Войти Регистрация

Docx

  • Рефераты
  • Дипломные работы
  • Прочее
    • Презентации
    • Рефераты
    • Курсовые работы
    • Дипломные работы
    • Диссертациии
    • Образовательные программы
    • Инфографика
    • Книги
    • Тесты

Информация о документе

Цена 9000UZS
Размер 1.0MB
Покупки 0
Дата загрузки 26 Сентябрь 2019
Расширение doc
Раздел Дипломные работы
Предмет Физика

Продавец

Bohodir Jalolov

Ишончлилик назарияси ва диагностика

Купить
ИШОНЧЛИЛИК НАЗАРИЯСИ ВА ДИАГНОСТИКА АСОСЛАРИ Ишончлилик назарияси ва диагностика асослари: Олий ўқув юртлари талабалари учун ўқув қўлланма. / Асатов Э.А., Тожибоев А.А. –Тошкент, Тошкент автомобил-йўллар институти, 2004. – 139 бет. Ўқув қўлланмада транспорт воситаларининг техник ҳолати, ишлаш қобилияти, қисм ва бирикмаларнинг ҳар хил омиллар таъсирида эскириши, ейилиши ҳақида тушунча берилган бўлиб, уларнинг ишончлилиги баён этилган ҳамда эксплуатация жараёнида буюмларни ишончлиликка синаш ва ишончлилик хусусиятлари кўрсаткичларини қўллаш усуллари ёритилган. Шунингдек, транспорт воситалари ишончлилигини ошириш йўлида айрим конструкцион ва эксплуатацион чоралар бўйича тавсиялар берилган. Диагностик ташқи белгилар, параметрлар ва меъёрлар, объектнинг техник ҳолати таърифланган. Диагностикани Основў теории надежности и диагностики: учебное пособие для студентов вўсших учебнўх заведений. (Асатов Э.А., Таджибаев А.А.)- Ташкент, Ташкентский автомобильно-дорожнўй институт, 2004г-139с. В учебном пособии приведенў понятия о техническом состоянии и работа- способности транспортнўх средств, старении и изнашивании частей и соединений в результате влияния на них различнўх факторов, изложена их надежность, а также освеҳенў методў испўтаний изделий на надежность в процессе эксплуатации и применения показателей свойств надежности. Данў рекомендации по принятию некоторўх конструкционнўх и эксплуатационнўх мер в целях повўшения надежности транспортнўх средств. Приведенў определения внешнего диагностического признака, параметра и норматива, технического состояния объекта. Приведенў также требо Summary Basics of theory of reliability and diagnostics, the textbook for the students of higher educational institutions (Asatov E.A., Tojiboev A.A.), Tashkent, Tashkent automobile and road construction institute, 2004, 139 pages. Technical condition and working ability of transport vehicles, wearing of parts and units under the influence of different factors have been given in this textbook. The testing methods on reliability in the process of exploitation and applying of indices of the reliability properties have also been described. Recommendations on getting several construction and exploitation measures for increasing reliability of motor vehicles have been considered. Definitions of external diagnostic sign, parameters and norms of technical state of the object have been described. Мундарижа КИРИШ ............................................................................................................................ 9 БИРИНЧИ БЎЛИМ. ИШОНЧЛИЛИК НАЗАРИЯСИ АСОСЛАРИ ....................... 12 I. Транспортда ишончлилик жиҳатлари ...................................................................... 12 1.1. Ишончлиликнинг фалсафий жиҳати .................................................................... 12 1.2. Ишончлиликнинг иқтисодий жиҳати ................................................................... 12 2. ТРАНСПОРТ ВОСИТАЛАРИНИНГ ТЕХНИК ҲОЛАТИ ВА ИШЛАШ +ОБИЛИЯТИ ................................................................................................................. 14 2.1. Транспорт воситаларининг техник ҳолати ва ишлаш қобилияти кўрсаткичлари ва т 5.5. Вейбулл-Гнеденко тақсимланиш қонуни ............................................................. 43 5.7. Экспоненциал тақсимланиш қонуни .................................................................... 46 6. ТРАНСПОРТ ВОСИТАСИ ИШОНЧЛИЛИГИГА ТАЪСИР ЭТУВЧИ ОМИЛЛАР ..................................................................................................................... 47 6.2. Технологик омиллар ............................................................................................... 49 6.3. Эксплуатацион омиллар ........................................................................................ 51 7. БУЮМЛАРНИ ЭКСПЛУАТАЦИЯ ЖАРАЁНИДА ИШОНЧЛИЛИККА СИНАШ ............................................................................................................. 9.3. Техник хизмат кўрсатиш ва жорий таъмирлашнинг меҳнат ҳажми меъёрлари ......................................................................................................................................... 70 9.4. Ресурслар ва эҳтиёт қисмлар сарфи меъёрларини аниқлаш .............................. 71 9.5. Ишончлиликнинг комплекс кўрсаткичлари ........................................................ 74 9.6. Транспорт воситаси эксплуатациясида ишончлиликни бошқариш .................. 76 ИККИНЧИ БЎЛИМ. ТРАНСПОРТ ВОСИТАЛАРИ ДИАГНОСТИКАСИ АСОСЛАРИ ................................................................................................................... 78 10. ДИАГНОСТИКАНИНГ ВАЗИФАЛАРИ ВА РИВОЖЛАНИШ ЙЎНАЛИШЛАРИ ..................................................................... 13.2. Тузилмавий ва диагностик параметрларнинг диагностик матрицалари ......... 95 14. ДИАГНОСТИКАЛАШНИНГ УМУМИЙ ЖАРАЁНИ ВА ТЕХНИК ДИАГНОСТИКАЛАШ ВОСИТАЛАРИГА +ЎЙИЛАДИГАН ТАЛАБЛАР ........... 97 14.1. Диагностикалашнинг умумий жараёни .............................................................. 97 14.2. Диагностик датчиклар .......................................................................................... 98 14.3. Мураккаб тизим ва объектларни диагностикалаш ............................................ 99 14.4. Диагностикалаш алгоритми .............................................................................. 105 14.5. Транспорт воситаларини техник диагностикалаш усуллари таснифи .......... 106 14.6. Техник диагностикалаш воситалари ва уларга қўйиладиган талаблар ......... 10 Адабиёт ......................................................................................................................... 131 Илова ............................................................................................................................. 132 8 КИРИШ Ҳозирги кунда халқ ҳўжалигининг барча соҳаларида ҳар хил турдаги минглаб транспорт воситалари ишлаб турибди. Шу сабабли транспорт воситаларининг ишончлилигини ошириш катта иқтисодий аҳамиятга эга. Маълумки, эксплуатация даврида техник хизмат ва таъмирлаш учун кетадиган сарф-харажатлар транспорт воситасининг бошлан\\ич нархидан анча ортиқ. Ишончлилик муаммосини хал қилиш эса катта мабла\\ларни тежаш имконини беради Техник тараққиёт ишончлилик фани олдига транспорт воситаларини лойиҳалаш, ишлаб чиқариш ва уларнинг эксплуатацияси, о\\ир шароит ва фавқулодда вазият вужудга келгандаги иш қобилиятини таъминлаш, техник ҳолатини олдиндан айтиб бериш, диагностикалаш ва энг оптимал (оқилона) конструкцион ечимларни топиш бўйича вазифалар қўяди. Ишончлилик фани техник қурилма ва тизимлар сифат к ўрганиш билан бо\\лиқ. Бунда мустаҳкамлик, ейилганлик, иссиқликка чидамлилик ва ҳ.к. ҳисоб-китоб усуллари ишлаб чиқилади ва транспорт воситаларининг керакли ишончлилигини таъминлайдиган технологик жараёнлар қўлланилади. Ишончлилик тў\\рисидаги фаннинг назарий асоси қуйидагилар: 1. Математик усуллар. 2. Табиий фанлар тадқиқотларининг натижалари (объект материаллари, ёнил\\и-мойлаш материалларининг физик-кимёвий ўзгариши, эскириши ва хусусиятларининг ўзгариши; материалларнинг механик емирилишлари ва уларнинг сирт қатламларида рўй берадиган ўзгаришлар; материаллардаги кимёвий емирилиш жараёнлари ва ҳ.к.). Материаллар қаршилиги, физик-кимёвий механика, триботехника, металлар коррозияси, полимерларнинг эскириши каби фанлар тадқиқотлари натижалари ишончлилик нуқтаи назари бўйича &#34;бузилишлар ҳисобга олиши лозим. Шунинг учун ҳам одатда транспорт воситасининг ишончлилиги ва иш қобилиятининг пасайишини олдиндан айтиб бериш масалаларига эътибор қаратилади. Фанни ўқитишдан мақсад- ишончлилик назарияси ва диагностика асосларини мукаммал ўрганиш, шу асосда транспорт воситалари эксплуатацияси бўйича услуб ва меъёрларни ишлаб чиқиш ҳамда уларни амалда самарали қўллашдир. Фаннинг вазифалари: - транспорт воситалари эксплуатациясидаги ишончлилик кўрсаткичлари ва диагностикалаш тизими тў\\рисида тасаввур ҳосил қилиш; - транспорт воситаларининг ишончлилиги ва ишлаш қобилиятини таъминлашни ўрганиш, уларнинг ишончлилигини баҳолаш ҳамда диагностика усуллари ва воситаларини амалда тадбиқ қилишни ўрганиш; - транспорт воситалари асосий эксплуатацион характеристикаларини тажрибавий аниқлаш, эксплу техник хизмат кўрсатиш ва жорий таъмирлаш усулларига, агрегатларнинг иш режимларига ва бошқа омилларга бо\\лиқ. Ишончлилик тў\\рисидаги фан оптимал конструкцион ечимларни топиш, машина ҳолатини олдиндан айтиб бериш, о\\ир шароитларда унинг иш қобилиятини таъминлаш каби масалаларни қўяди. Бу фан эҳтимоллик назарияси, математик статистика, физик-кимёвий механика, ишқаланиш ва ейилиш назарияси, машиналар динамикаси ва мустаҳкамлиги, автоматик бошқарув ва информатика, технологик жараёнлар назарияси ва диагностикалаш каби фанлардан фойдаланади. Бузилишлар физикасининг вақт бўйича ўзгариш қонунлари ишончлиликнинг асосий масалаларини ечишда пойдевор бўлиб хизмат қилади. 12 13 БИРИНЧИ БЎЛИМ. ИШОНЧЛИЛИК НАЗАРИЯСИ АСОСЛАРИ I . Транспортда ишончлилик жиҳатлари 1.1. Ишончлиликнинг фалсафий жиҳати Ишончлилик муаммосининг фалсафий жиҳати икки саволга жавоб беришни талаб этади  7  : 1) Вақт ўтиши билан транспорт воситасининг дастлабки характеристикаларини йўқотиши мажбурий жараёнми? 2) Услубият нуқтаи назаридан қараганда ишончлилик муаммосини кандай фалсафий тушунча ва қонуниятлар белгилайди? Транспорт воситаси атроф-муҳит, инсон, объект ва ҳ.к. лар билан ўзаро таъсирда бўлади. Бунда ҳар хил сабаб ва оқибат бо\\ланишлари юзага келади. Транспорт воситасига таъсир этувчи омиллар сонин инг кўпайиши унинг сифат кўрсаткичларини тадрижий (эволюцион) ўзгартиради ва диалектика қонунларига асосан бошқа сифат ҳолатига олиб келади. Шунинг учун эксплуатация жараёнида транспорт в мажмуидир. Вақт давомида сифат кўрсаткичлари ўзгаришини ўрганувчи ишончлиликни &#34;сифат динамикаси&#34; дейиш мумкин. 1.2. Ишончлиликнинг иқтисодий жиҳати Ишончлилик муаммосининг фалсафий жиҳати икки саволга жавоб беришни талаб этади  7  : 1) Вақт ўтиши билан транспорт воситасининг дастлабки характеристикаларини йўқотиши мажбурий жараёнми? 2) Услубият нуқтаи назаридан қараганда ишончлилик муаммосини кандай фалсафий тушунча ва қонуниятлар белгилайди? Транспорт воситаси атроф-муҳит, инсон, объект ва ҳ.к. лар билан ўзаро таъсирда бўлади. Бунда ҳар хил сабаб ва оқибат бо\\ланишлари юзага келади. Транспорт воситасига таъсир этувчи омиллар сонин инг кўпайиши унинг сифат кўрсаткичларини тадрижий (эволюцион) ўзгартиради ва диалектика қонунларига асосан бошқа сифат ҳолатига олиб келади. Шунинг Ишончлиликнинг эришилган даражасини баҳолаш ва уни ошириш зарурлиги иқтисодиёт нуқтаи-назаридан хал қилиниши керак, чунки иқтисодиёт ишончлилик масалаларини ечишда асосий мезон бўлиб хизмат қилади. Ишончлиликнинг талаб этилган даражасига эришиш учун ҳар хил вариантларни таққослаётганда транспорт воситаларини ишлаб чиқариш ва унинг эксплуатацияси сарф-харажатларини ҳамда улардан фойдаланишда олинадиган самарадорликни ҳисобга олган ҳолда энг кўп мажмуий иқтисодий самара олиш шартининг бажарилишини таъминламоқ керак. Транспорт воситалари эксплуатацияси жараёнида мажмуи иқтисодий самаранинг вақт ўтиши билан ўзгариши қуйидаги омилларга бо\\лиқ  7  : 1. Янги транспорт воситасига кетган сарф-харажатлар (лойиҳалаш, ишлаб- чиқариш, синаш, созлаш, ташиш ва ҳ.к.) – Q И ; ва эксплуатация сарф хаража L Т.+. – транспорт воситасининг таннархини қоплаш масофаси, минг км; L ох – транспорт воситасининг чегаравий ҳолатигача ишлаш масофаси, минг км; L mах – энг юқори самарадорликка эришиладиган масофа, минг км; Lэ – транспорт воситасидан фойдаланиш иқтисодий мақбул масофаси, минг км. Иккинчи томондан, вақт ўтиши билан Q Р (L)нинг ўсиш суръати пасаяди, чунки транспорт воситасининг техник хизмат кўрсатиш ва жорий таъмирлашларда туриб қолиши унинг унумдорлигини пасайтиради. Шунинг учун ҳам мажмуий самарадорлик эгри чизи\\и Q(L)  Q P (L) - (Q И  Q Э (L)), (1) энг юқори нуқтага эга ва икки марта абсцисса ўқини кесиб ўтади. Q(L) нинг ўсиши билан L  L Т+ га тенг бўлган вақтдан бошлаб Q И  Q Э (L)  Q P (L), (2) 17 тенгламасига эга бўламиз (L Т+ - сарф-харажатларнинг қопланиш муддати, минг км). яъни транспорт воситасини ишлаб чиқаришга кетган харажатлар қопланган бўлади ва L  L Т+ дан бошлаб транспорт воситаси фойда келтиришни бошлайди. Лекин олинадиган фойданинг ўсиши эксплуатация харажатларининг L  L ОХ гача бўлган вақтида камаяди. (L ОХ -транспорт воситаси ишлашининг чегаравий муддати). Бунда яна Q И  Q Э (L)  Qр(L) ҳолатига эга бўламиз. L > L ОХ бўлса, эксплуатация харажатлари олинадиган иқтисодий самарадан катта. Транспорт воситасининг иқтисодий мақбул эксплуатация муддати L МАХ <L Э <L ОХ чегарада ётади. Демак, транспорт воситаси вариантини ишончлилик нуқтаи назаридан танлаётганда унинг ишлаб-чиқариш ва эксплуатация харажатларини олинадиган иқтисодий самара билан таққослаш керак. Транспорт 2. ТРАНСПОРТ ВОСИТАЛАРИНИНГ ТЕХНИК ҲОЛАТИ ВА ИШЛАШ +ОБИЛИЯТИ 2.1. Транспорт воситаларининг техник ҳолати ва ишлаш қобилияти кўрсаткичлари ва тушунчалар Транспорт воситасининг техник ҳолати унинг ишлаш қобилияти ва созлик даражаси билан баҳоланади. Йўл ўтиши билан транспорт воситасининг техник ҳолати ейилиш, носозлик ва бошқа сабабларга кўра ёмонлашади. Бунда унинг эксплуатацион сифат кўрсаткичлари ҳам пасаяди. Транспорт воситасининг эксплуатацион сифат кўрсаткичлари бир вақтнинг ўзида унинг техник ҳолати кўрсаткичлари бўлиб хизмат қилади. +уйида транспорт воситаси агрегат ва тизимларининг техник ҳолат кўрсаткичларининг келтирилган: 1. Комплекс кўрсаткичлар: - мукаммал(капитал) таъмирлашгача юрилган йўл; тезлик (тезланиш) олаётган вақтидаги қуввати; ёнил\\и сарфи; етакчи \\илдиракнинг эркин нурларининг кучи ва йўналганлиги; генератор, реле-созлагич, стартер, аккумулятор батареяси ва электр занжирларининг иш қобилияти. 5. Трансмиссия: \\увиллаш, шовқинли ишлаш, тебранишлар ва трансмиссия агрегатларининг қизиб кетиши; илашманинг чарх уриши; илашма тепкисининг узиш кучи; илашма тепкисининг эркин йўли; трансмиссия фойдали иш коэффициенти. 6. Юриш қисми: шиналардаги ҳаво босими; \\илдирак дискларининг маҳкамланиши: шкворен люфтлари; бошқарув \\илдиракларини ўрнатиш бурчаклари; амортизатордаги носозликлар белгилари; \\илдирак подшипникларидаги люфтлар. 7. Тормозлар: колодка ва тормоз барабанлари орасидаги тирқишлар; тормозланиш йўли ва транспорт воситасининг секинлашуви миқдори; тормоз кучи; \\илдирак тормозларининг бир вақтда ишлаши (синхронлиги); тепкининг эркин йўли ва кучи; тор Бу кўрсаткичлар янги транспорт воситаси ишлай бошлаганидан то бузилиш содир бўлгунча ўзгаради. Шунинг учун унинг чегаравий меъёрларини (иш муддатларини) билиш ва мабодо, чегаравий меъёрлар намоён бўлса, транспорт воситаси эксплуатацияси тўхтатилиши шарт. Ундан ташқари вақт ўтиши билан меъёрларнинг ўзгариш динамикасини ҳам билиш лозим, зеро бунинг натижасида навбатдаги техник хизмат кўрсатиш ва хамроҳ жорий таъмирлашгача бўлган ресурсни аниқлаш мумкин. Кўп ҳолларда агрегат ва механизмларнинг конструкцион ўлчамларини (параметрларини) аниқлаш учун уларни қисман ёки тўлиқ бўлакларга ажратишга тў\\ри келади. Лекин агрегат ва механизмларнинг техник ҳолат параметрларини бошқача йўл билан ҳам аниқласа бўлади, яъни диагностик параметрлар ёрдами билан. Мисол: двигателнинг қуввати, мойнинг сарф бўлиш у РЭ у i 1 у б S ТОХ S Тб 0 L I L L O L P 2-расм. Техник ҳолат параметрининг ўзгариши ва унинг олдини олишга таъсир этиш схемаси У б – бошлан\\ич ёки берилган техник ҳолат параметрининг қиймати; У ОХ ва У РЭ – охирги ва қабул килиш мумкин бўлган (рухсат этилган) техник ҳолат параметрининг қиймати; У i – жорий вақтдаги техник ҳолат параметрининг қиймати; L Р – техник ҳолат параметрининг охирги қийматигача ишлаш вақти (йўл), яъни ресурси; L о – энг қулай техник хизмат кўрсатиш даврийлиги қиймати; Sтб ва Sтох – тормозланиш йўлининг бошлангич ва охирги қиймати. Транспорт воситаси техник ҳолатини аниқ белгилаш ва бузилишсиз ишлаш ресурсини олдиндан айтиб бериш учун унинг ҳар бирини алоҳида текшириш керак. Автокорхона шароитларида агрегат ва механизмларни ечмасдан текшириш мақсадга мувофик. Бунд 2.2. Бузилиш ва носозлик Ишончлилик назариясининг асосий тушунчаси бузилишдир. Бузилиш деб транспорт воситаси (агрегат, узел ёки тизим) ишлаш қобилиятининг тўлиқ ёки қисман йўқотилиши тушунилади. Бу ҳолатда транспорт воситаси ўз вазифаларини меъёрий-техник хужжатларда келтирилган параметрлар талаблари даражасида бажара олмайди. Носозлик деб транспорт воситаси (агрегат, узел ёки тизим) нинг техник ҳолатини характерловчи параметрлардан лоақал биттасининг рухсат этилган чегарадан четга чиқиши тушунилади. Бузилишларнинг таснифланиши Транспорт воситаси ва агрегатларининг ишончлилиги таҳлил қилинаётганда ҳар доим бузилишлар таснифи ўтказилади. Бузилишлар қуйидагича таснифланади (3 - расм). +айтариш учун саволлар 1. Транспорт воситасининг техник ҳолати деб нимага айтилади? 2. Транспорт воситасини сарфи, ейилиш жадаллиги, техник хизмат кўрсатиш ва жорий таъмирлаш меҳнат ҳажми ошади, бошқарув қулайлиги ва ишончлилиги пасаяди ва ҳ. к. Эскириш . Эксплуатация жараёнида транспорт воситалари техник ҳолатининг параметрлари ташқи муҳит таъсирида ўзгаради. Масалан, резина- техник буюмлари ўзининг мустаҳкамлигини ва эластиклигини оксидланиш, иссиқ ёки совуқ ҳарорат, намлик, қуёш радиацияси ҳамда мой, ёнил\\и ёки суюқликларнинг кимёвий таъсирида йўқотади. Ё\\-мой материаллари ейилганлик маҳсулотлари билан ифлосланади, қовушоқлик характеристикалари ёмонлашади, ундаги қўшилмаларнинг кучи йўқолади ва ҳ.к. Мисол тариқасида ПАЗ-3205 автобусларининг эксплуатацияси давомидаги бузилишлари келтирилган (1- жадвал). 24 Бузилишлар таснифи Объектнинг иш қобилиятига таъсири бўйича Объект элементларининг бузилиши Объект носозлиги ёки бузилиши Юзага келиш манбаи бўйича Конструкцион бузилиш Ишлаб чиқариш (технологик) бузилиш Эксплуатацион бузилиш Бошқа элементлар- нинг бузилиши билан бо\\лиқлиги бўйича Бо\\лиқ бўлган Бо\\лиқ бўлмаган Юзага келиш характери бўйича Аста-секин (тадрижий) Тўсатдан (тасодифий) +айталаниш даврийлиги бўйича Ҳар 3....4 минг кмда содир бўладиган Ҳар 12...16 минг кмда содир бўладиган 16 минг кмдан кейин содир бўладиган Бартараф этиш меҳнат ҳажми бўйича Кам меҳнат ҳажми талаб этадиган (2 ишчи-соатгача) Ўрта меҳнат ҳажми талаб этадиган (2 ишчи-соатдан 40 ишчи-соатгача) Катта меҳнат ҳажми талаб этадиган (40 ишчи-соатдан кўп) 25 Транспорт воситасининг иш вақти йўқотишларига таъсири бўйича Иш вақтини йўқотмай бартараф этиладиган Иш вақтини йўқотиб бартараф этиладиган Юзага келиш жойи бўйича Йўлда содир бўладиган Корхонада аниқланадиган (талабномага асосан) 3-расм. Бузилишлар таснифи 26 1-жадвал Тошкент шаҳрида эксплуатация қилинган ПАЗ-3205 автобусларининг 0 дан 100 минг км гача бўлган масофада учраган бузилишлари рўйҳати Т.р. Бузилишлар сабаблари Бузилиш улушлари, % 1. Ейилиш 54,68 2. Пластик деформация ва емирилиш: Шу жумладан: узилиш, қирқилиш, кесилиш чўзилиш, эгилиш, эзилиш 15,46 6,44 9,02 3. Чарчаш бўйича емирилиш Шу жумладан: дарз кетиш синиш майдаланиш, қатламларга ажралиш 10,34 0,77 3,71 5,86 4. Иссиқ ҳолатда бузилиш Шу жумладан: куйиш, қисқа туташув ёниб кетиш кўмир ҳолатига келиш 6,01 1,49 2,52 2,00 5. Бошқалар 13,51 Жами 100,00 3.2. Ишқаланиш Ишқаланиш деб ўзаро бо\\ланишда ишлайдиган икки жисм (детал) нинг бир-бирига нисбатан силжишида пайдо бўладиган қаршиликка айтилади. Жисмлар силжиш йўлида пайдо бўладиган ишқаланиш кучини бартараф этиш ишқаланиш иши деб билан топилади. Тў\\ри ҳаракат қилаётган деталлар учун эса (масалан поршен халқалари) ишқаланиш йўли юришлар сонининг юриш узунлигига кўпайтмаси билан аниқланади. Ишқаланиш турлари асосан уч хил бўлади (4-расм): а) +уруқ ишқаланиш . Объектнинг ишқаланаётган сиртлари бир-бири билан бевосита туташиб ўзаро таъсир кўрсатади. Улар орасида мой бўлмайди (масалан, транспорт воситаси \\илдиракларининг тормоз устқўймалари билан барабанлари орасидаги ишқаланиш). +уруқ ишқаланишда ишқаланиш кучи туташаётган деталлар микронотекисликларининг бир-бирига тегишидаги қаршиликлар ва унда пайдо бўладиган молекуляр илашув натижасида содир бўлади. Молекуляр илашувлар эса нотекисликлар контактларида жуда катта солиштирма босимларнинг вужудга келиши натижасида пайдо бўлади. 28 Ишқаланиш +уруқ тарзда (ташқи) Суюқлик воситасида (ички) Чегаравий Ярим қуруқ тарзда Ярим суюқлик воситасида 4-расм. Ишқаланиш турлари б) Суюқ ишқаланиш - ички ишқаланиш ёки гидродинамик ишқаланиш деб ҳам аталади. Объектнинг ишқаланаётган сиртлари орасидаги мой қатлами сиртнинг микронотекисликларини кўмиб кетади ва натижада ишқаланиш фақат молекулаларнинг мой қатламидаги ҳаракатидан пайдо бўлади. Бу тур ишқаланишда ишқаланиш кучи мойнинг ички қаршилиги ҳисобига содир бўлади. Суюқ ишқаланиш тирсакли вал подшипнигида ишлаш режимининг тур\\унлиги шароитида кузатилади. в) Чегаравий ишқаланиш . Бу тур ишқаланиш юқори солиштирма юклама шароитларида фақат шу деталлар сиртига шимилган мой молекулалари қатламлари билан чегараланган пайтда содир бўлади. Масалан, орқа кўприк бош узатмаси тишли \\илди Ишқаланиш иши ва деталлар ейилишини белгиловчи омиллар орасидаги бо\\ ланишлар 5-расмда келтирилган. Емирилиш . Деталларга даврий юкламалар таъсир этганда рўй беради. Бундай юкламалар деталлар бардошлик чегарасидан юқори бўлади. Секин-аста пайдо бўладиган чарчаш дарзлари маълум бир юкламалар сонидан кейин деталларни чарчаш емирилишига олиб келади. Масалан, рессоралар, кронштейнлар, ярим ўқлар, рама, (асосан о\\ир эксплуатация шароитларида). Деталлар шаклининг ўзгариши, асосан, эгилувчан (пўлат) ёки мўрт (чўян) деталларнинг оқувчанлик чегараси ёки мустаҳкамлик чегарасидан ўтиб кетганда содир бўлади. Занглаш (коррозия) атроф-муҳитнинг деталга тажовузкорона таъсиридан келиб чиқади. Бунда металл оксидланади, мустаҳкамлиги пасаяди, ташқи кўриниши ёмонлашади. Занглашнинг асосий сабаблари – ташқи Ишқаланаётган деталлар орасидаги тирқиш Мойнинг қовушоқлиги Ишқаланаётган деталларнинг нисбий силжиш тезлиги Тезликлар ва юк- ламалар ўзгаришининг такрорланиши ва даврийлиги Ишқаланиш тугунининг ҳарорати 5-расм. Ишқаланиш иши ва деталлар ейилишини белгиловчи омиллар орасидаги бо\\ланишлар тасвири сурлар (элементлар). Занглашга кўпроқ кузов, кабина, рама, таъминот ва совутиш тизимлари, қувур ўтказгичлар мойил бўлади. 3.3. Ейилиш Ейилиш деб, ўзаро бо\\ланишда ишлайдиган детал сиртқи қатламларининг ишқаланиш кучлари ва улар билан бирга содир бўладиган мураккаб физик- кимёвий жараёнлар таъсиридаги емирилишига айтилади. Ейилганлик - ўзаро бо\\ланишда ишлайдиган деталларнинг ейилиш натижаси бўлиб, у ўлчамлар, шакллар, ҳажм ва о\\ирликлар ўзгаришида намоён бўлади. Ейилганлик оқибатида ўзаро бо\\л ейилишлар). Айрим ҳолларда абразив заррачалар таркибига ишқаланаётган деталларнинг ейилиш маҳсулотлари ҳам кириши мумкин. 6-Расм. Ейилиш турлари таснифи - шакл ўзгариши натижасидаги ейилиш – деталларга жуда катта юкламалар таъсир этганда рўй бериб, унинг натижасида сирт қатламларининг силжиши кузатилади ва деталларнинг ўлчамлари ўзгаради; - мўрт бузилиш ейилиши – ишқаланаётган деталлардан бирининг сиртқи катлами ишқаланиш ва парчинланиш натижасида мўртлашиб бузилиб кетади ва ўз остидаги бўш қатламларни очиб қўяди; - чарчаш натижасидаги ейилиш- ишқаланаётган деталга унинг чидамлилик чегарасидан юқорироқ даврий юкламалар таъсири оқибатида юзага келади (масалан, подшипникларнинг чопиш йўлаклари). 32ЕйилишАбразив Ш акл ы згариш и натиж асида М ы рт ем ирилиш ж араёнида Чарчаш натиж а- сида Адг б) Молекуляр-механик ейилиш – адгезион ейилиш ишқаланаётган сирт материалларининг молекуляр илашуви натижасида пайдо бўлади. Асосан механизмларнинг мослашув (чиниқтирув) даврида кузатилади. Бундай ейилиш механизмларни тирналишга, ҳаракатлантирмай қўйишга ва бузилишга олиб келади. Буюмларнинг атомлар танлаб ўтиши шароитидаги ейилиши – спиртглицеринли аралашма билан мойланиб ишлайдиган пўлат ва бронза жуфтида кузатилган. Бу шароитда детал юзаларида қалинлиги 1…2 мкм бўлган мис парда ҳосил бўлган. Бу парда ишқаланиш кучини таҳминан 10 марта камайтирган ва жуфтнинг ейилишини секинлаштирган. Худди шундай ходиса пўлат билан пўлат жуфт бўлиб ишлайдиган машиналарда, масалан, рўз\\ор совутгичининг компрессоридаги фреон аралашма билан мойланадиган қисмларда ҳам кузатилган [1]. в) Коррозион - механик 3.4. Транспорт воситаси деталларининг ўзига хос ейилиш қонуниятлари Транспорт воситаси деталлари ейилишининг характерли қонуниятлари 7- расмда келтирилган  7  . I) Цилиндр, поршен ва халқалар жуда юқори юкламалар, айланишлар ва ҳароратлар шароитида ишлайди (8-расм). Бу деталларнинг ишида чегаравий ишқаланиш содир бўлади, ҳар хил абразив ва занглаш моддалари иштирок этади, ейилиш суръати 2…6 мкм  1000км чегарасида бўлади. Ейилиш цилиндрнинг юқори қисмида унинг пастки қисмидан кўпроқ ва у эллипс шаклини олади. Цилиндр деворларининг ейилиши механик, молекуляр- механик ва коррозион механик - ейилишларининг натижасида пайдо бўлади. Цилиндр юқори қисми ейилишининг асосий сабаблари – занглаш жараёнларининг фаоллашиши, юқори ҳарорат, босим ва поршеннинг нисбатан секин ҳаракатидир. Бу омиллар мо 7- расм. Ейилишнинг вақт (t) бўйича кечиш даврлари: а) ейилиш уч даврдан иборат; б) ейилиш икки даврдан иборат; в) ейилиш тезлиги бир маромда пасаяди ва ейилиш миқдори барқарорлашади. И-ейилиш миқдори, мкм; Vи - ейилиш суръати, мкм/минг км; V и V и  const I II III t а ) I II III t И V и I II-III t б ) I II-III t И t Vи в) t 35 I-мослашув даври; II-нормал ейилиш даври; III-”талофатли” ейилиш даври. в) Ишлаб чиқариш чоралари : компрессион ҳалқаларни хромлаш; цилиндр юқори қисмига ейилишга бардош берадиган кичик гилзалар қўйиш. II ) Кривошип – шатун механизми қисмлари. Улар юқори юклама, абразив зарралари, занглаш оксидлари ва катта ҳароратлар фарқи шароитларида ишлайди. Бу шароитларда абразив, молекуляр ва коррозион-механик хамда пластик деформация ейилишлари содир бўлади. Булардан энг асосийси абразив заррачалари таъсиридаги ейилишдир. Абразив, қуйқа ва ейилиш маҳсулоти мой пардасини бузади ва ишқаланиш шароитларини ёмонлаштиради. I двигател қуввати II ейилиш сураъти Мослашу в даври Нормал эксплуатация ва энг юқори самарадорлик даври Ейилишнинг тар- аққий этган даври Таъмирлаш мақсад- га мувофиқ Мажбурий таъмирла - шатун бўйинчалари асосий бўйинчалардан 1,5…2,0 марта кўпроқ ейилади. - ўрта асосий бўйинчалар четки асосий бўйинчалардан кўпроқ ейилади. Ейилиш натижасида уларда конуслик ва эллипслик пайдо бўлади; шатун бўйинчалари эллипс шаклини олади; тирсакли вал бўйинчалари подшипникларга нисбатан тезроқ ейилади. Ейилиш натижалари: динамик юкламаларнинг ўсиши, тирқишларнинг катталашиши, бўйинчаларнинг тирналиши, подшипникларнинг эриб кетиши ва ҳ.к. Ейилиш жадаллигини пасайтириш чоралари: - эксплуатацион чоралар : тавсия этилган мойларни ишлатиш, ўз вақтида ва сифатли мойлаш, ҳарорат, юклама ва тезлик тартиботларини ушлаш. - ишлаб чиқариш чоралари : ейилишга бардошли материалларни қўллаш, тирсакли вал бўйинчаларига махсус термик ишлов бериш, юпқа биметаллдан тайёрланадиган вкладишларни, махсус антиф  S мм 2.5 2.0 1.5 1.0 0.5 0 8 10 12 14 16 18 20 Тормозланиш йўли, м S т 9-расм. Устқўйма ва тормоз барабани орасидаги ўртача (  S) тирқишнинг тормозланиш йўлига (S т ) бо\\лиқлиги Эксплуатацион чоралар : тормоз устқўймаси ва барабани орасидаги тирқишни ўз вақтида созлаш, носоз деталларни алмаштириш. Ишлаб чиқариш чоралари : тирқишларни автоматик созлаш қурилмаларини қўллаш, устқўймаларнинг фрикцион хусусиятларини сақлаб қолиш. V) Тишли механизмлар (узатмалар қутиси, тақсимловчи вал, бош узатма, дифференциал) деталлари юқори солиштирма юкламаларда (40000 кГ  см 2 ), даврийлик характерида ва чегаравий ишқаланиш шароитларида ишлайди; мой таркибидаги абразивлар ҳамда юклама ва тезликларнинг ўзгарувчан тартиботи механизмлар ишини мураккаблаштиради. Уларда механик, молекуляр механик ва чечакс мумкин. Агрегатларнинг кўп ейилганлик белгилари – уларнинг исиб кетиши ва тебранишларида яққол намоён бўлади. Ейилиш суръатини пасайтириш чоралари: Эксплуатацион чоралар : тегишли сифатли мойлаш материалларини қўллаш, транспорт воситасини ҳайдаётганда ортиқ даражада динамик юкламаларни бермаслик. Конструкцион чоралар : синхронизаторлар, гипоид тишлашувлар ва ейилишга бардошли металларни қўллаш. Бу чоралар агрегатлар чидамлилигини оширади. +айтариш учун саволлар 1. Эскириш нима? 2. Деталларнинг қайси параметрлари ейилиш натижасида ўзгаради? 3. Коррозияни тезлаштирадиган қандай агрес c ив элементларни биласиз? 4. Ишқаланиш нима? 5. Транспорт воситаси деталларининг ейилиши масофа бўйича қандай ўзгаради? 4. ИШОНЧЛИЛИК ХУСУСИЯТЛАРИ ВА УЛАРНИНГ КЎРСАТКИЧЛАРИ 4.1. Ишончлиликнинг асосий атама ва т вазифаларини бажариш хусусиятига айтилади. Бошқача сўз билан айтганда ишончлилик - сифатнинг вақт бўйича ёйилмасидир. Транспорт воситасининг ишончлилиги унинг бузилмаслик, чидамлилик, таъмирлашга мойиллик ва сақланувчанлик хусусиятлари билан баҳоланади. Аввал айтилганидек, ишончлилик назариясининг асосий тушунчаси бузилишдир. 4.2. Бузилмаслик ва унинг кўрсаткичлари Бузилмаслик – транспорт воситасининг маълум вақт ёки йўл ўтиши давомида ўзининг ишлаш қобилиятини узлуксиз сақлаш хусусиятидир. Бузилмаслик кўрсаткичлари: Бузилмасдан ишлаш эҳтимоллиги – бу маълум эксплуатация шароитларида ва белгиланган иш давомийлиги чегараларида бузилишнинг содир бўлмаслик эҳтимоллигидир. Унинг қиймати тасодифий катталик бўлиб, унга жуда кўп омиллар таъсир этади (йўл шароитлари, ҳайдов, техник хизмат кўрсатиш 28,700 35,000 44,500 45,000 46,300 46,800 49,000 49,000 53,300 55,000 63,000 64,200 64,600 64,600 64,600 65,000 70,100 72,000 73,600 75,600 78,600 90,300 90,300 95,100 Назорат остидаги буюмлар сони No қ 24. Бу маълумотлардан фойдаланиб буюмларнинг бузилмасдан ишлаш ва бузилиш эҳтимолликлари ҳамда бузилишлар тақсимланиши зичлигининг масофага бо\\лиқлиги аниқланган. 2-жадвалда бузилмаслик кўрсаткичларининг синов (эмпирик) ва назарий ҳисоблари натижалари келтирилган. Вариация қаторидаги тасодифий қийматларнинг қайси тақсимланиш қонунига бўйсиниши фаразини А.Н.Колмогоров мослик мезони орқали текширамиз. Бунинг учун фараз қилинаётган қонун бузилиш функциясининг назарий қийматлари ҳар бир оралиқ бўйича топилиб, сўнгра эмпирик ва назарий бузилиш функциялари айирмаларининг абсолют максимал қиймати Бузилишгача юрилган йўл L б – бу кузатув давомида транспорт воситалари босиб ўтган йўллари йи\\индисининг шу давр ичида содир бўлган бузилишлар йи\\ индисига нисбатидир. 10-расм. Буюмларнинг бузилмасдан ишлаш ва бузилиш эҳтимолликлари 42 назарий щисоб 11-расм. Буюмлар тақсимланиши зичлигининг масофага бо\\лиқлиги 43 2-Жадвал Бузилмаслик кўрсаткичларининг синов(эмпирик) ҳисоби ва назарий натижалари № Кўрсат- кичлар Ҳисоб формуласи Оралиқлар сони 0 lg3.3 1 N К   1 2 3 4 5 6 1 Оралиқлар чегаралари )1 (     J L L A MIN J J L L B MIN J    28,7 39,77 39,77 50,83 50,83 61,90 61,90 72,97 72,97 84,03 84,03 95,10 2 Бузилишлар сони (такрор ланиш), m J J I A L  ва J I B L  3 6 2 7 3 3 3 Нисбий бузилишлар улуши O J J N m P  * 0,1250 0,2500 0,0833 0,2917 0,1250 0,1250 4 Бузилмасдан ишлаш эҳтимоллиги 0 0 * ) ( ) ( N L m N L R   R ( L )- назарий * 0.875 0 0.9195 0.625 0 0.7513 0.54 17 0.5120 0.250 0 0.2802 0.125 0 0.1274 0.000 0 0.0588 5 Бузилиш функцияси   K J J J P L F 1 * ) ( F ( L )- назарий * 0.1250 0,0805 0.3750 0,2487 0.4583 0,4880 0.7500 0,7198 0.8750 0,8726 1.0000 0,9412 6 Бузилиш функция 7 Тақсимланиш зичлиги, 1 / 1000 кмL P L f J  ) (* f ( L )- назарий * 0.01331 0,0073 0.0226 0,0152 0.0075 0,0216 0.0264 0,0209 0.0113 0,0138 0.0113 0,0062 Ўртача ресурс L ўр  60,98 минг км; Ўртача квадратик о\\иш  17,85 минг км; Вариация коэффициент V  0.29. Гамма-фоизли (  90%) ресурс Т  26 минг км. Ушбу қийматларни аниқлаш формулалари 1.5.2. бандда келтирилган. * - назарий қийматларни аниқлаш формулалари ҳар бир тақсимланиш қонуни бўйича топилади. 45      0 0 N 1i i N 1i i б m L L, (7) бу ерда: L i – i-нчи транспорт воситасининг кузатув давомида босиб ўтган йўли, минг км; m i – шу давр ичида i -нчи транспорт воситаси бўйича содир бўлган бузилишлар сони К-нчи бузилишгача юрилган ўртача йўл           k 2 k k,1 k 1 k,1 k 3,2 2,1 1 k L L L ... L L L L , (8) бу ерда: 1L - биринчи бузилишгача юрилган ўртача йўл; 2,1L - биринчи ва иккинчи бузилишлар орасида юрилган ўртача йўл ва ҳ.к. N 0 сонли транспорт воситалари учун бузилишлар ораларида юрилган ўртача йўл: 0 n 1i k,1 k k,1 k N L L      , (9) Бузилишлар жадаллиги (тикланмайдиган буюмлар учун). Бузилишлар жадаллиги  (L) бузилиш эҳтимоллиги зичлигининг бузилмасдан ишлаш эҳтимоллигига нисбати билан баҳоланади. )l(R )L(f )L(   , (10) бу ерда:  (L) – бузилиш содир бўлиши  L – оралиқ қиймати, минг км. Агар бузилишлар жадаллиги  (L) маълум бўлса, ҳоҳлаган вақт учун бузилмасдан ишлаш эҳтимоллигини R(L) аниқлаш мумкин. Бошқача айтганда, бузилишлар жадаллиги транспорт воситаси йўл бирлиги давомидаги бузилишлар сонининг кузатувдаги транспорт воситалари сонига нисбати билан баҳоланади (бу шароитда бузилган транспорт воситаси янгиланмайди ва таъмирланмайди). 12 - расмда бузилишлар жадаллигининг тўсатдан ва аста секин содир бўладиган бузилишлари бўйича ўзгариши келтирилган.  ( L ) 2 1 L , минг км 12-расм. Бузилишлар жадаллигининг масофа бўйича ўзгариши: тўсатдан (1) ва аста-секин (2) содир бўладиган бузилишлар учун. Бузилишлар оқимининг параметри (тикланадиган буюмлар учун). Вақт бирлигида буюмлар бузилишларининг ўртача миқдори бузилишлар оқимининг параметри деб N 0 – кузатувдаги буюмлар сони; m(L) – вақт бирлиги давомида бузилган буюмлар сони. Бошқача айтганда  (L) – бузилишлар содир бўлиши эҳтимоллигининг худди шу вақт учун аниқланган зичлигидир:     1 k k )L( f )L( , (13) бу ерда: f k (L) – k - бузилишлар содир бўлиши эҳтимоллигининг зичлиги. Агар айрим буюмнинг ишончлилигини баҳолашда бузилишлар сонининг ўтилган йўлга нисбати олинса, кўп буюмларнинг ишлаши натижасида содир бўладиган бузилишлар оқимини баҳолашда эса уларнинг тегишли ишлаб чиқариш бўлинмалари иш вақтига нисбати олинади. Бузилишлар оқими параметрининг етакчи функцияси (тиклаш функцияси) – буюмнинг маълум масофа давомида вужудга келган биринчи ва кейинги бузилишлар умумий сонини аниқлайди (13 - расм):      1 k k )L( F )L( , (14) бу ерда:  ( L )-бузилишлар оқими парамет  ( L ) 2  ( L ) 1 0 L , минг км 13-Расм. Бузилиш ва бузилишлар оқими параметри етакчи функциялари 4.3. Чидамлилик ва унинг кўрсаткичлари Чидамлилик деб транспорт воситасининг ўз ишлаш қобилиятини чегаравий ҳолатгача (ҳисобдан чиқарилгунча) сақлаш хусусиятига айтилади. Бунда техник хизмат кўрсатиш ва жорий таъмирлаш маълум белгиланган тизим бўйича амалга оширилади. Чидамлилик кўрсаткичлари: Хизмат муддати – транспорт воситасининг чегаравий ҳолатгача ишлаш тақвимий давомийлигини кўрсатади. Транспорт воситасининг хизмат муддати физик ва маънавий эскиришлари бўйича аниқланади. Транспорт воситасининг физик эскириши натижасида эксплуатацион сарфлар ошиб боради (1-расмга қаранг). Шу сабабли транспорт воситаларини ўз вақтида ҳисобдан чиқариш мақсадга мувофиқ. Транспорт воситасининг маънавий эск Ўртача ресурс – бир хил турдаги буюмлар ресурслари йи\\индисининг ўртача қиймати. У қуйидагича аниқланади:  0 1 0 1 N i i ур L N L , (15) бунда: N o - кузатувга қўйилган буюмлар (транспорт воситалари) сони; L i – i -инчи буюмнинг чегаравий ҳолатгача юрган йўли; Гамма-фоизли ресурс – агар бузилмасдан ишлаш эҳтимоллиги R(L  % )қ 100 % миқдори аниқ белгилаб қўйилган бўлса (одатда  80; 90; 95  ), унга тегишли ресурс (L  % ) – гамма фоизли ресурс дейилади (14-Расм). R ( L ) R ( L  % ) L  % L, минг км 14- Расм. Бузилмасдан ишлаш эҳтимоллиги орқали гамма-фоизли ресурсни аниқлаш Гамма-фоизли ресурс бўйича ҳисобланган ишга яроқли буюмлар сони ўрта ресурс бўйича ҳисобланганидан кўп бўлади. Гамма-фоизли ресурс билан транспорт воситаларининг кафолат даври, техник хиэмат кўрсатиш даврийликла 4.4. Таъмирлашга мойиллик ва унинг кўрсаткичлари Таъмирлашга мойиллик ёки эксплуатацион қулайлик деб транспорт воситасининг техник хизмат кўрсатиш ва жорий таъмирлаш жараёнларида бузилиш ва носозликлар олдини олиш, уларни аниқлаш ва бартараф этишга мойиллигини айтилади. Таъмирлашга мойилликнинг асосий кўрсаткичлари: - ўртача таъмирлаш вақти; - меҳнат, техник хизмат кўрсатиш учун кетган пул мабла\\и сарфларининг ўртача ва солиштирма қийматлари; - ишонлиликнинг умумий кўрсаткичлари; - техник тайёргарлик ва техник фойдаланиш коэффициентлари берилган шароитдаги таъмирлаш эхтимоллиги. Ундан ташқари таъмирлашга мойилликни баҳолашда бошқа хусусий кўрсаткичлардан ҳам фойдаланса бўлади: - транспорт воситаси ёки агрегатдаги таъсир кўрсатиш нуқталарининг сони; жойлашуви; агрегатларнинг енгил ечилиши; бу ерда: вit - i- нчи бузилишни тузатиш учун кетган вақт, соат m – назорат вақтида вужудга келган бузилишлар сони. Бу кўрсаткич бўйича ҳар бир техник хизмат турларининг меҳнат ҳажми ҳамда жорий таъмирлаш ишларининг солиштирма меҳнат ҳажмлари аниқланади. Берилган вақтдаги таъмирлаш эҳтимоллиги - бузилишни аниқлаш ва тузатиш учун кетган вақт берилган вақтдан ошиб кетмаслик эҳтимоллигини ифодалайди:   t в в dtt f t R 0 )( )( , (18) Статистик маълумотларга асосланган ҳолда берилган вақтдаги таъмирлаш эҳтимоллиги қуйидагича аниқланади: ) ( ) ( 1 )(* t t N t t n t R в в в     , (19) бу ерда: )t t( nв  - t t  вақт ичида таъмирланган буюмлар сони; )t t( Nв  - t t  вақт ичида таъмирланиши лозим бўлган буюмлар сони. Таъмирлаш эҳтимоллигини аниқлаш учун бузилишларнинг тақсимланиш қону ТИК ТХ Т И И ТФ t t t t t К    , (21) бу ерда: Иt - кўрилаётган вақт орали\\ида транспорт воситасининг ишлаш муддатлари йи\\индиси, соат (минг км); ТХ Т ТИК t t t , , - кўрилаётган вақт орали\\ида буюм бузилганидаги тиклаш, таъмирлаш ва техник хизмат кўрсатиш учун кетадиган вақтлар, соат (минг км). Таъмирлашга мойилликнинг иқтисодий кўрсаткичлари асосан техник хизмат кўрсатиш ва жорий таъмирлашга кетган ўртача сарф-харажатлар – С тх-жт ; ўртача меҳнат сарфлари – Т тх-жт ; сарф-харажатлар йи\\индиси – С ; меҳнат сарфларининг йи\\индиси –  Т . +ўйиладиган топшириқ ва масалаларга бо\\лиқ ҳолда ушбу кўрсаткичлар транспорт воситасининг фақат техник хизмат кўрсатишга ёки таъмирлашга мойиллигини аниқлашда ҳамда транспорт воситаларини бир-бирига солиштиришда қўлланиши мумкин. 4.5. Сақланувча      .cT c 100 % dt)t( f, (23) бу ерда: .cT - гамма - фоизли сақланувчанлик муддати, кун. Бу кўрсаткичлардан буюмларнинг эксплуатацияси жараёнида фойдаланилади, масалан, транспорт воситаси бўйича – уни узоқ муддат давомида сақлашда (консервация қилишда) ёки транспортнинг ўзини ташиш жараёнида материаллар ва бошқа буюмлар учун (мой, техник суюқликлар, бўёқлар, шиналар, аккумулятор батареялари ва ҳ. к.) – қисқа ва узоқ муддатлар давомида сақлашда. +айтариш учун саволлар 1. Ишончлилик қандай хусусиятларни ўз ичига олади? 2. Бузилмаслик хусусияти кўрсаткичларининг қайсиларини биласиз? 3. Чидамлилик хусусияти кўрсаткичларининг қайсиларини биласиз? 4. Таъмирга мойиллик хусусияти кўрсаткичларининг қайсиларини биласиз? 5. Сақланувчанлик хусусияти кўрсаткичларининг қайсиларини биласиз? 6. Буз бўлмаган мустақил ўзгарувчан қиймат ёки аргумент дейилади. Мисол: ёнил\\и сарфининг босиб ўтилган йўлга бо\\лиқлиги yқf(x). Эҳтимолий жараёнлар кўпгина ўзгарувчан омиллар таъсирида вужудга келади ва уларнинг миқдорлари кўпинча номаълум бўлади. Шунинг учун эҳтимолий жараёнларнинг натижалари ҳар хил сон миқдорларига эга булиб, тасодифий катталиклар деб аталади. Масалан, бир бузилишга тў\\ри келадиган ўтилган йўл миқдори, деталнинг дастлабки ва йи\\иш сифати, унга берилган ишловнинг аниқлиги, ишчилар малакаси, техник хизмат кўрсатиш, жорий таъмирлаш ва эксплуатацион материаллар сифати, эксплуатация шароитлари ва бошқалар тасодифий катталиклар ҳисобланади ва кўпгина омилларга бо\\лиқ. Тасодифий катталиклар сирасига бирор носозликни бартараф этишдаги меҳнат ҳажми, материаллар сарфи, техник ҳола Тасофидий катталикларнинг тақсимланиш қонунлари бузилишларнинг келиб чиқиш сабабларига бо\\лиқ. 5.3. Тасодифий катталик ларнинг тақсимланиш характеристикалари а) ўртача арифметик миқдор -L ; Агар N o буюмларнинг бузилишларгача бўлган ишлаш муддатлари l 1 ,l 2 …l n бўлса, у ҳолда ўртача арифметик миқдор қуйидагича топилади: 0 1 0 2 1 0 ... N l N l l l L N i i n       , (25) бу ерда: N o –кузатувдаги буюмлар сони; l i – i-нчи буюмнинг бузилишгача ишлаш муддати, минг км. Синов натижаларига ишлов бериш оралиқлар бўйича олиб борилса (2- жадвалга қаранг), у ҳолда ўртача арифметик миқдор қуйидагича аниқланади: 0 1 N Lm L К j j j    , (26) бу ерда: К – оралиқлар сони( j қ1,К); m j – j орали\\идаги бузилишлар сони; jL - j оралиқнинг ўртача қиймати; 2 )1 2( min     j L L Lj , (27) бу е 1 ) ( 0 1 2 0     N L l N i i , (28) Оралиқлар бўйича ишлов олиб борилган ҳолда  қуйидагича аниқланади: 1 ) ( 0 1 2     N L L m К j j j  , (29) в) Дисперсия Дқ  2 – тасодифий сонлар тарқалиши кўлами сифатида вариантларнинг ўртача арифметик миқдордан о\\ишлари квадратлари йи\\ индисининг ўртача қийматига тенг. д) Вариация коэффициенти – V . Вариация коэффициенти ўртача квадратик о\\иш миқдорини ўртача арифметик миқдорга нисбати билан аниқланади. L V  , (30) Транспорт воситаларининг техник эксплуатациясида вужудга келадиган ва ишлатиладиган тасодифий катталик лар вариацияси кичик V  0,14; ўртача 0,1  V  0,33 ва V  0,33 юқори қийматларга эга бўлиши мумкин. Вариация коэффициенти ёрдамида бузилишларнинг тақсимланиш қонунлари аниқланади. Тасодифий катталик лар тақсимланиш қон е) Тасодифий катталик (бузилиш) эҳтимоллиги зичлиги f ( L ) - вақтнинг кичик бирлиги давомида агрегат ёки деталнинг алмаштиришсиз ишлагандаги бузилиш эҳтимоллигини ифодаловчи функциядир. Агар L йўлга тў\\ри келадиган бузилиш эҳтимоллиги0 N )L( m )L(F  , (31) бўлса ва ушбу ифодани N о  const шароитида диффeренциалласак, бузилиш эҳтимоллиги зичлигини оламиз:    l 0 dL dm N 1 )L(f , (32) бу ерда: dm  dL – бузилишлар сонининг ўсиш тезлиги. F(L) нинг дифференциали f(L) бўлгани учун f(L)  F&#39;(L), (33) ёки   L dL)L(f )L(F , (34) F(L) ни интеграл тақсимланиш функцияси – бузилиш эхтимоллиги, f(L)ни эса дифференциал тақсимланиш функцияси – бузилиш эхтимоллиги зичлиги деб аталади (15-расм). Амалда, агар f(L) маълум бўлса, бузилишгача юрилган ўртача йўлни топса бўлади.     dL)L( Lf L, минг км L 1 L 2  L ур L, минг км 15-расм. Интеграл ва дифференциал тақсимланиш функциялари Бу ерда: R(L) - бузилмай ишлаш эҳтимоллиги. Бундан ташкари, агар f(L) маълум бўлса,  L орали\\ида бузилишларнинг тахминий сони- m(L)ни ҳам топса бўлади. Бунинг учун f(L) нинг миқдорини транспорт воситаларининг сонига ва  L оралиқ миқдорига кўпайтирилади. Масалан, N о  50; f(L)  0,02 минг км -1 ,  L  4 минг км. m(L 1 -L 2 )  0.02  50  4  4 бузилиш. Демак, 50 транспорт воситаси эксплуатация қилинаётганда (L 1 - L 2 ) оралиқда 4 та бузилишни кутиш мумкин (15-расм, штрихли юза). Тақсимланишнинг дифференциал функцияси – f(L) ни тасодифий соннинг тақсимланиш қонуни деб ҳам аталади. Агар бузилиш эҳтимоллиги зичлиги f(L) миқдорини йўл орали\\и катталигига кўпайтирилса, транспорт воситасининг шу ) 2 2 2 )L L( exp( 2 1 )L(f      , (36) Нормал қонуннинг тақсимланиш зичлиги графиги симметрик шаклдан иборат (16-расм). 16-расм. Нормал тақсимланиш қонуни зичлиги функциясининг вақт (масофа) бўйича ўзгариши Ушбу қонуннинг хусусиятларидан бири – тасодифий сон қийматларининг L қиймати чап ва ўнг томонлари 3  га тенг оралиқларга бўлинишидир:  L -  ; L  ва  L ; L  - 34  ;  L -2  ; L -  ва  L  ; L  2  - 14  ;  L -3  ; L -2  ва  L  ; L  - 2%. (36) формуладан кўриниб турибтики, L қ  L тенг бўлганда f(L) максимал қийматга эга бўлади, яъни f max (L)  2  . Ўртача квадратик о\\ишнинг ошиши билан f max (L) қиймати пасаяди ва тасодифий қийматларнинг тарқалиш кўлами кенгаяди (17-расм). f(L)  1 <  2 <  32% 2% 14% 34% 34% 14% f(L) -3  -2  -   2  3   1  2  3 L, минг км. 17-расм. Тасодифий сон тақсимланиши зичлигининг ўртача квадратик о\\иш қийматига бо\\лиқ ҳолда ўзгариши Агар ўртача квадратик о\\иш  қиймати ўзгармасдан ўртача арифметик миқдор L қиймати ўзгарса, у ҳолда таксимланиш зичлигининг графиги абсцисса ўқи бўйича ўз шаклини ўзгартирмай силжийди (18-расм). Шундай қилиб, ўртача квадратик о\\иш графикнинг кўриниш шаклини ифодаласа, ўртача арифметик миқдор эса унинг жойлашиш ҳолатини ифодалайди. f(L)  қ const  L 1  L 2  L 3 L , минг км . 18- расм . Таксимланиш зичлиги функциясининг ўртача арифметик ми қ дор ўзгаришига бо \\ ли қ ҳолда силжиши 61 Ишончлилик хусусиятларининг айрим кўрсаткичлари нормал та қ симланиш қ онуни бўйича қ уйидагича ани қ ланади : Бузилмасдан ишлаш эҳтимоллиги:dl 2 )L L( exp( 2 1 )L(R L ) 2 2         , (37) Бузилиш функцияси: dl) 2 )L L( exp( 2 1 )L(F L 2 2        , (38) Гамма-фоизли ресурс:   p U L L   % , (39) бу ерда: U p – нормал тақсимланиш қонунининг квантили, махсус жадвалдан Р    /  эҳтимоллик қийматига асосланиб аниқланади. Нормал тақсимланиш қонунининг квантили (U Р ) деб Р эҳтимолликка жавоб берадиган ва қуйидаги тенгламани қаноатлантирадиган сонга айтилади. P U F P ) (0 , (40) бу ерда: F 0 (U P )- марказга кўчирилган ва меъёрлаштирилган нормал тақсимланиш қонунининг функцияси ( 0 L ва 1  бўлган ҳолда); Р- маълум қийматга эга бўлган эҳтимоллик. Бундан ташқари кванти dZ Z Z L d Z Z Ф Z ZL           ) 2 exp( ) ( ) 2 exp( 2 1 ) ( 2 2    , (43) Ҳисоб-китобларни енгиллаштириш мақсадида меъёрлаштирилган функция Ф(z) учун махсус жадваллар тузилган  8, 2.9 жадвал  . 1-МИСОЛ. Транспорт воситасининг 50 минг км гача юрган йўли давомида деталнинг биринчи марта алмаштирилиши эҳтимоллиги аниқлансин. Ечиш: биринчи бузилишларгача бўлган масофанинг тақсимланиши нормал қонун бўйича кечади. Унинг параметрлари: 75 L минг км ,   25 минг км Меъёрлаштирилган о\\иш 0,1 25 75 50 ) (       L L Z , (44) )0,1 ( ) ( ) (     Ф Z Ф L R , (45) Юқорида келтирилган жадвалдан Ф(-1,0) нинг эҳтимоллик қийматини аниқлиймиз: R (50)  Ф(-1,0)  0,15 Демак, транспорт воситаларининг 15 фоизида детал биринчи марта 50 минг км йўл юриш давомида алмаштирилар экан. Нормал тақсимланиш қонунини қабул қилишда вариация коэффициенти бўйича шарт- v  0.33. Бу қонун бўйича тормоз устқўймаси, шина, манжеталар, втулкалар ва бошқа деталларнинг ресурслари ҳамда транспорт воситаларнинг кунлик, ойлик, йиллик босиб ўтган масофалари тақсимланади. 5.5. Вейбулл-Гнеденко тақсимланиш қонуни Бу қонун &#34;заиф звено&#34; моделларида намоён бўлади. Бузилиш моделини таҳлил этаётганда айрим буюмларни бир неча элемент ёки бўлаклардан тузилган деб қараш мумкин (масалан қистирмалар, шланглар, қувур ўтказгичлар, юритиш тасмалари ва ҳ.к.). Кўрсатилган буюмларнинг емирилиши ҳар хил вазиятларда содир бўлади, лекин буюмнинг ресурси энг заиф элементнинг юрган йўли билан аниқланади. Ундан ташқари бу қонунни думалаш подшипниги ресурсининг тақсимланишига (заиф звено-зўлдир ёки ролик) L, минг км. 19-расм. Тақсимланиш зичлиги функциясининг вақт (масофа) бўйича ўзгариши. Шакл кўрсаткичи (b) ва ёрдамчи коэффициент (К b ) қийматларини вариация коэффициентига асосланиб махсус жадвалдан аниқланади  14  . Ишончлилик хусусиятларининг айрим кўрсаткичлари Вейбулл-Гнеденко тақсимланиш қонуни бўйича қуйидагича аниқланади: Бузилмасдан ишлаш эҳтимоллиги:           b a L L R exp ) ( , (50) Бузилиш эҳтимоллиги:               b a L L R L F exp 1 ) ( 1 ) ( , (51) Гамма- фоизли ресурс: b a L 1 % 100 % ln              , (52) Бузилиш жадаллиги: 1 ) (       b a L a b L  , (53) Бу қонунни қабул қилишда вариация коэффициенти бўйича шарт –V  0,4… 0,6. Думалаш подшипниклари, тишли \\илдраклар, валлар, пружиналар ва бошқа деталларн билан содир бўладиган мустақил ҳодисалар орасидаги вақтнинг тақсимланиши Вейбулл-Гнеденко тақсимланишининг хусусий ҳолидир. 5.6. Логарифмик нормал тақсимланиш қонуни Агар тадқиқ қилинаётган жараён ёки унинг натижасига жуда ҳам кўп тасодифий ва бир-бири билан бо\\лиқ бўлмаган омиллар таъсир этса ва шу билан бирга омилларнинг жадаллик таъсири тасодифий қиймат ҳолатига бо\\лиқ бўлса, у ҳолда логарифмик нормал тақсимланиш қонуни намоён бўлади. Тақсимланиш зичлиги:          2 2 2 ) (ln exp 2 1 ) (    a L L L f , (54) бу ерда:  - тасодифий қийматлар логарифмининг ўртача квадратик о\\иши, минг км; а – тасодифий қийматлар логарифмининг ўртача арифметик қиймати, минг км.    0N 1i i 0 L ln N 1 a , (55) 2 0 ) ln( 1 a L N i    , (56) Ўртача квадратик о\\иш қийматининг ўзгариши б f(L)  0,5  0,3  0,1 L, минг км. 20-расм. Логарифмик нормал тақсимланиш зичлигининг ўртача квадратик о\\иш қийматига бо\\лиқ ҳолда ўзгариши Ўртача арифметик қиймат:        2 exp 2 a L , (57) Гамма-фоизли ресурс: 100 ln 2 1 2 1          a L Ф , (58) Бузилмасдан ишлаш эҳтимоллиги:         a L Ф L R ln 2 1 2 1 ) ( , (59) Бузилиш функцияси:         a L Ф L F ln 2 1 2 1 ) ( , (60) Бу қонунни қабул қилишда вариация коэффициенти бўйича шарт – V  0.3 .... 0.5. Автомобилларнинг техник эксплуатациясида логарифмик нормал тақксимланиш қонуни коррозия, чарчаш емирилишлари, маҳкамлов бирикмаларининг бўшаб қолишларигача бўлган ресурсларини баҳолаш ва ҳ.к. ларда қўлланилади. 67 5.7. Экспоненциал тақсимланиш қонуни Экспоненциал тақсимланиш қонунининг ифодаси бир кўрсаткичли бўлиб бошқа қонунларга нисбатан содда ҳисобланади, ундан ишончлиликни оширишда ва оммавий хизмат кўрсатиш тизимларининг кўпгина масалаларини ечишда кенг кўлланилади. Тақсимланиш зичлиги (21 - расм) )L exp( )L(f   , (61) бу ерда:  - бузилишлар оқимининг параметри (бу қонун учун  - бузилишлар жадаллиги ҳамдир), бузилиш  буюм 1000 км. f(L) L, минг км. 21-расм. Тақсимланиш зичлиги функциясининг вақт бўйича ўзгариши 1  ўртача квадратик о\\иш. Экспоненциал тақсимланиш қонуни учун вариация коэффициенти V  1.0. 68 L 1  , (62) Бузилмасдан ишлаш эҳтимоллиги: R ( L )  exp (-  L ), (63) Бузилиш функцияси: F ( L )  exp  L ), (64) Гамма- фоизли ресурс:       100 % ln %   L L , (65) Бу қонун техник ҳолат параметрларининг секинлик билан ўзгаришини ҳисобга олмасдан, қўққисдан содир бўладиган бузилишларни акс эттиради. Мисол тариқасида лампочкаларнинг куйиши, рессораларнинг синиши,реле ва термостатларнинг ишдан чиқиши, камераларнинг тешилиши ва бошқаларни келтириш мумкин. +айтариш учун саволлар 1. Тасодифий сонларнинг тақсимланиш қонуни деб нимага айтилади? 2. Тасодифий сонларнинг характеристикалари нималардан иборат? 3. Бузилишларнинг тахминий тақсимланиш қонуни тасодифий қийматларнинг қайси параметрларига асосланиб аниқланади? 4. Агар детал эскириш жараёни натижасида бузилса, у қайси та 6.1. Конструкцион омиллар Транспорт воситасининг ишончлилигига таъсир этувчи конструкцион омиллар гуруҳига қуйидагилар киради: ишончлилик даражаси; конструкциянинг мураккаблик даражаси; бирхиллаштириш (унификация) даражаси. Ишончлилик даражаси транспорт воситасини ишлаб чиқаришга ва уни техник соз ҳолатда тутиб туришга кетадиган харажатларнинг нисбати билан баҳоланади. Ишончлилик даражасига таъсир этувчи асосий конструкцион омиллар: а) деталларнинг шакли ва ўлчамлари, деталлар сиртларига тушадиган солиштирма босимлар, кучланишлар, металлнинг чарчаш қаттиқлиги; б) конструкциянинг мустаҳкамлиги, деталларнинг эксплуатацион юкламалар таъсири остида ўз шаклини ўзгартириши; в) бирикмада ишлаётган деталлар сиртлари ва ўқларининг бир-бирига нисбатан аниқ жойлашиши; г) қўз\\алувчан ва қўзгалмас бир Конструкциянинг мураккаблик даражаси. Транспорт воситасини лойиҳалаётганда ишончлилик талабларини ҳар бир узел ва деталнинг ишлаш схемасини танлашдан тортиб то конструкциясини яратишгача бўлган даврда ҳисобга олиш керак. Транспорт воситаси конструкцияси иложи борича энг кам элементлардан ташкил топган ва нисбатан содда бўлиши керак. Ишончлилик назарияси нуқтаи назаридан қараганда, транспорт воситаси- элементлари бирин- кетин бирлаштирилган мураккаб тизим ҳисобланади. Агар транспорт воситаси ҳар бир элементининг бузилишини мустақил тасодифий ҳодиса деб ҳисобланса, у ҳолда транспорт воситасининг бузилмасдан ишлаш эҳтимоллиги қуйидагича аниқланади:) ( ) ( ... ) ( ) ( ) ( ) ( 1 L R L R L R L R L R L R i n i i УК И Д ТВ П       , (66) бу ерда : R ТВ (L) - транспорт воситасининг бузилмасд бу ерда: R 1 (L),R 2 (L),R 3 (L).... R j (L) - агрегат деталларининг бузилмасдан ишлаш эҳтимоллиги. m – агрегатдаги деталлар сони. Транспорт воситасининг бузилмасдан ишлаш эҳтимоллиги агрегатлар деталларининг бузилмасдан ишлаш эҳтимоллигини ҳисобга олган ҳолда қуйидагича топилади:) ( ) ( 1 1 L R L R ij m j n i ТВ П П     , (70) Демак, транспорт воситаси конструкцияси қанчалик мураккаб бўлса, ишончлилик даражаси шунчалик пасаяди ва уни лойиҳалаётганда энг мақбул тузилма олишга ҳаракат қилиш лозим. Транспорт воситаси элементларининг бир хил ишончлилик ва чидамлилик тамойилларини амалда қўллаш ёки агрегат ва деталларни таъмирлаш жараёнида алмаштиришларининг хизмат муддати бўйича каррали бўлишига эришиш мақсадга мувофиқдир. Бирхиллаштириш (унификация) даражаси. Транспорт воситаси ишончлили кўрсатиш ва таъмирлаш, эксплуатацион материаллар ва эхтиёт қисмлар сифати ва ҳ.к. Ишлаб чиқариш саноатининг технологик омилларидан айримларини кўриб чиқамиз: 1. Маҳкамлов бирикмаларининг эксплуатацион юкламалар таъсири шароитларида ўз ишончлилигини узоқ вақт давомида сақлаб қолиш қобилияти деталларни юқори сифатли пўлатлардан тайёрлаш, уларга ишлов бериш, аниқлигини ошириш, ҳар хил маҳкамлаб қўядиган мосламаларни (стопор шайбаси, фиксаторлар, ва х. к.) қўллаш орқали эришилади. Айрим деталлар легирланган пўлатлардан тайёрланиб, уларга термик ишлов берилади (масалан, кардан вали фланецлари, орқа кўприк редуктори етакчи тишли \\илдирагининг болтлари ва ҳ.к.). 2. Машинасозлик корхоналарида техник назоратнинг яхши йўлга қўйилиши йи\\ув конвейерига сифатсиз деталларнинг келишига чек қўяди. 3. Де ҳолатини баҳолаш, керакли таъмирлаш ишларининг аниқ ҳажми ва характерини аниқлаш керак. Техник хизмат кўрсатишнинг тартиботи (техник хизмат кўрсатишнинг иш ҳажмлари, даврийлиги ва бажариладиган ишлар рўйхати) ҳаракатдаги таркибнинг турига, унинг техник ҳолатига, эксплуатация шароитларига, эксплуатацион материалларнинг сифатига, ҳайдовчининг малакасига мос келиши керак. Техник хизмат кўрсатиш даврийлиги кичик бўлса, уни тез-тез ташкил этиш қийинлашади, техник тайёргарлик коэффициенти -  т пасайиб кетади, транспорт воситаларининг туриб қолишлари ортади ва сарф-харажатлар кўпаяди. Техник хизмат кўрсатишнинг катта даврийлиги эса транспорт воситаларининг таъмирлаш ишларини кўпайтиради. Демак, ҳар хил эксплуатацион шароит учун ўзининг техник хизмат кўрсатиш тартиботларини ишлаб чиқиш керак. Жор тайёрланган ҳамда транспорт воситасининг бошқа моделидан олинган бўлиши мумкин. Шунинг учун эҳтиёт қисмлар сифати ҳар хил бўлади ва транспорт воситаси ишончлилигига салбий таъсир этади. 6.3. Эксплуатацион омиллар Ишлаш шароитлари. Буюмнинг ишончлилигига таъсир этувчи эксплуатацион омиллар гуруҳига йўл, иқлим ва транспорт шароитлари, фойдаланиш жадаллиги, ҳайдовчининг малакаси ва бошқалар киради. Йўл шароитлари. Йўл шароитлари агрегат ва деталларнинг ишига таъсир этади, бунда техник ҳолат параметрларининг ўзгариш жадаллиги тезланиши ёки секинланиши мумкин. Улар транспорт воситасининг иш тартиботини белгилайди, бу эса ишончлиликка таъсир этади. Йўл шароитлари йўлнинг техник тоифаси, йўл қопламасининг тури ва сифати, транспорт воситаси ҳаракатига кўрсатадиган қаршилиги, йўлнинг эни, бурилишла транспорт воситасининг бир кунлик, мавсумий ва йил давомида юрган йўлига бо\\ лиқ. Ҳайдовчининг малакаси. Транспорт воситасини ҳайдаш тушунчаси уни ҳаракатдаги бошқариш жараёни (кўча қоидаларига риоя қилиш, ҳаракатнинг рационал тартиботларини танлаш ва ҳ. к) ҳамда йўл шароитида вужудга келган носозликларни бартараф этиш ва техник хизмат кўрсатишни ўз ичига олади. Куч узатмалари ва юриш қисми деталларига тушадиган динамик юкламалар ва двигателнинг иссиқлик тартиботи транспорт воситасини ҳайдаш сифатига бо\\ лиқ. Бир тоифадаги транспорт воситаларининг бир автокорхонада, бир хил эксплуатация тартиботлари, техник хизмат кўрсатиш, сақлаш шароитларида ҳар хил таъмирлараро йўл юрганлиги ва уларнинг бир-биридан 1.5…2.0 марта фарқ қилишлари аниқланган. Демак, бунда асосий омил-ҳайдовчининг малакаси унга техник хизмат кўрсатиш оқилона тизимини қўллаш, буюм самарадорлиги ва кейинги эксплуатациясининг мақсадга мувофиқлиги, заиф томонларини аниқлаш, ҳисоб-китоб, башорат (прогноз)ларни ҳамда унинг яратилиш технологик жараёнлари сифатини текширишга имкон беради. Синов натижалари ёрдамида қуйидаги характеристикалардан бирини олиш мумкин: 1. Буюмнинг бузилишгача бўлган хизмат муддати (юрилган йўли)нинг тақсимланиш қонуни. Бу характеристика тўлиқ ҳисобланиб, асосий ишончлилик кўрсаткичларини, жумладан, берилган вақт давомида бузилмасдан ишлаш эҳтимоллигини аниқлаш имконини беради. Лекин бу иш катта статистик материал ва харажатлар талаб қилади. Тақсимланиш қонунини фақат содда буюмлар учун кам сарф-харажатлар билан олиш мумкин. 2. Буюмнинг бузилишсиз ишлаш эҳтимоллиги берилган вақт учун аниқл 7.2. Ишончлиликка синашнинг турлари Ишончлиликка махсус ўтказиладиган синашлар: 1. Тадқиқот синашлари – буюмнинг ишончлилигига таъсир этувчи омилларни ўрганиш учун ўтказиладиган синашлар. 2. Назорат синашлари – муайян буюмнинг ишончлилик даражасини баҳолаш учун ўтказиладиган синашлар. Синашлар ўтказиш жойи бўйича қуйидагича бўлинади: 1. Стенд шароитидаги синашлар - машина ёки агрегат иш қобилиятининг йўқолиши тў\\рисида, яъни уларнинг ишончлилик хусусиятлари кўрсаткичлари тў\\ рисида маълумот беради. Синаш усулларини ишлаб чиқаётганда синаш шароитлари ва тартиботларининг эксплуатация шароитларига мос келишини ҳисобга олмоқ зарур. Стенд синашлари одатда бузилиш содир бўлгунча ёки буюм белгиланган муддат давомида ишламагунча давом эттирилаверади. Ҳозирги замон узел ва деталларининг ишлаш муд Назорат синашларини ўтказганда буюмларни бузилмасдан ишлашлик, чидамлилик, таъмирлашга мойиллик ва сақланувчанликка алоҳида-алоҳида синалади. 7.3. Ишончлиликка синаш объекти Ишончлиликка синашларнинг объекти қуйидагилар бўлиши мумкин: 1. Намуналар – агар буюмлар ёки уларнинг чидамлилигини белгилайдиган материаллар хусусиятлари синалса (чарчаш қаттиқлиги, емирилишга ва коррозияга қарши хусусиятлар ва ҳ.к.); 2. Деталлар (бирикмалар, кинематик жуфтликлар) - агар конструкцион ва технологик омилларнинг шу қисм хизмат муддатига таъсирини ҳисобга олиш зарурати ту\\илса (подшипниклар, тишли \\илдираклар, йўналтирувчилар, шарнирлар ва ҳ.к.); 3. Машина, агрегат ва узеллар - агар айрим механизм ва конструкция элементларининг ўзаро ҳаракати ва уларнинг иш қобилияти кўрсаткичларига таъсирини ҳисобга ол 2. Буюмнинг вақт бўйича чиқиш параметрлари ўзгаришининг характеристикалари (аниқлик, фойдали иш коэффициенти, юк кўтариш қобилияти ва ҳ.к.). Бу характеристикаларнинг йўл қўйилган чегаралардан чиқиши бузилишларга олиб келади. Синаш объекти қанчалик мураккаб бўлса, синашлар ҳажми катта қисмининг чиқиш параметрларини шунчалик кўп баҳолашга тў\\ри келади. 7.5. Тажрибавий ва сериявий намуналарни синаш Ишончлиликка синашларни олиб бораётганда уларнинг ҳажмини тажрибавий ва сериявий ишлаб чиқариш ўртасида шундай тақсимлаш керакки, унинг натижасида керакли маълумот олинсин ва буюмнинг конструкциясига тегишли ўзгартиришлар тезроқ киритилсин. Лекин тажрибавий ишлаб чиқаришда кўп масалаларни хал қилиб бўлмайди, фақат серия намуналаригина керакли натижаларни бериши мумкин. Ундан ташқари серия намунала синов (назорат) ўтказилади. Ўтказилиш муддати бўйича ишончлиликка синашнинг икки усули мавжуд: - тугатилган синовлар; - тезлаштирилган (кесма) синовлар. Тугатилган синовларда ишончлилик параметрларини баҳолаш синовга қўйилган барча буюмларнинг бузилишидан кейин ўтказилади. Тезлаштирилган (кесма) синовларда ишончлилик параметрларини баҳолаш ҳамма буюмлар бузилишини кутмасдан ўтказилади, чунки синовлар эксплуатация жараёнида ўтказилганлиги сабабли уларнинг давомийлиги бир неча йилга чўзилиб кетиши мумкин. Тезлаштирилган синовлар бўйича шуни таъкидлаш лозимки, агарда буюмларнинг ресурси кичик бўлса, у ҳолда ишончлилик параметрларини бахолашни тугалланган синовлар каби ўтказиш керак, чунки синов даврида ушбу буюмларнинг ҳаммаси ишдан чиқади. Тезлаштирилган синовлар натижаларига ишлов беришнинг Бу ерда: N – кузатувга қўйилган буюмлар сони; U - бузилган буюмлар янгилари билан алмаштирилмайдиган режалар; N – кузатув даврида бузилган буюмлар сони. 2. [NUr] - тугалланмаган синаш режаси. Кузатувга N буюмлар қўйилган, кузатувлар r бузилишлар содир бўлгунча олиб борилади. Бузилган буюмлар янгилари билан алмаштирилмайди. Синовлар натижасида унга қўйилган буюмларнинг r бузилишлар содир бўлгунча ишлаш муддатлари аниқланади (t 1 ,t 2 , ….,t r ) Бу ерда: r – бузилишлар сони. 3. [NUT] - тугалланмаган синаш режаси. Кузатувга N буюмлар қўйилган, кузатувлар Т вақтгача олиб борилади. Бузилган буюмлар янгилари билан алмаштирилмайди. Синовлар натижасида унга қўйилган буюмларнинг ишлаш муддатлари аниқланади (t 1 ,t 2 ,….,t Т ) Бу ерда: Т – кузатув муддати. 4. [NUZ] - тугалланмаган синаш режаси. Куза 7.8. Кузатувга қўйиладиган буюмлар сонини аниқлаш усуллари Тўлиқ тугалланган [NUN] синовда кузатувга қўйиладиган буюмлар сони етарли даражада бўлиши ва керакли аниқликни таъминлаши зарур. Кузатувга қўйиладиган буюмлар сонини аниқлашда қуйидаги маълумотлар олдиндан берилади: рухсат этилган хатолик қиймати  0.05; 0,10; 0,15; 0,20 га, ишонч эҳтимоллиги  0,8; 0,9; 0,95; 0,975; 0,99 га тенг бўлиши, айрим вақтларда эса бузилишларнинг тақсимот қонуни берилиши мумкин. Рухсат этилган нисбий хатолик қуйидаги ифода орқали аниқланади:L L Lюч    , (71) бу ерда: L юч – арифметик қийматнинг бир томонлама ишонч эҳтимоллиги юқори чегараси, минг км; L – ўртача арифметик қиймат, минг км. Кузатувга қўйиладиган буюмларнинг энг кам сонини қуйидаги усуллар билан аниқлаш мумкин. - нопараметрик усул – бузил 45 ) 95,0 ln( ) 95,0 1 ln( N   Параметрик усул. Бу усул тасодифий қийматлар (биринчи бузилишгача ишлаш муддати, ресурс, хизмат муддати, тиклаш вақти, сақланиш муддати ва бошқалар) тақсимланиш қонунлари аниқ бўлганда кузатувдаги энг кам буюмлар сонини аниқлаш усулидир. Нормал тақсимланиш қонуни учун кузатувдаги энг кам буюмлар сони қуйидагича аниқланади:   2 p )V U( N , (73) Бу ерда: U р – нормал тақсимланиш қонунининг бир томонламали квантили (0 … 3.2); V – вариация коэффициенти. Up қиймати нормал тақсимотланиш қонунининг бир томонлама квантили эҳтимоллиги Р асосида аниқланади. 2 1 P   , (74) Вейбулл - Гнеденко тақсимланиш қонуни учун кузатувдаги энг кам буюмлар сони қуйидаги формула орқали аниқланади: N2, N2 )1 ( 21 b     , (75) бу ерда: b – Вейбулл тақсимланиш қонунининг ша b p )1 ( 1 K X  , (78) бу ерда: К – эркинлик даражаси. Х Р  К - хи – квадрат тақсимланишининг квантили қиймати махсус статистик жадваллардан  14  олинади. Экспоненциал тақсимланиш қонуни учун ҳам (73) формула ишлатилади, фақат вариация коэффициенти ушбу қонунда 1 га тенг, у ҳолда b  1 бўлади. )1 ( 1 K Xp   , (79) Кесма синовлар учун кузатувга қўйиладиган буюмлар сонини аниқлаш усуллари адабиётда келтирилган [8, 9]. +айтариш учун саволлар 1. Буюмларнинг ишончлилиги нима мақсадда синалади? 2. Буюмлар ишончлилигини синашнинг қандай турлари мавжуд? 3. Синаш объектларига нималар киради? 4. Синаш режасига қандай талаблар қўйилади? 5. Тажрибавий ва сериявий намуналар ишончлиликка қандай синалади? 6. Синаш режалари қандай турларга бўлинади? 8. ЭКСПЛУАТАЦИЯ ЖАРАЁНИДА БУЮМЛАРНИНГ ИШОНЧЛИЛИ - тайёрлаш ва йи\\иш технологияси, назорат синовларини такомиллаштириш; - таъмирлаш сифатини яхшилаш ва унинг сарф-харажатларини камайтириш бўйича тадбирлар ишлаб чиқиш; - эксплуатация қоидаларига риоя қилиш, техник хизмат кўрсатиш ва жорий таъмирлаш самарадорлигини оширишга қаратилган тадбирлар ишлаб чиқиш; - буюмни аттестациялаш; - ишончлилик кўрсаткичларини назоратга олиш ва ҳ.к. Тизимнинг вазифалари қуйидагича: - буюмнинг ишончлилик хусусиятлари кўрсаткичларини аниқлаш ва баҳолаш; - буюмнинг ишончлилигини пасайтирадиган конструкцион ва технологик камчиликларни аниқлаш; - буюмнинг умумий ишончлилигини чегаралайдиган деталлар ва йи\\ма бирикмаларни аниқлаш; - буюмнинг ишончлилигига эксплуатация шароитлари ва тартиботлари таъсирини аниқлаш; - бузилишларнинг келиб чиқиш қонуниятларини аниқ -ахборотга ишлов бериш усуллари ва ишончлилик хусусияти кўрсаткичлари қийматларини аниқлаш; - буюм турлари бўйича назорат синовлари ўтказиш режалари; - ахборот йи\\иш усуллари; - ахборот йи\\иш ва ишлов беришнинг техник таъминланганлиги; - тадбирлар ишлаб чиқиш тартиби ва уларнинг самарадорлигини баҳолаш; - ахборот алмашиш ва узатиш тартиби; - ахборотни соҳа корхоналарида қўллаш тартиби; - ишни автоматлаштириш усуллари. 8.3. Кузатувлар дастурининг мазмунига қўйиладиган умумий талаблар Ахборот йи\\иш ва унга ишлов бериш тизими қуйидаги ташкилот ва корхоналарга тааллуқлидир: - ишончлилик бўйича ахборот йи\\увчи ва унга ишлов берувчи бош ташкилотларга; - ишланмаларни бажарувчи ташкилотларга; - тайёрловчи корхоналарга; - эксплуатацион корхоналарга; - таъмирлаш корхоналарига. Тизим доимий, давр - кузатув жараёнида техник воситаларни қўллаш зарурлиги ва уларга қўйиладиган талаблар; - ишончлиликни ошириш бўйича тадбирлар ишлаб чиқиш тартиби. Буюмнинг ишончлилиги тў\\рисида ахборот йи\\иш ва унга ишлов бериш техник топшириқ ва ишчи усулларга асосан олиб борилади. Ахборот йи\\ишни ўтказиш бўйича техник топшириқ қуйидагиларни белгилайди: - кузатилаётган буюмларнинг рўйхати; - буюмлар сони; - ишончлиликнинг меъёрланадиган кўрсаткичлари рўйхати; - ахборот йи\\иш усуллари; - рисоладаги тартибот ва эксплуатация шароитлари; - ахборот узатиш даврийлиги. Ахборотни йи\\иш ва унга ишлов бериш ишчи усуллари қуйидагиларни белгилайди; - кузатувлар режалари; - иш тартиботлари ва уларни ўлчаш услубларини аниқлайдиган параметрлар; - бузилишлар ва чегаравий ҳолатлар мезонлари; - ахборотни кодлаш усул б) Ахборот йи\\иш уни марказлашган ҳолда йи\\увчи ташкилотга топшириш, текшириш ва анкеталаш орқали бажарилиши керак; в) Дастлабки маълумотларни йи\\иш таянч пункти ёки эксплуатацион ва таъмирлаш корхоналари томонидан олиб борилиши керак; г) Текширувни ахборот йи\\адиган ташкилот олиб боради. Бунда буюмнинг техник ҳолати эксплуатация шароитларида ўрганилади, ахборотни дастлабки ҳисобга олиш шакллари (эксплуатация ва таъмирлаш хужжатлари, аварияларни текшириш, норозилик далолатномалари ва бошқалар) таҳлил қилиниб, унинг натижалари ахборот-тўплагичларда акс эттирилади; д) Анкеталашни ахборот йи\\увчи ташкилот ўзининг махсус сўров варақаларини эксплуатацион ва таъмирлаш корхоналарига юбориш орқали амалга оширади; е) Таянч корхоналарни танлаш рисоладаги эксплуатацион шароитлар учун ахборот оли - бирламчи маълумотларни қабул қилинган аломатлари (эксплуатация шароити, ишлаш муддати, бузилиш турлари ва бошқалар) бўйича тизимлаш; - буюмнинг ишончлилигини чекловчи деталларни аниқлаш; - бузилиш сабабларини аниқлаш; - конструкцион-технологик ва ташкилий тадбирларнинг самарадорлигини баҳолаш; - статистик ахборот бўйича тақсимланиш қонунларини аниқлаш ва ишончлилик хусусиятлари кўрсаткичларини баҳолаш; - эҳтиёт қисмлар сарфи бўйича ахборотга ишлов бериш; - буюмларнинг туриб қолиши давомийлиги ва унинг сабабларини аниқлаш ҳамда тизимлаш; - олинган маълумотларни меъёрий ва бошқа шароитларда олинган маълумотлар билан солиштириш ва ҳ.к. 8.6. +айд қилинадиган ахборот таркиби ва қайд шаклларига қўйиладиган умумий талаблар Ахборотни йи\\иш ва ишлов бериш учун қуйидаги қайд шакллари ишлатилади: бошланишидан бошлаб юрган йўли, бузилган деталнинг номи, бузилиш сабаби, уни бартараф этиш вақти, услуби ва ҳ.к. бўлиши керак (1-илова) ; - буюмга техник хизмат кўрсатиш ва жорий таъмирни қайд этиш журнали. Журналда буюмнинг паспорт маълумотлари, корхона номи, бузилган деталнинг номи, техник хизмат кўрсатиш тури ва даврийлиги, бузилишни бартараф этиш усули, алмаштирилган деталлар қийматини ҳисобга олган ҳолда техник хизмат кўрсатиш ва жорий таъмирлаш сарфлари ўз аксини топган бўлиши керак; - буюмлар эксплуатациясининг бир мартали хужжатлари (йўл варақаси, агрегатни таъмирлаш вара\\и (2-илова), буюмнинг бузилиши тў\\рисидаги ахборот, эҳтиёт қисм талабномаси (3-илова) ва ҳ.к.). Тўплагич-шакллар бир тизимга туширилган ахборотни қайд этишга мўлжалланиб, махсус тайёрланган ходимлар ёрдамида ва 1. Буюмнинг ишончлилиги бўйича қайси ҳолларда ахборот йи\\илади? 2. Буюмнинг ишончлилиги бўйича тўпланган ахборотга қандай ишлов берилади? 3. Буюмнинг ишончлилиги бўйича ахборот йи\\ишда қандай қайд шакллари қўлланилади? 4. Буюмнинг ишончлилиги бўйича ахборот харитаси қандай маълумотларни ўз ичига олади? 5. Буюмнинг ишончлилиги бўйича ахборот йи\\иш ва ишлов бериш тизими қандай мақсад ва вазифаларни ўз ичига олади? 9. ИШОНЧЛИЛИК ХУСУСИЯТЛАРИ КЎРСАТКИЧЛАРИНИНГ ЭКСПЛУАТАЦИЯ ЖАРАЁНИДА +ЎЛЛАНИШИ Транспорт воситасига техник хизмат кўрсатиш ва жорий таъмирлаш тартиботларини аниқлашда ишончлилик хусусиятлари кўрсаткичларидан фойдаланилади (4 мавзуга қаранг). Транспорт воситасига техник хизмат кўрсатиш ва жорий таъмирлаш тартиботи деб, профилактик ёки таъмир ҳарактеридаги таъсирларнинг даврийлиги, 9.1. Техник хизмат кўрсатиш даврийлигини аниқлаш Техник хизмат кўрсатиш даврийлиги – бу транспорт воситасига бир хилдаги профилактик таъсирларнинг кетма-кет бажарилишлари орасидаги меъёрий ишлаш даврийлигидир. Техник хизмат кўрсатиш даврийлигини аниқлаш усуллари: - Энг содда усул . Бу усул бўйича транспорт воситасига ТХК даврийлиги унинг ўзига ўхшаш транспорт воситаларининг даврийлиги каби қабул қилинади. - Аналитик усул. Бу усул транспорт воситалари техник эксплуатацияси жараёнлари, кузатув натижалари ва техник ҳолат ўзгариши қонунларига асосланган. - Имитацион (тақлидий) моделлаштириш усули . Бу усул реал ва тасодифий техник хизмат кўрсатиш жараёнларини ўзига ўхшатиб ташкил қилишга (тақлид (имитация)га, моделлаштиришга) асосланган. Аналитик усуллар: 1) Техник хизмат кўрсатиш даврийлигини f(L) 22- расм. Техник хизмат кўрсатиш даврийлигини йўл қўйилган бузилмаслик даражаси бўйича аниқлаш Бу тарзда топилган даврийлик бир бузилишга тў\\ри келадиган ўртача йўлдан (х) анча кам:L lo   , (82) бу ерда:  - мақбул ТХК даврийлик коэффициенти. Бу коэффициент бузилишгача ишлаш давомийлиги ва унинг вариация коэффициенти қийматини ҳамда бузилмасдан ишлаш эҳтимоллигини рухсат R р.э ни ҳисобга олади. Ушбу (  )коэффициенти аниқланган ТХК даврийлигининг буюм ўртача ресурсига нисбатини кўрсатади. l o  X X (L) R р.э   % F X j X min x 94 Мисол: Техник хизмат кўрсатиш жараёнида учта бирикмага профилактик таъсир ўтказилган, бирикмаларнинг ўртача ишлаш давомийлиги 15 минг км га тенг, лекин уларнинг тақсимланиши ҳар хил қонунларга бўйсунади: биринчиси нормал қонун бўйича тақсимланади (L  15 минг км;  4,5 минг км); иккинчиси экспоненциал қонуни бўйича тақсимланади ( L  15 минг км; V  1); учинчиси Вейбулл-Гнеденко қонуни бўйича тақсимланади ( L  15 минг км;  9,60 минг км). Агар рухсат этилган бузилмасдан ишлаш эҳтимоллиги R рэ  0,90 бўлса, у ҳолда бажарилган профилактик ишлар бўйича техник хизмат кўрсатиш даврийлиги қандай аниқланади? Бу мисолни ечиш учун гамма - фоизли ресурсни аниқлаш формулаларидан фойдаланамиз. (1.5-бўлимга қаранг). 1. Нормал тақсимланиш қонуни учун (39) формулани қўллаймиз , яъни   p U L L   % У ҳолда энг мақбул ТХК даврийлиги: l 0  15-1,036  4,5  10,34 минг км. Мақбул ТХК даврийлиги коэффициенти эса  10,34  15  0,6892 2. Экспоненциал тақсимланиш қонуни учун (65) формулани қўллаймиз, яъни       100 % ln %   L L , Ушбу формулани қуйидагча ёзамиз:  ) ln( РЭ O R L l    , R РЭ.  0,90 бўлганда, энг мақбул ТХК даврийлиги   58,1 105,0 15 )9,0 ln(       L lO минг км Мақбул ТХК даврийлиги коэффициенти: 105.0 15 58.1    L lO  R р.э.  0,85 бўлганда, энг мақбул ТХК даврийлиги   44,2 1625,0 15 ) 85,0 ln(       L lO минг км Мақбул ТХК даврийлиги коэффициенти қиймати эса : 162.0 15 44.2    L lO  3. Вейбулл-Гнеденко тақсимланиш қонуни учун (5 2 ) формуладан фойдаланамиз , яъни b a L 1 % 100 % ln              , L  %  l o тенг 64.0 15 6.9    L V , V  0.64 тенг бўлганда b  1.6 ва K B V  0.897 72. 16 897.0 15    BK L a минг км R р.э.  0,90 бўлганда , энг мақбул ТХК даврийлиги:     1.4 245.0 72. 16 9.0 ln 72. 16 6.1 1       Ol минг км Мақбул ТХК даврийлик коэффициенти қиймати эса: 273.0 15 1,4    R р.э.  0,85 бўлганда,     321.0 85.0 ln 6.1 1   У ҳолда энг мақбул ТХК даврийлиги l O  16.72  0.321  5.37 минг км. Мақбул ТХК даврийлиги коэффициенти қиймати: 358,0 15 37,5    Юқорида келтирилган мисоллар натижалари 4-жадвалда келтирилган. 4-жадвал Ҳар хил руҳсат этилган бузилмасдан ишлаш эҳтимолиги ( R РЭ ), ресурснинг вариация коэффициенти ( V ) бўйича мақбул ТХК даврийлиги ва коэффициенти қийматининг ўзгариши Ресурснинг Вариация коэффициенти Руҳсат этилган бузилмасдан ишлаш эҳтимолл даврийлиги ва коэффициенти кичраяди. Бунинг сабаби бузилиш эҳтимоллигининг аввал берилган (F  1-R РЭ ) миқдоридан (қалтис ҳолатдан) ошмаслигидир. Шундай қилиб ТХК даврийлигининг аниқлашда объектнинг ишлаш шароити, тартиботи ҳамда ресурслар тақсимланиш қонунларини эътиборга олиш зарур. 2) Техник-иқтисодий усул Бу усул техник хизмат кўрсатиш (С ТХК ) ва жорий таъмирлашга (С ЖТ ) кетадиган умумий солиштирма харажатларни аниқлашга ва уларни камайтиришга йўналтирилган [8]. Энг кам сарф-харажатларга техник хизмат кўрсатишнинг энг мақбул даврийлиги (l o ) тў\\ри келиши керак. Техник хизмат кўрсатиш бўйича солиштирма харажатлар (С ТХК ) қуйидагича топилади:l d Cтхк  , (83) бу ерда: d-техник хизмат кўрсатиш операциясини бажариш қиймати, сўм; l-техник хизмат кўрсатиш даврийлиги, минг км. Даврийлик 0 2    ЖТL C l d, (86) У ҳолда : C d L l ЖТ o /   , (87) бу ерда: l o - энг мақбул даврийлик. Бундай ечим солиштирма харажатларнинг минимумига мос келади. Бу минимумга тў\\ри келган даврийлик l o энг мақбул даврийлик (87) формула бўйича ҳисобланади ва шаклдан топилади (23-расм). С, сўм С СОЛ С жт С тхк l o L, минг км 23-расм. Техник хизмат кўрсатиш даврийлигини техник-иқтисодий усул билан аниқлаш шакли Мисол: Агар техник хизмат кўрсатиш операцияларини бир марта бажариш учун кетадиган сарф-харажатлар d  15 минг сўмни, L  4,5 минг км масофа давомида жорий таъмирлаш учун кетадиган сарф-харажатлар эса С  9000 сўмни ташкил этса, у ҳолда энг мақбул техник хизмат кўрсатиш даврийлиги нечага тенг бўлади? Ҳисоб натижалари 5-жадвалда келтирилган. 5-Жадвал Энг мақбул техник хизмат кўрсатиш дав Сарфлар сўм  1000 км L , техник хизмат кўрсатиш даврийлиги, минг км 1,0 1,5 2,0 2,5 3,0 3,5 4 4,5 С ТХК 15000 10000 7500 6000 5000 4286 3750 3333 С ЖТ 2000 3000 4000 5000 6000 7000 8000 9000 С СОЛ 17000 13000 11500 11000 11000 11286 11750 12333 Ушбу жадвалдан кўриниб туриптики, энг мақбул даврийлик (l 0 ) 2,5 ва 3 минг км орали\\ида ётади, чунки бу оралиқда умумий солиштирма харажатлар (С) минимал қийматга эга. Унинг қиймати (87) ифода бўйича топилади: 74,2 5,7 9000 15000 5,4 lo     минг км. И митацион моделлаштириш (Монте- Карло) усули Бу усулнинг қўлланиши синашларни тезлаштиради, уларга кетадиган сарф- харажатларни пасайтиради, синашларни қайта-қайта ўтказиб, энг мақбул вариантни танлаб олиш имконини беради ҳамда салбий омилларнинг таъсирини йўққа чиқаради[8]. Моделлаштириш ЭҲМ да техник хизмат кўрсатиш даврийлигининг камайтирилган қиймати қабул қилиниб, тажриба давом эттирилади. Мисол: Тақлидий (имитацион) моделлаштириш усули билан техник хизмат кўрсатишнинг энг мақбул даврийлигини аниқланг. Керакли маълумотлар 6-жадвалда келтирилган. Тасодифий равишда техник хизмат кўрсатиш даврийлигини 9 минг км га тенг деб оламиз ва даврийликни бузилишгача ишлаш масофалари (Х) билан солиштирамиз. Бунда, 7  9, яъни бузилиш қайд этилади (техник хизмат кўрсатиш бажарилиш вақтига етмасдан бузилиш намоён бўлади). 9,0  9; 9,5  9, бунда профилактика қайд этилади, чунки ҳали бузилиш намоён бўлмаган. Ҳаммаси бўлиб 3 Х i марта бузилиш (Х i қ7; 8; 8,5 минг км) ва 7 марта Ахборот йи\\ иш Бузилишлар бўйича ахборот тўплаш (Х i ) Техник хизмат кўрсатиш даврийлиги ва бузилишсиз ишлаш эҳтимол Профилактик ишларнинг бажариш эҳтимоллигини аниқлаш Бузилишлар сони ва профилактика ишларини ҳисоблаш, профилактик ишларни бажариш эҳтимоллигини аниқлаш – R п Эхтимолликларни таққослаш Аниқланган R п ва рухсат этилган R р.э эҳтимолликлар қийматини таққослаш Даврийликни қабул қилиш Даврийликни R п  R р.э билан қабул килиш Янги даврийликни тайинлаш l 2 <l 1 ёкиV 2 < V 1 (агар R п <R р.э бўлса) 24-Расм. Техник хизмат кўрсатишнинг мақбул даврийлигини имитацион моделлаштириш ёрдамида аниқлаш шакли 6-Жадвал Даврийликни тақлидий (имитацион) моделлаштириш усули билан аниқлаш Кўрсаткичлар Кўрсаткичларнинг умумий сони Кўрсаткичларнинг тасодифий қийматлари Бир бузилишга тў\\ри келадиган йўл (Х), минг км 10 7; 8; 8,5; 9; 9,5; 10; 10,5; 11; 11,5; 12. Техник хизмат кўрсатиш 10 5;6;7;8;9;10;11;12; 102 даврийликлари ( l ), минг км 13;14 Рухсат этилган бузилишсиз иш- лаш эхтимоллиги қиймати, R рэ 1 0,90 профилактика қайд этилди, демак профилактик ишларнинг эхтимоллиги R п  (10  3)  10  0,7 га тенг, бу рухсат этилган бузилишсиз ишлаш эхтимоллиги қийматидан ( R рэ  0,90) кичик. Шу сабабли янги техник хизмат кўрсатиш даврийлигини тайинлаймиз. l  8 минг км га тенг деб оламиз. Бу ҳолат учун бузилишлар сони 1 марта,( X i  7  8) профлиактик ишлар 9 марта қайд этилади. Профилактик ишларнинг эхтимоллиги R п  (10  1)  10  0,90 га, яъни рухсат этилган бузилишсиз ишлаш эҳтимоллиги ( R рэ  0,9) тенг. Шунинг учун техник хизмат кўрсатиш даврийлигини 8 минг км га тенг деб тайинлаймиз. 9.2. Техник хизмат кўрсатиш вақтида мажбурий бажариладиган ишлар рўйҳати Техник хизмат кўрсатиш вақтида қуйи 9.3. Техник хизмат кўрсатиш ва жорий таъмирлашнинг меҳнат ҳажми меъёрлари Меҳнат ҳажми техник хизмат кўрсатиш ва жорий таъмирлаш ишларини бажаришга кетадиган меҳнат сарфларини билдиради, у ишчи-соат ёки меъёр- соатларда ўлчанади [8]. Меҳнат ҳажми меъёрлари асосан ишчилар сони ва уларнинг меҳнат ҳақларини аниқлаш учун қўлланилади. Меъёрларнинг қуйидаги турлари мавжуд: а) дифференциалланган меъёрлар-айрим операциялар учун; б) йириклаштирилган меъёрлар-операциялар ёки ишлар гуруҳи ҳамда техник хизмат кўрсатиш ва жорий таъмирлаш тури учун; в) солиштирма меъёрлар-меҳнат ҳажмларининг бажарилган ишга ёки йўлга бўлган нисбатларини таққослаш учун. Техник хизмат кўрсатиш ёки жорий таъмирлаш операцияларини бажариш меҳнат ҳажмининг меъёри (М м ) қуйидагича аниқланади:К) 100 a a a 1( t M дам хиз тя ов Тайёргарлик ва якуний вақт ижрочини берилган иш билан таништириш ва топшириқ бериш, иш ўрнини тайёрлаш, асбоб-ускуна ва бошқа керакли материалларни олиш ва топшириш учун сарфланади. Ишчи ўрнига хизмат кўрсатиш вақти қўлланиладиган асбоб-ускуналарни алмаштириш, жиҳозларни, мосламаларни тозалаш ва жойлаштириш ва ҳ.к. сарфланади. Меъёрларни аниқлаётганда ёки ўзгартираётганда қуйидаги усуллардан фойдаланилади: а) иш вақтининг фотографияси; б) хронометраж кузатувлар; в) микроэлемент меъёрлар усули. 9.4. Ресурслар ва эҳтиёт қисмлар сарфи меъёрларини аниқлаш Ресурсларни меъёрлашда қуйидаги кўрсаткичлар қўлланилади: а) ўртача ресурс; б)  - фоизли ресурс(85...90%). Бу кўрсаткичлар кузатувлар натижалари бўйича ёки ҳисобот маълумотлари орқали топилиб, улар ёрдамида меъёрлар қуйидаги ҳолатлар учун ан а) Йириклашган меъёрлар - техник хизмат кўрсатиш ва жорий таъмирлашни режалаш мақсадида ишлатилади (сўм  1000 км); б) Номенклатура меъёрлари - эҳтиёт қисмларнинг ўртача сарфи ҳар бир детал бўйича ҳар 100 дона транспорт воситасига бир йилга белгиланади. Эҳтиёт қисмлар сарфи меъёрлари деталларнинг ишончлилиги, эксплуатация жадаллиги ва транспорт воситасининг ҳисобдан чиқарилгунча хизмат муддати бўйича маълумотлар тўпланиб қуйидагича аниқланади: ) t L/() L L(n 100 H a 2 l a     , (89) бу ерда: n - транспорт воситасидаги бир хил номдаги деталларнинг сони; L а - транспорт воситасининг амортизацион масофаси, минг км; L 1 - деталнинг биринчи алмаштиргунча бўлган ресурси (ишлаган муддати), минг км; L 2 - деталнинг алмаштиришлар орасидаги ресурси, минг км; t а - транспорт воситасининг хизмат бу ерда: L баш.б – транспорт воситасининг фойдаланишдан бошлаб то башоратгача босиб ўтилган масофаси, минг км;  L баш – башорат даврида босиб ўтиладиган масофа. Ушбу масофа бўйича транспорт воситаси ўзининг «ёш» таркиб гуруҳига киритилади. Транспорт воситаларининг ишончлилиги бўйича ўтказилган синовлар натижалари шуни кўрсатадики, уларнинг бузилишлар оқими параметри қуйидагича ўзгарар экан (25 – расм; а, б, в, г): 25-расм. Транспорт воситаси деталларининг бузилишлар оқими параметри ўзгариши турлари: а) – биринчи тур; б) иккинчи тур; в) учинчи тур; г) тўртинчи тур). а) Масофа ошган сари бузилишлар оқими параметри ошиб боради (алмаштирилаётган эҳтиёт қисмларнинг 40…65% номлари бўйича); б) Масофа ошган сари бузилишлар оқими параметри маълум қийматгача ошиб бориб (экстремумга эга бўлиб), кейи в) Масофа ошган сари бузилишлар оқими параметри ошади, кейин пасаяди ва яна ошиб кетади (алмаштирилаётган эҳтиёт қисмларнинг 10…20% номлари бўйича); г) Масофа ошган сари бузилишлар оқими параметри олдинига (кичик масофада) ошиб бориб, кейин тур\\ун ҳолатга эга бўлади (яъни масофа ошган сари унинг қиймати қарийб ўзгармайди (алмаштирилаётган эхтиёт қисмларнинг 5…8% номлари бўйича). Синов натижалари бўйича аниқланган бузилишлар оқими параметрлари назарий эгри чизиқлар билан алмаштирилади, яъни  (L)  C 1 L  C 2 L 2  C 3 L 3  ….  C n L n , (92) бу ерда: С 1 , С 2 , …, С n – полином коэффициентлари. У ҳолда i -нчи «ёш» таркиб гуруҳи учун бузилишлар оқими параметри қуйидагича аниқланади.L dL)L( )L( i i в a i      , (93) бу ерда: а i – i -нчи «ёш» таркиб гуруҳининг бошлан\\ич қиймати, м Ц Э ТСТЭ Э вАК АК АК АК АК АК      , (95) бу ерда:  в – тақвимий вақт улуши давомида транспорт воситаси (парки)ни йўлга чиқариш коэффициенти; К Э - транспорт воситасининг эксплуатациядаги кунлари сони (йўлга чиққан кунлари); К Т - транспорт воситасининг техник хизмат кўрсатиш ва таъмирлашда турган кунлари сони; К ТС - техник жиҳатдан соз транспорт воситасининг ташкилий сабабларга кўра туриб қолган кунларининг сони; К Ц - циклдаги кунлар сони; АК Э - транспорт воситаларининг эксплуатациядаги машина-кунлари; АК Т - транспорт воситаларининг техник хизмат кўрсатиш ва таъмирлашда туриб қолган машина-кунлари; АК ТС - транспорт воситаларининг ташкилий сабабларга кўра туриб қолган машина-кунлари; АК Ц – транспорт воситаларининг циклдаги машина-кунлари. 2. Техник тайёргарлик коэффициенти : Т АК эк – транспорт воситасининг эхтиёт қисмлар камчилиги сабабли техник хизмат кўрсатиш ва таъмирлаш вақтида туриб қолган машина-кунлари. У ҳолда  т ни куйидагича ёзамиз:с.т к.э ат э с.т э т АК АК АК АК АК АК       , (99) Ушбу ифоданинг сурат ва маҳражини тс ат э АК АК АК   га кўпайтирамиз: , АК АК АК АК АК АК АК АК АК АК АК АК тс ат э тс ат э тс эц ат э тс э т            (100) ва қуйидагича ифодалаймиз: , АК АК АК А АК тс ат э тс э т      (101) , АК АК АК АК АК АК АК К тс к.э ат э с.т ат э к.э       (102) бу ерда: т - эхтиёт қисмлар етарли бўлган вақтдаги техник тайёргарлик коэффициенти; К эк – паркнинг эхтиёт қисмлар билан таъминланганлик коэффициенти; У ҳолда: к.э т т К    , (103) Демак, техник тайёргарлик коэффициенти паркнинг эхтиёт қисмлар билан 2) Паркнинг эхтиёт қисмлар билан таъминланганлик коэффициенти:7742,0 310 240 20 70 20 200 20 20 200 К к.э         , 3) Умумий техник тайёргарлик коэффициенти: 7097,0 7742,0 9167,0 К к.э т т        ёки 7097,0 20 90 200 20 200 т       Мисолдан кўриниб турибдики, парк эхтиёт қисмлар билан қанчалик юқори даражада таъминланган бўлса, транспорт воситаларининг техник тайёргарлик коэффициенти шунчалик ошиб боради, акс ҳолда унинг қиймати пасаяди. Бундан ташқари, транспорт воситасининг эксплуатацияси бошлангандан буён юрилган йўлнинг ўсиши билан таъмирлашда туриб қолишлар ошиб боради, натижада техник тайёргарлик коэффициенти пасаяди[12], яъни   1t K 1т т t е t      , (104) бу ерда:  т1 – транспорт воситасининг биринчи йилдаги техник тайёргарлик коэффициенти; t – тра Юқори ишончлилик, аслини олганда, транспорт воситасини ишлаб чиқаришдаги сарфларнинг ўсишига ва эксплуатация сарфларининг камайишига олиб келади. Демак, ишончлилик даражаси пировард натижада транспорт воситасини ишлаб чиқариш ва уни техник соз ҳолатда сақлаш харажатлари ўзаро нисбати билан баҳоланади. Ишончлилик даражасини ўзгартириш эса умумий харажатларни камайтириш учун йўналтирилади. Бунда харажатлар йўл бирлигига тў\\ри келадиган солиштирма қийматларда берилади.         , . L С L C L С L С L С кт м т эк иш     (106) бу ерда: С иш (L) – ишончлиликни эксплуатацияда бошқариш учун кетадиган сарф-харажатлар, сўм  минг км; С эк (L) – эҳтиёт қисмлар учун кетадиган сарф-харажатлар, сўм  минг км; С т ( L ) – мехнат сарф-харажатлари, сўм  минг км; С м ( L ) – материаллар учун к Бунга ишончлиликни белгилайдиган деталларнинг ўртача ресурсларини ошириш, яъни эҳтиёт қисмлар сарфини камайтириш ва транспорт воситаси конструкциясининг таъмирлашга мойиллигини яхшилаш орқали эришилади. Ишончлиликни талаб этилган даражада сақлаш учун ўзгарувчан сарф- харажатлардан ташқари техник хизмат кўрсатишнинг мажбурий иш ҳажмларини бажаришга сарфланадиган доимий харажатлар (С доим ) ҳам мавжуд. Бу харажатлар ҳам камайтирилиши лозим ва натижада транспорт воситасининг таннархи сал кўтарилиши мумкин. Умумий солиштирма ўзгарувчан ва доимий харажатлар қуйидагича аниқланади:доим p а min сол C n 1 1 L С С       , (109) Бу ифода транспорт воситаси конструкциясини такомиллаштиришда ўтказиладиган тадбирларнинг мақсадга мувофиқлилиги, ишончлилик даражаси кўрсаткичи (n)ни ошириш ва тех ИККИНЧИ БЎЛИМ. ТРАНСПОРТ ВОСИТАЛАРИ ДИАГНОСТИКАСИ АСОСЛАРИ 10. ДИАГНОСТИКАНИНГ ВАЗИФАЛАРИ ВА РИВОЖЛАНИШ ЙЎНАЛИШЛАРИ 10.1. Диагностиканинг мақсади ва вазифалари Техник диагностиканинг мақсади – транспорт воситасини бўлакларга ажратмасдан туриб унинг техник ҳолати ва носозликлари сабабларини энг кам вақт ва меҳнат сарфлари ёрдамида аниқлаш ва унга техник хизмат кўрсатиш ва таъмирлаш бўйича тавсияномалар беришдир. Техник диагностиканинг вазифалари–транспорт воситасининг ишончлилик хусусиятлари кўрсаткичларини юқори даражада сақлаб, техник хизмат кўрсатиш ва жорий таъмирлаш учун эҳтиёт қисмлар ва эксплуатацион материаллар сарфини камайтиришдир. Пировард натижада диагностика транспорт воситасининг юқори техник тайёргарлигини таъминлаш, унумдорлигини ошириш ва ташиш таннархини камайтиришга қарат Транспорт воситаси диагностикаси корхонада техник хизмат кўрсатиш ва жорий таъмирлаш жараёнларининг бир қисми ҳисобланади. Носозликларни аниқлаш ва уларни бартараф қилиш ҳамда ўз вақтида профилактика ишларини ўтказиш ейилиш суръатини пасайтиради, бузилмасдан ишлаш эҳтимоллигини оширади ва таъмирлаш ишлари ҳажмини камайтиради. Шундай қилиб, диагностика транспорт воситасининг бузилмасдан ишлашлик ва самарадорлик хусусиятларини миқдор жихатидан баҳолаш ва бу хусусиятларни қолдиқ ресурс ёки берилган масофа чегараларида олдиндан айтиб бериш имконини яратади. Диагностиканинг кейинги ривожланиши транспорт воситалари кон- струкцияларининг такомиллашишига, диагностикалаш тизимларини авто- матлаштириш даражасига ва уларнинг ихтисослашувига бо\\лик. Транспорт воситалари диагностикаси ривожланишининг қисмлар сарфлари 10...12% га, ёнил\\и сарфи 2...5% га камаяди; автошиналарнинг юрадиган йўли эса 3...5% га ошади [6]. Диагностикалаш сарфлари транспорт воситасининг самарадорлиги ва созлигини бошқарув билан бо\\ланган бўлиб, унинг юқори ишончлилик даражасини таъминлашга хизмат қилади. 10.2. Транспорт воситаларини ишлаб чиқариш ва эксплуатация босқичларида диагностикалашни таъминлаш Транспорт воситасини лойиҳалаётганда (техник топшириқни ишлаб чиқиш босқичида) қуйидагилар белгиланади: - эксплуатация шароитларидан келиб чиққан ҳолда диагностика турлари, даврийлиги ва меҳнат ҳажми; - диагностиканинг қоидалари ва кетма-кетлиги; - диагностика параметрларининг рўйхати ва транспорт воситасининг техник ҳолатини билдирадиган, нуқсонлар қидиришни таъминлайдиган сифат белгилари; - тузилмавий, диагнос Транспорт воситаларини эксплуатация қиладиган корхона техник хизмат кўрсатиш, жорий таъмирлаш ва эксплуатация бўйича қўлланмага биноан қуйидагиларни ишлаб чиқади: - техник хизмат кўрсатиш, жорий таъмирлашларни бажараётганда диагностикани ташкил этиш ва ўтказиш бўйича намунавий технологик жараён харитаси; - диагностик харита (26-расм); - жам\\арма харитаси(27-расм); - диагноз, жам\\арма маълумотлари ва ахборотга ишлов бериш бўйича ҳисоб- китоб хужжатлари мажмуи. Диагностик харита (1-шакл) АТК _________________ Д-2 диагностик харитаси 2-ТХКдан олдин (танлаб) Автомобил русуми _______________ Гараж рақами №___________ Давлат рақами №_________ Спидометр кўрсаткичи ______________ Хайдовчи: ___________ Умумий хулоса Минтақага юбориш (кераклиги белгилансин) +ўшимча ишлар 2-ТХК ЖТ 2-ТХК ёки ЖТ минт Диагностик харита ҳамма ҳолатларда бажарилган диагностика натижаларини қайд этиш, техник хизмат кўрсатиш ва жорий таъмирлаш жараёнларида бажариладиган ишлар бўйича қарор қабул қилиш учун хизмат қилади. У жам\\арма харитани тўлдиришда дастлабки хужжат бўлиб ҳисобланади. Жам\\арма харита транспорт воситаси эксплуатацияси жараёнида диагностик параметрларнинг ўзгариши тў\\рисидаги ахборотни йи\\ишга, қолдиқ ресурсни ва икки назорат ўртасидаги бузилмасдан ишлаш эҳтимоллигини олдиндан айтиб бериш учун ахборот йи\\ишга мўлжалланган. Бу харита ҳар бир транспорт воситаси учун очилиб, то уни ҳисобдан чиқарилгунигача тўл\\азиб борилади. Д-2 жам\\арма харитаси (2-шакл) Автомобил русуми ______________ Ишлаб чиқарилган йили_____________ Давлат рақами ________________ Гараж рақами_____________________ Ди уларнинг ахборот ҳажми 80...100 параметр атрофида (28-расм). Диагностика ўтказилаётган транспорт воситасидан ахборот оқими кўп датчиклар ёрдамида операторга тушади, бу ерда ахборот қайта ишланади, таҳлил этилади ва қарор қабул қилинади  5  . Диагностика жараёни икки босқичдан иборат: а) датчиклар ёрдамида диагностик ахборотни олиш; б) диагностик хулосани чиқариш учун ахборотга ишлов бериш. Диагностика постлари ишларини хронометраж қилиш натижаси қуйидагиларни кўрсатди: транспорт воситаси диагностика постида туриш вақтининг 60...65 фоизи ёрдамчи операцияларга, диагностикалаш натижаларига ишлов бериш ва расмийлаштиришга кетар экан  6  . Албатта, диагностикалаш вақтидан бундай самарасизлик билан фойдаланиш қатор муаммоларни келтириб чиқаради. Бу муаммоларни ечишдаги истиқбол йўналиш – диа 28- расм. Оддий автоматлаштирилган диагностик тизим (АДТ) нинг шартли тасвири 1 - диагностик объект (транспорт воситаси); 2 - диагностик датчиклар; 3 - ўзгартиргич; 4 - кучайтиргич; 5 - таҳлил қурилмаси (анализатор). в) диагностик ахборотни баҳолаш ва электр сигналлари сифатида охирги натижаларни берадиган ахборотга ишлов бериш мосламалари; г) ЭҲМ орқали диагностика натижаларини берувчи ахборот мосламалари. Афтидан, АДТдан фойдаланишда узлуксиз ахборот берадиган датчикларни ишлатиш имкони бўлмайди (масалан, тормоз диаграммалари ёки кучланишлар осциллограммалари). Ахборот узлукли (дискрет) тарзда олинади, бу ҳолат эса амалдаги диагностикалаш - ўлчов асбоблари қўлланишини маълум даражада чеклайди. 10.4. Чет эл тажрибаси Кўпгина етакчи фирмаларда («FIAT» - Италия, «GOFMAN» - Германия, «SUN» - шу икки соҳа ривожланиши даражаларини бир-бирига яқинлаштириш ва юқори малакали автомеханикларга бўлган талабни камайтириш воситаси деб қарайдилар. Чет элларда автоматлаштирилиган диагностик тизимларни ишлаб чиқариш ривожланган, масалан: мотор-тестерлар. Бундай воситаларда ҳамма ўлчов ва диагноз қўйиш жараёнлари автоматик равишда микропроцессорлар ёрдамида олиб борилади ҳамда ЭҲМ да қандай ўлчов натижалари асосида диагноз қўйилганлиги кўрсатилади. 10.5. Транспорт воситаларининг техник диагностикасига қўйиладиган талаблар Техник диагностика ўзининг вазифаларини бажариши учун қуйидаги шартларни таъминлаши керак: 1. Тизимнинг таркибий элементлари ҳолати тў\\рисида энг ҳаққоний ахборот берадиган, қайд этиш ва ўлчаш учун қулай бўлган чиқиш жараёнлари параметрлари мажмуини аниқлаш; 2. Чиқиш жара 2. Техник ҳолат бўйича диагностика қўйиш қандай ахборотларга асосланади? 3. Эксплуатация даврида қандай ҳолатларда диагностикалаш ўтказилади? 4. Транспорт воситаси техник ҳолатини диагностикалаш бўйича чет эл тажрибаси нималарга асосланган? 5. Техник диагностикага қандай талаблар қўйилади? 11. ДИАГНОСТИКАЛАШНИНГ АСОСИЙ ТУШУНЧАЛАРИ ВА ТАЪРИФЛАРИ 11.1. Техник диагностика Нуқсон – бу объектнинг берилган, талаб этиладиган ёки ундан кутиладиган хусусиятига мос келмаслигини билдиради. Нуқсонни топиш – бу объектда ҳакиқатан ҳам нуқсон бор ёки йўқлигини аниқлашдир. Нуқсонни қидириш – бу объектда нуқсони бор жойни берилган аниқлик билан кўрсатишдан иборат. Назорат – бу объектнинг техник ҳолатини аниқлаш максадида ахборот йи\\ иш ва унга ишлов бериш жараёнини ўз ичига олади. Техник диагностика техни Диагностик ахборотни олиш бўйича диагностикалаш тизими функционал ва тестли турларга бўлинади. Функционал диагностикалаш объектнинг ишлаш жараёнида олиб борилади. Тестли диагностикалашда объектнинг сунъий ишлаши ташкил этилиб, диагностик параметрлар ўлчанади. Диагностик параметрларни ўлчаш бўйича диагностикалаш тизими универсал ва махсус турларга бўлинади. Универсал тизим бир неча диагностик жараёнлар учун мўлжалланган бўлса, махсус тизим фақат битта диагностик жараённи таъминлайди. Диагноз қўйиш асоси бўйича диагностикалаш тизими умумий ва элементар (локаллашган) бўлиши мумкин. Умумий диагноз қўйишда, диагностик объект бир бутун тарзда кўрилади ва бунда объектнинг ҳолати «яроқли» ва «яроқсиз» даражасида аниқланади. Элементар диагноз қўйиш эса объектнинг таркибий қисмларини диагностикалаш 11.4. Диагностика объектлари моделлари Диагноз қўйиш жараёнида объект бевосита тадқиқ этилмасдан, балки унинг идеаллаштирилган модели тадқиқ этилади ва реал техник тизим бирорта модел билан алмаштирилади. Диагностика жараёнлари ва объектларнинг математик моделларини қуриш қуйидаги асосий вазифалар таҳлили билан бирга олиб борилади: - носоз ва бузилган элементларни топишда диагностик тестлар яратиш усулларини ишлаб чиқиш; - диагностикалашнинг энг мақбул дастурини ишлаб чиқиш. 124 29-расм. Диагностикалаш тизимининг таркиби Диагностик ахборотга ишлов бериш быйича +ылда бажарилади ган Автоматлаш -тирилганДиагностикал аш тизими АлгоритмДиагностик а-лаш воситасиОбъект Транспорт воситасига ва=ти-ва=ти билан ырнатиладиган Транспорт воситасига ырнатилга нТаш=и Диагноз =ыйиш асоси быйича Умумий Элементар ( локаллашг ан)Диагностик ахборот олиш быйича Функционал Тестли Диагностик параметрлар ни ылчаш быйича Универсал Махсус 125 Диагностика объектлари моделларининг қуйидаги турлари мавжуд: - тузилмавий (структуравий) модел; - функционал модел. а)Тузилмавий моделни қуришда диагностика тизими бир-бири билан бо\\ ланган ва чегараланган элементлардан иборат деб ҳисобланади. Диагностиканинг бирор усули ёки технологиясини ишлаб чиқиш учун механизм ва узелларнинг техник ҳолати ўзгаришлари қонуниятларини билиш етарли эмас, балки диагностика объектининг умумлаштирилган мантиқий ёки таҳлилий тавсифи талаб этилади. Бу тавсиф (модел) транспорт воситасининг тез ишдан чиқадиган тегишли элементлари рўйхатини, тузилмавий ва диагностик параметрларни, улар орасидаги бо\\лиқликларни ўз ичига олади. Т ормоз механизми мисолида диагностика объектининг тузилмавий модели 30-расм да келтирилган . Расмдан кўриниб турибдики, V по\\онани объ алоҳида – алоҳида кичик тизим бўлакларига бўлинади, яъни: ёнил\\и билан таъминловчи кичик тизим (ёнил\\и баки; филтр-тиндиргич; ёнил\\и насоси; майин филтр); ҳаво тозалаш кичик тизими (ҳаво филтри); ёнил\\и аралашмасини тайёрлаш кичик тизими (карбюратор) ва ишлатилган газларни чиқариш кичик тизими (чиқариш қувури). 11.5. Назоратга яроқлиликни баҳолаш кўрсаткичлари Транспорт воситасининг назоратга яроқлилиги деб унинг диагностикалаш ишларига мослашганлиги тушунилади. Диагностикалаш ишларига мослашганлик муайян шароитларда энг кам меҳнат, вақт ва мабла\\ сарфларида тегишли аниқликни таъминлайди. Назоратга яроқлилик транспорт воситалари техник эксплуатацияси қулайлигининг бир қисмидир. Транспорт воситасининг назоратга яроқлилигини ошириш учун уни баҳолаш кўрсаткичларини билиш керак. Улардан а 30-расм. Диагностика объектининг тузилмавий модели. (Тормоз механизми- мисолида) Диагностика объектининг элементи (Тормоз механизми)I -Диагностик объект III-Носозликлар Пружина эластиклиг и II-Тузилмавий параметрлар IV-Диагностик таш=и белгилар (симптомлар) Барабан ва колодка орасидаги тиркиш Барабанни нг диаметриУст=ыйм а =алинли ги Эластикли книнг йы=олиши Тормоз ланиш йылининг ошиши Колодкаларнин г ыз ва=тида =айтмаслигиБарабанн инг ейилишиУст=ыйма -нинг ейилишиТир=ишни нг ызгариши V-Диагностик параметрлар Манжетла р щолати Манжетла р-нинг ейилиши ва шишиши Ыз-ызидан тормозланиш VI- Диагностик воситалар Тормоз ланиш йыли Тормоз стенди 129 I по\\она - тез ишдан чиқадиган, нозик механизм ва қисмлар; II по\\она - улар ўртасидаги ўзаро бо\\ланишлар ёки тузилмавий параметрлар; III по\\она - тузилмавий параметрларнинг чегаравий қийматларидан чиқиб кетадиган миқдорлари, яъни ҳарактерли носозликлар; IV по\\она - тузилмавий параметрларга мос келадиган диагностик белгилар; V по\\она - диагностик параметрлар; VI по\\она - диагностик воситалар. 130 1. Транспорт воситасининг назоратга яроқлилик меъёри – N. Бу кўрсаткич транспорт воситаси лойиҳаланаётганда техник топшириқда ўз аксини топади ва унинг ишончлилиги, эксплуатация шароитлари хамда назорат тизимига бевосита бо\\лиқ ҳолда аниқланади. ткм минг соат ишчи Q L T T N н к o      , (110) 2. Транспорт воситасининг назоратга яроқлилик коэффициенти -К к . Бу кўрсаткич транспорт воситаси конструкциясининг диагноз қўйишга мослигини изоҳлайди: к o o k T T T K   , (111) бу ерда: Т о - диагностиканинг соф меҳнат ҳажми, яъни назорат- диагностикалаш ва у билан бо\\лиқ бўлган ишларнинг ҳажми (бу кўрсаткич диагностик восита ва усулларининг такомиллашганлигига бо\\лиқ), ишчи-соат; Т қ - қўшимча ишлар ҳажми, яьни назорат жойларига уланишни таъминлаш, датчикларни улаш ва узиш, тест тартибига 12. ДИАГНОСТИК ТАШ+И БЕЛГИЛАР, ПАРАМЕТРЛАР ВА МЕЪЁРЛАР 12.1. Тузилмавий параметр, ташки белги ва диагностик параметр тушунчалари Транспорт воситаси (агрегат, механизм) элементларнинг тартибга келтирилган тузилмасидир. Унинг иши кўрсатилган элементларнинг бир-бири билан ўзаро бо\\лиқлиги орқали амалга оширилади. Бу бо\\лиқлик физик миқдорлар орқали ифодаланиб, тузилмавий параметрлар ёки техник ҳолат параметрлари деб аталади (тортиш кучи, босим, тебраниш амплитудаси, товуш кучи, ток кучи, ҳарорат ва ҳ. к). Эксплуатация жараёнида тузилмавий параметрлар номинал миқдорлардан чегаравий миқдорларгача узлукли ёки узлуксиз ўзгариши мумкин ва, демак, объектнинг техник ҳолати унинг созлигини белгилайдиган тузилмавий параметр миқдорларининг четга о\\ишлари мажмуи билан аниқланади. Диагностика объектла ташқаридан ўлчаш мумкин. Ишчи ва ҳамроҳ жараёнлар ва уларнинг ҳосилалари параметрлари диагностик параметрлар бўлиб хизмат қилиши мумкин. Транспорт воситаси техник диагностикаси назарияси ва амалиёти чиқиш характеристикалари параметрлари миқдорларининг объект тузилмавий параметрларига бо\\лиқлигига асосланган. Ишчи ёки бирга содир бўладиган (ҳамроҳ) чиқиш жараёнларини объектнинг носоз техник ҳолатидан дарак берувчи билвосита ташқи белги (симптом) деб қараш мумкин. Энди масалага бошқача тарзда қаралса, яъни тузилмавий параметрлар миқдорларини чиқиш жараёнлари параметрлари миқдорлари орқали топилса, техник диагностиканинг моҳияти келиб чиқади. Ўлчанган диагностик параметрлар бўйича механизмнинг техник ҳолатини баҳолашда тузилмавий ва диагностик параметрлар орасидаги тў\\ри ва тескари бо\\ лан 12.2. Диагностик параметрларнинг таснифи Диагостик параметрлар қуйидаги аломатлари бўйича таснифланади [6]: 1. Ташкил бўлиш тамойили бўйича: а) ишчи жараёнлар параметрлари (қувват, тормозланиш йўли ва ҳ.к.); б) бирга содир бўладиган (ҳамроҳ) жараёнлар параметрлари - диагностик объектнинг техник ҳолати бўйича чегараланган ахборот беради (исиш, тебраниш, шовқин ва ҳ.к.); в) геометрик параметрлар - механизм деталларининг ўзаро тузилмавий бо\\ ланишини аниқлайди (тирқишлар, эркин юриш ва ҳ.к.). 2. Ахборот тури бўйича: а) кенг ахборотли (комплекс); б) тор ахборотли (локал). 3. Юрган йўли функцияси бўйича: а) узлуксиз. б) узлукли. 4. Тузилмавий параметрнинг функцияси бўйича: а) тў\\ри чизиқли:b X a S    ; б) даражали: bX a S   ; в) ҳосилали: )x(&#39;f S  . 5. Ахборотнинг характери, ҳажми в в) ўзаро бо\\лиқ диагностик параметрлар объект носозлигини бир вақтнинг ўзида аниқланган ва ўлчанган кўпгина параметрлар мажмуи орқали ифодалайди. (Масалан: двигател киритиш клапанининг зич ёпилмаслиги натижасида карбюратордан товуш чиқиши ва двигателнинг катта айланишлар сонида бир маромда ишламаслиги). 12.3. Диагностик параметрларнинг хусусиятлари Ҳар қандай чиқиш параметри ҳам диагностик параметр бўлиб хизмат қилолмайди, чунки чиқиш параметри қуйидаги сезувчанлик, бир маънолилик, барқарорлик ва сермаънолик хусусиятлари талабларига жавоб бериши керак: а) сезувчанлик хусусияти К с - диагностик параметр орттирмаси dS нинг тузилмавий параметр орттирмаси dY га нисбати билан баҳоланади (32-расм):dY dS Кс , (112) Диагностик параметр орттирмаси (  S)нинг сон қиймати унинг бошлан\\ич ва чегара б) бир маънолилик хусусияти тузилмавий параметрнинг ҳар бир микдорига чиқиш жараёнининг битта, аниқ миқдорли параметри тў\\ри келишини, яъни параметрнинг чегаравий қийматигача бир маромда ошиб ёки камайиб боришини билдиради (33-расм); 33-расм. Диагностик параметрнинг бир маънолилик (1 ва 2 чизиқлар) ва бир маъноли бўлмаган (3 чизиқ -А нуқтасида экстремумли) хусусиятлари тасвири в) барқарорлик хусусияти диагностик параметр миқдорларининг вариацияси билан аниқланади ва ўртача квадратик о\\иш (  ) билан баҳоланади (34-расм); 34-расм. Диагностик параметр (S)нинг тузилмавий параметр (Y i ) даги ўлчанган қийматлари тақсимланиш зичлиги. Диагностик параметрнинг беқарорлиги унинг объект техник ҳолатини бахолаш аниқлигини пасайтиради. S A 3 2 1 Y Y 1 Y 2 S S 1 Y 1 Y 136 г) сермаънолик хусусияти диагностик параметрнинг асосий хусу-сиятларидан бири бўлиб, параметр миқдорини ўлчаш натижалари асосида олинаётган диагнознинг ишончлилигини ифодалайди.I x H H Ji   , (114) бу ерда: J i – сермаънолик хусусияти; H x – тизимнинг тўлиқ энтропияси (яъни объект техник ҳолатининг аниқланмаганлиги); H I - тизимнинг техник диагностикадан кейинги энтропияси. Тизимнинг тўлиқ энтропияси қуйидагича топилади: j j P log P Hx    , (115) бу ерда: P j – транспорт воситасида диагностикалаш ёрдамида аниқланадиган j – турдаги носозликнинг вужудга келиш эҳтимоллиги. Тизимнинг техник ҳолати бўйича диагностик параметр етарли ахборотга эга бўлса, у ҳолда тизимнинг диагностикадан кейинги энтропияси H j паст бўлиб, натижада диагностик параметрнинг сермаънолиги ортади. Агар j турдаги д тўпланиши 4. Ишлатилган газлар таркибининг ўзгариши СО, СО 2 ва қурумнинг миқдори 12.4. Диагностик меъёрлар Транспорт воситаси техник ҳолатини аниқлаш учун диагноз қўйиш воситалари ёрдамида ўлчанган диагностик параметр миқдорларини меъёрий миқдорлар билан таққослаш керак. Диагностик меъёрларга қуйидагилар киради (35-расм): а) Бошлан\\ич меъёр (S б ) – янги, техник соз объектлар техник холати характеристикаси диагностик параметр миқдорига мос келади ва эксплуатация шароитларида шу меъёрга мос келтириш учун объектни созлайдилар ёки таъмирлайдилар. Бошлан\\ич меъёр техник хужжатларда келтирилади. б) Чегаравий меъёр (S ч ) – объектнинг шундай техник ҳолатига мос келадики, бу шароитда техник-иқтисодий нуқтаи назаридан объект эксплуатациясини давом эттириш мақсадга мувофиқ эмас. Бу меъёр давлат L i L йқ L ч L, минг км 35-Расм. Диагностик параметр меъёрларининг босиб ўтилган йўл бўйича ўзгариши. S б – диагностик параметрнинг бошлан\\ич меъёри; S ч – диагностик параметрнинг чегаравий меъёри; S i – диагностик параметрнинг жорий вақтдаги қиймати; S йқ – диагностик параметрнинг йўл қўйилган меъёри. L i , L йқ ва L ч - диагностик параметр техник ҳолати меъёрларига тегишли масофалар +айтариш учун саволлар 1. Техник ҳолатнинг қандай кўрсаткичлари тузилмавий параметрга киради? 2. +андай кўрсаткичлар диагностик параметр бўла олади? 3. Диагностик параметрлар қандай хусусиятларга эга бўлиши керак? 4. Диагностик параметрлар қандай турларга бўлинади? 5. +андай диагностик меъёрлар мавжуд? 13. ТЕХНИК ДИАГНОСТИКА ВА ТРАНСПОРТ ВОСИТАЛАРИ ИШИНИ ОЛДИНДАН АЙТИБ БЕРИШ 13.1. Объект техник ҳолатини аниқ даврийлигини олдиндан айтиб бериш бўлса, техник генетиканинг вазифаси объектнинг аввалги вақтдаги техник ҳолатини аниқлашдир (масалан, объектнинг авария олди ҳолати). Диагноз қўйиш – механизмнинг техник ҳолати тў\\рисида хулоса чиқариш - унинг хозирги вақтда ва навбатдаги техник хизмат кўрсатишгача бўлган даврда эксплуатация учун яроқлилигини билишдир. Демак, режалаштирилган диагноз, транспорт воситасининг соз ишлаши ресурсини прогнозлаш элементларини ҳам ўз ичига олади. Диагноз қўйиш техник прогноз ва техник генетика учун асос бўлиб хизмат қилади. техник башорат (прогноз) техник диагностика техник генетика 36-расм. Объектнинг техник ҳолатини аниқлаш Объектнинг техник ҳолати диагностикалаш асбоблари ёрдамида аниқланади. Ҳозирги вақтда ташқи (қўз\\алмас, кўчма), транспорт воситасига доимий Умумий диагностикалаш (Д-1) 1- нчи техник хизмат кўрсатиш даврийлиги билан ўтказилади. Унинг вазифаси- икки, кетма-кет келадиган 1- ТХК орали\\ида ҳаракат хавфсизлигини таъминловчи механизмларни дастлабки ва якуний диагностикалашдир. Чуқурлаштирилган диагностикалаш (Д-2) 2- нчи техник хизмат кўрсатиш даврийлиги билан ўтказилади. Унинг вазифаси транспорт воситаларининг тортиш сифатлари ва иқтисодий кўрсаткичларини назоратлаш, тиклаш ҳамда жорий таъмирлашга бўлган эҳтиёжни аниқлашдир. Транспорт воситаси ишини башоратлаш (прогнозлаш) - навбатдаги техник таъсир этишгача бўлган масофани ва қолдиқ ресурсни аниқлашдир. Техник ҳолатни олдиндан аниқлашнинг уч усули мавжуд: Биринчи усулнинг моҳияти шундан иборатки, маълум агрегат ва тизимлар бўйича прогноз параметрларнинг ўртача статистик ўзгариши а меъёрларни аниқлашдан иборат. Бунда башорат қилишнинг асосий вазифаси – аввалдан танланган мезон бўйича энг юқори самарадорликка эришишдир. Диагноз қўйишнинг мақбул даврийлигини билган ҳолда (ҳар бир механизм, агрегат учун) айрим диагностик операцияларни технологик гуруҳлаш ва керакли техник хизмат кўрсатиш тури билан бирга олиб бориш мумкин. Бунда техник хизмат кўрсатиш ҳажмлари ўзгаради ва унинг самарадорлиги ошади. Диагноз қўйиш даврийлиги (l d )ни аниқлаш асосида, худди техник хизмат кўрсатишнинг даврийлиги аниқланишидек, техник ҳолат ўзгаришининг қонуниятлари ва иқтисодий кўрсаткичлар ётади. Автомобиллар техник эксплуатациясида l d ни топишнинг қуйидаги усуллари мавжуд: 1. Бузилмасдан ишлаш эҳтимоллигининг йўл қўйилган миқдори бўйича статистик усул; 2. Диагностик параметр (S) нинг юри диагностик параметр билан ишланса, бунинг йўли осон: диагностик параметрнинг ўлчанган миқдори меъёрий миқдор билан таққосланади. Мураккаб механизмдаги носозликларни қидиришда бир неча диагностик параметрлардан фойдаланилади ва иш анча мураккаб кечади. Бу ҳолда диагноз қўйиш учун объектнинг ишончлилиги бўйича тўпланган ахборот асосида унинг энг эҳтимолий носозликлари ва диагностик параметрлари ўртасидаги бо\\лиқликларни аниқлаш лозим. Ана шу мақсадда транспорт воситаси диагностикаси амалиётида диагностик жадваллар (матрицалар) қўлланилади. Бундай матрица диагностикаланаётган механизм носозлигини меъёр миқдорига етган тегишли диагностик параметрлар ёрдамида ажратиб олиш имконини беради. Масаланинг физик моҳияти – диагностик параметрларга тў\\ри келмайдиган носозликларни чиқариб ташлашдир. Ам ташқарисига чиқиб кетган диагностик параметрлар гуруҳининг носозликлардан биттасига тў\\ри келишидан иборат. Масалан, биз кўраётган мисолда носозлик Х 1 диагностик параметрлар - S 2 ва S 4 нинг бир вақтда меъёр ташқарисига чиқиб кетишидан пайдо бўлади ва ҳ.к. Бундай жадвал автоматлаштирилган диагностик комплекс учун асос бўлиб хизмат қилиши мумкин. +айтариш учун саволлар 1. Объектнинг техник ҳолатини аниқлашда қандай масалалар мавжуд? 2. +андай меъёрий диагностик параметр асосида диагноз қўйилади? 3. Нима мақсадда диагностик матрица тузилади? 4. Техник башоратлаш нима? 5. Техник генетика қайси вақтда ишлатилади? 14. ДИАГНОСТИКАЛАШНИНГ УМУМИЙ ЖАРАЁНИ ВА ТЕХНИК ДИАГНОСТИКАЛАШ ВОСИТАЛАРИГА +ЎЙИЛАДИГАН ТАЛАБЛАР 14.1. Диагностикалашнинг умумий жараёни Диагностикалашнинг умумий жараёни объектнин 37-расм. Техник диагностикалашнинг умумий жараёни тасвири Тест таъсири транспорт воситасининг иши жараёнида ёки тегишли юритма мосламалари (чопиш барабанли стендлар ва юкламали мосламалар) ишлатилганда амалга оширилади. У энг кам меҳнат ва моддий сарф- харажат лар ёрдамида транспорт воситаси техник ҳолати тў\\рисида тўлиқ ахборот беришга йўналтирилган. Масалан, транспорт воситасининг қувват кўрсаткичлари двигателнинг максимал қуввати ва бураш моменти тартиботларида аниқланса, ишлатилган газларнинг заҳарлилиги – салт юришларда, тормоз хусусиятлари эса катта тезлик ва юкламаларда аниқланади. Меъёрий кўрсаткичларнинг кўпчилиги диагноз қўйишнинг энг мақбул тартиботларига асосан ишлаб чиқилади. Диагностик параметрлар датчиклар ёрдамида ўлчанади. 14.2. Диагностик датчиклар Буюмларнинг назорат қи Датчиклар (механик, гидравлик, пьезометрик, индукцион ва щ.к.) Тезкор контактли Контактсиз Стробоскопик Тез ырнатиладиган ва ечиладиган Транспорт воситаси конструкциясига доимий ырнатилганМ агнит ли Осма +ис= ич ли Резбали Назорат асбобларига уланган Марказий штепселга уланганмослама датчик деб аталади. Унинг ёрдамида олинган ахборотга ўлчов асбобига бориш йўлида ишлов берилади, яъни сигнал кучайтирилади, унга ҳалақит берувчи шовқинлар йўқ қилинади, таҳлил этилади ҳамда миқдори ва фазаси бўйича тозаланади. Датчиклар қуйидаги турларга бўлинади (38-расм): а) Тезкор контактли диагностик датчиклар. Улар таркибига устига транспорт воситаси қўйиладиган ёки уларни транспорт воситаси босиб ўтадиган ҳамма стендлардаги датчиклар киради. Бу стендларда осциллограф шкалали асбоблар билан алмаштирилган. 38-расм. Транспорт воситасига ўрнатиладиган диагностик датчик турлари Датчикларга қўйиладиган асосий талаблар: 1. Ўлчовларнинг ҳаққонийлиги (аниқлик, қайта ўлчаш имконияти, сезгирлиги); 2. Ишончлилиги (бузилишсиз ишлаш, чидамлилик, таъмирлашга мойиллик, сақланувчанлик); 3. Технологик ишларга мойиллиги (диагностика жараёнларининг мураккаблиги, иш ҳажми, универсаллиги). 4. Тежамлилиги (баҳоси, эксплуатация сарфлари, қўллашдан олинадиган самарадорлик). 14.3. Мураккаб тизим ва объектларни диагностикалаш Диагноз қўйиш жараёнида кўп сонли диагностик параметрларни аниқлаётганда олинадиган ахборотга ишлов беришнинг синтез ва таҳлил усуллари ишлатилади [6]. Синтез усули. Бир неча датчиклар ёрдамида олинган ва дифференциаллашган ахборотни синтез қилиш йўли билан бажариладиган диагностика жараёнининг Чегараловчи қурилма – диагностик сигналлар миқдорини йўл қўйилган (S йқ ) диагностик параметр билан солиштирилади. Бу қурилмадан миқдорлари S йқ дан катта бўлган сигналлар ўтказилади (S 1 &#34;,S 2 &#34;,.. S n &#34;) ва улар мантиқий синтез мосламаси (диагностик матрица)га тушади. Матрица ахборотни тўплаб объектнинг техник ҳолати тў\\рисида диагнозларнинг бирини чиқариб беради: -агар диагностик параметрнинг жорий вақтдаги қиймати (S i ) бошлан\\ич меъёрий қиймат (S б )га тенг ёки катта бўлган ҳолларда «эксплуатация» қилиш диагнози қўйилади, яъни ушбу шарт йк i б S S S   бажарилиши керак - агар диагностик параметрларнинг жорий вақтдаги қиймати (S i ) йўл қўйилган меъёрий қиймат (S йқ )га тенг ёки катта бўлса ҳамда унинг чегаравий меъёрий қиймати (S ч )дан кичик бўлган ҳолларда «техник хи двигател таъмирланади ва ҳоказо. Агар бирорта элемент бўйича диагностик параметр ўз чегаравий қийматидан ўтиб кетса, мазкур элемент таъмирланади. Двигателнинг умумий ҳолати бўйича диагноз қўйиш ҳар бир элемент диагнозига асосланади. Агар битта элемент бўйича «таъмирлаш» деб диагноз қўйилса, у ҳолда двигателнинг умумий диагнози «таъмирлаш диагнози» сирасига S й= S i >S й=Диагностика объекти Э 1 Э nЭ 2 D 1 D 2 D 3 D 4 D 5 D n Кучайтиргич Чегараловчи =урилмаX 1 X 2 X 3 X 5X 4 X n S 1 S 2 S 3 S 4 S 5 S n S 1 ’ 1 S 2 ’ 1 S 3 ’ 1 S 4 ’ 1 S 5 ’ 1 S n ’ 1 Манти=ий синтез мосламаси (ЭЩМ)S 1 ” S 2 ” … S n ” S i  S ч Таъмирла шS ч >S i  S й = Хизмат кырсатиш S б  S i <S й = Эксплуатаци я Диагноз =ыйиш 39-расм. Синтез усули билан мураккаб объект техник щолатини диагностикалаш PVt 149 киради. Элементлар бўйича «эксплуатация» ва «хизмат кўрсатиш» диагнозлари қўйилса, у ҳолда двигателнинг умумий диагнози «хизмат кўрсатиш» бўлади. Агар 150 9 -жадвал Двигателни синтез усулида диагностикалаш тартибиО бъект Элемент Тузилмави й параметр, Х Диагности к параметр, S Датчик (диагностикалаш асбоби) Дi Кучайтиргич Диагноз қўйиш натижалари Хизмат кўрсатиш ( ч i йк S S S   ) Таъмирла ш ( ч i S S  ) Эксплуатаци я ( йк i б S S S   ) 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. Двигател 1. Кривошип -шатун механизми Тирқишлар Компресси я Компрессо -метр - - -  2.Газ тақсимлаш механизми Иссиқлик тирқиши Иссиқлик тирқиши Шчуп - -  - 151 3.Мойлаш тизими Мой насосининг ён ва радиал тирқишлар и Мой босими Манометр Электр кучай- тиргич -  - 4.Таъминот тизими Жиклёр диаметри Ёнил\\и сарфи Ёнил\\и сарфини ўлчагич Электр кучай- тиргич  - - 5.Ўт олдириш тизими Узгич- тақсимлаги ч контактлар и орасидаги тирқиш Ёнил\\и сарфи, ишлатилга н газлар таркиби Ёнил\\и сарфини ўлчагич, газ анализато ри Электр кучай- тиргич  - - 6.Совутиш тизими Совутиш суюқлиги- нинг сатҳи Совутиш суюқлиги- нинг ҳарорати Ҳарорат ўлчагич Электр кучай- тиргич  - - 152 барча элементлар бўйича «эксплуатация» диагнози қўйилса, у ҳолда двигателнинг умумий диагнози «эксплуатация» қилиш бўлади. Таҳлил усули. Умумлашган ахборотни таҳлил этиш диагностика жараёни синтез жараёнидан тузилмавий параметрларнинг (Х 1 , Х 2 , … Х n ) ўзгаришини битта датчик ёрдамида интеграл тарзда қайд этиши билан фарқ қилади (40-расм). Олинган диагностик параметрларни иккилик кодларига айлантириш ахборотни кодлаштирувчи қурилма ёрдамида амалга оширилади ва интеграллашган датчикка юборилади. Объект техник ҳолати тў\\рисидаги умумлаштирилган ахборотни ташувчи сигнал кучайтирилгач, унинг энг характерли ва фойдали таркибий қисмлари ажратилиб таҳлил қилинади. Таҳлил асбоби ўлчанаётган диагностик параметрларнинг йўл қўйилган миқдор қийматига нисбатига ўзгаришини аниқлайди ва натижада кера Газ анализатори И ш латилган газлар таркибидаги углерод оксидининг (СО) меъёрий миқдори- 1,5 %2. Таъминот тизими Жиклёр диаметри, қалқович камерадаги ёнил\\ и сатҳи 3. Газ тақсимлаш механизми Клапан ва коромисло орасидаги иссиқлик тирқиши 4. Кривошип-шатун механизми Тирқишлар (цилиндр ва поршен орасидаги ва бошқа тирқишлар) Двигател тирсакли валининг салт, ўрта ва максимал айланиш частоталарида карбюраторларни текшириш учун газ анализаторлари қўлланилади. Агар двигателнинг техник ҳолати ишлатилган газлар таркиби бўйича аниқланганда углерод оксидининг миқдори ўз меъёрий қийматидан ортиқ бўлса, биринчи навбатда ўт олдириш тизимининг носозликлари бартараф этилиши керак. Салт юришлардаги СО миқдори меъёрдан ошган бўлса, ҳаво жиклёри созланади ёки қалқовичли камерадаги ёнил\\ининг сатҳи нормал айл./мин бўлганда СО миқдори салт юришларидаги миқдоридан кам бўлиши керак, акс ҳолда жиклёрлар тизимини созлаш керак. Тирсакли вал 155 S>S й=Диагностика объекти Э 1 Э nЭ 2 D Кучайтиргич Чегараловчи =урилмаX 1 X 2 X 3 X 5X 4 X n S 1 S |&#39;1S &#39;2S &#39;nS S i  S ч Таъмирла шS ч >S i >S й = Хизмат кырсатиш S б  S i <S й = ЭксплуатацияДиагноз =ыйишАхборотни кодлаштирувчи =урилма Тащлил асбобиPVt 40-расм. Тащлил усули билан мураккаб объектнинг техник щолатини диагностикалаш 156 айланишининг юқори частоталарида СО миқдори ошиб кетган бўлса, бу ҳол ҳаво филтри қаршилигининг ошиб кетганидан (ифлосланганлигидан) далолат беради. Автомобиллар эксплуатацияси амалиёти шуни кўрсатадики, газ анализатори кўрсаткичлари асосида техник хизмат кўрсатиш жараёнида бажариладиган карбюраторни созлаш ишлари ишлатилган газлар заҳарлилигининг паст бўлишини ва ёнил\\и тежамкорлигини таъминлайди. Синтез усули қуйидаги камчиликларга эга: 1) датчикларни ўрнатишга кетадиган технологик вақтнинг ўсиши; 2) кўп сонли диагностик сигналларга ишлов беришнинг мураккаблиги (мураккаб диагностик мосламалар талаб қилинади); 3) диагностик параметрларнинг ҳар хиллиги сабабли меъёрлаш ва юқори аниқликни таъминлашнинг қийинлиги; 4) ҳар хил турдаги датчиклар ва ўзгартиргичларнинг кераклиги. Юқоридаги шарт- тузилмавий тасвирини айтилади (41-расм). Алгоритм объектнинг ва диагностика воситаларининг хусусиятларини назарга олган ҳолда тузилади ва иқтисодий мезон бўйича бошқа вариантлар билан таққослаб муқобиллаштирилади. Ишлаб чиқариш жараёнларида қўллаш учун алгоритм асосида диагностикалаш хариталари тузилади. Уларда операцияларнинг тартиб сони, меҳнат ҳажми, ишлатиладиган жиҳоз ва материаллар, ижрочилар, қайтарилиш коэффициентлари келтирилади. Диагностикалаш алгоритми объектнинг ишлаш қобилиятини аниқлаш ва носозликларни қидириш алгоритмлари синтезидан ташкил топади. Бу алгоритмнинг вертикал шохчаси-объект носозлигини кетма-кет қидирувчи асосий алгоритм тизимидир. Ён томон шохчаси эса махсус (элементар) алгоритм бўйича носозлик қидириш бошланишини кўрсатади. Диагностикалаш алгоритми ўз навбатид 41-расм. Объектни диагностикалаш алгоритми тасвири. (ТХК– техник хизмат кўрсатиш; Т– таъмирлаш; R i – режимлар; D s i – диагностикалаш). 14.5. Транспорт воситаларини техник диагностикалаш усуллари таснифи Транспорт воситаларини техник диагностикалаш ва диагностик параметрларни ўлчаш усуллари уларнинг физик моҳияти билан ифодаланади. Диагностик параметрларнинг турига қараб диагностикалаш усуллари учга бўлинади [11]: I. Эксплуатацион хусусиятлардан келиб чиқувчи параметрлар бўйича: 1.1 тортиш – иқтисодий кўрсаткичлари (етакчи \\илдираклардаги тортиш кучи, қуввати, ёнил\\и сарфи ва ҳ.к.); 1.2 тормоз тизимининг самарадорлиги кўрсаткичлари (\\илдираклардаги тормоз кучи, тормоз юритмасининг ишга тушиш вақти, тормозланиш йўли ва ҳ.к.); 1.3 юриш хусусиятлари кўрсаткичлари (бошқарувчи \\илдираклард Биринчи усул бўйича транспорт воситасининг умумий ишлаш қобилияти ва эксплуатацион хусусиятлари баҳоланса, иккинчи ва учинчи усуллар орқали носозликларнинг келиб чиқиш сабаблари аниқланади. Шунинг учун транспорт воситалари бўйича биринчи навбатда умумий диагностика ўтказилади, ундан кейин уларнинг техник ҳолати аниқланади. 14.6. Техник диагностикалаш воситалари ва уларга қўйиладиган талаблар Техник диагностикалаш воситалари (ТДВ) диагностик параметрларни ўлчаш учун мўлжалланган техник стенд, мослама ва қурилмалардан иборат. Улар тест режими берувчи, диагностик параметрларга ишлов беришни осон қилувчи ёки тў\\ридан-тў\\ри ҳолда ахборотни қабул қилувчи датчиклар, ўлчов мосламалари ва натижаларни акс эттирувчи мосламалар (милли, рақам кўрсатувчи асбоблар, осциллограф экрани ва ҳ.к) дан ташкил 42-расм. Техник диагностикалаш воситаларининг таснифи а) Ташқи техник диагностикалаш воситалари таркибига қўз\\алмас стендлар ва кўчма асбоблар киради: қўз\\алмас стендлар – асосан махсус хона ичида пойдевор (фундамент) га ўрнатилган бўлади; хона чиқинди газларни ташқарига чиқариш ва шовқин тўсиш жиҳозлари билан таъминланади; кўчма асбобларга - қўз\\алмас стендлар мажмуидаги ҳамда техник хизмат кўрсатиш ва таъмирлаш махсус устахона ва постларидаги носозликларни аниқловчи асбоблар киради; б) Доимий ўрнатилган ТДВ транспорт воситаси конструкцияси таркибига бевосита киради (датчиклар, ўлчов қурилмалари, микропроцессорлар, диагностик маълумотларни акс эттирувчи қурилмалар ва ҳ.к). Улар содда ва мураккаб бўлиши мумкин: соддасига мисол – транспорт воситасининг ҳайдовчи иш жойидаги ўлчов асбоблар қурилмалардан иборат. Шунинг билан бирга доимий ўрнатилган диагностика воситалари ташқи техник диагностика воситалари билан ҳам бо\\лангандир. Транспорт воситасини бошқаришда диагностик ахборот кенг кўламда ишлатилади. Бу ахборотни бугунги транспорт воситасининг таркибига кирувчи ва ниҳоятда кўп функцияларни бажарувчи микропроцессор блоклари ёки борт компьютерлари етказиб беради. Эксплуатация жараёнида доимий ўрнатилган техник диагностика воситалари транспортнинг узел ва тизимлари ҳолатини назоратлайди, диагностикалаш меҳнат ҳажмини камайтиради, техник хизмат кўрсатиш вақтида бажариладиган ишлар ҳажмини аниқлайди ҳамда ҳаракат давомида унга диагноз қўя олади. Охирги ҳолат автоматлари – транспорт воситаси (агрегат)нинг ишлашини тезкорлик билан тўхтатиш тў\\рисида ахборот беради; уларга тран Ахборотни марказлаштирилган ҳолда оладиган мосламалар маълум даврийлик билан ишлайди. Охирги вақтда доимий ўрнатилган техник диагностика воситаларининг такомиллашганлиги натижасида эксплуатация жараёнида улар тў\\ридан-тў\\ри диагностик ахборотни махсус диагностик пунктларига узатади, бу эса ўз навбатида транспорт воситаси агрегат, узел ва тизимларининг техник ҳолати ва иш жараёнининг боришини назоратлашга имкон беради. Доимий ўрнатилган диагностика воситаларига мослашганликни таъминлаш бўйича транспорт воситаларига маълум талаблар қўйилади. Транспорт воситаси конструкциясига ўрнатилган диагностика воситалари унинг гаражга келмасдан аввал техник ҳолати тў\\рисидаги ахборотни йи\\иш имконини беради, яъни транспорт воситаларини соз, техник хизмат кўрсатиш ва жорий таъмирлаш талаб қилувчи гур ишдан қайтиб келганда ечилади, олинган ахборотга ишлов беришда ЭҲМ самарали ишлатилади. Доимий ўрнатилган диагностиклаш воситасининг вақти-вақти билан ўрнатиладиганидан фарқи шуки, унда ахборотга ишлов бериш, сақлаш ва узатиш ишларини бажаришда транспорт воситаси конструкциясидаги ахборот узатиш элементларидан фойдаланилади. Ўрнатиладиган техник диагностика воситаси блок шаклида тайёрланган бўлиб, транспорт воситасига ишга чиқиш олдидан қўйилади ва ишдан қайтгандан кейин ечилади. Блокда кун давомида йи\\илган ахборотга ишлов берилади ва таҳлил этилади. Масалан, транспорт воситасига ўрнатиладиган техник диагностика воситаси маршрут давомида қуйилган ёнил\\ ининг ҳажми ва миқдори ҳақидаги ахборотни эсда сақлаш қобилиятига эга. &#34;Ахборот - маслахат берувчи тизим&#34;. Охирги вақтда ўрнатил 4. Техник диагностикалаш ишини олиб боришнинг қулайлиги ва хавфсизлиги; 5. Транспорт воситаси ишлаётганда, ишламай турганда ёки ишлаш режими ўзгарганда агрегатлар техник ҳолатини диагностикалашни таъминлаши. Автотранспорт корхоналарида қуйидаги диагностика воситалари ишлатилади: I. Умумий экспресс-диагностика - (Д-1) учун: 1. Автоматлаштирилган экспресс-диагностика пости (тизими); 2. Тормозлар, бошқарилувчан \\илдиракларнинг ўрнатилуви, рул бошқаруви, ёритув ва сигнал асбоблари, шиналардаги ҳаво босимини диагностикалаш майдончали стендлари ва мосламалари мажмуи. II. 1-Техник хизмат кўрсатиш ҳажмидаги созлаш ишлари билан бирга бажариладиган умумий диагностика учун: 1. Транспорт воситасига диагностикалаш роликли куч стендлари – К-207, К- 208, КИ-4998 русумли. 2. Транспорт воситаси бошқарилув 1. Тортиш-иқтисодий параметрлари бўйича диагностикалаш стенди, К-424, К-409, КИ-4856, СТК-2М, СДА-453 ва ЛСД-2 русумли. 2. Кўчма электрон стенд, Э-205 ёки КИ-4897 русумли. 3. Цилиндрлардаги қувватлар фарқини аниқловчи асбоб, Э-216 русумли. 4. Ёнил\\и сарфини ўлчагич, К-427 ва РТА-2 русумли. 5. Трансмиссиянинг динамометрик люфт ўлчагичи, КИ-4832 ва К-428 русумли. 6. Ёнил\\и насосларини текширувчи асбоб, К-436 русумли. 7. Шкворен бирикмаларини текширувчи асбоб, Т-1 ва РЭ-4892 русумли. 8. Цилиндр-поршен гуруҳининг таъмирлашга эҳтиёжини текширувчи асбоб, К-69 М русумли. 9. Совутиш тизимини диагностикалаш асбоби, К-437 русумли. 10. Илашувни текширувчи асбоб, К-444 русумли. 11. Осма пружиналар узунлигини ўлчаш чиз\\ичи. 12. Газ сарфини ўлчагич, КИ-4887-1 русумли. 13. Компрессометр, К-102 русумли 8. Педалларнинг эркин йўлини текширувчи асбоб, К-446 русумли. 9. Рул бошқарувини текширувчи асбоб, К-402 русумли. 10. Гидротормозларни текшириш асбоби, С-903 русумли. 11. Амортизаторларни текшириш стенди. +айтариш учун саволлар 1. Объектга ўтказиладиган тест таъсири қандай таърифланади? 2. Умумий техник диагностикалаш жараёни қандай ташкил этилади? 3. Транспорт воситасини диагностикалашнинг қандай усуллари мавжуд? 4. Транспорт воситаси техник диагностика воситалари қандай таснифланади? 5. Техник диагностикалаш воситаларига қандай талаблар қўйилади? 6. Диагностик алгоритм нима мақсадда қўлланилади? 7 . Доимий ўрнатилган техник диагностикалаш воситаларига қандай талаблар қўйилади? 8 . Транспорт воситасига ўрнатиладиган техник диагностикалаш воситаларига қандай талаблар қўйилади? 15. ТРАНСПОР 15.2. Тормоз тизимини диагностикалаш Статистик маълумотларга қараганда техник сабабларга кўра содир бўладиган фалокатларнинг 40...45 фоизи транспорт воситалари тормоз тизимининг носозликлари натижасида келиб чиқар экан. Тормоз тизими бўйича вужудга келадиган носозликлар асосан диагностикалаш орқали аниқланади. Тормоз тизимини диагностикалаш жараёни эксплуатация шароитлари ва характерли носозликлар рўйхати асосида амалга оширилади, унга тегишли равишда диагностик параметрлар танланади, меъёрий кўрсаткичлар аниқланади, диагностикалаш технологияси ишлаб чиқилади. Диагностик параметрлар тормоз тизимининг носозликлари рўйхати асосида тузилган тузилмавий - сабабий шаклларни таҳлил қилиш билан аниқланади. Диагностик-меъёрий кўрсаткичлар эса, эксплуатация шароитларидан қаътий назар, тормоз тизимин тормоз камера штогининг йўли, тепкининг эркин йўли, компрессорнинг иш унумдорлиги ва бошқалар киради. Тормоз тизимининг диагностик параметрлари қуйидаги ҳолларда ўлчанади: - транспорт воситасининг ҳаракати жараёнида; - транспорт воситасига доимий ўрнатилган диагностик воситалар ёрдамида; - қўз\\алмас шароитда- тормоз стендлари ёрдамида. Транспорт воситаси эксплуатацион хусусиятларининг тормоз тизими бўйича асосий диагностик параметрлари қуйидагилар: S т - тормозланиш йўли, м; Р т - тормоз кучлари, Н; S с - секинлашиш йўли, м ;t с - секинлашиш вақти, с; j с - секинлашиш миқдори, м  с 2 . Транспорт воситаси техник ҳолатини баҳолашда унинг ҳаракат хавфсизлигига бевосита ёки билвосита таъсир этувчи агрегат ва механизмлар техник ҳолатини аниқлаш асосий тадбирлардан хисобланади. Транспорт восит V a – транспорт воситаси тезлиги, км  соат;  - шинанинг йўл билан илашиш коэффициенти; g - эркин тушиш тезланиши, м  сек 2 . Секинлашишни эса қуйидаги ифода билан аниқлаш мумкин:т 2a max S 26 V J  , (119) Транспорт воситасининг тезлиги V a  30 км  соат бўлганда енгил автомобилларнинг тормозланиш йўли 7.2 м, юк автомобиллари ва автобуслар учун эса 9.5...11.0 метрни ташкил этади. Енгил транспорт воситалари учун секинлашиш j  5.8 м  сек 2 , юк транспорт воситалари учун 5.0 м  сек 2 дан ва автобуслар учун 4,2 м  сек 2 дан кам бўлмаслиги керак. Доимий қўз\\алмас шароитда тормоз тизимини диагностикалаш орқали унинг техник ҳолати тў\\рисида тўлиқ ахборот олинади (43-расм). Тормоз тизимини диагностикалаш усуллари Ҳаракатда синаш (йўл синовлари) Стендларда синаш Майдончали стендда Ролик ( Автотранспорт корхоналари ва техник хизмат кўрсатиш станцияларида, диагностикалаш асосан стендларда бажарилади. Стенд шундай қурилмаки, унда транспорт воситасининг йўлдаги ҳаракати шакллантирилади (тақлид (имитация) қилинади). Майдончали инерцион тормоз стенди: Майдончали инерцион тормоз стендида (44-расм) транспорт воситасининг тезлиги 6-12 км  соатга етказилиб, сўнг майдончанинг устида бирдан тормоз берилади ва тормозланиш йўли аниқланади. 44-расм. Майдончали тормоз стендининг шартли тасвири 1- майдончалар; 2- датчик; 3- роликлар; 4- транспорт воситаси \\илдираги; 5- қайтарилувчан пружина. Бу стенд тормоз тизимининг экспресс-диагностикасида ишлатилади. Тормозланиш жараёнида юзага келадиган транспорт воситасининг инерция кучлари ҳамда шиналар билан майдонча орасида пайдо бўладиган ишқала қабул қилинади. Силжиш тормоз кучига пропорционалдир. Бунда пайдо бўладиган инерция кучлари транспорт воситасининг тормоз кучларига тў\\ри келади. Агар тормоз самарасиз бўлса, у ҳолда транспорт воситаси \\илдираги стенд майдони бўйича айланиб кетаверади ва майдончалар силжимайди. Тормоз самарали бўлса, \\илдирак майдонда тўхтайди, инерция ва ишқаланиш кучлари таъсирида транспорт воситаси ва у билан бирга майдончалар олдинга қараб ҳаракатланади. Ҳар бир майдоннинг силжиш миқдорини датчик ёрдамида ўлчов асбоби ёзиб боради. Бундай стенднинг афзалликлари: тезкорлиги; тайёрланаётганда ва ишлатишда кам металл ва энергия сарфи; тормозга умумий баҳо беришнинг қулайлиги. Камчилиги: \\илдираклар билан майдончалар орасидаги илашиш коэффициентининг ўзгариши сабабли кўрсаткичлар паст тур\\унликка эга. Бу стендда тормоз самарадорлигини текширишнинг физик моҳияти қуйидагича: агар ҳақиқий йўлда тормоз механизми ёрдамида тў\\ри ҳара- катланаётган транспорт воситасининг кинетик энергияси сўндирилса, стенд шароитида эса транспорт воситаси қўз\\алмас бўлиб, тормоз таъсири остида маховик массаси ва барабанлар айланишининг энергияси сўндирилади. Ҳақиқий йўл шароитларини сунъий таъминлаш учун маховик массаси шундай танланиши керакки, унинг ва барабанларнинг инерция моменти транспорт воситаси юргандагига ўхшаш кинетик энергия билан таъминлансин. Диагностикалаш технологияси : стендга транспорт воситаси ўрнатилганидан сўнг \\илдирак тезлиги 50 ... 70 км  соатга етказилади ва бирдан тормозланади, стенддаги ҳамма муфталар узилади. Бунда \\илдирак билан барабанлар ўртасида тормоз кучларига қарши инерц 46-расм. Куч туридаги роликли тормоз стендининг шартли тасвири. 1-рама; 2-ролик; 3-занжирли узатма; 4-вал; 5-мотор-редуктор; 6-бирлаштирувчи ролик; 7-транспорт воситасининг \\илдираги; 8-босим датчиги. Стенднинг тормоз тепкиси кучайтиргич датчиги билан жиҳозланган. Бу максимал тормоз кучини ва тормоз юритмасининг ишлаб кетиш вақтини аниқлаш имконини беради. Бундай стендлар транспорт воситаси ҳаракатини тақлид тақлид (имитация) қилади ва тормоз самарадорлиги параметрларини ўлчайди. Технологияси: транспорт воситасининг бир ўқидаги \\илдираклари роликларга қўйилиб, двигател юритилади ва аста-секин тормоз тепкисига босилади. Бунда пайдо бўладиган тормоз кучлари (Рт) электр двигатели статоридаги реактив моментлар миқдори бўйича ўлчанади. Р т нинг тепкига тушаётган босим кучига бо\\ лиқлиги, тор Тормоз тизимини диагностикалаш усуллари, воситалари ва ўтказиладиган жойлари қуйидагича таснифланади (47-расм): 15.3. Рул бошқармасини диагностикалаш Рул бошқармаси транспорт воситасининг ҳаракат хавфсизлигини таъминловчи тизимлардан биридир. Шунинг учун унинг техник ҳолатини диагностикалаш кундалик, биринчи ва иккинчи техник хизмат кўрсатиш жараёнларида ўтказилади. Рул бошқармаси бўйича вужудга келадиган айрим бузилиш ва носозликларга мос диагностик ташқи белгилар ва параметрлар 11-жадвалда келтирилган. 1 1 -Жадвал Рул бошқармаси бўйича айрим диагностик кўрсаткичлар Т.р. Бузилиш ва носозликлар Ташқи белгилар Диагностик параметрлар 1. Рул чамбараги эркин йўлининг ошиши (червяк- втулка жуфтлигининг ейилиши) Рул чамбараги люфтининг ошиши Люфт 2. Рул чамбарагининг қийин айланиши Рул чамбараги Рул чамбарагидаги люфт қийматлари қуйидагича меъёрланади: енгил автомобиллар учун 10 0 гача, автобуслар учун 20 0 гача ва юк автомобиллари учун 25 0 гача. Рул чамбараги бир маромда ва силтанмасдан бурилиши керак. 176 Тормозларни диагностикалаш усуллари ва воситалари Умумий диагностикалаш Элементлар бўйича диагностикалаш Махсус постларда Йўл шар- оитларида ТХК ва ЖТ ишлари билан биргаликда Тезкор стендларда Кўчма асбоблар ёрдамида Созлов ишларини таъминлайдиган стендлар Кўчма асбоблар Куч стендлари /илдирак илашув кучларидан фойдаланган ҳолда /илдирак илашув кучларидан фойдаланма-ган ҳолда Инерцияли, платформали стендлар Доимий ўрнатилган асбоблар Куч стенди Инерция стенди Куч стенди Чопқир 177 барабанлар билан Инерция стенди /илди- раклар осилган ҳолда /илдираклар барабанга таянган ҳолда чопқир барабанлар билан тасмали таянч билан 47-расм. Тормозларни диагностикалаш усуллари ва воситалари 15.4. Кузов ташқи асбоблари, олдинги ойна, ойна тозалагич, ойна ювгичлар техник ҳолатини диагностикалаш Кузовнинг ташқи асбоблари ГОСТ 87091- 92 бўйича уларнинг сони, жойлашуви ва кўриш бурчаклари орқали назоратланади. Транспорт воситаси фаралари нурларининг тарқалишини назоратлаш ва созлаш учун махсус экранлар ёки кўчма асбоблар қўлланилади. Масалан, фараларни текшириш ва созлаш асбоби – К-310 ёрдамида фара ёру\\лиги оқимининг йўналиши ва кучи аниқланади. Бунда ёру\\лик кучи бир жуфт фарада бир бирига нисбатан 2 мартадан кўпроқ ошиб кетмаслиги керак. Кузов ён томонларидаги бурилишни кўрсатувчи 15.5. Шина, \\илдирак, юриш қисми ва осмаларни диагностикалаш Транспорт воситасининг ҳаракат хавфсизлигига шина ва \\илдиракларнинг таъсири каттадир. Шинадаги босимнинг миқдори меъёрий миқдорлардан кам бўлмаслиги ва ошиб ҳам кетмаслиги шарт. Шина протекторининг қолдиқ баландликлари қуйидагилардан кам бўлмаслиги керак: енгил автомобилларда – 1.6 мм; юк автомобилларда– 1.0 мм; автобусларда -2.0 мм. Йиртилган, кордлари чиқиб қолган ва протекторлари қатламларга ажралган шиналарни эксплуатация қилиш ҳамда транспорт воситасининг бир ўқига (кўпригига) ҳар хил турдаги шиналарни қўйиш қатъиян ман этилади. Осмаларнинг техник ҳолатини диагностикалаш учун майдончали стендлар қўлланилади, улар диагностикалаш объектига ўз таъсирини кўрсатади. Осмаларнинг техник ҳолати уларнинг тебраниши бўйича тест таъс 16. ТРАНСПОРТ ВОСИТАЛАРИ ТОРТИШ СИФАТЛАРИНИ ТЕХНИК ДИАГНОСТИКАЛАШ ВОСИТАЛАРИ 16.1. Тортиш сифатларини диагностикалаш усуллари Бажарилаётган операциялар ҳажми ва мақсадлари бўйича тортиш сифатларини диагностикалаш комплекс ва элементар равишда стендларда амалга оширилади (48-расм). Комплекс диагностикалашнинг мақсади - транспорт воситасининг эксплуатацион самарадорлиги ва ҳаракат хавфсизлигини белгилайдиган асосий ишчи параметрларни ўлчашдир. Элементар диагностикалашнинг мақсади - транспорт воситаси агрегат, механизм ва тизимларининг техник ҳолатини баҳолашдир. 48-расм. Тортиш сифатларини диагностикалаш усуллари Комплекс равишда асосан режа быйича (мах - сус постларда ) Диагностика усуллари Стендда Транспорт воситаси щаракатланаётганд а Элементл ар быйича асосан эщтиёж быйича Транспорт воси Ўлчанадиган асосий диагностик параметрлар қуйидагилардан иборат: а) Тортиш-иқтисодий параметрлар: Nк – етакчи \\илдираклардаги қувват ва унинг ҳосилалари; Рк – тортиш кучи; Vа – ҳаракат тезлиги; Р f – ҳаракатга кўрсатиладиган қаршилик кучи; S в – эркин йўл; S р – тезлаб кетиш йўли; T р – тезлаб кетиш вақти; J р – тезланиш; Q – характерли тезлик ва юклама режимларида ёнил\\ининг солиштирма сарфи; СО – ишлатилган газларнинг заҳарлилиги; А – шовқин миқдори. Бу параметрлар тортиш сифатларини диагностикалаш стендларида (КИ- 4856, КИ-8935;-КИ - 8930; КИ - 8946; К - 409) аниқланади. б) Юриш хусусияти параметри: Р б - етакланувчи \\илдираклардаги ён кучлар. Бу параметр КИ - 4872 стенди ёрдамида аниқланади. КИ-8945 да эса ўқига 1000 кг дан ошмаган юклама тушадиган транспорт воситалари параметри ани бурчаги, узгич-улагич контактларининг туташ ҳолати бурчаги, ўт олдириш тизими I ва II занжирларидаги кучланиш параметрлари (дизеллар учун – босим ва двигател цилиндрларига ёнил\\и етказиб бериш параметрлари) ва ҳ. к. лар киради. Биринчи гуруҳ параметрлари асосан чопиш барабанлари ва юклама мосламалар билан жиҳозланган динамометрик стендлар ёрдамида, иккинчи гуруҳ параметрлари эса кўчма асбоблар ёрдамида аниқланади. 16.2. Тортиш стендларининг таснифи Динамометрик стендлар транспорт воситаларининг характерли тезлик ва юклама режимларини тақлид (имитация) қилади, асосий параметрларни ўлчайди ҳамда агрегат ва тизимларнинг техник ҳолатини аниқлайди. Юклаш усули бўйича стендлар иккига бўлинади: - куч стендлари : улар юклама мосламаси билан жиҳозланган ва доимий тест режимида ишлашга мўлжалланган Инерция стендларида қувват тў\\ри узатмада, дросселнинг тўлиқ очилган ҳолатида, транспорт воситаси \\илдиракларининг бурчак тезланиши ҳамда тезлаб кетиш вақтини ўлчаган ҳолда аниқланади. Стендлар асосан транспорт воситасининг битта етакчи кўпригига мослаб чиқарилади, конструкциясида иккита етакчи кўприги бўлган транспорт воситалари учун стендни юклама мосламаси билан бо\\лиқ бўлмаган қўшимча барабанлар билан жиҳозлайдилар. Улар таянч барабанлари бўлиб хизмат қилади. Тортиш сифатларини диагностикалайдиган стендлар турлари 50-расмда келтирилган. Стендлардаги чопиш барабанлари йўлни тақлид (имитация) қилади. Барабанлар якка ва қўшалоқ бўлиши мумкин. Автокорхоналарда асосан бир етакчи кўприкка мўлжалланган қўшалоқ барабанлар ишлатилади. Таянч-юритма мосламалари бир барабанли, айрим ясалган-ҳар Динамометрик стендлар БАРАБАНЛИ ТАСМАЛИ +ўшалоқ алоҳида барабанли +ўшалоқ бўлинмас барабанли Симметрик барабанли Носимметрик барабанли Олд ишчи барабанли Орқа ишчи барабанли ИНЕРЦИОН +УРАМА ТОРМОЗ МОСЛАМАЛИ Тезлаб кетиш жадаллигини ўзгартира диган Диаграмма ёзгичли Механик тормоз Гидравлик тормоз Электр тормоз Колод- кали Дискли Каме- рали Штифтли Ўзгармас токли Ўзга- рувчан токли Индук- торли 50-расм. Тортиш сифатларини диагностикалайдиган стендлар турлари 184 51-расм. Диагностикалаш стендида транспорт воситаси \\ илдирагига таъсир этувчи кучнинг йўналиши Стенднинг айрим ўлчамлари қуйидаги ифодалар бўйича топилади:Г Б r r )6.0 ....4.0(  , (120)  sin ) ( 2 0     б Г r r l , (121) бу ерда: r б – барабан радиуси, м. r \\ – \\илдирак радиуси, м; l o - барабанлар ўқлари орасидаги масофа, м; sin  - \\илдиракнинг барабандан чиқиб кетмаслик шарти коэффициенти. 16.3. Транспорт воситаси тортиш - иқтисодий сифатини стендсиз диагностикалаш усуллари Ҳозирги вақтда ишлаб чиқариш биноларининг қимматлиги туфайли транспорт воситасининг тортиш-иқтисодий сифатини стендсиз диагностикалаш усуллари кенг тарқалмоқда. Бундай диагностикалашга қуйидагиларни киритиш мумкин: а) картер мойининг спектрал таҳлили; б) ишлатилган газлар таркибининг тахлили; в) тебранишла 16.4. Экологик меъёрлар Экологик меъёрлар ГОСТ 17.22.03-87 ва ГОСТ 21393-75да келтирилган. Охирги вақтда кўпгина давлатлар ишлатилган газлардаги заҳарли чиқинди моддаларни меъёрловчи халқаро стандарт -&#34;Евро&#34; қоидасига ўтмоқдалар (12- жадвал). 12-Жадвал “Евро” қоидаларига биноан заҳарли чиқинди моддаларнинг меъёрий миқдорлари Меъёрлар Углерод оксиди (СО) миқдори, г  кВт соат Углеводород (СН)миқдори, г  кВт соат Азот оксиди ( NO X ) миқдори, г  кВт соат Амалга киритилган йил Евро I 2.72 - Йи\\индиси 1.97 1992 Евро II 2.2 - Йи\\индиси 0.50 1996 Евро III 2.3 0.2 Йи\\индиси 0.15 2000 Евро III (атмосфера ҳарорати минус 7 0 С бўлганда) 15 1.8 Меъёрланмага н 2000 Заҳарли чиқинди моддаларнинг миқдорлари карбюраторли двигателларда газ анализатори ва дизел двигателларида тутун ўлчагичлар ё 16.5. Трансмиссияни диагностикалаш Трансмиссия узелларининг ишлаш қобилиятини умумий баҳолаш, транспорт воситаси тортиш сифатларини диагностикалаш стендларида баҳоланадиган эркин йўл, тезлаб кетиш вақти ва люфтл-*//ар йи\\индиси миқдорлари орқали аниқланади. Трансмиссия узелларини диагностикалашда картер мойларининг таркибини аниқлаш, индикатор қурилмалари ёрдамида валларнинг айланиш сонини таққослаш ҳамда валларнинг тебраниш ва эгилиш қийматларини баҳолаш усуллари ҳам қўлланилади. Келажакда трансмиссиянинг иссиқлиги диагностикаланади, бунда диагностик параметр сифатида узелдаги иссиқликнинг ўзгариш характеридан фойдаланилади. +айтариш учун саволлар 1. Транспорт воситасининг тортиш сифатини қандай усуллар билан диагностикаланади? 2. Тортиш сифатини аниқлаш стенди қандай ишлайди? 3. Тортиш Статистик ахборот маълум эҳтимоллик билан техник хизмат кўрсатиш ва жорий таъмирлаш ишлари меҳнат ҳажмини регламентлайди, диагностика асосида эса ушбу ишлар меҳнат ҳажмини кўрилаётган транспорт воситаси бўйича аниқлайди. Диагностик ахборотни қўллаш натижасида техник хизмат кўрсатиш ишларини режали- огоҳлантирув принципи асосида ўтказилади, бу эса бузилиш натижасида вужудга келадиган таъмирлаш ишлари сарф-харажатларини камайтиради. Техник диагностикалаш воситалари мажмуини автотранспорт корхонасида тадбиқ этиш натижасида олинадиган йиллик самарадорлик тежалган моддий қийматлар йи\\индисидан иборат. Диагностиканинг йиллик иқтисодий самарадорлигини аниқлашда диагностикасиз ва диагностикалашни қўллагандаги вариантларни таққослаш ва қуйидаги омилларни ҳисобга олиш лозим: - янги диагностикалаш в Юқорида келтирилган тадбирларга асосланиб, техник хизмат кўрсатиш ва жорий таъмирлаш ишларига кетадиган сарф-харажатлар қуйида келтирилган шартни қониқтирса, техник диагностикалашни қўллаш мақсадга мувофиқ ҳисобланади:жт тхк д жт тхк C C    , (122) бу ерда: жт тхкC  - диагностика қўлланилмагандаги техник хизмат кўрсатиш ва жорий таъмирлаш ишларига кетадиган йиллик сарф-харажатлар, сўм д жт тхкC  - диагностика қўлланилгандаги техник хизмат кўрсатиш ва жорий таъмирлаш ишларига кетадиган йиллик сарф-харажатлар, сўм Хулоса қилиб шуни айтиш мумкинки, диагностикани қўллаш натижасида транспорт воситаларининг таъмирлашларда туриб қолишлари камаяди ва натижада автосарой бўйича техник тайёргарлик коэффициенти ўсади (5-илова). +айтариш учун саволлар 1 . Техник диагностикалаш самарадорлиги қандай Таянч сўзлар ва иборалар 1. Абразив ейилиш. 2. Агрегат ва тизимларнинг техник ҳолат кўрсаткичлари. 3. Аста-секин бузилишлар. 4. Ахборот йи\\иш ва ихчамлаш тизими. 5. Ахборот йи\\иш ва ихчамлашда қўлланиладиган қайд шакллари. 6. Ахборот харитаси. 7. Ахборотга ишлов бериш. 8. Бо\\лиқли бузилишлар. 9. Бо\\лиқсиз бузилишлар. 10. Бузилиш жадаллиги. 11. Бузилиш оқими параметри. 12. Бузилиш эҳтимоллиги (функцияси). 13. Бузилиш. 14. Бузилишгача юрилган йўл. 15. Бузилишларнинг таснифи. 16. Бузилмасдан ишлаш эҳтимоллиги 17. Бузилмаслик. 18. Вариация коэффициенти. 19. Вейбулл-Гнеденко тақсимланиш қонуни. 20. Гамма-фоизли ресурс. 21. Дарак берувчи билвосита диагностик белги (симптом). 22. Стендларнинг таянч мосламалари тури. 23. Датчиклар. 24. Диагноз қўйиш. 25. Диагностик алгоритм. 26. Диагностик мат 30. Диагностик параметрларнинг барқарорлиги. 31. Диагностик параметрларнинг бирмаънолилиги. 32. Диагностик параметрларнинг сезувчанлилиги. 33. Диагностик параметрларнинг сермаънолилиги. 34. Диагностика. 35. Диагностикалаш жараёни. 36. Диагностикалаш тизими. 37. Диагностикалашнинг қўшимча меҳнат ҳажми. 38. Диагностикалашнинг асосий меҳнат ҳажми. 39. Диагностикалашнинг тест тизими. 40. Доимий ўрнатиладиган техник диагностика воситалари. 41. Ейилганлик. 42. Ейилиш жадаллиги. 43. Ейилиш. 44. Иш жараёнидан чиқувчи параметрлар. 45. Иш жараёнидан чиқувчи ҳамроҳ параметрлар. 46. Ишқаланиш. 47. Ишлаб-чиқариш бўйича бузилишлар. 48. Ишлаш қобилияти. 49. Ишлаш давомийлиги. 50. Ишлаш шарти. 51. Ишончлилик бўйича ахборот йи\\иш. 52. Ишончлилик даражаси.Ишончлилик. 53. Ишончлиликнинг иқтисодий жиҳати. 54 60. Логарифмик-нормал тақсимланиш қонуни. 61. Механик ейилиш. 62. Микропроцессорлар. 63. Молекуляр-механик ейилиш. 64. Мослашув даври. 65. Назорат синови. 66. Назорат. 67. Назоратга яроқлилик коэффициенти. 68. Назоратга яроқлилик. 69. Нормал тақсимланиш қонуни. 70. Носозлик. 71. Нуқсон. 72. Нуқсонни қидириш. 73. Нуқсонни аниқлаш. 74. Ресурс. 75. Сақланувчанлик муддати. 76. Сақланувчанлик. 77. Сериявий намуна. 78. Сериявий намунани синаш. 79. Синов объекти. 80. Синов режаси. 81. Сифат. 82. Тузилмавий параметр. 83. Тақсимланиш қонуни. 84. Тадқиқот синови. 85. Тажрибавий намуна. 86. Тажрибавий намунани синаш. 87. Тасодифий бузилишлар. 88. Тасодифий катталик лар. 89. Тасодифий сонларнинг тақсимланиши. 192 90. Ташқи техник диагностика воситаси. 91. Таъмирлаш эҳтимоллиги. 92. Таъмирлашга мойиллик. 93. Таъмирлашнинг ўртача вақти. 94. Транспорт воситасини диагностик таъминлаш. 95. Транспорт воситасини диагностикалаш усуллари. 96. Транспорт воситасини ишлаб чиқариш учун кетган сарфлар. 97. Транспорт воситасини ишлаб чиқариш. 98. Транспорт воситасини лойиҳалаш. 99. Транспорт воситасининг охирги ҳолатигача ишлаш муддати. 100. Транспорт воситасининг самарадорлиги 101. Транспорт воситасининг эксплуатацияси учун кетган сарфлар. 102. Транспорт воситасининг эксплуатацияси. 103. Тест таъсири. 104. Техник генетика масаласи. 105. Техник диагностика воситаларига қўйиладиган талаблар. 106. Техник диагностика воситаси. 107. Техник диагностика масаласи. 108. Техник диагностика. 109. Техник диагностикалаш жара 119. Техник ҳолат. 120. Техник ҳолатнинг бошлан\\ич қиймати. 121. Техник ҳолатнинг охирги қиймати. 122. Техник эксплуатация меъёрлари. 123. Тормоз тизимини диагностикалаш стендлари турлари. 124. Тормоз тизимини ҳайдаб синаш. 125. Тормоз хусусиятларининг диагностик параметрлари. 126. Тормозни инерцион роликли диагностикалаш стенди. 127. Тормозни куч туридаги роликли диагностикалаш стенди. 128. Тормозни майдончали диагностикалаш стенди. 129. Тортиш хусусиятини стендда диагностикалаш. 130. Тортиш хусусиятини диагностикалаш усуллари. 131. Тортиш хусусиятини ҳайдаб синаш орқали диагностикалаш. 132. Транспорт воситасини корхонада сақлаш сифати. 133. Транспорт воситасига қўйиладиган техник диагностика воситалари. 134. Транспорт воситасининг таннархини қоплаш муддати. 135. Транспорт шароити. 136. 149. Ўртача квадратик о\\иш. 150. Ўртача ресурс. 151. Эксплуатацион бузилишлар. 152. Эксплуатация даврида ишончлиликни бошқариш. 153. Экспоненциал тақсимланиш қонуни. 154. Элемент. 155. Элементар диагностика тизими. 156. Элементар диагностикалашдаги диагностик параметрлар. 157. Эрозион бузилиш. 158. Эскириш. 159. Эҳтиёт қисмлар сарфини меъёрлаш. 160. Эҳтиёт қисмлар сифати. 161. Юклаш мосламаси. 162. Якка ахборот. 195 Адабиёт 1. +одиров С.М. , Лебедев О.В., Сидиқназаров +.М. &#34;Трибология асослари&#34;. Ўқув қўлланма, Тошкент ТАЙИ, 2000 йил – 179 б. 2. +одиров С., Никитин Е, &#34;Автомобил ва трактор двигателлари&#34;.Т.: Ўқитувчи 1992. 488 б. 3. Йўлдошев Ш.У. &#34;Машиналар ишончлилиги ва уларни таъмирлаш асослари&#34;. +ишлоқ хўжалик олий ўқув юртлари талабалари учун дарслик. 1994.-479 б. 4. Асатов Э.А., Тожибоев А.А. «Ишончлилик назарияси ва диагностика асослари». Маърузалар матни. Тошкент, ТАЙИ, 1999 йил - 160 б. 5. Борц А.Д., Закин Я.Х., Ю.В.Иванов Ю.В. &#34;Диагностика технического состояния автомобиля&#34;. М: Транспорт 1979.-158 с. 6. Мирошников Л.В. и др. &#34;Диагностирование технического состояния автомобилей на АТП&#34;. М: «Транспорт» 1977. - 263 с. 7. Проников А.С. &#34;Надежность машин& 13. Я.Б. Шор, Ф.И. Кузьмин. «Таблицў для анализа и контроля надёжности» М.: Издательство «Радио», 1968. – 288 с. 14. Техническая эксплуатация автомобилей. Под ред. Кузнецова Е.С. М.: Транспорт 2004, – 535 с. 1-Илова «РАФ» ҲЖ «СамКочАвто» +К автомобилларига техник хизмат кўрсатиш ва (ёки) таъмирлаш учун БУЮРТМА №_______ Мижоз Ф.И.Ш. КОМПАНИЯ АВТОМОБИЛ ТУРИ МАНЗИЛИ ШАССИ № ТЕЛЕФОН ДВИГАТЕЛ № АВТОМОБИЛНИНГ ДАВЛАТ РА+АМИ КИРГАН САНАСИ БОСИБ ЎТГАН ЙЎЛИ, КМ ТОПШИРИЛГАН САНАСИ Биринчи марта техник хизмат кўрсатилган жой, санаси, км Охирги марта техник хизмат кўрсатилган жой, санаси, км 197 КИРИШ ВА+ТИ: СОАТ________________ ДА+И+А__________________ Мавжуд Заҳира \\ илдираги Радио Ёнил\\и баки 1  4 1  2 3  4 ТЎЛА Автомобилни таъмирлашга топширди (мижоз)________________________ +абул қилди (уста)________________________ (Сервис ходимлари автомобилда қолдирилган қиммат баҳоли буюмларни сақлаш масъулиятини олмайдилар) Мижоз истаги 1 5 2 6 3 7 4 8 БАЖАРИЛАДИГАН ИШЛАР Амал(операция)лар Ишлар номи Бажариш вақти Иш нархи Жами: Уста______________________ 1-Илованинт давоми Алмаштирилган эҳтиёт қисмлар 198 Эҳтиёт қисм рақами Эҳтиёт қисм номи Сони Нархи Жами Эслатма УМУМИЙ Менежер: ________________ _____________ (фамилияси) (имзо) Мижоз(қабул қилди): _______________ _____________ (фамилияси) (имзо) Омбор мудири (топширди): ________ _____________ (фамилияси) (имзо) Автомобилга техник хизмат кўрсатиш ва (ёки) таъмирлашдан кейин топширди (Уста)_________________ +абул қилди (Мижоз)________________ Бажарувчи (авточилангар) ________ _____________ (фамилияси) (имзо) 199 АвтоэлектриК ________________ _____________ (фамилияси) (имзо) Автомобилни чиқиб кетган вақти соат _______ дақиқа_______ 2-Илова Автомобилга техник хизмат кўрсатиш ва таъмирлаш ҲИСОБ ВАРА/И Сана «____»__________ 200 й. ____________________________ (Автокорхона номи) Гараж №__________________ Техник хизмат кўрсатиш тури Бажарилган ишларнинг санаси ва вақти Бажарувчининг исми шарифи ёки унинг штампи ЖОРИЙ ТАЪМИРЛАШГА буюртма __________________________________________________________________ __________________________________________________________________ Ҳайдовчи _____________________ Назоратчи- мехаханик_____________ (Ташкилотлар учун) 3-Илова Эҳтиёт қисм талабномаси ____________________ Намунавий идоралараро № М-11 шакл 200 корхона, ташкилот Амал тури Омборхона Бўлим, қабул қилувчи- объект ______сонли ТАЛАБНОМА «_____»_____________200 й. Ким Ор+али____________________________________________________ Талаб этувчи____________________ Рухсат берувчи______________________ ҳисо б, қўши м ча ҳисо б Аналит ик ҳисоб шифри Номенк ла тура рақами Номи , нави, ўлча миЎлчов бирлиги Сони Баҳоси Ж ами баҳоси Омбор карточкасид аги рўйхат тартиб рақамиТала б этилд и Берилд и 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Топширди___________________ +абул қилди__________________ 201 4-Илова 202 5-Илова Автопоезд тормоз хусусиятининг доимий ўрнатилган назорат-диагностика тизимини қўллаш бўй ича иқтисодий самарадорлигини хисоблаш № Кўрсаткичлар номлари Ўлчо в бир- лиги Кўрсаткичларни белгилаш ва ҳисоб ифодалари Кўрсаткич қиймати Тадбиқ этишдан олдин Тадбиқ этишдан кейин 1 2 3 4 5 6 1. Корхонанинг йил кун Д рг 253 253 203 дав - омидаги иш кунлари 2. Рўйхатдаги автомобиллар сони дона A и 500 500 3. Ўртача кундалик юриладиган йўл км L кй 220 220 4. ТХК ва таъмирлашлар- нинг меъёрий даврийликлари км 1-ТХКHL1 4000 4000 2-ТХКHL2 12000 12000 Асосий(капитал) таъмирлаш HМТL 300000 300000 5. ТХК ва таъмирлашлар-нинг тузатиш киритилган даврийликлари км 1-ТХК 3 1 1 1 * * k k L l H  2880 2880 2-ТХК 3 1 2 2 * * k k L l H  8640 8640 Асосий(капитал) таъмирлаш 3 2 1 * * * k k k L l HКР КР  194400 194400 6. 1-ТХК даврийлиги ва ўртача кундалик йўл карралиги кйl l n 1 1 13 13 7. Ҳисобий 1-ТХК даврийлиги км 1 1 n l L кй *  2860 2860 8. 2-ТХК ва 1-ТХК даврийликлар карралиги 1 2 2 L l n  3 3 9. Ҳисобий 2-ТХК даврийлиги км 2 1 2 *n l L  8580 8580 204 10. Асосий(капитал) таъмирлашгача босиб ўтиладиган йўлнинг 2-ТХК даврийлигига карралиги2L l n k мт  23 23 11. Ҳисобий асосий (капитал) таъмирлашгача босиб ўтиладиган йўл км мт мт n L L *2  197340 197340 1 2 3 4 5 6 12. Цикл давомида ўтказиладиган 2- ТХК сони март а kц мт ц N L L N   2 2 22 22 13. Цикл давомида ўтказиладиган 1- ТХК сони март а ) ( ц kц мт ц N N L L N 2 1 1    46 46 14. Цикл давомида таъмирлаш кунлари кун т ДkL ДД жттхk мтТЦ 100 4   ** 76 76 15. Цикл давомидаги эксплуатация кунлари кун кй мт ЭЦ l L Д  884 884 16. Техник тайёргарлик коэффициенти - ТЦ ЭЦ ЭЦ Т Д Д Д    0,92 0,92 17. Циклдан йилга ўтиш коэффициенти - ЭЦ Т рл r Д Д   *  0,317 0,317 18. Йиллик ишлаб чиқариш дастурлари: 205 2-ТХК март аИ Г Ц Г А N N * * 2 2   3487 3487 1-ТХК март а И Г Ц Г А N N * * 1 1   7291 7291 Д-1 март а Г ГГ Д N N N 2 1 *1,1    11507 11507 19. Тормоз тизимини бир марта диагностикалаш- нинг мехнат ҳажми Ишч и- соат Т д 1,39 0,93 20. Тормоз тизимини диагностикалашнин г йиллик мехнат ҳажми Ишч и- соат Г Д Д ГД N Т Т ,1 *   15995 10702 21. Тормоз тизимини диагностикалашга кетадиган вақт кун 8*2 ГД ДН Т Т  1000 669 22. ТХК ва таъмирлашларда туриб қолиш вақтини қисқартириш хисобига йўлда қўшимча ишлаш кунлари авт.- кун ДН Д Т Р  --- 1000-669  331 23. +ўшимча ишлаш хисобига олинадиган қўшимча фойда (битта автомобил кунига 40000 сўм олиб келиши сўм 40000* ДН Д Т С  --- 13240000 206 хисобидан) 24. Тормоз тизимини ТХК ва таъмирлаш вақтида диагностикаловчи ишчи маоши бўйича иқтисод (6-разрядли ишчининг 1 соатлик тариф ставкаси 976 сўм хисобидан) сўм71, 18*ГДТ З   --- (15995- 10702)*976  5165968 1 2 3 4 5 6 25. Автомобилга хизмат кўрсатишдаги йиллик ёнил\\и сарфи миқдори (текширишга кетадиган ёнил\\и сарфининг миқдори 1,4л ни ташкил этганда) литр q N Q Г Д E * ,1  тадбиқ этилганда Д Д Г Д E Т Т q N Q 1 1 * * ,  11507*1. 4  16110 11507*1.4* 0.93  1.39  10778 26. Автопоезд тормоз тизимига хизмат кўрсатишдаги йиллик ёнил\\и сарфининг нархи (1л ёнил\\и –250 сўм бўлганда) сўм E E E Н Q C *   - (16110- 10778)*250  1333000 27. Тормоз тизимига хизмат кўрсатишдаги йиллик мой сарфининг миқдори кг 100 2.3*Е M Q Q  516 345 207 (мой сарфининг меъёри –100л ёнил\\ ига 3,2кг бўлганда) 28. Тормоз тизимига хизмат кўрсатишдаги йиллик мой сарфининг нархи (1кг мойнинг нархи 1000 сўм бўлганда) сўмМ M M Н Q C *   - (516- 345)*1000  171000 29. Тежалган ёнил\\и- мойлаш махсулотларининг нархи сўм М Е С С С   - 1333000  171000  1504000 30. Йиллик иқтисодий самарадорлик сўм ДС З С Э    1504000  5165968  13240000  19909968 208 Асатов Эркин Асат ў\\ли Тожибоев Абдуна б и Абдурахмонович Ишончлилик назарияси ва диагностика асослари Бадиий муҳаррир Техник муҳаррир 209 210
Купить
  • Похожие документы

  • Yorug‘lik bosimi
  • Davolashda qo‘llaniladigan tezlatgichlar va ularning turlari
  • Lazerlarning amaliyotdagi qo`llanish sohalari
  • Optik sistemalarning aberratsiyasini o‘rganish
  • Gamma nurlanishlarning modda bilan o‘zaro ta’sirlashuvini o‘rganish

Подтвердить покупку

Да Нет

© Copyright 2019-2026.

  • Инструкция по снятию с баланса
  • Контакты
  • Инструкция использования сайта
  • Инструкция загрузки документов
  • O'zbekcha