi – umumiy
talabning asosiy qismini ham qamrab oladigan umumiy talabdan kelib chiqadi».
Fikrimizcha, O’zbekistonda ishsizlikning paydo bo’lishi va o’sish tarixi
aynan Keyns qarashlarining to’g’riligini isbotlaydi. Ishsizlar rasmiy ro’yxatga
olingandan boshlab, ishsizlik darajasi ma’lum darajada muntazam ortib boradi,
ishga joylashtirish qanchalik yuqori bo’lsa, ishsizlik darajasi shunchalik nast
bo’ladi .
Ish bilan bandlikning keskin kamayishi iqtisodiyotdagi tarkibiy o’zgarishlar
(davlat sektorining kamayishi), inflyasiya hamda xo’jalik yuritishning muqobil
shakllari (xususiy korxonalar, hissadorlik jamiyatlari) yetarlicha tez o’smaganligi
tufayli ko’pgina korxonalarda moliyaviy ahvol yomonlashuvi natijasida yuzaga
keladi. Bularning hammasi, tabiiyki, umumiy talab hajmida salbiy aks etadi: davlat
ta’siri qisqaradi, investisiya faoliyati sustlashadi, iste’mol xarajatlari esa inflyasiya
ta’sirida turmush darajasining yomonlashuvi tufayli birmuncha kamayadi.
Demak, O’zbekistonda ishsizlik o’sishining asosiy sababi – eng avvalo
ishlab chiqarishning qisqarishidir. Iqtisodiy o’sish dinamikasi bilan ishsizlik
o’rtasidagi aloqa uzviy bog’liq ko’rsatkichlardir.
Qoidaga ko’ra, g’arb iqtisodchilari iqtisodiy o’sish sur’atlarini aholi ish bilan

2
8bandligining o’sish sur’atlari bilan, tanazzulni esa ishsizlik darajasining o’sishi
bilan bog’laydilar. Haqiqatdan ham, industrial turdagi normal ishlayotgan bozir
iqtisodiyotida iqtisodiy o’sish doimo tarmoqlarning rivojlanishi va kengayishini,
demak, ish bilan bandlikning ortishini anglatadi. Shunday bo’lsada,
rivojlanayotgan mamlakatlarda bunday bog’liqlik ko’zga ochiq tashlanmaydi.
Masalan, ko’pgina rivojlanayotgan mamlakatlarda sanoatning tez o’sishi ish bilan
bandlikning muvofiq kengayishini keltirib chiqarmadi. Iqtisodchilar bu hodisani
sanoatdagi o’sish sur’atlaridan ancha yuqori bo’lgan urbanizasiya sur’atlari hamda
qishloqdan shaharga ko’chib kelayotgan aholi malakasining pastligida deb
izohlaydilar.
Aholining ish bilan bandlik dinamikasi, YaIM bilan ishsizlik o’rtasidagi
bevosita aloqaning tasdiqlanmasligi dastlabki qarashda mantiqan zid hodisadir.
Ikkita dalil kishini hayratga soladi: birinchidan, ishsizlikni YaIMning o’sishiga
qiyosan ilgarilovchi qisqarishi; ikkinchidan, ish bilan bandlikning kamayishi bilan
birga ishsizlikning qisqarishi.
Fikrimizcha, bu hodisalarni faqat statistik xatoliklar va ishsizlik maqomini
berish shartlarining murakkablashuvi bilan izohlab bo’lmaydi. Ko’rinishidan
yaxshi bo’lgan iqtisodiy o’sish ko’rsatkichlaridan ish bilan bandlikning
kamayishini ikkita sabab bilan izohlash mumkin. Birinchidan, yashirin
ishsizlikning yuqori darajasi saqlanganligi, u o’z potensialini xatto ayrim
barqarorlik sharoitlarida ham ochiq bozorga chiqarib turadi. Ikkinchidan , yashirin
ish bilan bandlikning ko’payishi, u ishchi kuchi va ishsizlarning sezilarli qismini
ochiq mehnat bozoridan tortib turadi.
Respublikamizda ishsizlikning paydo bo’lish sabablariga ko’ra quyidagi
asosiy turlari ko’proq uchraydi:
 yashirin , bu asosan qishloq xo’jaligi ishlab chiqarish tarmoqlari uchun
xarakterlidir va bu haqiqiy ish kuchini kamroq miqdorda talab qiladi. Amalda
ishsizlikning yashirin shakli faqat iqtisodiy emas, shu bilan birga siyosiy
xususiyatga ham egadir. Yashirin ishsizlik ishlab chiqarishning chuqur

2
9tanazzuli sharoitida korxonalarda ortiqcha bandlikning saqlanib qolganligidan
dalolat beradi;
 mavsumiy, ma’lum bir mavsumda ish bilan bandlikni ta’minlovchi, qishloq
xo’jaligi mahsulotlarini ishlab chiqarish va ularni qayta ishlash va tayyorlash
muddati bilan asoslangan. Uni normal ishsizlik jumlasiga kiritish mumkin.
Mavsumiy ishsizlikning hajmi ishchi kuchiga bo’lgan talab va taklif mavsumiy
omillarining baravar ta’sir qilishi sifatida namoyon bo’ladi;
 texnologik o’zgaruvchan, bu shakli masalan, fan - texnika yutuqlari natijasida
qo’l mehnati o’rnini mashina egallashi natijasida yuzaga keladi;
 tarkibiy, iqtisodiyotning yangi tarmoqlari paydo bo’lishi yoki eskisiga barham
berilishi va mulkchilik shakllarining o’zgarishi bilan yuzaga keladi.
Ishsizlikning ijtimoiy - iqtisodiy mazmuni, sabablari va turlari nazariy
asoslanishi ishsizlik holatining mezonlari va ko’rsakichlari ochib berilishini taqozo
qiladi. Chunki ishsizlikning asosiy mezonlari va ko’rsatkichlari mehnatga layoqatli
aholi oqilona bandligini shakllantirishni tartibga solishda muhim ahamiyatga
egadir.
2.3. Ishsizlikning asosiy mezonlari va ko’rsatkichlari
Ishsizlik holatining demografik, ijtimoiy, iqtisodiy va boshqa jihatlari
quyidagi mezonlarda o’z aksini topadi: ishchi kuchiga talab va taklif o’rtasida
bozor muvozanatiga erishish; ishchi kuchi taklifini kamaytirish; ish joylarini
ko’paytirish; iqtisodiy faol aholining mehnatda ishtirokini oshirish; kadrlar
malakasi, safarbarligi va raqobatbardoshligini oshirish; aholining mehnat
daromadlarini ko’paytirish va boshqalar.
Mazkur mezonlar quyidagi ishsizlik ko’rsatkichlari yordamida aniqlanadi:
mavjud va yangi yaratilgan ish joylarining soni; bajarilgan ish vaqtining miqdori;
aholi jon boshiga ishlab chiqarilgan yalpi ichki mahsulotning hajmi; mahalliy va
jalb etilgan mehnat resurslarining soni; aholining migrasion oqimi; mehnatning
fond va energiya bilan qurollanishi; ijtimoiy infratuzilma xizmatlarining hajmi;
qishloq xo’jaligi har bir xodimining yer yuklanmasi; o’rtacha yillik ish haqi; har
bir aholining uy-joy bilan ta’minlanishi; mehnat resurslarining malaka va

3
0ma’lumot darajasi; sanoat korxonalaridagi asosiy fondlardan foydalanishning
smenalik koeffisiyenti; ijtimoiy ishlab chiqarishda ish bilan band bo’lmagan
shaxslar va ishsizlik soni hamda ularning nafaqa miqdori; mehnatning umumiy
natijalaridan va ijtimoiy infratuzilma xizmatlaridan qanoatlanish darajasi;
mulkchilikning turli shakllari va mehnatni tashkil qilishning samaradorligi va
hokazolar.
Yuqorida qayd etilgan mezonlar va ko’rsatkichlardan ishsizlik holatini tahlil
qilish va istiqbollashtirishda hamda uning turli ko’rinishlari miqdorlarini
aniqlashda foydalanish mumkin.
Bizningcha, ishsizlikning turli shakllari quyidagicha aniqlanadi.
A) Yashirin ishsizlik:
I
yash (t)qR
hq (t)-R ni (t), (1.)
Bu yerda: R
hq (t) – haqiqiy band bo’lgan ishlovchilar soni (hq), ming kishi; R
ni – (t) – ish bilan band bo’lishi zarur bo’lgan normativ ishovchilar soni(ni), ming
kishi.
B) Mavsumiy ishsizlik:
I
mav (t) qR (t) Q R
mav (t), (2.)
Bu yerda: R
mav (t) - qishloq xo’jaligi mahsulotlarini yetishtirish va qayta
ishlash va aholiga xizmat ko’rsatishning qizg’in davrida mavsumiy ish bilan band,
mehnatga layoqatli shaxslar soni, ming kishi.
V) Texnologik ishsizlik:
I
tex (t) q R
old (t) - R
key (t), (3.)
Bu yerda: R
old (t) va R
key (t) – yangi texnika va intensiv texnologiyani
qo’llashdan oldin (oldi) va keyin (key) ish bilan band bo’lgan ishlovchilar soni,
ming kishi;
G) Tarkibiy ishsizlik:
I
tar (t) q(R
ij.old. (t) – R
ij.key (t)) Q (R
xx.old. (t) – R
xx.key (t) Q
(R
xk.od. (t) – R
xk.key. (t)) Q R
qk.old (t)
– R
qk.key. (t), (4.)
Bu yerda: R
ij.old. (t) va R
ij.key (t) – mulkchilikning ijara shaklini qo’llashdan

3
1oldin va keyin ish bilan band bo’lgan ishlovchilar soni, ming kishi;
R
xx.old. (t) va R
xx.key (t) – xususiy xo’jaliklar paydo bo’lgandan oldin va keyin
ish bilan band ishlovchilar soni, ming kishi;
R
xk.od. (t) va R
xk.key. (t) – hissadorlik korxonalari paydo bo’lgandan oldin va
keyin ish bilan band ishlovchilar soni, ming kishi;
R
qk.old (t)
va R
qk.key. (t) - qo’shma korxonalar paydo bo’lgandan oldin va keyin
ish bilan band ishlovchilar soni, ming kishi.
Mehnat potensialidan foydalanishning ijtimoiy - iqtisodiy samaradorligini
oshishi ko’proq ishsizlik darajasiga bog’liq va bu chet el va o’zimizning iqtisodiy
adabiyotlarimizda turlicha aniqlanadi. Masalan, yapon statistikasida ishsizlik
darajasining (I) ikkita usul amal qiladi:
ishsizlar soni
1) I q ---------------------------------------- (5)
yollanma ishchilar Q ishsizlar
ishsizlar soni
2) I q ---------------------------------------- (6)
ish bilan bandlar Q ishsizlar
Boshqacha yondashishda esa ishsizlik normasi ishsizlar sonini (I
nor )
mehnatga layoqatli aholi soniga nisbatan (A) bo’lish orqali aniqlanadi:
I
nor q I / A * 100% (7)
Birinchi yondashishning asosiy kamchiligi shundaki, ishsizlik normasining
bo’linuvchisi sifatida barcha ishchi kuchining miqdori emas, balki ish bilan band
ishlovchilar soni tanlangan.
Boshqacha yondashishda esa ishsizlik normasini xarakterlashda mehnatga
layoqatli aholi soni noto’g’ri foydalanilgan. Chunki mehnatga layoqatli aholining
barchasi ish joylarida talabga ega bo’lavermaydi.
Bizningcha, ishsizlik darajasini ishsizlar sonini iqtisodiy faol aholi soniga
bo’lish orqali aniqlash lozim:
ishsizlar soni

3
2 I q ------------------------------------ * 100% (8)
iqtisodiy faol aholi soni
Ishsizlikning tabiiy darajasi. A. Ouken qonuni
Ishsizlik darajasining tabiiy miqdori qancha bo’lishi mumkin, degan masala
ustida iqtisodchilar juda ko’p fikr bildiradilar, lekin biror mamlakatda uning aniq
miqdori belgilangan emas. Masalan, AQShda ishsizlar sonining tabiiy darajasi
1960 yillarda 4-6% ga ko’tarildi. Inflyasiya darajasi yuqori bo’lgan davrdagi
ishsizlik darajasi tabiiy me’yoriy holat deb ifodalanib, ishlab chiqarishning
potensial imkoniyati bilan bog’liqlikda bo’ladi. Agar bandlik yuqori bo’lib, ishlab
chiqarishda ham ko’p bo’lsa, spiralsimon inflyasiya yuzaga keladi.
Ishsizlik darajasi doimo noldan yuqori bo’ladi, chunki ixtiyoriy va tarkibiy
ishsizlik u yoki bu ko’rinishda mavjud bo’ladi. Lekin ishsizlikning tabiiy darajasi
inflyasiyaning kuchayishini to’xtatib turadi.
Hozirga vaqtda rivojlangan mamlakatlarda tabiiy ishsizlik darajasi quyidagi
sabablarga ko’ra ortishi mumkin:
1. Mehnatga o’smirlar, ayollarning jalb etilishi.
2. Davlatning iqtisodiy siyosati ishsizlarga kam maosh to’laydigan ishlarga
yollanmasdan uzoq muddat yuqori ish haqi to’laydigan ishni qidirish imkonini
beradi. Hozirgi vaqtdi ko’pchilik mamlaktlarda ishsizlarga 16 dan 26 haftagacha
olayotgan eng so’nggi ish haqining 50 foizi miqdorida ishsizlik nafaqasi
to’lanadi va soliqlardan ozod etiladi, natijada ular ish haqining 60-70 foizi
miqdorida pul ola boshlaydilar.
3. Tarkibiy ishsizlikning kuchayishi ishsizlik tabiiy darajasining o’sishiga olib
keladi. Masalan, qishloq xo’jaligining sust rivojlanishi.
Amalda ishsizlik tabiiy darajasining eng maqbul miqdori yo’q. Hali hyech
kim iqtisodiyot uchun eng maqbul ishsizlik darajasini isbotlashga erishgani yo’q.
Aksincha, ayrim hisoblardan ko’rinadiki, yalpi milliy mahsulotning yuqori
darajada o’sishi ishsizlikning tabiiy darajasini pasaytiradi.
Ammo u maqbul miqdordan yuqori bo’lib qolaveradi. Chunki, yalpi milliy
mahsulot ishlab chiqarish o’z imkoniyat darajasiga yetmagan bo’ladi. Yalpi milliy

3
3mahsulotni potensial darajasiga o’stirish esa haddan tashqari iqtisodiy farovonlikka
olib keladi va oqibatda inflyasiya kuchayishi mumkin. Quyidagi tadbirlar
ishsizlik tabiiy darajasiga erishishga bevosita ta’sir ko’rsatishi mumkin:
 aholini mavjud ish o’rinlari haqida xabardor etishni yaxshilash;
 mutaxasislar tayyorlashni takomillashtirish;
 ishsizlarni davlat tomonidan hamoyalash darajasini kuchaytirish.
Xalqaro mehnat tashkiloti standarti bo’yicha tabiiy ishsizlik darajasi 1,5 –
2,5% ni tashkil etadi.
Amerikalik iqtisodchi olim Artur Ouken notabiiy yoki davriy ishsizlikning
salbiy ta’sirga ega ekanligini matematik holda isbotlab berdi. A.Ouken qonuniga
ko’ra, ishsizlikning tabiiy darajasi 1 foizga oshganda yalpi milliy mahsulot 2,5
foizga kamayadi .
Ishsizlikni himoya qilish borasida davlat tadbirlari
Jiddiy muammolar yuzaga kelishiga yo’l qo’ymaslik maqsadida davlat
doimiy ravishda fuqarolarni ish bilan ta’minlash darajasini oshirish siyosatini
o’tkazadi. Birinchidan, ishsizlikning friksion va tarkibiy turlari o’sganda:
- qaytadan kasb o’rgatadi;
- ta’lim berish tizimini kengaytiradi;
- bo’sh ish joylari haqidagi axborotlarni keng tarqatadi;
- mehnat birjalariga investisiyalarni ko’paytiradi.
Ikkinchidan, agar ishsizlik davriy xususiyat kasb etsa, davlat byudjet,
fiskal, kredit - pul vositalarini ishga soladi, ya’ni:
- ish bilan ta’minlashni kuchaytirish uchun ishlab chiqarishga ko’proq
mablag’ sarflaydi;
- tadbirkorning manfaatdorligini oshirish uchun ssuda hamda kreditorlarning
foiz stavkalarini pasaytiradi;
- ishlab chiqaruvchi va iste’molchilarga solinadigan soliqlarni kamaytiradi.
Uchinchidan , davlat mehnat bozorini tashkil etish va tartibga solish:
- aholi soni, yosh va jinsi salmog’idagi o’zgarishlarga;
- ish bilan bandlikdagi tarmoq va hudud o’zgarishlariga;

3
4- qo’shimcha ishchi kuchini ishlab chiqarishga jalb etish mezonlari;
- ishlab chiqarishning hajmi va tarkibiga hamda uning o’sish sur’atiga;
- ishlab chiqarish kuchlarining hududiy joylashuvi kabi omillarga alohida
e’tibor beradi.
Ishsizlikni kamaytirishning iqtisodiy tadbirlaridan eng asosiysi xalq xo’jaligi
tarmoqlarida bozor talabiga muvofiq kichik korxonalarni barpo etishdir. Bu esa
ishlab chiqarish va xizmat ko’rsatish miqyosini oshirishga qaratilagan bo’lishi
darkor. Bunga esa, mehnat unumdorligini oshirish, ish joylarining moddiy-
texnikaviy, texnologiya va sarmoya ta’minotlarini yaxshilash, yangi noqishloq
xo’jaligi mehnati zonalarini tashkil etish, ish vaqtidan unumli foydalanish,
ishlovchilarning moddiy manfaatdorligini oshirish va oqilona soliqlar orqali
erishish mumkin.
Muhim iqtisodiy tadbirlar majmuasiga qishloq xo’jaligi va sanoatning asosiy
mahsulotlariga talab va taklifga asosan istiqbol ko’rsatkichlarini belgilash, kichik
yoshdagi bolalari bo’lgan va ko’p bolali onalarni, nafaqaxo’r va nogironlarni
kafolatlashtirilgan ish joylari bilan ta’minlash, ularga turli ijtimoiy-iqtisodiy
imtiyozlar berish orqali moddiy manfaatdorligini oshirish hamda ish bilan
ta’minlanishini yaxshilashga erishish kiradi.

3
5 Xulosa
Iqtisodiy davrlar asosan to‘rtta bosqichini o‘z ichiga oladi va ularni
iqtisodiy tebranishlar deb yuritish maqsadga muvofiq. Iqtisodiy tebranishlarning
sabablari xilma - xil bo‘lsa-da, ularning barchasi yalpi xarajatlar hajmining
o‘zgarishi orqali YaIM dinamikasiga ta’sir ko‘rsatadi.
Ishsizlik darajasi deb ishsizlar sonining ishchi kuchi soniga nisbatiga
aytiladi. Ishchi kuchi ham boshqa tovar mahsulotlari kabi bozorda sotiladi va
sotib olinadi. To‘la ish bilan bandlik 100% ish bilan ta’minlanganlik darajasini
anglatmaydi.
Kelib chiqish sabablariga ko‘ra friksion, tarkibiy va davriy ishsizlik turlari
mavjud.
Ishsizlikning tabiiy darajasi friksion va tarkibiy ishsizlik darajalari
yig‘indisiga teng bo‘lib, mamlakatdagi oxirgi o‘n yilda
mavjud bo‘lgan haqiqiy ishsizlik darajasi va keying o‘n yil uchun prognoz
qilib hisoblangan ishsizlik darajalarining o‘rtacha miqdori sifatida belgilanadi.
Ishsizlar sonining oshishi, ya’ni ishsizlikning haqiqiy darajasi uning tabiiy
darajasidan yuqori bo‘lishi potensial hajmdagi YaIM bilan haqiqiy hajmdagi
YaIM o‘rtasida uzilishga olib keladi. Ouken qonuni bunday bog‘liqlikning
miqdoriy darajasini ifodalaydi.
AQSh ipotekali kreditlash tizimida ro‘y bergan inqiroz asta- sekin butun
moliya tizimini qamrab oldi va pirovardida iqtisodiy inqirozga ham aylandi.
Natijada iqtisodiyotda pasayish va ishsizlik darajasining o‘sishi kuzatildi.

3
6Asosiy adabiyotlar:
1. O’zbekiston Respublikasining «Aholini ish bilan ta’minlash to’g’risida»gi
Qonuni «Mehnat» gazetasi – T., 1993, 1 oktyabr.
2. Abdurahmonov Q.X. Mehnat iqtisodiyoti. Darslik (nazariya va amaliyot) –
T.: “Mehnat”, 2004. -672b.
3. Abdurahmonov Q.X. va boshq. Mehnat iqtisodiyoti va sosiologiyasi –
Darslik. -T.: O’qituvchi, 2001.
4. Bulanova V.S. i dr Ro’nok truda. Uchebnik. Izatelstvo: Ekzamen, 2004. -
342c.
5. Volgin N.A. Ro’nok truda. Izdatelstvo: Ekzamen, 2003.
6. Dobroxotova Ye.N., Lavrikova M.Yu., Mavrin S.P. i dr. Kurs rossiyskogo
trudovogo prava: T. 2: Ro’nok truda i obespecheniye zanyatosti (pravovo’ye
voproso’) (pod red. Mavrina S.P., Pashkova A.S., Xoxlova Ye.B.)
Izdatelstvo: M: Yurist’, 2001. -560s.
7. Keyns Djon Meynard. Obhaya teoriya zanyatosti, prosenta i deneg
Izdatelstvo: Gelios, 2002.
8. Kyazimov K. Ro’nok truda i zanyatost naseleniya: Uchebnoye posobiye
Izdatelstvo: Perspektiva, 2005. -368s.
9. O rabote za granisey po kontraktu/Sost.A.ILemeshev. -M.: Izd.: Amalfeya,
2002.-304s.
10. Pavlenkov V.A. Ro’nok truda: Zanyatost; Bezrabotisa: Uchebnik dlya vuzov
Izdatelstvo: M: izd-vo MGU, 2004. -368s.
11. Petrov M.I. Trudovoy staj. ISBN: 5-94280-097-9. 2005.
12. Rofe A.I. Ro’nok truda. Izdatelstvo: MiK, 2003.
13. Rudenko G.G. Formirovaniye ro’nkov truda: Uch. pos. -M.: Ekzamen,
2004.-416s.
14. Solovyev A.A. Voproso’ zanyatosti i trudoustroystva Izdatelstvo: Prior,
2000. -122s.

Iqtisodiy tebranishlar va ishsizlik

Купить