Информация о документе

Цена 3000UZS
Размер 3.1MB
Покупки 0
Дата загрузки 07 Ноябрь 2026
Расширение pptx
Раздел Презентации
Предмет История

Продавец

Bohodir Jalolov

Isajon sultonning “alisher navoiy” romanida tarixiy haqiqatning badiiyligi

Купить
ISAJON SULTONNING “ALISHER NAVOIY” ROMANIDA TARIXIY HAQIQATNING BADIIYLIGI MUNDARIJA KIRISH ( ISHNING UMUMIY TAVSIFI) 1.1. Adib ijodi va o‘zbek romanchiligi -------------------------------------------------- 1.2. Yozuvchi romanlarida ramziylik ifodasi ----------------------------------------- 1.3. Badiiy ifoda va noan’anaviy talqin ------------------------------------------------- “ Alisher Navoiy” romanida tarixiy shaxs obrazi talqini 2.1. Tarixiy shaxs obrazini yaratish va ijodkorlik ---------------------------------------- 2.2. Romandagi tarixiylik va badiiylik ifodasi ------------------------------------------ 2 .3. Tarixiy obrazlar xarakterining badiiy talqini ------------------------------------------II bob Romanda hayotiy haqiqat va badiiy talqin 3.1. Romandagi voqealar ifodasi va tarixiylik -------------------------------------------- 3.2. “ Alisher Navoiy obrazini yaratishda badiiylik va tarixiy haqiqiqat --------------- 3.3. Asardagi badiiy to‘qima obrazlar talqini --------------------------------------------------- UMUMIY XULOSALAR FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATIIII bob Isajon Sultonning o‘zbek romanchiligi taraqqiyotidagi o‘rni I bob Dissertatsiya mavzusining dolzarbligi va zarurati Tarixiy haqiqatlarni o ‘zida jamlagan Isajon Sultonning “Alisher Navoiy” romani hozirgacha alohida tadqiqot doirasida yetarlicha o’rganilmagandir. Asardagi tarixiy haqiqatni va bu haqiqatning badiiyligini va badiiy to ‘qima obrazlarning hech ham o‘rganilmaganligi mavzuning dolzarbligini belgilaydi.ISHNING UMUMIY TAVSIFI Keyingi yillarda Isajon Sulton ijodi, umuman olganda, o‘zbek adabiyotshunosligida tarixiy roman va roman sujeti, tarixiy haqiqat va badiiy talqin borasida qator ishlar amalga oshirildi. M.Qo‘shjonov, O.Sharafiddinov, U.Normatov, H.Umurov, Q.Yo‘ldoshev, D.Quronov, S.Quronov, B.Karimov, Sh.Isayeva, A.Kattabekov, I.Samandarov, H.Karimov Sh. Hasanov, A.Nasirov singari olimlar masalaning ayrim qirralarini qisman o‘rganishgan . Mustaqillik yillarida aynan Isajon Sulton ijodi haqida kichik izlanishlar olib borgan D.Quronov, S.Quronov, Q.Yo‘ldoshev B. Karimov, N. Kamilova A.Nasirov ayrim jihatlarini tadqiq etgan. Biroq bu nazariy tadqiqotlarning hech birida iste’dodli yozuvchi Isajon Sultonning “Alisher Navoiy” romani asosida maxsus monografik tadqiqot yaratilmagan Muammoning o‘rganilganlik darajasi Tadqiqotning vazifalari . Isajon Sulton ijodi badiiyatini tahlil qilish, umumlashtirish va xulosalar chiqarish; Isajon Sultonning “Alisher Navoiy” romani misolida badiiy asar poetikasining muhim komponentlaridan biri tarixiy voqelikning badiiy ifodasini asoslash; Yozuvchining individual uslub qirralari hamda tildan foydalanish mahoratini o‘rganish; Tarixiy roman poetikasiga daxldor psixologizm masalasini ijodkor “men”i orqali yuzaga chiqishi sujet izchilligini ta’minlovchi asosiy xususiyat ekanligini ochib berish; Tadqiqotning ilmiy yangiligi . 01 Mazkur kichik tadqiqotda Isajon Sultonning “Alisher Navoiy” romanida tarixiy haqiqat va tarixiy haqiqatning badiiyligi, badiiy to‘qima obrazlar istiqlol mafkurasi va bugungi ilmiy tafakkur asosida yaxlit holda tadqiq va tahlil etildi . 02 Isajon Sulton ijodiy konsepsiyasida yuzaga kelgan qahramon ruhiyati, intellekti, mehr, oqibat, muhabbat kabi umuminsoniy qadriyatlar Alisher Navoiy, Abu Abdulloh Kulohiy kabi obrazlar, e’tiqodsizlik, ishonchsizlik, befarqlik singari muammolar mohiyati Majiddin, Xadichabegim kabi obrazlar vositasida dalillandi; 03 Yozuvchining tarixiy romanidagi yaxlitlikni yuzaga keltiruvchi peyzaj, insonga hissiy ta'sir etadigan tabiat manzaralari, portretlarning xarakterlarni ng shakllanishidagi muhim omil ekanligi aniqlangan; 04 Isajon Sulton ijodining yangi qirrasining o‘rganilishini – tarixiy asarining adabiyotshunoslik nuqtayi nazaridan hali hech ham tadqiq etil maganligini ilmiy yangilik sifatida ko‘rsatish mumkin. “ ALISHER NAVOIY” ROMANIDA TARIXIYLIK VA BADIIY TALQIN Isajon Sulton o’z asarlarida falsafiylik va oddiylikni birlashtira olgan ijodkor edi. Xususan Bahodir Karim Alisher Navoiy romanining yaratilishi haqida fikr yuritar ekan “ Oddiy, quruq ma lumot ʼ bayoni, xabar matnlari o quvchini zeriktirishi mumkin. Asrlar bag rida sokin yotgan sohir ovoz ʻ ʻ sadolanishi uchun insoniy inja his-tuyg ular xuddi rubob toridek teran tortilishi va chertganda musiqiy ʻ ohang tarqatishi lozim . Aynan Isajon Sultonning romani o’quvchiga allaqanday bir rubobiy sokinlik bag’ishlaydi, uning mudroq tasavvurlarini uyg’otib yuboradi ” deya ta’rif beradi va bu tarifning juda to’g’ri ekanligini his qildim. E’tibor bersak asar tom ,ma’noida avvalg’ilarig’a o’xshamas. Nega desak ushbu asarning boshlanishi ham Alisher Navoiy asarlari kabi Ollohga hamd va Payg’ambarga na’tdan boshlanadi. Har bir bobida mana shular keltiriladi. Bu asarga yondosh asarlarda Yazd cho’lida ketayotgan paytida o’rtoqlari bilan o’yinqaroqlik oqibatida uxlab qoladi. Va yo’ldan adashadi. Tarixiy manbalarga qaraganda Hazrat Alisher Navoiy yoshlik chog’larida ham o’yinqaroqlikdan holi shaklda tasvirlanadi. Va Isajon Sulton esa bu joyni juda ham chiroyli tasvirlaydi. Ya’ni “ Mantiq ut tayr hayratlari, Qosim Anvor baytlari, Sa’diy fig’onlariyu Shul vaqtdda aytilgan Rumiyning g’azalidan olingan sezgilar ila ko’zlari toboro uyquga chog’lanib borar edi.” Uyquga chog’lanib borishi kunduz yo’ldan adashishi ham uning yoshligidan ijodga muhabbati sabab bo’lganini yozuvchi ma’lum qiladi. Keyingi tarixiylik hisoblanmish Navoiyning barchamizga ma’lum va juda go’zal ravishda yozilgan Xilatin to aylamish jonon qizil, soriq, yoshil deb boshlanuvchi g’azali ta’rifida ham juda go’zal o’xshatish, badiiy talqin ketadi. Ya’ni Alisherning ko’hsordan o’tar ekan uch xil tusdagi kichik tog’larni ko’radi. Ularning biri qizil, biri sariq, uchunchisi bo’lsa yosh archalar qoplab yashillikka yuz burkangan. Olloh azza va jallani qudratini qarangki shom sajdasiga yumalagan quyoshning tavbadan qizarishi, ko’k toqida uyilgan qoramtir bulutlar ostidagi sariqlik va yuksak tog’ uzra yashillik uch rangning samoviy aksidek tuyuladi. Keyinchalik Navoiy hazratlari bilamiz hali bir muchal yoshiga yetmasdan o’zining Orazin yopqach ko’zimdin deb boshlanuvchi g’azallari ila Mavlono Lutfiyning e’tibor va nazarlariga tushishi tarixiy haqiqatdir. Mazkur g’azalning yuzaga kelishini ham Isajon Sulton juda go’zal bir shaklda badiiy talqin etadi, ya’ni “ Dunyoga murg’ak vujudla kelgan yangi bo’taloq kabi, yangi gul ochgan chechak kabi, g’uncha qabosi ostidan ko’ringan gul shoyisi kabi, dengizlar uzra hosil bo’lgan yomg’irli bulutlar kabi, tuxumdan chiqqan qush polaponi kabi tangri taolo irodasi bilan yerga kelgan Iso kabi istedod olamlaridan yorug’ dunyoga yangi sher mehmon bo’lib kelmoqda” degan juda chiroyli o’xshatishni aytadi. Isajon Sulton Navoiyning juda ko’p asarlarining dunyoga kelish tarixini yozdi. Va xususan uning Hayrat ul abror hayratlari, Lison ut tayrning til xususiyatlari, Muhokamat ul lug’atayn muhokamalari va majolis un nafoisning nafislari Navoiy hayoti uni o’qib o’rganganlarga bog’lanishi asarga o’zgacha ko’rk bag’ishlaydi.   Tarixiy shaxs obrazini yaratish va ijodkorlik Isajon Sultonning tarixiy shaxs obrazini yaratishda ham xuddi salaflari kabi Alisher Navoiyning insonparvarlik, elparvarlik, ma’rifatparvarlik kabi fazilatlariga alohida e’tibor qaratadi. Biroq mazkur jihatlar Isajon Sultonda Navoiy siymosini yaratishdagi bosh omil emas. Adib “Alisher Navoiy” romanida ko‘proq mutafakkir shoirning ijodiy-ruhiy olamini taftish etishga harakat qilgan. Ya’ni Isajon Sultonni yozuvchi sifatida Navoiyning aslida kim bo‘lgani, ma’naviy dunyosi, o‘y-xayollari, ko‘proq qiziqtirgan. Yangi romanning yutug‘i shundaki, adib Navoiy hayoti va ijodini diniy-e’tiqodiy nuqtai nazardan talqin qilishga, ulug‘ mutafakkirning islom bilan yo‘g‘rilgan avliyolik sifatlarini ko‘rsatib berishga harakat qiladi. Bu asarga yondosh bo’lgan boshqa asarlarda Navoiyning bolalik va yoshlik yillari tasvirlanmagan edi. Boshqa asarlardan farqli o‘laroq, Isajon Sulton o‘z asarida Navoiyning butun hayotini qamrab oladi . Navoiyning ayni o‘smirlik davri O‘zbekiston bilan chambarchas bog‘liq. Bu davrda Navoiy Samarqandda yashab ijod qiladi va tahsil oladi. Asardagi tarixiy joy nomlarni tasvirlashda ham yozuvchi Isajon Sulton badiiylikdan keng foydalanadi. Asarda Hirot s hahrini erkalatib Hiriy deyilishining o‘ziyoq yozuvchning vatanparvarlik g‘oyasini ilgari surib, joy nomlaridan ma’no izlashidan bir dalolatdir., Hirotda mavjlanib oqadigan daryo Hirirud deb atalar, uni ta’riflashga ham yozuvchi o‘z so‘z bisotidan xilma xil ajoyib so‘zlarni tashbeh sifatida ishlatadi. Bu yo‘lda yozuvchi eng avvalo tarixning ishonarli, jonli manzaralarini yaratadi. Asarda Xuroson va Movoraunnahrning go‘zal tabiati, shahar, qishloq, ovul, bozorlaru guzarlar, xullas, tarixni jonlantiruvchi barcha unsurlar ipidan-ignasigacha mahorat bilan tasvirlangan. Mutolaa jarayonida o‘quvchi o‘zini xuddi tarixga tushib qolgandek his qiladi. Masalan, asar boshlanishida Alisher Navoiyning bolaligi o‘tgan amir G‘iyosiddinbek ning tashqi hovlisi mana bunday tasvirlanadi: Romandagi tarixiylik va badiiylik ifodasi “ Keng tuproq ko‘chadan to‘g‘ri kelinsa, uzun, qalin paxsa devor orasida kichik yog‘och eshik va darvoza ko‘rinadi. Eshikda temir halqa va kichik to‘qmoqcha bo‘lib, kelgan kishi erkak bo‘lsa halqani, xotin bo‘lsa to‘qmoqchani uradi. Hovli gulu gulzor, mevali og‘och ko‘p. Chapda katta murabba’, ya’ni to‘rtburchak hovuz ko‘rinadi. Yana uy yonida kichikroq qilib qurilgan obxona ham bor, sopol quvuridan jildirab suv tushib turadi. Obxona yonida ochiq va yopiq oshxona, oshliqxona, zerzamin, ya’ni yerto‘la. Zerzamindagi katta sopol ko‘zalar ichidagi suv jazirama mahali ham muzday bo‘ladi. Uning yonboshida ustiyu ichi somon suvoq bilan suvalgan pastak yaxchol ko‘rinadi. Yaxchol shuki, chuqur qazilgan yerto‘la kuzda suvga to‘ldiriladi, qishda u tubiga qadar muzlaydi. Qalin devorlari va sersomon suvog‘i yerto‘lani jazirama issiqda ham muzday tutib turadi, Hiriyda yozda muz bo‘lishining sababi shunda” Samarqand Navoiyning ijodiy-ma’anaviy hayotida tub burilish yasagan maskan bo’lgani va bu tarixiylikni yozuvchi ochib berishga harakat qiladi. Muallifning bu maqsadini samarqandlik olim Fazlulloh Abulaysning Navoiyga aytgan mana bu so‘zlari bilan dalillash mumkin: “Siz endi Samarqandda ulamo suhbatida bo‘ling, kerakli ilmlarni o‘rganing, Samarqand sizning taqdiringizda ilm bulog‘i bo‘lib qolsin ”. Shunda Alisher xursand bo‘lib Abul Fosh Bustiyning bu misralarni Fayzulloh Abulaysga aytib berdi. Ul dunyoda jannat bordir mo minlarga atalgan,ʻ Bul dunyo jannatining nomi erur Samarqand. Balxni unga tenglashtirgan, ey bilmagan g‘ofil zot, Abu Jahl tarvuziga teng kelurmi, axir, qand?! Bundan tashqari Alisher Navoiyning ustozi hisoblanmish Abdulloh Kulohiyga bo’lgan munosabati barchamizga ma’lum Haq yo’lida kim sanga bir harf o’qitmish ranj ila Aylamak bo’lmas ado oning haqin yuz ganj ila misralarini mana shu ustoziga bo’lgan mehrini tasvirlaydi. Ya’ni qarilik chog’larida qiynalib qolgan ustoziga uy olib berishi, ana shu uyni ham o’zining uyidan uzoq bo’lmagan hovlini olishi asarda juda chiroyli qilib berilgan va Navoiyning yuksak qalbli inson bo’lganligidan dalolatdir. Tarixiy obrazlar xarakterining badiiy talqini Yozuvchi “obraz yaratar ekan, san’atkor o ‘ zining oldindan belgilab qo ‘ yilgan e’tiqodlaridan emas, qahramonning hayoti mantig ‘ idan, xarakteri mohiyatidan kelib chiqishi kerak” deb aytadi A. Rahimov Asarda Shoxrux Mirzo, Husayn Boyqaro, Shayboniyxon, Abulhayrxon, Abusaid Mirzo, Jomiy, Lutfiy, Sharafiddin Al Yazdiy, Paxlavon Muhammad, Said Xasan Ardasher, Shayx Kamol Turbatiy, Mavlono Abulays, Abu Abdulloh Kulohiy kabi tarixiy obrazlar keltirilgan. Asardagi har bir obraz mohirlik bilan tanlangan. Har bir qahramon go‘yoki Navoiy siymosini to‘liqroq yaratishga safarbar qilingandek go‘yo. Tarixiy shaxs va asar markazidagi obraz G‘iyosiddin Kichkina G‘iyosiddin Temuriyzodalardan Umarshayx Mirzo bilan emikdosh bo‘lgan. Uning jussasi kichik bo‘lmagan, har ikkisining ismi ham Giyosiddin bo‘lgani uning g‘iyosiddin Mansurga katta, bu kishiga kichkina deb ism qo’yishi tarixiy haqiqatdir. G‘iyosiddin o‘ktam, gavdali, chayir, ildam, jiddiy inson edi. Abu Abdulloh Kulohiy obrazi orqali yosh shoir qalbiga turk tili muhabbati singdiriladi. Dars jarayonida bolalarga so‘z nafosati haqida berilgan tushuncha orqali buyuk xamsanavislar – Nizomiy Ganjaviy va Xusrav Dehlaviy tanishtiriladi : “Bir yonda Hind eli to Bahri Muhitgacha yoyilgandir va unda Dehlaviy “Xamsa”si nur sochadi. Bir yonda Iroq, ummon kabi to‘lqinlanur va unda Ganjaviy “Xamsa”si porladi. Qoldiki, iqtidorda ulardan sira kamchiligi yo‘q, ortiq bo‘lsa ortiq, turkiy saltanat butun shon-shavkati ila ko‘rklansa-da, unday xazinasi yo‘qtur, maqtanolmas, o‘ksik qolmoqdadir. Turk tili olamda ularday qadimiy bo‘lsa-da, bu tilni yuksakka ko‘taradigan kishi hanuz tug‘ilmagandir” . Bola Alisher qalbida xamsa yozishga bo‘lgan ishtiyoq shunda paydo bo‘lgan bo‘lsa ne ajab. Isajon Sulton romanda buyuk shoir obrazini yaratishda Navoiyning turkiy til va uning rivojiga munosabati tasviridan ham o‘rinli foydalanadi. Boshqa tillarni hech bir kamsitmagan holda turkiy tilni munosib himoya qiladi. “ Husayn Boyqaro Alisher Navoiydan “Pir kim-u, murid kim?” deb so‘rabdi. Navoiy donolik bilan “Pirning tilagi - muridning tilagi bo‘lishi kerak”, deb javob beribdi. Shunda Sulton Husayn o‘zining Aqzab laqabli oq otini olib kelishlarini buyurib, aytibdi: - Siz pir, men murid bo‘ladigan bo‘lsam, siz shu otga minasiz, men uni yetaklaymen...” Tarixda bunday hol sira ko‘rilgan emas. Hech bir zamonda shoh shoirga jilovdorlik qilgan emas. Bundan tashqari tarixiy voelikdan yana bir kichik bir hajviya ham keladi. Ya’ni Abdulloh Marvoriy qalamiga mansub umumiy mazmuni G’am tuni ohim kuyini falakni o’rnidan surib yubordi, ko’z yoshimning seli ajdahosi yer kurrasini yutib yubordi kabi juda mubolag’aviy tasvir uchraydi va Husayn Boyqaro ham siz bizga g’azal o’qish uchun keldingizmi yoki bizni qo’rqitish uchunmi degan mazmunda gapiradi. ROMANDA HAYOTIY HAQIQAT VA BADIIY TALQIN Romandagi tarixiy voqealar ifodasi “ Favoyid ul-kibar” qismi romanda salmoqli o‘rin egallaydi. “Navoiyning ijodi har jihatdan pishib yetilgani, aynan, bashariyatning adabiy zavqi, o zbek adabiyoti va, ʻ umuman, dunyo adabiyoti ma nolar xazinasiga taqdim etgan durdona asarlari umrining ʼ aynan o sha yillarida yozilgani ʻ tarixiy haqiqatdir” . Haqiqatdan ham ayni ijodiy kamolotga yetgan vaqtda “Xamsa”, “Muhokamat ul-lug‘atayn”, “Lison ut-tayr” asarlari yaratildi. Bundan tashqari Hirotda Husayn Boyqaro zamonida ro‘y bergan adolatsizliklar, ota va o‘g‘il o‘rtasidagi ziddiyatli kurashlar, sodda va ma’sum Mo‘min Mirzo qatli singari voqealar kitobxonni befarq qoldirmaydi. Taxt uchun bo‘lgan beshafqat kurashlar yo‘lida qurbon bo‘lgan “Mo‘min Mirzo obrazi dillarni larzaga soladi. Xususan men juda ham ta’sirlandim! Falak falakligin qildimi hayhot, Mo‘minim bo‘yningni egdimi hayot. Seni ne ko‘ylarga soldi samovot, Boshing egilmasdan hur ketgan Mo‘min Seni yo‘qlik tomon kim otdi Mo‘min. Alisher Navoiy ikki marotaba Haj safariga chiqqanda Husayn Boyqaro va xalqning ulug’ insonlari yurt tinchligi va osoyishtaligi uchun safarini qoldirishini so’raydi. Alisher Navoiy Xalq uchun jonim fido deb Haj safarini bekor qiladi va Abdulloh Ansoriyning maqbarasiga borib jorubkashlik qiladi. Jorubkashlik – masjid, madrasa va xonaqohlarni supuruvchi kishidir. Navoiy har kuni Ansoriy qabr atroflarini supurib, ushbu xizmat savobini ota-onasiga bag’ishlab duo qilardi. Xalq bu ulug’ insonni Nur yuzli deyishardi. Ansoriy maqbarasi qorovuli hisoblanmish chol faqat nur yuzli emas. bu insonning vujudi nur” derdi. Faqat xalq dardini o’ylaydigan hattoki chumoliga ham ozor bermaydigan zotdir, deydi. Asardagi badiiy to‘qima obrazlar talqini Adabiyotda “…badiiy to qima qancha ko p bo lsa, shuncha yaxshi,- degan ʻ ʻ ʻ Aleksey Tolstoy.- Lekin badiiy to qimani shunday amalga oshirish kerakki, undan ʻ o quvchida chinakam turmush haqiqati degan narsa qolsin. Badiiy to qima hayotni ʻ ʻ tipiklashtirib tasvirlash usuli sifatida qo llaniladi”- deb aytadi T. Boboyev. ʻ Yozuvchi Isajon Sultonning “Alisher Navoiy” romani markazida Alisher Navoiy shaxsi turadi. Uning xatti harakatini, shaxsini, harakter xususiyatlarini ochib berishda boshqa qahramonlar turadi. Shunday qahramonlarning ba’zilari tarixiy bo‘lsa, ba’zilari badiiy to‘qima bo‘lib, ular asar saviyasini oshirgan. Bular qatoriga Dumli yulduz voqeasi, Xisrav obrazi, Qutb, Qutbning o‘g‘li Alisher, Qora mo‘g‘ul obrazlari va boshqalari badiiy to‘qimaga misol bo‘la oladi. Yuqoridagilar badiiy to qima hisoblansada, yozuvchi tomonidan shu qadar mahorat ʻ bilan ishlanganligi bois, voqealar rivojidagi izchillikni ta’minlab bera olgan. ISAJON SULTONNING O‘ZBEK ROMANCHILIGI TARAQQIYOTIDAGI O‘RNI Adib ijodi v a o‘zbek romanchiligi Isajon Sulton Farg‘ona viloyati Rishton tumanining Avazboy qishlog‘ida tug‘ilgan. Toshkent Davlat Universitetining (hozirgi O‘zbekiston Milliy Universiteti) jurnalistika fakultetini tamomlagan. Isajon Sultonning ilk romani bo‘lmish "Boqiy darbadar " romani 2010-yilning eng yaxshi romani deya e‘tirof etilgan. 2011-yilda nashr qilingan "Ozod " romani esa, O‘zbekiston Yozuvchilar uyushmasi tanlovida nasr yo‘nalishi bo‘yicha g‘olib deb topilgan. Istiqlol davri o zbek nasrida Isajon Sulton ijodi alohida o rin egallaydi. Ayniqsa, ʻ ʻ yozuvchining “BOQIY DARBADAR ” nomli romani badiiy-g oyaviy, ifodaviy jihatdan ʻ o ziga xosligi bilan ajralib turadi. Mutaxassislar asarni o zbek romanchiligidagi yangi ʻ ʻ hodisa deya baholadi. “Boqiy darbadar” ramziy-falsafiy roman bo lib, yozuvchi atigi 80 ʻ sahifalik asarga bugungi dunyoning global muammolarini, jar yoqalab borayotgan insoniyatning mudhish qismatini sig dira olgan. ʻ Yozuvchi Isajon Sultonning “OZOD” romani sharqona mumtoz falsafa va bugungi postmoderncha dunyoqarashni o zida sintez qilgan asardir. Romanni o qir ʻ ʻ ekansiz, musulmon sharqiga xos dunyoqarashning zamonaviy falsafiy ifodasiga duch kelasiz. Unda bugungi global dunyoda o zligini yo qota yozgan insoniyatning ʻ ʻ saodatga erish yo li xususida so z boradi. ʻ ʻ Yozuvchining zamonaviy ruhdagi “Boqiy darbadar”, “Ozod” romanlarida hayotni falsafiy asosda, ramzlarga tayangan holda talqin etganligini kuzatsak, “ALISHER NAVOIY ” tarixiy romanida esa, hayot vqeligini asosli tarzda badiiy ifodalaganligini kuzatamiz. Muallif tarixiy romanni yaratar ekan, “Xazoyin ul maoniy” asariga mengzab, to‘rt qismga bo‘ladi. Har bir qismni, qayd qilgan asarimizga asoslangan holda nomlaydi, shu yo‘sinda voqealarni rivojlantirib boradi. “Alisher Navoiy” romanining syujeti puxta tuzilgan. Asar tarixiy-biografik hisoblanadi. Isajon Sulton asarlarining sarlavhasida ham ramziylik bor. Olim Rahmon Qo‘chqor : “Isajon Sulton o‘quvchi – insoniyat bilan ramzlar tilida so‘zlashmoqni, dard-u dunyosini unga yuqtirmoqni istaydi... va to‘g‘ri qiladi” deydi. Asar qahramoni OZOD lolaga erishish uchun maqsad sari chiqqan yo‘lining mashaqqatlari bu qiyinchiliklarga bardosh berib, yengib o‘tgan. Ozod har tomonlama va ruhan poklanadi, ruhning turli g‘iborlardan, illatlardan ozod bo‘lishiga ishoradir. Muallif butun olam, borliqni ko‘zguga mengzaydi, har bir narsa nimaningdir aksi degan fikrni olg‘a suradi. Masalan, qaqragan giyoh qurg‘oqchilikning aksi, qiyshiq imorat uquvsiz ustani aks ettirishini ta’kidlaydi. Ammo ijodkorning nazarida akslarning eng ajoyibi so‘zdir. Boshqa akslar olamdagi narsalarni ko‘rsatsa, so‘z inson ruhini aks ettiradi. Adabiyot so‘z san’ati, insonshunoslik ekan, demak, u inson ruhiyatining oynasidir. “ Tushgacha yetib boraman, cho‘qqilarga chiqib-tushgunimcha yana biroz vaqt o‘tsa, shomga qadar izimga qaytsam kerak” Asar da Yo‘l um rg a ishoradir. Shom umrning poyoni, lola esa farovon va to‘kin hayot ramzidir. Bir so’z bilan aytganda Romanni akslarda ifodalangan ma’no olamlariga yashiringan hikmatlar haqida deyish ham mumkin . Yozuvchi romanlarida ramziylik ifodasi Boqiy darbadar “ Isajon Sultonning barcha asarlarini boshdan-oyoq diqqat bilan o‘qishni tavsiya qilardim. Chunki yozuvchi har bir jumlaga, jumlada aks etgan u yoki bu tabiat hodisasiga qandaydir ramz-ma’no joylab ketgan bo‘ladi”. Masalan: (“Men-ku imillamayman, ammo sen mahshar kuni kelishini uzoq kutasan...” – deyildi unga. “ Endi sen to qiyomatga qadar yer yuzida betinim daydishga mahkum etilding”, – deyildi unga. “ Hamda sening qiladigan ishing – hech narsa, hech narsa, faqat hech narsa”, deyildi unga.) Etikdo‘z shu tariqa boqiy darbadarga aylandi. Endi ramziy ma’noda etikdo‘zni bir qavm , yoki millat , boringki, insoniyat deb oladigan bo‘lsak, romanning naqadar falsafiy ruh bilan sug‘orilgani, unda butun bashariyatning taqdiri haqidagi fikrlar barq urib turganini his qilamiz. Genoma bizga har bir ASL MENini, ASL HAQIQATini topishni istagan kishi timsoli bo‘lib tuyuladi. Romanda yana shamol – Parvardigorning qudrati ramzi sifatida gavdalanadi va ma’naviy darbadarlikka uchragan insonlarni yo‘qlikka mahkum qiladi: Bu yerda yana anjir daraxti timsoli ham borki, u adabiyotimizda rizq daraxti hisoblanadi. Alisher Navoiy Romanda asosiy ramziy qahramon Alisher Navoiy ning o‘zidir Alisher o‘zini san’at, ma’rifat, xalq dardiga bag‘ishlagan faol va donishmand ijodkor timsolidir. U tafakkur va haqiqat ramzidir . Asar syujeti asosida “Dumli yulduz siri” bobi ham ahamiyatlidir. Bu voqea ham Alisherning kelajakda buyuk inson bo‘lib, yetishishiga bir ishora. “ Ka’baga yopinchiq yopish davlat kuch-qudratini bildiradi . Boyqush biror noxush voqeani, yoki biroz dilxiralikni keltiruvchi timsol Isajon Sulton ijodi siz-u biz yashab turgan jamiyatga kerakli kadrlarni tarbiyalay oladi, faqat shugina emas Isajon Sulton asarlarida, o‘tmish bor, Isajon Sulton asarlarida hozirgi hayot bor, Isajon Sulton asarlarida kelajakni ko‘rdim. Isajon Sulton o’z romanlarini ramziy falsafiy ruhda. O’ziga xos noananaviy usulda yozgan. Misol uchun uning ilk “ Boqiy darbadar” romani G‘arb adabiyotidagi “mini roman”lar shakliga xosligi nuqtai nazaridan turib amalga oshirilgan. Mutaxassislar asarni o zbek romanchiligidagi yangi hodisa deya baholadiʻ . . Eʼtiborli jihati, yozuvchi o z badiiy konsepsiyasini ilgari surishda ʻ G arb adabiy anʼanalaridan to liq andaza olmaydi, balki Sharq va ʻ ʻ G arb anʼanalarini o zaro sintez qiladi. Yaʼni muallif ʻ ʻ postmodernizmning shakliy xususiyatlariga murojaat etadi, xolos. Agar G arb postmodernizmi olamni bemaʼni deya hukm chiqarsa, ʻ Isajon Sulton romanida shu maʼnisizdek ko rinayotgan dunyoda ʻ darbadarlikdan qochish kerakligi g oyasi olg a suriladi. ʻ ʻ Asardan deyarli barcha yetakchi timsollar ikki dunyoning abadiyat sharafiga noil kishilar sifatida namoyon bо‘ladi: abadiy darbadar etikdо‘z, Avliyo, qatl etilgan begunoh Muborak kishi, Hazrat, Karvonboshi chol, professor Ziyo, mashhur adib Garsia Markes, umrini Olloh ibodatiga bag‘ishlagan Sahroyi Kabirdagi badaviylar... Badiiy ifoda jarayoni va noan’anaviylik Isajon Sulton o’zining “Ozod” romanida ham o’ziga xos noananaviylikdan foydalangan. Ozod romani Sharq mumtoz falsafa va bugungi postmoderncha dunyoqarashni o’zida sintez qilgan asar hisoblanadi. Bu asarda ham turli hikoyatlar keltirilganligi bilan ya’ni yaxlit sujetdan iborat bo’lmaganligi bilan noananaviy yo’nalishida yozilgan asardir. Bundan tashqari Sharq mumtoz asarlarida keltirilgani kabi yetti maskanni bosib o’tib Ozod baxt lolasiga erishadi. "Isajon Sulton asarlarida shamol - yozuvchi imkoniyatidagi tuganmas poetik imkoniyat. Yaratilajak timsollar moyasi. Yozuvchi nafaqat shamol, bo‘ron, to‘fonni, o‘rni-o‘rni bilan hashorat-u hayvonotni, parranda-yu parq-u bulutni, kapalaklar, ninachilarni tasvirlaydi. Ularning har biri ma’no qati, ramzi sifatida aks eta boshlaydi. Xullas, postmodernistik asarda hamma narsa o‘z o‘rnida betakror timsol vazifasini o‘taydi ". Alisher Navoiy obrazini yaratishda badiiylik va tarixiy haqiqat Ahmad YassaviyAsarda Navoiy ilk tog’oyisi Muhammad Ali bilan kaklik ovida gavdalanadi. Yosh bo’lishiga qaramasdan qalbida hayvonot va nabotot olamiga muhabbati sezilib turadi. Bolakayninng “Yo’q –Yo’q otmang“ deya kaklikni ottirmaganligi, uning poloponlariga rahmi kelishi yoshgina Navoiy qalbida mehr muhabbat tuyg’ulari barq urganligidan dalolatdir. Navoiyning bolalik cho’glarida ham o’ziga xos vazminlik, mulohaza bilan ish yuritishini madrasa tahsilida, Abu Abdulloh Kulohiy darslarida, turli she’riyat kechalarida o’zini tutishida ko’rishimiz mumkin. Yozuvchi Navoiy portretini quyidagicha tasvirlaydi. “Yoshgina kalta olacha to‘n hiyol qiyiq ko‘zli g’aratli bolakay. Navoiy qalbiga adib tomondan ezgulik yaxshilik urug’lari moxirlik bilan jo etilgan. Navoiy hech bir insonning diliga og’ir gap aytmas, jamoatda mulzam qilmas edi. Pahlavon Muhammad muolaja vaqtida (Navoiy betobligida Pahlavon Muhammad davolash maqsadida uqalashni o’zi olib borardi) bir savol bilan murojaat qiladi. ”Savolimiz shuki, turkiygo’y shuarodan qaysi biri she’rni yaxshiroq aytibdurlar? Qaysi birini yoqtirasiz? ”- desalar Navoiy Lutfiyni, deya javob beradi. Shunda Pahlavon Muhammad nega Sayyid Nasimiy demadingiz deganda, kamtarinlik vazminlik bilan “Xayolga kelmadi, biroq Sayyid Nasimiyning nazmi o’zga rang tushubdur, zohir ahli shuarosidek nazm aytmaydur, balki haqiqat tariqini ado qilubdur, deya donolik bilan javob qaytaradi. Navoiy xalq manfaatini har narsadan ustun qo’yadi. Saroydagi notinchlik, yurishlarda ham zakiylik bilan mamlakat hukmdoriga eng to’g’ri maslahatni beradi. Garchi bir umrlik orzusi bo’lgan haj ziyoratidan ham qoladi. Hazilkash ekanligini qo’shamiz XULOSA Har qanday yetuk asar yozuvchi qalbining haroratidan, zo‘r hayajoni va kuchli ehtirosidan, butun salohiyatining qudratidan yaratiladi. Yozuvchi qalbi mo‘jizakor xazina sanaladi. Isajon Sulton bu romanni 2016-2020-yillarda yozganligi ko‘rsatilgan. Roman 2021-yilgacha qayta ishlanib, nashrga tayyorlandi. Xulosa o‘rnida shuni aytish mumkinki, bu asar va undagi qahramonlar barkamolligi bilan kitobxonning fe’l-atvorini, dunyoqarashini, xatti-harakatini — ruhiy va tashqi olamini o‘zligi bilan boyitadi, poklaydi va ezgulikka, insoniylikka yetaklaydi. Bir so’z bilan aytadigan bo‘lsak, “Alisher Navoiy” romani o‘zining badiiy-estetik qimmati, mazmun-mohiyati, voqealarning izchilligi, tasviriy vositalardan o‘rinli foydalanilganligi, badiiy to‘qima va tarixiy obrazlarning uyg‘unlashganligi bilan ham e’tirofga loyiqdir. Asardagi obrazlar tizimi xoh tarixiy shaxs, xoh badiiy to‘qima bo‘lsin Navoiy dahosi fazilatlarini yaqindan o‘rganishimizga xizmat qilgan. E’tiboringiz uchun rahmat!

Isajon sultonning “alisher navoiy” romanida tarixiy haqiqatning badiiyligi

Купить