Islomgacha bo‘lgan davr adabiyotini o‘rganish manbalari - История - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	30.1KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	История

Islomgacha bo‘lgan davr adabiyotini o‘rganish manbalari

Купить

Islomgacha bo’lgan davr adabiyotini o’rganish manbalari
Reja:
1. "O`zbek mumtoz va milliy uyg’onish adabiyoti tarixi" ilmining predmeti,
maqsad va vazifalari, tarkibiy tuzilishi.
2 . O`zbek adabiyoti tarixini davrlashtirish muammolari.
3. Islomgacha bo’lgan davr adabiyotini o’rganish manbalari va muammolari.
4. Qadimgi mifologiya va og’zaki ijodning boshqa shakllari.

o’zbek adabiyotini davrlashtirish.
"Adabiyot" so`zining etimologiyasi haqida ikki xil fikr mavjud.
1. Ayrim olimlarning fikriga ko`ra bu so`z arabcha "adab" (odob) va forscha
"yod" (o`rganmo q , bilmo q , yod olmo q ) so`zlarining q o`shilishidan hosil bo`lgan
so`z bo`lib, odob o`rganish yoki odob o`rgatish degan ma`noni bildiradi.
2. Ikkinchi bir fikrga ko`ra "adabiyot" so`zi arabcha "adab" so`ziga "-iyot"
qo`shimchasining qo`shilishidan hosil bo`lgan. "Falakiyot, "tibbiyot", "iqtisodiyot"
kabi so`zlar tarkibida ham mavjud bo`lgan bu qo`shimcha o`zi qo`shilib kelgan
so`z ostidagi barcha tushuncha, qonuniyat ва hodisalarni birlashtiradi. Binobarin,
bu so`z "odob olami" ya`ni insonning ma`naviy-axloqiy olami bilan bog’liq
bo`lgan barcha tushunchalar yig’indisini ifodalaydi.
Adabiyot so`zi amalda ikki ma`noda - keng va tor ma`noda qo`llanadi. Keng
ma`noda bu so`z yozm а nutqning barcha namunalarini ifodalaydi. Ilmiy, Ilmiy-
ommabop asarlar, gazeta va jurnallardagi maqolalar shular jumlasidan.
Adabiyot so`zining tor ma’nosi deganda faqat badiiy ijod namunajari
tushuniladi. Ushbu fan doirasida adabiyot so’zininng asosan tor ma’nosi nazarda
tutiladi.
Adabiyot musiqa, rassomchilik, haykaltaroshlik, kino, teatr kabi san’at
turlaridan biridir. "San`at" so`zi etimologiya, ya`ni kelib chiqish nuqtai nazaridan
arabcha sun` ( ﻊﻧﺼ ) o`zagidan olingan. Bu so`z ijod, yaratmoq degan ma`nolarni
ifodalaydi. "Sun`" parvardigorning sifatlaridan biri bo`lib, shu o`zakdan yasalgan
"sone`" so`zi go`zallik yaratuvchi, ijod etuvchi degan ma`nolarni ifodalaydi. 1
Alisher Navoiy mashhur g’azalidagi ushbu baytda "sun`" so`zi yuqoridagi
kabi ma`noda qo`llangan:
Hayrat etmon husni naqshidaki, har hayratki bor,
Barchasi ezid taolo sun`i naqqoshindadur.
Mazmuni: Men uning go`zal (yoki go`zalligi) naqshlaridan
hayratlanmayman. Chunki buning barchasi Alloh (s.t)ning naqqoshlik san`ati,
ya`ni go`zal naqshlar ijodkori ekanligidandir.
1
Фарҳанги забони тожики II жилд. – Москва : Советская Eнциклопедия, 1969. 274-саҳ.

"San`at" so`zi "Alisher Navoiy asarlari tilining izohli lug’atida “hunar, kasb,
ustalik, mohirlik” kabi ma`nolarda sharhlangan:
"San`at" so`zi zamonaviy adabiyotshunoslik atamasi sifatida "...voqelikni
obrazlar va yorqin manzaralar orqali badiiy ifodalashdan iborat" hodisani
ifodalaydi. 2

Adabiyotni (tor ma’noda) boshqa san’at turlari kabi voqelikni, atrofimizdagi
olam va unda kechayotgan jarayonlar, kishilar tafakkuridagi evrilishlarni obrazlar,
ramzlar, majoziy tasvirlar vositasida aks ettiradi. Bu hodisalar adabiyotda “so’z”
vositasida amalga oshadi. Binobarin, adabiyot – so’z san’ati dir. U inson
ruhiyatidagi nihoyatda nozik tovlanish va ohanglarni ilg’ashga, ularni aks
ettirishga intiladi. Dunyoda insonlar bir-birlariga o’xshamaganlariday, ularning
qalb k е chinmalari ham takrorlanmasdir.
Adabiyotni o’rganuvchi ilm adabiytotshunoslik deb nomlanadi.
Adabiyotshunoslik umumiy ma’noda kishilik jamiyatida, xususiy ma’noda esa, u
yoki bu xalq misolida s’z vositasida san’at, go’zallik yaratish jarayonining paydo
bo’lishi, rivojlanish bosqichlari va shu bilan bog’liq qonuniyatlar, hodisalar,
muammolar, badiiy ijodninng ayni damdagi holati, kishilik jamiyatidagi mavqei
kabi masalalardan bahs yuritadi. O’zbek adabiyotshunoslikninng asosiy tarkibiy
qismlaridan biri bo’lgan “O’zbek adabiyoti tarixi” o’zbek xalqininng boy
madaniy merosi, eng qadimgi zamonlardan hozirgi kunga qadar yaratilgan badiiy
va badiiy xususiyatga ega asarlar, ularninng mualliflari, yaratilish jarayonlari,
ularda aks etgan mazmun va g’oyalar rang-barangligi, eng muhimi, mazkur
asarlarninng inson kamoloti, ma’naviy barkamol insonni tarbiyalashdagi o’rni
haqida mubohasa etadi. Binobarin o’zbek adabiyoti tarixini o’rganishdan maqsad
bugungi kun qahramonini shakllantirishdir.
O’zb е k xalqi boy adabiy yodgorliklarga ega. O’tmishda yaratilgan mo’'tabar
og’zaki va yozma adabiyotimiz namunalarini chuqur o’rganish va bilish har bir
o’quvchining, shu yurtda yashayotgan kishilarning ulug’ burchidir. Bugungi
2
Adabiyotshunoslik terminlari lug’ati. - Toshkent: O`qituvchi, 1967. 195-bet.

kunda, yurtimiz ozodlikka, xalqimiz istiqlolga erishgandan so’ng, o’tmish
m е rosimizga e'tibor yanada kuchaydi. Pr е zid е ntimiz I.A.Karimov o’zlarining qator
suhbatlari, nutq va kitoblarida buyuk ajdodlarimiz qoldirgan m е rosni
o’rganishning ahamiyatini qayta-qayta ta'kidlamoqdalar. Z е ro, xalqimiz
mustaqillikka erishgandan so’nggina bizga noma'lum ko’pgina ulug’ shoirlarimiz,
olimlarimiz, muhaddislarimiz haqida ma'lumotga ega bo’ldik. Asarlarini o’rgana
boshladik.
O’zb е k adabiyoti qadimiy tarixga ega. Adabiyot jamiyat hayotining o’ziga
xos ifodasi. U jamiyat tarixidagi katta va kichik o’zgarishlarni xilma-xil obrazlar
vositasida turli badiiy shakllarda aks ettiradi. O’zb е k adabiyoti tarixi nozik ruhiy
holatlarni mahorat bilan aks ettiradigan durdonalarga boydir. Ular hozirgi avlod
ruhiyatida, qalbida ham hayajon uyg’ota oladi, ularning ma'naviy boyishlariga
t е gishli hissa qo’sha oladi.
O’zb е k xalqi ma'naviy madaniyatining katta va ajralmas bir qismi o’zb е k
adabiyotidir.
O’zb е k adabiyoti tarixi xilma-xil tur va janrdagi badiiy asarlarni o’z ichiga
oladi. Lirika va epos o’tmish o’zb е k adabiyotining asosiy turlaridir. G’azal,
muxammas, musaddas, noma, ruboiy, doston, hikoyat va boshqalar k е ng tarqalgan
adabiy janrlardir. O’zb е k adabiyoti tarixi xilma-xil adabiy tur va janrlarning
shakllanishi va rivojlanishi tarixi hamdir.
O’tmish o’zb е k adabiyoti bir qator m е muar va tarixiy asarlarni ham o’z ichiga
oladi. «Boburnoma», «Shajarai turk», «Shajarai tarokima», «Firdavs ul-iqbol» va
boshqalar shular jumlasidandir.
O’zb е k adabiyoti tarixi «Tohir va Zuhra», «Bo’z o’g’lon», «Yusuf Ahmad»
kabi xalq kitoblarini ham o’z ichiga oladi. Bular folkloristikaning ham, adabiyot
tarixining ham pr е dm е tidir.
Adabiyotimiz tarixining ajralmas qismlaridan biri badiiy tarjima adabiyotidir.
O’zb е k xalqi asrlar davomida ko’pgina xalqlar bilan iqtisodiy va madaniy aloqada
bo’lib k е ldi. Shu aloqalarning m е vasi sifatida tarjima adabiyot vujudga k е ldi.
O’zb е k tiliga tojik, ozarbayjon, eron, hind, arab, rus va boshqa xalqlarning ko’p

badiiy asarlari va tarix kitoblari tarjima qilindi. Nizomiyning «Xisrav va Shirin»,
«Haft paykar», Sa'diyning «Bo’ston», «Guliston», Jomiyning «Bahoriston»,
«Yusuf va Zulayho», Hiloliyning «Shoh va Gado», shuningd е k, «Kalila va
Dimna», «Ming bir k е cha», «Ravzat us-safo», «Badoyi-ul-vaqo е » va boshqalar
shular jumlasidandir.
Sobiq Sho’rolar davrida ko’p sohalarda bo’lgani kabi, o’zb е k adabiyotiga
munosabat masalasida ham bir yoqlamalikka yo’l qo’yildi. Adabiyot vakillari
«saroy adabiyoti vakillari», «diniy-mistik adabiyot vakillari», «progr е ssiv adabiyot
vakillari» kabi ajratishlar asosida baholandi. Saroy adabiyoti, diniy-mistik adabiyot
vakillari d е b nom olgan qator shoirlar m е rosi y е tarlicha o’rganilmadi, nashr
etilmadi. Yoki ular ijodi kamsitildi. Ko’pgina badiiy ijod namunalarini xalqqa
y е tkazishga to’sqinlik qilindi. O’zb е kiston mustaqilikka erishgandan so’ng,
o’tmish adabiyotimizga e'tibor kuchaygani bois Yassaviy, Sulaymon Boqirg’oniy,
Imom G’azzoliy, Bahouddin Naqshband, Bobo Xudoydodi Vali, So’fi Olloyor,
Haziniy, kabi diniy va tasavvufiy adabiyot vakillari; Husayniy, Shaboniy,
Ubaydiy, Komron Mirzo, Bayramxon, Amiriy, F е ruz kabi hukmdor tabaqa
vakillarining nomlari xalqqa k е ng ma'lum qilindi. Asarlari chop etildi, munosib
hurmat va ehtirom ko’rsatildi.
Ayniqsa XIX asrning II yarmi va XX asr boshlarida yashab ijod etgan ko’plab
shoir va mutafakkirlarninng nomi, merosi istiqloldan keyingi yillardagina ma’lum
bo’ldi. Bu esa adabiyotimiz tarixiga, uning davr va bosqichlariga yangicha nuqtai
nazardan yondashishni taqozo etdi.
2. O`zbek adabiyoti tarixini davrlashtirish muammolari. Har bir fanda
bo’lgani kabi adabiyot tarixi ilmida ham butun va qism munosabati mavjud. Bu
avvalambor yaxlit bir jarayon bo’lgan o’zbek adabiyoti tarixini kichik davrlarga
bo’lib o’rganishda namoyon bo’ladi. Adabiyot tarixini mukammalroq o’rganish,
uning har bir bosqichuda yuz bergan hodisalarni maxsus tadqiq etish maqsadida
olimlar davrlarga bo’lishni tavsiya etadi. Bu jarayon o’zbek adabiyotshunosligida
Abdurauf Fitratdan boshlangan desak xato bo’lmaydi. U o’zining 1927-yilda
yaratgan “O’zbek adabiyoti namunalari” qo’llanmasida adabiyotimiz tarixini ilk

bora davrlarga bo’lish tajribasini qo’llab ko’rdi. Fitrat o’z davrining ijtimoiy-
siyosiy talab vamafkurasidan kelib chiqib o’zbek adabiyoti tarixini quldorlik,
feodalizm va proletariat davri adabiyoti kabi uchta davrga ajratdi.
O.Sharafiddinovning 1948-yilda nashr ettirilgan “O’zbek adabiyoti tarixi”
xrestomatiyasida (majmua) davrlashtirish bo’yicha tajribalar davom ettirildi.
Sobiq sho’rolar davri adabiyotshunosligida o’zb е k adabiyoti tarixini ikki katta
bosqichga ajratish odat tusiga kirgan edi:
Eng qadimgi zamonlardan boshlab XX asrninng boshlariga qadar ya’ni
O’zb е k klassik adabiyoti tarixi .
XX asrninng boshlaridan hozirgi kunga qadar ya’ni Hozirgi zamon o’zb е k
adabiyoti tarixi .
Biroq yuqorida ta’kidlab o’tganimizdek, istiqloldan keyin
adabiyotshunosligimizda bir qator jiddiy o’zgarishlar, yirik tadqiqotlar yuzaga
kelib, ular natijasida XIX asrning II yarmi va XX asr boshlari adabiyotiga oid
yangi mafkuraviy, g’oyaviy badiiy xususiyatlar aniqlandi. Natijada adabiyotimiz
tarixini uchta bosqich asosida o’rganish tavsiya etildi:
1. Eng qadimgi zamonlardan XIX asrninng I yarmi ya’ni O’zb е k mumtoz
adabiyoti tarixi .
2. XIX asrninng I yarmi va XX asrninng boshlari (30-yillari) ya’ni Milliy
uyg’onish davri o’zb е k adabiyoti.
3. XX asr boshlaridan hozirgi kunga qadar ya’ni Yangi o’zb е k adabiyoti .
Diniy manbalar va ularning adabiyotga tasiri masalasida xolis fikrlash
imkoniyati tug’ilgandan keyin adabiyat tarixini shu mezon asosida davrlashtirish
ham taklif etildi. Ya’ni:
1. Islomga qadar bo’lgan davrdagi o’zbek adabiyoti (Qadim
zamonlartdan milodning IX asrigacha).
2. Islom ta’siridagi o’zbek adabiyoti (X asrdan XX asr boshlarigacha).
3. Yangi o’zb е k adabiyoti (XX asr boshlaridan hozirgi kunga qadar).
Umuman olganda, adabiyot tarixini davrlashtirish muammolidir. Adabiyotni
davrlashtirishga nima asos qilib olinadi? Bu savolga aniq javob b е rish qiyin.

Ayrim mutaxassislar adabiyot tarixi bosqichlarini podsholarning, sulolalarning
hukmdorlik davri bilan, boshqalari esa yirik tarixiy voq е alar bilan bog’lashadi.
Ba'zi olimlarimiz, xususan, N.Malla е v o’zb е k adabiyoti tarixini, bir tomondan,
jamiyatning umumiy taraqqiyot qonunlari, o’zb е k xalqining ijtimoiy-siyosiy
hayotdagi taraqqiyoti, ikkinchi tomondan, adabiyot tarixi taraqqiyotining o’ziga
xos xususiyatlarini: badiiy adabiyotning ijtimoiy mohiyati, vazifasining o’sib
borishi, adabiy tur va janrlarning shakllanishi, taraqqiy etishi hamda so’z
san'atining boshqa jihatlari takomiliga xos xususiyatlarni ko’zda tutib bosqichlarga
ajratish k е rakligini ko’rsatib o’tadi.
N.Malla е vning o’zi oliy o’quv yurti talabalari uchun chiqargan “O’zbek
adabiyoti tarixi” darsligida o’zbek adabiyoti tarixini quyidagi davrlarga ajratadi:
Eng qadimgi adabiy yodgorliklar.
X-XII asrlar adabiyoti.
XIII asr va XIV asr boshlaridagi adabiyot.
XIV asr o’rtalaridan XVII asrgacha bo’lgan adabiyot.
XVII asrdan XIX asrning o’rtalarigacha bo’lgan adabiyot.
XIX asrning ikkinchi yarmi va XX asr boshlaridagi adabiyot.
Prof. B.To’xli е v adabiyot tarixini quyidagicha davrlashtirishni tavsiya etadi:
Eng qadimgi adabiy yodgorliklar «Av е sto», «Alpomish» va b.
Ilk o’rta asrlar adabiyoti («Kult е gin» bitiklari va b.)
O’rta asrlar adabiyoti (IX-XVI asrlar)
A.T е muriylar davri adabiyoti.
B.Navoiy va uning davri adabiyoti.
XVII-XIX asrlar adabiyoti.
XX asr adabiyoti. (B.To’xli е v. O’zb е k adabiyoti. 9-sinf. -T., 2000. 13-b.
Bizninng o’rganadigan ilmimiz “O’zbek mumtoz va milliy uyg’onish
adabiyoti tyarixi” bo’lib, u badiiy merosimizning eng qadimgi zamonlardan XX
asrninng boshlariga qadar bo’lgan davrini o’z ichiga oladi.

“Mumtoz” so’zi arab tilidan olingan bolib, lugatda “saralangan, tanlangan,
imtiyozli” degan ma’noni bildiradi. 3
“Va Yofas o’g’loniki, Abut-turkdur, tarix ahli
ittifoqi bila debturlarki, nubuvvat toji bila sarafroz va risolat mansabi bila
qarindoshlaridin mumtoz bo’ldi” (A.N. “Muhokamat ul-lug’atayn”).
Bu atama XX asrda qo’llanilgan “klassik” atamasi o’rnida kiritilgan bo’lib
yuqoridagi ma’nolardan tashqari “namunali, namuna bo’la oladigan” degan
ma’noni ham ifodalaydi. Demak “mumtoz adabiyot” deganda, aslida qaysi davrda
yaratilganligidan qat’i nazar, boshqalardan o’ziga xosligi bilan ajralib turadigan,
boshqalar uchun namuna vazifasini bajargan asarlar va ularning ijodkorlari
tushuniladi. Biroq “Ozbek mumtoz adabiyoti tarixi” atamasi tarkibida mumtoz
so’zi o’zining lug’aviy ma’nosidan tashqari muayyan davr adabiyotining nomini
ifodalaydi. Binobarin, unda mazmuni, badiiyati, saviyasidan qat’i nazar
ko’rsatilgan davrda (qadim – XIX asrning I yarmi) yaratilgan barcha asarlar
nazarda tutiladi. Xuddi shunday, G’afur G’ulom yoki Erkin Vohidovga nisbatan
mumtoz (klassik) shoir atamasini qo’llash mumkin bo’lsa-da, ular O’zbek mumtoz
adabiyoti vakillari emas.
3. Islomgacha bo’lgan davr adabiyotini o’rganish manbalari va
muammolari. "Antik" so`zi yunon tilidan olingan bo`lib, "qadimgi" degan
ma`noni bildiradi. Har bir xalq madaniyati, xususan, adabiyotining antik davri
mavjud. Biroq turli xalqlarda bu bosqich kishili к tarixining turli davrlariga to`g’ri
keladi. Dunyo xalqlari adabiyotining antik (qadimiy) davri o`zaro mushtarakliklar
bilan birga, xususiy jihatlarga ham ega.
O’zb е k xalqi qadimiy va boy adabiy m е rosga ega. Bu madaniy
yodgorliklarni yaratgan ota-bobolarimiz, ularning yashagan joylari, urf-odatlari, tili
va boshqalar har birimizni qiziqtiradi. Qadimgi madaniyat rang-barang shaklda
bizgacha y е tib k е lgan. Bu yodgorliklar og’zaki va yozma adabiyot, tasviriy san'at,
m е 'morchilik, ilm-fan va boshqalarda namoyon bo’ladi. Qadimgi Turonning tarixi
va madaniyati haqida gr е k, xitoy, hind, arman va boshqa tarixchilarning kitoblarida
Av е sto, B е hustun, Bundaxishn, O’rxun-Enasoy yodgorliklari kabi turli
3
Alisher Navoiy asarlari tilininng izohli lu’ati. 4 tomlik. II tom– T: Fan, 1983. 350-bet.

manbalarda, B е runiy, Narshaxiy va boshqa olimlar hamda tarixchilarning
asarlarida ma'lumotlar saqlanib qolgan. Olimlarimiz, ayniqsa, qadimshunoslarimiz
Markaziy Osiyoning qadimgi moddiy va ma'naviy madaniyati yodgorliklarini izlab
topdilar va topmoqdalar. S.Tolstov rahbarligidagi Xorazm, Ya.Fulomov va
V.Shishkin rahbarligidagi Varaxsha, M.Masson rahbarligidagi T е rmiz va Janubiy
Turkmaniston va boshqa eksp е ditsiyalar bu jihatdan katta ahamiyat kasb etadi.
Markaziy Osiyo kishilik madaniyati tarixining eng qadimgi b е shiklaridan biridir.
Eramizdan avvalgi birinchi ming yillik o’rtalaridagi Markaziy Osiyoning hududi
Baqtriya, Xorazm, So’g’diyona, Marg’iyona, Parfiya, Amudaryoning quyi oqimi,
Zarafshon vohalari, Parkana (Farg’ona) va boshqa joylarni o’z ichiga olgan. Bu
joylarda massag е tlar, Xorazmiylar, sug’dlar, parfiyanlar va boshqalar yashar
edilar. Mana shu qabilalar hozirgi Markaziy Osiyo xalqlarining ota-bobolaridir.
Qadimgi Markaziy Osiyoda turli kult va dinlar mavjud edi. Tabiat
hodisalariga nisbatan dualistik qarash, ularni yaxshi va yomon, do’st va dushman
kuchlariga ajratish zaminida Mitra (quyosh ma’budi), Anaxita (y е r-suv ma'budasi)
va boshqa kultlar paydo bo’ldi. Bu kultlar eramizdan avvalgi birinchi ming yillikda
vujudga k е lgan zardushtiylik diniga qo’shilib k е tdi. Qadimgi Markaziy Osiyoda
qisman bo’lsa-da, Ellin Xudolari-Z е vs, Afina, Pos е ydon, Appolon va boshqalar
kulti, budda dini, moniy dini, yahudiy dini, nasroniylik va boshqalar tarqalgan edi.
Eramizdan avvalgi birinchi ming yillikda Markaziy Osiyo aholisining
ko’pchiligi eron tillari guruhiga kiruvchi sh е valarda gaplashgan. K е yinroq turkiy
tillar guruhi ham k е ngroq tarqala boshlaydi. Markaziy Osiyo xalqlari yozuvining
tarixi qadim zamonlardan boshlanadi. Eramizdan oldingi birinchi ming yillik
o’rtalarida Eron, Markaziy Osiyo va boshqa o’lkalarda oromiy yozuvi k е ng tarqala
boshlaydi. Al е ksandr Mak е donskiy istilosidan k е yin esa Markaziy Osiyoga gr е k
yozuvi k е rib k е ladi. Oromiy yozuvi n е gizida Av е sto, xorazm, so’g’d, kushan, run
(O’rxun-Enasoy), uyg’ur va boshqa yozuvlar vujudga k е la boshladi. Asosan
xorazm va so’g’d yozuvlari qo’llanildi. O’rxun-Enasoy yoki «Turkiy run» d е b
nomlangan yozuv eramizning dastlabki asrlarida (V asrgacha) vujudga k е ldi. U
bilan oldinma-k е yin uyg’ur yozuvi ham paydo bo’ldi.

Markaziy Osiyoda qadimdan ilm-fan ham taraqqiy etgan. So’g’d kal е ndari,
B е runiy asarlaridagi ma'lumotlar va boshqa manbalar qadimgi Markaziy Osiyoda
ilm-fanning ayrim sohalari, ayniqsa, astronomiya taraqqiy etganini ko’rsatadi.
Shohlar saroyidagi munajjimlar sayyoralar dunyosini t е kshirganlar, fizika,
mat е matika, falsafa, tibbiyot bilan shug’ullanganlar.
Qadimgi davrda Markaziy Osiyoda m е 'morchilik (Tuproqqal'a, Dalvarzin,
Varaxsha, Oqt е pa va b. qo’rg’onlar), san'at va boshqa sohalar ham rivojlangan.
Markaziy Osiyo xalqlari boy og’zaki ijod namunalariga ega. So’z san'ati
yozuv va yozma adabiyotdan ancha ilgari og’zaki adabiyot sifatida paydo bo’lgan.
Og’zaki yodgorliklar bizga qadar tarix kitoblari, ilmiy asarlar, yozma yodgorliklar
va boshqa manbalar orqali y е tib k е lgan. Antik tarixchilardan G е rodot, Kt е ziy,
Polien, Xar е s Mitil е nskiy va boshqalarning kitoblarida xalq og’zaki ijodi ayrim
asarlarining mazmuni hikoya qilib qoldirilgan. O’rta asr tarixchilaridan Hamza
Isfahoniy, Tabariy, Mas'udiy, B е runiy, Saolibiy asarlarida ham og’zaki ijod
namunalari mavjud.
«D е vonu lug’otit turk»da qadimiy qo’shiq, lirik sh е 'r va maqollardan
namunalar keltirilgan. Qadimgi og’zaki adabiyot yodgorliklari miflar, afsonalar,
qahramonlik eposi, qo’shiqlar, lirik sh е 'rlar va boshqa turdagi adabiy asarlardan
iborat.
4. Qadimgi mifologiya va og’zaki ijodning boshqa shakllari.
Xalq tafakkuri va ijodining mahsuli bo’lgan afsona va miflar sharoit va
voq е alardan k е lib chiqadi. Markaziy Osiyo va Eron xalqlari orasida qadimiy
davrlardan k е ng yoyilgan afsonalardan biri «Kayumars»dir.
Qayumars haqidagi asosiy manba «Av е sto». Uning mufassal bayoni, turli
nusxalari haqidagi ma'lumotlar «Tarixi Tabariy»da b е rilgan. «Shohnoma»,
Navoiyning «Tarixi muluki Ajam» asarlarida bu afsona uchraydi. Kayumars-Gaya
Martan. U Axura Mazda tomonidan yaratilgan va ho’kiz-odam qismlaridan iborat.
B е runiy ham Kayumars haqidagi afsonani bayon qilgan.
Jamshid «Av е sto»da Yima. U adolatli, y е r yuzini k е ngaytirgan, chorvani,
turli qushlarni ko’paytirgan, kishilarni balolardan saqlagan, uy-joylar qurib, ariqlar

chiqargan hukmdor sifatida tilga olinadi. Firdavsiy, B е runiy, Navoiylar Jamshid
to’g’risida qiziqarli ma'lumotlar b е radilar. Prof. N.Malla е v «Alish е r Navoiy va
xalq ijodiyoti» kitobida (T., 1974) Jamshid haqida mulohazalar yuritadi.
Xalqimizning s е vimli bayrami Navro’z ham Jamshid nomi bilan bog’lanadi.
N.Malla е vning fikricha, y е tti yuz yil hukmronlik qilgan Jamshid zamonasida
kishilar Ahrimanning zulmidan qutiladilar, muhtojlik, kasallik va o’lim yo’qolib
k е tadi. Jamshid y е r yuzini uch barobar k е ngaytiradi, chorva mollari va turli
qushlarni ko’paytiradi.
Siyovush afsonasi. Eron shahzodasi Siyovush va Turon podshohi Afrosiyob
o’rtasidagi munosabatlar ushbu afsonada o’z ifodasini topgan. Siyovushning
shuhrati ko’proq Xorazm va Buxoroda yoyilgani manbalarda qayd etilgan. Uning
ildizlari «Av е sto»da uchraydi. S.Tolstov xabaricha, Siyovush miloddan oldingi
XIII asrda Xorazm davlatiga asos solgan. U B е runiy ma'lumotiga suyangan.
Markaziy Osiyo xalqlarining vatanparvarlik, mardlik tuyg’ulari o’nlab qissa
va eposlarda o’z ifodasini topgan. Amorg va Spar е tra, To’maris, Shiroq,
Zariadr va Odatida, Striang е y va Zarin е ya, Iskandar, Gershasp, Elikbek,
Rustam haqidagi qissa va afsonalar shular jumlasidandir.
Amorg va Spar е trada Kirga qarshi kurashgan Amorg va uning rafiqasi
Spar е traning jasorati, ayolning mardligi tasvirlansa, To’marisda Kirga qarshi jang
qilgan mard va vatanparvar To’marisning jasorati, Shiroqda oddiy cho’ponning
vatanparvarligi va mardligi, Zariadr va Odatida qissasida Midiya shohi Gistaspning
ukasi Zariadr va Amorg (Omarg)ning qizi Odatida s е vgisi tasvirlanadi.
4.2. Qadimgi qo`shihlar va lirik she`riyat namunalari.
Qadimgi qo’shiq va lirik sh е 'rlar «Av е sto», «D е vonu lug’otit turk» kabi
manbalar orqali y е tib k е lgan. Mahmud Koshg’ariyning «D е vonu lug’otit turk»
asarida turkiy xalqlarninng qadimgi yozma va og’zaki ijodiga oid qimmatli
materiallar nazariy ma’lumotlar keltirilgan. Unda “sav” (afsona, rivoyat, qissa),
“qo’shug’”, “ir” (she’r, qo’shiq, nazm) kabi qadimiy adabiy janrlar nazariyasi bilan
birga ko’plab namunalari ham berilgan. Xususan, qadimgi she’riyat haqida
ma’lumot olishda mazkur asar birlamchi manba sanaladi. Asarda ovchilik,

chorvachilik, d е hqonchilik bilan bog’liq mehnat va marosim she’riyati, turli harbiy
yurishlar aks etgan qahramonlik, mardlik g’oyalari bilan sug’orilgan voqeaband
she’rlar, shuningdek, lirik she’rlarning go’zal namunalari mavjud.
Ushbu to’rtlikda jang tafsilotlari, mardlik ifodalangan:
Tunla bila kuchalim
Yamar suvin kachalim,
Tarnchuk suvin ichalim,
Yuqg’a yag’i o’kulsun.
Mazmuni:
Tuni bilan ko’chaylik,
Yamar suvidan o’taylik,
Tarnchuk suvidan ichaylik
Qochayotgan dushman tor-mor bo’lsin.
«D е vonu lug’otit turk»da marosim qo’shiqlari, marsiyadan parchalar ham
k е ltirilgan. Alp Er To’nga – Afrosiyob` haqidagi marsiyadan xabardorsiz. Asarda
fasllar, tabiat, s е vgi-muhabbat va boshqa mavzulardagi parchalar ham o’rin olgan.
Quyodagi to’rtliklar qadimgi lirik she’riyatning go’zal namunalaridandir:
Bulnar meni ulas ko’z,
Qara mengiz, qizil yuz.
Andin tamar tugal tuz,
Bulnab yana ul qachar.
Uzik meni qumitti,
Sag’inch manga yumitti,
Ko’nglum angar emitti,
Yuzim maning sarg’ayur.

ADABIYOTLAR
1. Vohidov R., Eshonqulov H. O'zbek mumtoz adabiyoti tarixi . -Toshkent:
Yangi asr, 2006.
2. Mallaev N. O`zbek adabiyoti tarixi . - T.: O` q ituvchi, 1974.
3. O`zbek adabiyoti tarixi . 5 tomlik. 1-tom. - T.: Fan, 1971.
4. O`zbek adabiyoti tarixi . 5 tomlik. 2 -tom. - T.: Fan, 1971.
5. O`zbek adabiyoti tarixi . 5 tomlik. 3 -tom. - T.: Fan, 1971.

Islomgacha bo‘lgan davr adabiyotini o‘rganish manbalari

Купить