Issiqlik almashinuv aparatlarining konstruksiyasi, issiqlik tashuvchilar va ularning energetik hisobi - Физика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	1.5MB
Покупки	0
Дата загрузки	26 Сентябрь 2019
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Физика

Issiqlik almashinuv aparatlarining konstruksiyasi, issiqlik tashuvchilar va ularning energetik hisobi

Купить

MUNDARIJA Kirish… ……………………………………………………………. . 3 I-b о b. Shamollatish tizimi 1.1 Ishlab chiqarish xonalarini shamollatish …………………………….. 10 1.2 Tаbiiy shаmоllаtish… ……………………………………............. 11 1.3 Sun’iy shаmоllаtish ………………………………………………. 15 1.4 Sun’iy sh а m о ll а tish qurilmal а rining tuzilishi v а ishl а shi. Ventilyatorlar…………………………………………….………... 16 II-b о b. H а v о ni m а r о ml а sh (k о ndensatsiyal а sh) tiziml а ri 2.1 N а m hav о term о din а mik а si………………………………………. 24 2.2 N а m hav о ning I -d-diagrammasi....................................................... 27 2.3 H а v о ni k о ndets а tsiyal а sh tiziml а rining prinsipi а l chizm а l а ri……………………………………………………......... 38 2.4 H а v о ni k о ndets а tsiyal а sh tiziml а rini s о vuqlik bil а n t а ’minl а sh m а nb а l а ri

muhim v а zif а l а rni hal qilishni taqazo qiladi. Bu sohad а Prezidentimiz I. А .K а rim о v tm о nid а n bir qator muhim qarorl а r qabul qilingan Respublik а mizd а energiyani tejashg а qaratilg а n d а vl а t siyos а ti а m а lg а о shirilm о qd а . H о zirgi kund а quril а yotg а n yirik ishl а b chiqarish insh оа tl а ri qatorid а F а rg` о n а v о diysini elektr energiyasi bil а n munt а z а m t а ’minl а sh imk о niyatini ber а dig а n uzunligi 165 kel о metrlik А ngren issiqlik elektr st а ntsiyasi - "O`zbekiston", yuqori kuchl а nishli elektr uz а tish liniyasi b а rp о etilg а nini а l о hid а t а ’kidl а sh j о iz. Sird а ryo issiqlik elektr st а ntsiyasini "Sug’diyon а " kuchl а ntirish st а ntsiyasi bil а n b о g’l а ydig а n G’uz о r-Surh о n yuqori kuchl а

v а rek о nstruktsiya qilish, texnik v а texn о l о gik qayta jihozl а sh bo’yicha l о yihal а r t а xmin а n 6 milli а rd d о ll а rni tashkil qiladi. Bugun T о shkent, N а v о iy v а T а llim а rj о nd а gi ucht а issiqlik elektr st а ntsiyasid а m а vjud bo’lgan tej а mk о rligi p а st g а z qurilmal а ri o’rnig а z а m о n а viy bug’-g а z qurilmal а rini b а rp о etish l о yihal а ri ustid а ish о lib b о rilmoqda. А lb а tt а , bu l о yihal а rni а m а lg а о shirish uchun k а tt а gin а investitsiya kerak bo’ladi. Lekin issiqlik energiyasi ishl а b chiqarishd а energiya m а nb а l а rid а n f о yd а l а nish h а jmini jahon st а nd а rtl а ri d а r а j а sid а qisq а rtirishg а erish а dig а n bo’ls а k, bund а n kel а dig а n s а m а r а s а rf qilingan h а r а j а tl а rni h а r j

t а yyorl а sh, ul а rning ilmiy s а l о hiyatini о shirish b о r а sid а h а m fikrl а r bildirildi. Ilmiy mun о z а r а l а rd а t а l а b а - yoshl а r t о m о nid а n yar а til а yotg а n 30 d а n ortiq ilmiy ishl а nm а l а r, g’oya v а l о yihal а r muh о k а m а etildi. O’zbekiston Respubkasi Prezidenti Isl о m K а rim о v Xit о y bilan o’rtasid а gi t а shrif d о ir а sid а kimyo, neft- g а z, energetik а , tr а nsp о rt s о hal а rid а yirik s а rm о yaviy l о yihal а rni а m а lg а о shirish to`g`risid а gi bitiml а r imz о l а ndi. Bu hujj а tl а r, juml а d а n, Dehq о n о b о d k а liyli o’g’itl а r z а v о dining ikkinchi n а vb а tini b а rp о etish, А ngren shahrid а а vtolm о bill а r v а qishloq xo`j а ligi texnik а si uchun shin а l а r ishl а b chiqarishni tashkil qilis

aytganda, bu dastur xayotda o‘z fikriga, o‘zining qarashlari va qat’iy grajdanlik pozitsiyasiga ega bo‘lgan, har tomonlama yetuk va mustaqil fikrlaydigan shaxsni shakllantirishni maqsad qilib qo‘yadi. Mamlakatimizda 1500 dan ortiq yangi kasb-hunar kolleji va akdemik litsey barpo etildi. Siz, konferensiya qatnashchilarining ko‘pchiligi ushbu bilim maskanlari bilan tanishar ekansiz, ular o‘z me’moriy qiyofasi va texnik ta’minotiga ko‘ra eng yaxshi oliy o‘quv yurtlaridan aslo qolishmasligiga ishonch hosil qilishingiz mumkin. Kasb-hunar kollejlaridagi zamonaviy o‘quv laboratoriya, kompyuter va ishlab chiqarish asbob-uskunalari o‘quvchilar uchun umumiy fanlar bo‘yicha nafaqat to‘liq bilimlar hajmini egallash ayni vaqtda ushbu o‘quv yurtlardagi zamonaviy texnika va texnologiyalarni o‘zlashtirish

tashkil etayotganiga e’tiboringizni qaratmoqchiman. Mamlakat umumiy yillik budjetining qariyb 60 foizi ijtimoiy sohaga yo‘naltirilmoqda va buning yarmi ta’lim sohasiga tug‘ri keladi. Respublikamiz ilm- fani ham boshqa sohalar kabi markaz manfaati, va mafkurasiga xizmat qilar edi. Markazda bo`lgan tinimsiz taziqlarga qaramay 80- yilning ikkinchi yarmidan O`zbekiston ilm-fanida bir qator o`zgartmalar sodir bo`ldi. O`zbekiston fanlar akademiyasi, oily o`quv yurtlari tizimidagi ilmiy tatqiqot muassasalari ilmiy laborotoryalar o`z faoliyatini takommillashtirishga harakat qila boshladi. 1989- yil 28- noyabirda O`zbekiston fanlar akademiyasida bo`lib o`tgan uchrashuvda so`zlagan nutqida I.A Karimov ilm- fanni yuksaltirish borasida mavjud muommo va vazifalarga atroflicha to`xtalib o`tdi, unda fan

O`zbekiston rahbari jamiyat taraqqiyotida olimlarning o`rni masalasiga to`xtalib o`tar ekan,, hozir har bir olim, ayniqsa jamiyatshunos olim o`z ilmiy faoliyatini respublika muammolariga o`z xalqi va butun mamlakatimiz taqdiriga muvofiqlashtirilishi lozim. Ravshankin bunday intilish jamiyatshunos olimlar ilmiy va ijtimoiy faoliyatning birligi xarakterini, ularning respublika ijtimoiy hayotidagi amaliy ishtirokini belgilab berishi kerak`` deb takidlash bilan birga, ijtimioy hodimlar o`z fikrlarini erkin, masuliyat bilan ifoda etishlari uchun sharoit yaratish, ularning ijodiy va ijtimoiy faolligini rag`batlantirish ilmiy tatqeqotlarini bajarish uchun davlat buyurtmalarining tanlov sestemasini shakillantirishni ham bayon etdi. Prezidentimiz ta`lim- tarbiya - ong mahsuli ayni vaqtda ong daraja

ijtimoiy rivojlanishning o‘ziga xos yo‘lini tanlashi kadrlar tayyorlash tuzilmasi va mazmunini qayta tashkil etishni zarur qilib qo‘ydi va qator chora-tadbirlar ko‘rishni: «Ta’lim to‘g‘risida"gi Qonunni joriy etishni (1992 yil); yangi o‘quv rejalari, dasturlari, darsliklarini joriy etishni, zamonaviy didaktik ta’minotni ishlab chiqishni, o‘quv yurtlarini attestatsiyadan o‘tkazishni va akkreditatsiyalashni, yangi tipdagi ta’lim muassasalarini tashkil etishni taqozo etdi 4 . Ishning dolzarbligi: Bitiruv malakaviy ishning dolzarbligi shu bilan xarakterlanadiki, mexnat obyektlarida talab etiladigan darajada tabiiy va sun’iy shamollatish tizimlari tanlanadi. Bu esa ish unumdorligini va shu obyektda xizmat qiluvchi xodimlarning unumli mexnat qilishligini ta’minlaydi va bunday sharoitni yarat

ta’minlovchi nazariy sikl xisoblangan Arximed, Grasgof, Reynolds kriterial tenglamalarining о‘zaro bog‘liqligini о‘zgarishi bir vaqtda ishning ilmiyligini aniqlaydi. I-BOB. SHAMOLLATISH TIZIMI 1.1. Ishlab chiqarish xonalarini shamollatish Shamollatish tizimi ish jarayonida ishchilarga me'yoriy sharoit yaratib berishda hamkorlik qiladi. Ya'ni, ishchilarni charchashdan, chang va gazdan himoyalaydi hamda ish unumdorligini oshirishda muhim o'rin tutadi. 10

Birinchilar qatorida ishchilarning ish jarayonini o'rganib, shamollatish tizimiga bog'liqligini aniqlab, bu omillar havoning harorati, nisbiy namligi, tezligi va tozaligidir, degan edi Rossiya olimi I.I. Flaviskiy. Inson organizmi shunday tuzilganki, odam tanasidagi bo'lgan issiqlik doimo uzatilib turishi kerak. Shundagina odam o'zini sog'lom his qila oladi. Bu o'zgarishlarni termoregulatsiya deyiladi. Inson sog' bo'lsa, uning tana haroratiC 5, 36 da bo'ladi. Shamollatish ishlab chiqarish xonalaridagi havoni keragicha almashtirishni ta'minlaydi va ishlovchilar uchun hamda texnologik jarayonlarning borishi uchun qulay sharoit yaratadi. Shamollatish tizimi ishlab chiqarish xonalaridagi havoni keragicha almashtirishni ta'minlaydi va ishlovchilar uc

Agar Tt t 1 , unda TI    ( I — shamollatiladigan havoni solishtirma og'irligi; y T - tashqi havoni solishtirma og'irligi). Issiqlik bosim quyidagi formula orqali ifodalanadi: ] [), ( 1 1 Pa h h h H T T         Shamol bosimi . Shamol binoning shamolga ro ' para tomonidan ta ' sir qilganda havoning yuqori bosimi , shamolga teskari tomonidan ta ' sir qilganida esa havoning past bosim yuzaga keladi . 1.2-rasmda shamol bosimining bino atrofida taqsimlanishi keltirilgan. Ortiqcha bosim "+" ishorasi bilan, past bosim esa "-" ishorasi bilan, shamolning yo'nalishi strelka bilan, shamolning tezligi sh bilan ko'rsatilgan. Ortiqcha bosim yoki siyraklanishning kattaligi ushbu formuladan aniqlanadi:   Pa va p sh , 2 2  bunda : a - aerodinamik

Xonada ikkita tuynuk orqali havo almashinuvini ko'rib chiqamiz. 1.2-rasmda shamol bosimi sxemasi ko'rsatilgan. Havo almashinuvini aniqlash uchun ochiq tuynuklarning yaqinidagi aerodinamik koeffisientlar 1a va 2a , to'siqlar kesimining yuzi yF va 2F , shuningdek, shamolning tezligi boshlang'ich ma'lumotlar bo'lib xizmat qiladi. Xona ichidagi havoning harorati tashqi havoning haroratiga teng, havoning zichliklari ham teng. Binodan tashqarida ochiq tuynuklari yaqinidagi havo bosimi (1.2) formuladan aniqlanadi: ) (, 2 2 1 1 Pa v a p sh  (1.1) ) (, 2 2 2 2 Pa v a p sh  (1.2) Xona ichidagi havo bosimi ma'lum emas. Shu sababli u xp bilan belgilanadi. Xona ichidagi havoni almashtirish uchun xp kattalik 2p dan katta va 1p dan kichik bo'lishi kerakligi sababli bu

bo'ladi:, 1 22 22 21 21 2 1 1     F F p p p   (1.8) , 1 21 21 22 22 2 1 2     F F p p p   (1.9) Keyin G ning qiymatini (1.10) ifodadan (1.7) tenglamaga olib kelib qo'yilsa, xonadagi havo almashinuvini aniqlash formulasi hosil bo'ladi: 22 22 21 21 2 1 2 2 11 ) (2 F F p p F F G           . (1.10) (1.11) ifodasini (1.8) tenglamaga qo'yganda yuqoridagi formulalar hosil bo'ladi. shp bilan belgilanadigan to'liq shamol bosimi qilib, 2 1 p p  bosimlar farqini olish mumkin: 2 1 p p psh    (1.11) U holda (1.12) tenglama quyidagi ko'rinishni oladi: 22 22 21 21 2 2 11 2 F F p F F G sh           (1.12) Yong'in chiqqanda binoning turli tomonlaridagi eshik va derazalarni ochib qo'yib, xonani jadal shamollatish kerak. Xonani devorlar

shamollatish uch xil bo'ladi: 1.Havo beruvchi moslama (1.3- a rasm). Tashqi havo, havo taqsimlagich (1) dan o'tib havo tozalagich (2) da tozalanib, isitkich (3) da isitilib, ventilator (4) dan quvurlar orqali havo beruvchi tuynuk (5) lar yordamida sexga uzatiladi. Bunda ifloslangan havo derazani va eshikning tirqishlari orqali tashqariga chiqib ketadi. Bu sexga aloqasi bo'lmagan xonalar va tashqi muhitni ifloslantiradi. 1. Havo so'ruvchi moslama ( 1.3- b rasm). Sexdagi havo ventila torlar (4) yordamida, so'ruvchi tuynuklar (6) orqali sexdan so'rib olinadi. So'rilgan havo tozalagich (7) da tozalanib, quvurlar yordamida tashqi muhitga uzatiladi. Bu moslamaning kamchiligi, havo tashqi muhitdan tozalamasdan sexning ichiga kiradi. Bundan tashqari, sexning ichida havo

1.3-rasm. Sun'iy shamollatish. a — havo beruvchi moslama; b — havo so'ruvchi moslama; d — havo beruvchi va so'rib oluvchi moslama; 1 — havo taqsimlagich; 2 — havo tozalagich; 3 — isitkich; 4 — ventilator; 5 — havo beruvchi; 6 — so'ruvchi tuynuk; 7 — havo tozalagich. transporti orqali so'rib olish. Mashinalardan chiqqan chiqindi va changli havoni faqat havo transporti yordamida bajariladi. 1.4. Sun`iy shamollatish qurilmalarining tuzilishi va ishlashi. Ventilatorlar Ventilatorlarning vazifasi sun'iy shamollatish, mo'tadillash va havo transportida havoni harakatga keltirishdan iborat. Ventilatorlar ikki xil bo'ladi: markazdan qochma va o'qsimon ventilatorlar. Markazdan qochma ventilatorlarning 1.4-rasmda sxemasi keltirilgan. Ishchi g'ildiragi (l)ning,

1.4-rasm. Markazdan qochma ventilatorining sxemasi 70 Ñ× (hamma o`lchamlari ishchi g`ildiragining diametriga nisbatan foizlarda berilgan). parraklari orasidan markazdan qochma kuch hisobiga havo kojuxga jo'natiladi, u yerdan chiqish yo'li orqali (3) quvurlarga uzatiladi. Ventilator C Ч -70 ning foydali ish unumdorligi 0,8 ga yetadi. Markazdan qochma ventilatorlar o'ng va chapga aylanadigan qilib yasaladi. O'ngga aylanadigan ventilatorlarning ishchi g'ildiragi, soat strelkasi bo'yicha aylanadi. Chapga aylanadigan ventilatorlarning ishchi g'ildiragi soat strelkasiga teskari aylanadi. Ishchi g'ildiragining diametriga qarab, ventilatorlarni qolgan o'lchamlari detsimetrlarda topiladi. Misol. O'qsimon ventilator №6 ishchi g'ildiragining diametri 6 dm

1.5-rasm. O`qsimon ventilator: 1-qobiq; 2-parraklar; 3-elektromotor. soni o'lchamsiz to'liq bosim koeffisientini teng va 10 soniga ko'paytirilganligini; oxirgi ikki raqam — ventilator- laming tez harakatchanligini bildiradi. Ventilatorning to'la bosim koeffisienti quyidagi formula orqali aniqlanadi:2   p p (1.13) bunda P — ventilatorning maksimal foydali ish koeffisientida to'la bosim, Pa;  - havoning zichligi, kg/m 3 ;  - ventilator ishchi g'ildiragining tezligi, m/s. Ventilatorning tez harakatchanligi quyidagi formula orqali topiladi: p L p n n p L B   3 1 4 2 (1.14) bunda: V — ventilatorni tez harakatchanligi; L — ventilatorning ish unumdorligi, m./s; P — to'la bosim, Pa; n — ishchi g'ildirigining to'la aylanma harakati tezligi, 1/min. Yuqori

Tolali materiallarni so'rishda o'rta va yuqori bosimli markazdan qochma ventilatorlar ishlatiladi. 1.6-rasmda changli markazdan qochma ventilator sxemasi keltirilgan. СП 6-46 seriyali. Bu ventilatorlarning bosimi -2000 Pa, 6,0 FIK . O'qsimon ventilatorlar. Ularda havoning kirish va chiqish yo'nalishi o'qqa parallel bo'lgani uchun o'qsimon ventilatorlar deb ataladi. O'qsimon ventilatorlarning tuzilishi markazdan qochma ventilatorlarga nisbatan oddiy va ixcham bo'ladi. Ularda bosim kam va foydali ish koeffisienti ham markazdan qochma 1.6-rasm. СП 6-46 seriyali markazdan qochma chang ventilatorining sxemasi. 1 —ishchi g'ildiragi; 2-ventilator qobig'i; 3— chiqib ketish yo'li; 4- havo kirish yo'li. ventilatorlarga nisbatan kam. O'qsimon v

o'qsimon torn ventilatorlari umumiy havoni so'rib olish ventilatsiyasida ishlatiladi (1.7-rasm). 1.7-rasm. O'qsimon torn ventilatori: 1—temirbeton stakani; 2— himoyalovchi panjara; J-kollektor; 4— korpus; 5-elektromotor; 6—ishchi g'ildiragi; 7 diffuzor; 8-o'zi ochiladigan klapan; 9-zont; 10-lyuk. Markazdan qochma torn ventilatorlari , havoni so ' rib olishda ishlatiladi (1.8- rasm ). Ventilatorlarni aerodinamik xarakteristikasi (1.9- rasm ) ularning ish unumdorligi va bosimi , foydali ish koeffisienti orasidagi bog ' liqlik har xil aylanma harakatida ventilatorlarni tanlashda xizmat qiladi . Ventilatorlar uchun elektr motorning foydali ish quvvati quyidagi formula orqali hisoblanadi : , 1000 3600 1.1 .. uza B B kf P L N         (1.15) bunda: L — ventilat

1.8-rasm. Markazdan qochma torn ventilatori: 7-temirbeton stakan; 2-o'zi ochiladigan klapan; 3— havoning kirish yo'li; 4— asosi; 5—yumshoq taglik; 6 —himoyalovchi silindr; 7—kojux; 8— ventilatorning o'matiladigan joyi; 9-qopqoq.VP — ventilatorning to'liq bosimi, Pa; mo'tadillash uchun 1200 700    BP Pa, havo beruvchi ventilatorlar uchun 500 400    BP Pa, havo tozalagichlar esa 1200 900    BP = Pa; B  — ventilatorning foydali ish koeffisienti; uza - uzatuvchi privodi elektromotordan ventilatorgacha remen 0,92-0,94 bo'lsa, mufta 97,0 95,0   uza bo'lsa koeffisient 1,1 bu quvurlarni mustahkam emasligini, germetikligini hisobga oladi. —Ventilatorlarni uch tenglik qonuni mayjud: 1-qonun — ventilatorlarning ish unumdorligi ularning g'ildiragini aylan

1.9-rasm. TS4-70 №6 seriyali markazdan qochma ventilatorning xarakteristikasi.2 1 2 1 2         n n P P (1.17) 3-qonun - Ventilatorlarning quwati ular g'ildiragini aylanma harakat tezligiga to'g'ri mutanosib. 3 1 2 1 2       n n N N . (1.18) Bu qonunlar shuni ko`rsatadiki, ventilatorlarning ish unumdorligini orttirsak, unda elektromotorning quvvatini kubiga oshirishga to`g`ri keladi. 1-misol. Ventilator ish jarayonida soat m / 40000 3 havoni harakatga keltirib kW5,8 energiya sarflaydi. Ishchi g`ildiragining aylanma harakati hisobiga havo hajmini soat m / 50000 3 ga orttirsak ventilator valida quvvat qilib o`zgaradi? 22

Ventilatorlarning 1- va 3-qonunlari qo`llanilsa, quyidagi ifodalar hosil bo`ladi:432 31 32 31 2 1 L L n n N N   yoki 3 2 50000 40000 5,8     N bundan kW N 6, 16 5,8 4 5 3 2       . Bundan ko`rinib turibdiki, ventilatorning quvvati ikki baravar ortadi, ish unumdorligi esa faqat 25 % ortadi. Sababi shuki, quvurning ko`ndalang kesimi o`zgarmagan holda havoning tezligi ortadi; demak quvur ichidagi qarshilik tenglik qonuniga asosan havo tezligining kvadrati hisobiga ortadi [4]. II-b о b. H а v о ni m а r о ml а sh (k о nditsiyal а sh) tiziml а ri. 2.1 Nam havo termodinamikasi 23

Xonalarda amalga oshiriladigan maishiy va texnologik jarayonlar odatda, zararliklarni ajrab chiqishi bilan sodir bo`ladi. Ventilatsiya texnikasida zararliklar deb, umumlashtirilib xonaga ortiqcha issiqlik, namlik, gaz va bug‘lar, shuningdek, havo orqali kiradigan changlarga aytiladi. Konditsatsiyalashda xonadan ifloslangan havo olinib, tozasi uzatiladi. Shunday qilib, ventilatsiya va havoni konditsiyalash jarayonlarida havo asosiy ishchi muhitdir. Havoning xususiyatlari uning gazli tarkibi, issiqlik va namlik holati, zararli gazlar, bug‘lar, changlar mavjudligi bilan aniqlanadi. Bizning atrofimizdagi havo gazlar aralashmasidan tashkil topgan: azot gazi2 N ( % 13 78, hajmi bо‘yicha), kislorod 2 O (20, 9 %), inert gazlar argon va boshqalar ( % 0,94 ), 2 CO (0,03 %)-karbonat angidrid va boshq

T m V P hq hq .. .. 69, 286 , (2.3) T m V P bs bs .. .. 89, 461  . (2.4) Nam havoning asosiy parametrlari: 1. Havoning tarkibiy namligi deb, nam havoda uning kg1 quruq qismiga tо‘g‘ri keladigan suv bug‘larining massa miqdoriga aytiladi va d harfi bilan belgilanadi: kg g P P P P P T V P T V P m m d bs b bs hq bs hq bs hq bs / , 622 622 1000 69, 286 89, 461 1000 .. .. .. .. .. .. .. ..      . (2.5) 2. Havoning namlik sig`imi deb, to`la tо‘yingan nam havoda uning kg1 quruq qismiga tо‘g‘ri keladigan suv bug‘larining massa miqdoriga aytiladi va Td harfi bilan belgilanadi: kg g P P P P P T V P T V P m m d bs b bs hq bs hq bs hq bs / , 622 622 1000 69, 286 89, 461 1000 .. .. .. .. .. .. .. ..      (2.6) 3. Havoning nisbiy namligi deb, bir xil temperatura (haroratda) nam havodagi suv b

3 .. .. .. .. .. .. .. / , 002165,0 m kg T P T R P V T R V P V m bs bs bs bs bs bs bs     (2.9) Nam havo uchun: 3 .. .. .. .. .. / ), 001323,0 003488,0(1 ] 002165,0 ) ( 003488,0[1 m kg P P T P P P T V m m bs b bs qbs b bs hq          (2.10) Bu yerda: T-nam havoning temperaturasi, K; .. , bs b P P -mos ravishda atmosfera va suv bug‘larining bosimi, Pa . 5. Nam havoning issiqlik sig‘imi uning quruq qismi va suv bug‘larining issiqlik sig‘imlari yig‘indisiga teng: quruq qismi uchun ) /( 005,1 . K kg kJ Cqq   , suv bug‘lari uchun: ) /( , 0018,0 1000 8,1 1000 .. K kg kJ d d d C bs    (2.11) 6. Havoning entalpiyasi (issiqlik miqdori). Havodagi issiqlik miqdorini kо‘rsatadi va I harfi bilan belgilanib, kJ / ( kg quruq havo) birligida о‘lchanadi. Quruq havo entalpiyasi: kg kJt t

2.2. Nam havoning d I diagrammasi Bu diagramma havoning hamma parametrlarini bir-biri bilan bog‘laydi. Diagrammani 1918-yilda prof. L.K.Ramzin taklif etgan. Qiya burchak koordinat sistemasida quriladi, absissa va ordinata o`qlari orasidagi burchak  135 ga teng (2.1-rasm). Abssissa о‘qi bо‘ylab havoning tarkibiy namligi miqdori d qо‘yiladi, ordinata о‘qiga esa uning entalpiyasi I . Bundan tashqari, diagrammada bir xil temperaturalar t (izotermalar), nisbiy namlik  , zichlik  , suv bug‘larining parsial bosimi ..bsP chiziqlari о‘tkazilgan. Diagramma konkret atmosfera bosimi uchun quriladi. Qurish paytida nam havoning termodinamik tenglamalaridan foydalaniladi. Masalan: Izotermalar const t qurish paytida entalpiya uchun bо‘lgan: 1000/ ) 8,1 2500( 005,1 d t t I    Tenglamadan foydalanam

parametrlardan:  , ,, , t d I ikkitasi ma’lum bо‘lsa, u holda d I diagrammasi yordamida qolgan hamma parametrlarni topish mumkin. 2.1-rasm. Nam havoning d I diagrammasi. Diagramma havo holatining faqat parametrlarini aniqlashda emas, balki uning holatini istalgan ketma-ketlikda va har xil jarayonlarda: qizdirilganda, sovitilganda, namlanganda, quritilganda, aralashtirilganda, о‘zgarishini qurish uchun juda qulaydir. Havoning asosiy parametrlaridan tashqari, d I diagramma yordamida yana ikkita parametrni topish mumkin. Bu parametrlar ventilyatsiya va havoni konditsiyalashning hisoblarida keng ishlatiladi: sht - shudring nuqtasining harorati va nt - nam termometr harorati (2.2- rasm). 28

2.2 -rasm. d I diagrammasida nt - nam termometr va sht - shudring nuqtasi haroratlarini aniqlash. Shudring nuqtasi deb, о‘zgarmas tarkibiy namlik miqdorida, havoning tо‘la tо‘yingan holatini aniqlaydigan nuqtaga aytiladi. Shudring nuqtasi shudring harorati bilan aniqlanadi - sht . Nam termometr harorati – bu temperaturani nam havo adiabatli namlanish jarayonini oxirida qabul qiladi. Namlangan batist materiali bilan о‘ralgan termometr yordamida о‘lchanadi. const tn chiziqlarining qiyaligi nt  . Taqriban nam termometrlarning temperaturasini const I va % 100  chiziqlardan foydalanib topish mumkin. Misol: C t C t n 0 0 20 , 30   , qolgan parametrlar topilsin ;. / 35, 11 ; / 4, 59 ; 3,5 hq kg g d kg kJ I kPa P    C t m kg kPA P sh p 0 3 2, 15 ; / 09,1 , 75,1 %; 40       ). 29

2.3 -rasm. d I diagrammasida havoni konditsiyalash tizimlari apparatlaridagi havo holatini о‘zgarish jarayonlarining qurilishi. Havoni konditsiyalashda uning issiqlik namligi holati о‘zgaradi. Bu о‘zgarishlarni hisoblash va kо‘rsatish uchun d I diagrammasidan foydalanish juda qulaydir. d I diagrammasida, havoning boshlang‘ich holatiga mos bо‘lgan 1-chi nuqtani va uning о‘zgargan holatiga mos bо‘lgan 2-chi nuqtani kо‘rsataylik (2.3 - rasm). Bu ikkita nuqtani birlashtiruvchi tо‘g‘ri chiziq, havoning issiqlik namlik holatining о‘zgarishni tavsiflaydi va jarayon nuri deb ataladi. d I diagrammasida jarayon nurining holati burchak koeffitsienti bilan aniqlanadi. Agar nam havo о‘zining holatini boshlang‘ich 1I va 1d oxirgi 1I va 2d qiymatigacha о‘zgartirgan bо‘lsa, unda quyidagi nisbatni yozi

(2.15) ifodaning surati va maxrajini jarayonda ishtirok qilayotgan havoning sarfi G ga, kg/soat, kо‘paytirib, quyidagini topish mumkin: T W Q G d d G I I op T     1000 ) ( ) ( 1 2 2 2  (2.16) bu yerda T Q -havoning holati о‘zgarishi jarayonida almashinilgan tо‘liq issiqlik oqimi, kJ/soat; opt W - havoning holati о‘zgarishi jarayonida almashinilgan namlik sarfi, kg/soat. Jarayon chiziqlari d I diagrammada bir nechta usul orqali chizib tushuriladi: hisoblar asosida bevosita chizib tushurish; d I diagrammasidagi burchakli masshtabdan foydalanib tushirish; burchakli masshtab transportidan foydalanib tushirish. Isitish va sovitish jarayonlari. Isitish eng oddiy jarayon bо‘lib, unda quruq issiq sirtdan havoga konvektiv issiqlik almashinish orqali oshkora issiqlik beriladi. Bu jarayonda ha

chizig‘i bilan kesishguncha sodir bо‘lishi mumkin. Bu nuqta havoning shudring nuqtasiga mosdir. Sovitish sodir etilsa, havodagi suvning bug‘lari kondensatsiyalanadi va havoning issiqlik, namlik holatining о‘zgarishi % 100  chizig‘i bо‘yicha pastga, chap tomonga yо‘nalgan bо‘ladi, masalan, 5-chi nuqtagacha % 100  chizig‘i bо‘yicha sovitish faqatgina oshkora issiqlikni berish bilan bog‘liqdir, shuning uchun bu jarayon murakkabroq bо‘lgan issiqlik va namlik almashish jarayoniga kiradi. 2.4-rasm. Isitish va sovitish jarayonlari kо‘rsatilgan d I diagrammasi. 1-havoning boshlang‘ich holati; 2- havoning oxirgi holati; 1-2- havoning holati о‘zgarish jarayoni. Adiabatik (izoentalpiyali) namlanish jarayoni. Suvning yupqa qatlami yoki tomchisi havo bilan kontaktda bо‘lganda ham termometr harorat

teng bо‘lgan suv bilan kontaktda bо‘lsa, unda uning holati const I 1 chizig‘i bо‘yicha о‘zgaradi, masalan, 2-chi nuqtagacha, bunda 1 kg havoning quruq qismida 1d g. namlik assimulatsiyalanadi (aralashib ketadi). Mazkur jarayonda havoning oxirgi namlik bilan tо‘yingan holati 3-chi nuqtada jarayon nurining va % 100  egri chizig‘ining kesishgan joyidir. Kondensiyalashda kо‘pincha havoni rezirkulatsiyali suv bilan adiabatik namlashdan foydalaniladi. Buning uchun purkash kamerasida suv yana nasos yordamida olinadi. Suv havo bilan uzluksiz kontaktda bо‘lgach, ham termometr haroratiga yaqin haroratiga ega bо‘ladi va kichik miqdorda (1-3% gacha) bug‘lanib, kameradan о‘tayotgan havoni namlaydi. Haqiqiy jarayon const I chizig‘idan, nam havodagi suv bug‘i ulushining issiqlik sig‘imi ortishi nati

G W d d / 1000/ 1000/ 1 2    yoki G W d d / 1000/) ( 1 2    ; ( 2.18 ) ( 2.17 ) ifodani ( 2.18 ) formulaga bо‘lganda, olamiz: w n w ct ct d d I I      2 1 2 1 2 1000)] /() [(  (2.19) Shunday qilib, nam termometr sharchasining sirtidagi jarayon burchak koeffitsientining w nct  ga teng bо‘lgan qiymatida sodir bо‘ladi. Bu yerdan, aytish mumkinki, adiabatali (izoentalpiyali) jarayon faqat C tn 00 qiymatida bо‘lishi mumkin. Qolgan boshqa hollarda izoentalpiyalikdan chetga chiqish kuzatiladi. Izotermik namlanish jarayoni . Agar havoga, u quruq termometr bо‘yicha ega bо‘lgan haroratiga teng haroratli bug‘ berilsa, unda havo о‘zining haroratini о‘zgartirmasdan turib, namlanadi. Havoni bug‘ bilan izotermik namlanish jarayonini d I diagrammasida const t chiziqlar bо‘yicha kuzatish m

tarkibiy namligi esa -d kg/kg ga о‘zgaradi: d G W   , (2.21) (2.21) va (2.22) tenglamalarning о‘ng va chap tomonlarining nisbati, d I diagrammasida havo holati о‘zgarishi jarayon nuri yо‘nalishining kо‘rsatkichi bо‘lib, burchak koeffitsienti: d I W Q    / /  , ( 2.22 ) ga tengdir. 2.6.-rasm. Nam havo holatining harakterli о‘zgarishlari: 1-2-quruq isish; 1-3-namlanib isish; 1-4- adiabatli namlanish; 1-5- quruq sovish; 1-6- qurutilib sovish; Xonalarda yoki kameralarda ishlov berilganda havo holatining о‘zgarishi uning entalpiyasi va tarkibiy namligi о‘zgarishiga olib keladi. Havoning boshlang‘ich holatini va sarfi G ni, tо‘liq issiqlik kirishi Q va havoga namlik berilishi W ni bilib,  kо‘rsatkichi va d I diagrammasidan foydalanib, havoning oxirgi parametrlarini aniqlash mumkin. Bo

xamma mumkin bо‘lgan о‘zgarishlarini oladi (2.7-rasmga qarang). Misol: 1-havoning boshlang‘ich holati; 1-2 о‘zgarmas namlik miqdorida havoning isitish jarayoni 0 ;0 1 2 1 2     d d I I bu jarayon isitgichlarda oqib о‘tadi (kaloriferlarda):        0 1 2 1 2 1 2 21 I I d d I I  ; 1-3 havoni isitish va namlash jarayoni: 0 12 12 21     d d I I  ; 1-4 havoni adiabatali namlash jarayoni (adiabatali deb, nam havoning о‘zgarmas entalpiyasi bilan oqib о‘tadigan jarayoniga aytiladi, ya’ni havoga issiqlik berishsiz yoki olishsiz amalga oshirilgan jarayonga) 00 1414 14 41      dddd II  ; 1-5- о‘zgarmas namlik miqdorida havoni sovitish jarayoni (quruq sovitish):      1 5 1 5 51 d d I I  ; 1-6- havoni sovitish va quritish jarayoni: 0 1 6 1 6 61      d d I I  .

23 31 ,     t t va 23 31 ,     d d ga bо‘ladi. 4 1 2 3 2 1 23 31 23 31               nG G d d I I . (2.23) Shunday qilib, aralashma nuqtasini topish uchun, 1-2 tо‘g‘ri chiziqni yoki uning proyeksiyalarini 1n qismiga bо‘lib, 1-chi nuqtadan bir qism, qolgan n qismlarni 2-chi nuqtagacha о‘lchash qо‘yish lozim. Bunday chizish aralashma nuqtasining joylashishini aniqlaydi. Aralashma 3 nuqtasi % 100  chizig‘idan rastroq bо‘lishi ham mumkin. Aralashish natijasida tuman hosil bо‘lganini (havodagi suv bug‘laridan tomchilar hosil bо‘lishini, kondensatsiyalanishini) kо‘rsatadi. 2.7-rasm. Har xil holatidagi ikki massa havoning aralashish rejimi tasvirlangan d I - diagrammasi. 2.3. Havoni kondinsatsiyalash tizimlarining prinsipial chizmlari Havoni konditsatsiyalash tizimlarin

- mahalliy-markaziy HKT ; - mahalliy HKT . Bir zonali tо‘g‘ri oqimli markaziy HKT (2.8-rasm), asosan, issiqlik va namlik ajralishi maydoni bо‘yicha bir tekisda va bir xil bо‘lgan katta xonalarda qо‘lllaniladi. Xonaga uzatiladigan havoga ishlov berish yil davomida markaziy havoni konditsiyalash qurilmasida ( HKQ ) bajariladi. Issiqlik rejimlarini bir tekis va bir xil bо‘lishi natijasida, ichki havoning haroratini ushlab turilishi hamma xonalarga uzatiladigan havoning haroratini ushlab turilishi hamma xonalarga uzatiladigan havoning haroratini avtomatik ravishda rostlash yо‘li bilan ta’minlanadi. Odatda, HKT yil davomida ishlaganda ichki havoning hisobiy parametrlari yilning issiq va sovuq davrlari uchun har xil etib belgilanadi. Kо‘p zonali tо‘g‘ri oqimli markaziy HKT (2.9-rasm), asosan, is

qilish datchigi; 8-sо‘rma ventilator; 9-chiqarib yuboriladigan havodan issiqlikni qaytarib olish uchun issiqlik almashtirgichlar. Mazkur HKT da II bosqich havo isitkichlari har bir zonaning havo uzatish quvurlarida о‘rnatilgan bо‘lib, zona havo isitkichlari vazifasini bajaradi. 2.9-rasm. Kо‘p zonali tо‘g‘ri oqimli HKT : shartli belgilar 4.8-rasm bо‘yicha. Ichki havoning haroratini doimiy qilib ushlab turish uchun II bosqich havo isitkichlarga xizmat kо‘rsatish zonalarida о‘rnatilgan haroratni nazorat qiluvchi datchiklaridan boshqaruv impulslari beriladi. 2.9-rasmda kо‘rsatilgan misolda uchta xizmat kо‘rsatish zonasi qabul qilingan. Amaldagi HKT da zonalar soni о‘nlab bо‘lishi mumkin. Mahalliy-markaziy HKT da yuqorida keltirilgan imkoniyati bor, chunki xonalarga tashqaridan faqat sanitariya

xonalarga ega bо‘lgan binolarda, masalan, mehmonxonalarda, ofislarda va h.k., bir vaqtning о‘zida bir-biriga 2.10-rasm. Mahalliy-markaziy HKT : 9 1 belgilar-4.9-rasm bо‘yicha; 10-ichki resirkulatsiyali havoga issiqlik ishlov berish uchun mahalliy yetkazgich agregati. Bog‘liq bо‘lmagan holda xonalardagi ichki haroratni sozlash imkoniyatini yaratadi. Mazkur tizimlarda sovuqlik manbai chillyer ishlatiladi. Fankoyl-xonalarda о‘rnatilgan yetkazgich agregatidir, ya’ni о‘z ichiga issiqlik almashtirgichni, ventilatorni, filtr va boshqaruv pultini olgan qurilma. Mahalliy HKT , odatda, alohida olingan xonalarga xizmat kо‘rsatish uchun ishlatiladi. Bunday tizimlar, asosan, turar-joy va jamoat (ofislar) binolarida qо‘llaniladi. Mahalliy HKT larda hozirgi vaqtda keng tarqalgan split-tizim konditsioner

isitish yoki sovitish, tozalash va havo xarakatini ta’minlash uchun xizmat qiladi. Split-tizim konditsionerlari xonaning devoriga, sxip yoki poliga, ustuniga о‘rnatilishi mumkin. 2.4. Havoni kondensatsiyalash tizimlarini sovuqlik bilan ta’minlash manbalari. О‘zbekiston sharoitida havoni kondensatsiyalash tizimlarini sovuqlik bilan ta’minlashda quyoshli absorbsion sovitish mashinalaridan foydalanish mumkin. Bu sovutish mashinalari parokompressorli sovutish mashinalariga qaraganda elektr energiyasini ancha tejashga imkon beradi, chunki ularning ishlashi uchun elektr energiyasi emas, balki quyosh energiyasi kerak. Bunday sovutish mashinalarining yana bir afzalligi shundan iboratki, ular quyosh energiyasi qancha kо‘p bо‘lsa, shuncha kо‘p sovuqlik ishlab chiqaradi, ya’ni quyoshli issiq kunlarda

ixtiro qilingan (muallif Y.K.Rashidov). Bu ixtiroda ikki fazali gidrotermodinamik jarayon qish paytida isitish maqsadida sovutish agentini kondensatsiya issiqligidan foydalanish va yoz paytida absorbentni о‘ta qizib ketishdan saqlash orqali qurilmaning samaradorligini va foydalanish ishonchliligini oshirish uchun qо‘llanilgan. Qurilma qattiq absorbent (2) bilan tо‘ldirilgan generator (1), kondensator (3), suyuq sovutish agentining resiveri (4), bug‘latgich (5), berkitish ventili (7) berkitish ventilli quvur (6), aylanib о‘tish quvuri (8), teskari klapan (9), qо‘shimcha reziver (10) va (12) bosim patronli termosozlagich ventil (11) dan tashkil topgan. Qurilma ikki rejimda ishlaydi. Yozgi rejimda 6 quvurdagi berkitish ventili (70 yopik bо‘ladi. Quyosh energiyasi ta’sirida generator (1) da ab

Termosozlagich ventil C 100 ga sozlanadi. Harorat bundan oshganda termosozlagich ventil (11) ochiladi va qо‘shimcha resiver (10) dan suyuq ammiak generator (1) ni pastki qismiga qо‘yiladi, unda kapillar kuchlar ta’siri natijasida (2) absorbent bо‘yicha kо‘tarilib, uni о‘ta qizib ketishdan himoyalaydi. Quyosh botgandan sо‘ng generatordagi absorbent soviydi va ammiak bug‘larini shiddat bilan yutadi. Bunda qurilmada bosim tushadi, suyuq ammiak qaynaydi va sovuqlik ishlab chiqadi. Yozgi rejimda qurilma kunduzgi issiqlik, kechasi esa sovuqlik ishlab chiqadi. Qishda berkitish ventili (7) ochiq bо‘ladi va qurilma suyuqlik va bug‘ kanallari bо‘lingan issiqlik quvuri (teplovaya truba) kabi ishlaydi. Quyosh nurlari ostida absorbentdan ajralib chiqadigan ammiak bug‘lari kondensatorga kiradi, unda ko

2.12-rasm. Y.K.Rashidovning gelioabsorbsion sovutish qurilmasi (A.S.808794, 1981-yil, №8 byulletn): 1-generator; 2- kondensator; 3-drossel ventili; 4-resiver; 5-bug‘latgich; 6,7-bug‘latgichni generator bilan bog‘lanish tarmoqlari; 8-genertorni kondensator bilan bog‘lanishi; 9-teskari klapan; 10-ejektor. Bug‘lar aralashmasi kondensator (2) kiradi, unda u atrofdagi havo yoki suv bilan suyultiriladi. Suyuq sovutish agenti drossel ventili (3) orqali resiver (4) kiradi, undan esa bug‘latgich (5) quyiladi. Bu paytda teskari klapan (9) generator (2) va bug‘latgich (5) orasidagi bosimlar farqi hisobiga yopiq bо‘ladi. Quyosh radiatsiyasi bо‘lmagan, sutkaning kechki va tungi davrlarida, generator (1) tashqi havo bilan sovitiladi va undagi sovitish agentining bosimi qattiq absorbentdagi absorbsiya ho

III-Bob. Konvektiv issiqlik almashinuvi (issiqlik berish) 3.1. Umumiy tushunchalar Konvektiv issiqlik almashinuvi yoki issiqlik berish deb, qattiq jism bilan suyuqlik yoki gazlar orasidagi issiqlik almashinuviga aytiladi. Konvektiv issiqlik almashinuvi bir vaqtning о‘zida ikki usul: konveksiya va issiqlik о‘tkazuvchanlik yо‘li bilan amalga oshiriladi. Bunda issiqlik tarqalishi harakatlanuvchi muhitga (suyuqlik yoki gazga) uzluksiz bog‘liqdir. Issiqlik berish jadalligi kо‘p hollarda issiqlik tashuvchining issiqlik berish yuzasiga nisbatan harakat tezligiga bog‘liq bо‘ladi. Issiqlik tashuvchining harakati erkin yoki majburiy bо‘lishi mumkin. 45

Erkin harakatlanish yoki erkin konveksiya deganda tizimda suyuqlik yoki gazning tashqi jihatdan bir xil bо‘lmagan massaviy kuchlar maydoni (gravitatsion, magnit, elektr yoki inersiya maydonlari kuchlari) ta’siridagi harakati tushiniladi. Majburiy harakat yoki majburiy konveksiya tizim chegaralariga qо‘yilgan tashqi yuza kuchlari yoki tizim ichidagi suyuqlikka quyilgan massaviy kuchlarning bir xil maydoni; suyuqlikka tizimdan tashqari berilgan kinetik energiya hisobiga yuzaga keluvchi harakat hisoblanadi. Amaliyotda suyuqlik yoki gazlarda erkin konveksiya suyuqlikning issiq va sovuq zarrachalari zichliklarning farqi tufayli sodir bо‘ladi. Majburiy konveksiya esa tashqi kuch-ventilator yoki nasos ta’sirida sodir bо‘ladi. Suyuqlik oqishining tartibi konvektiv issiqlik almashinuvi yuzaga kelis

oqimda qatlamlar bir-biri bilan aralashib harakatlanadi (000 10 Re  ). Suyuqlik quvur bо‘ylab harakatlanishining о‘ziga xos xususiyatlari bor. Tezligi о‘zgarmas bо‘lgan suyuqlikning quvur bо‘ylab harakatini kо‘rib chiqamiz (3.1-rasm). 3.1-rasm Suyuqlik quvur bо‘ylab oqa boshlashi bilan devorlar yaqinidagi suyuqlik zarrachalari ishqalanish natijasida devorlarga yopishib qoladi. Natijada devorlar yaqinida tezlik nolgacha pasayadi. Suyuqlik sarfi о‘zgarmaganligi sababli tezlik quvur kesimining о‘rtasida kо‘payadi. Bunda quvur devorlarida gidrodinamik chegara qatlam hosil bо‘ladi.  oqim bо‘ylab bu qatlamning qalinligi ortadi. Tezlik ortishi bilan chegara qatlamning qalinligi kattalashadi. Suyuqlikning qovushqoqligi ortishi bilan qatlamning qalinligi ham ortadi. Bu о‘z navbatida suyuqlikdan q

bu yerda: Q - issiqlik oqimi, Vt ;  -issiqlik berish koeffitsienti, K m Vt 2 / ; mt - atrof-muxit harorati, C ; dt - devor sirtining harorati, C ; F - issiqlik almashuv yuzasi, 2 m . Issiqlik berish koeffitsienti  -son jixatdan 1 sekund vaqt ichida 1 2 m yuzadan muxitga yoki muxitdan 1 2 m yuzaga haroratlar farqi ) ( m d t t  yoki C t t d m   1) ( a teng bо‘lganda berilgan issiqlik miqdoriga teng, agar m d t t  bо‘lsa, m d t t t    ; agar d m t t  bо‘lsa, d m t t t    bо‘ladi. Issiqlik oqimi zichligi: t q   2 /m Vt ga teng. (3.2) О‘xshashlik nazariyasi asoslari Konvektiv issiqlik almashinuvi kо‘p о‘zgaruvchanli va bir ma’noli differensial tenglamalar bilan izoxlanadi. Issiqlik berish koeffitsientini analitik hisoblash, tenglamalarni yechish juda kо‘p qiyinchiliklarga olib

2 3 v xt g Gr   - bu tenglik oqim kо‘tarilishi kuchining qovushqoqlik kuchiga bо‘lgan nisbatini ifodalaydi. a v/ Pr  -issiqlik tashuvchining fizik xususiyatini ifodalaydi.   1/  Nu - konvektiv issiqlik almashuvini ifodalovchi kattalik. bu yerda: w - issiqlik tashuvchining harakat tezligi, m/s ; x- geometrik aniqlovchi kattalik, m; v - kinematik qovushqoqlik koeffitsienti, /s m 2 ;   c a /  - harorat о‘tkazuvchanlik koeffitsienti, /s m 2 ; g - erkin tushish tezlanishi, 2 m/s ;  - hajmiy kengayish harorat koeffitsienti, 4 1 K ; m d t t t    - haroratlar farqi;  - issiqlik tashuvchining issiqlik о‘tkazuvchanlik koeffitsienti, Vt/mK .  - issiqlik berish koeffitsienti, K Vt/m 2 ; c - issiqlik tashuvchining issiqlik sig‘imi, K J/kg ;  - issiqlik tashuvchining zichligi, 3 kg/m .

Suyuqlik quvur bо‘ylab harakatlanganda oqimga qarshilik kuchlari ta’sirida suyuqlik harakati butun quvur kо‘ndalang kesimi va uzunligi bо‘ylab о‘zgarib boradi. Suyuqlik oqimi turbulent va laminar holatda bо‘lishi mumkin. Suyuqlikning fizik xususiyatlari о‘zgarishi tufayli laminar oqimda (2300 Re  ) noizotermik harakatda ikkita holat bо‘lishi mumkin –qovushqoq va gravitatsion qovushqoq. Bunday harakatlar uchun issiqlik berish qonunlari har xil va ular har xil mezon tenglamalari orqali izohlanadi. Laminar gravitatsion-qovushqoq holatda harakatlanayotgan issiqlik tashuvchining о‘rtacha issiqlik berish koeffitsienti taxminiy qiymatini quyidagi formula orqali hisoblash mumkin: å ä s s sd s sd sd Cr Nu      25,0 1,0 33,0 33,0 ) Pr Pr( ) Pr ( Pr Re 15,0 (3.6) bu yerda: å - quvur uzunligi

Agar quvur diammetri dumaloq bо‘lmasa yoki ilonsimon shaklda bо‘lsa, hisoblashda bu e’tiborga olinishi kerak. Masala. Ichki 1d va tashqi 2d diametri gorizontal pо‘lat quvuri о‘tkazgichda о‘rtacha v tezlikka ega bо‘lgan va Tt temperaturali issiq suv harakatlanadi. Quvurli о‘tkazgich issiqlik izolyatsiyaga ega va t temperaturali havoning tabiiy konveksiyasi bilan sovitiladi. Suvdan havoga issiqlik uzatish koeffitsienti K; 1 m quvurli о‘tkazgichdan issiqlik yо‘qotishlari q ; pо‘lat quvurli о‘tkazgichning tashqi sirtidagi 2ct (issiqlik izolyatsiyasiz bо‘lganda) va issiqlik izolyatsiyasi Èt (issiqlik izolyatsiyali bо‘lganda) temperaturalari; issiqlik izolyatsiyasining foydali ish koeffitsienti È aniqlansin. Hisoblashlar uchun ma’lumotlar . C t C t ì d c ì ì d ì d B T H         0 ; 110

Ifodadan quvurning ichki sirtiga issiqlik berish koeffitsienti aniqlanadi:) /( 9, 6082 184,0 685,09, 1633 2 1 Ê ì Âò    . Birinchi yaqinlashishda C tc  100 2 olinadi. Belgilovchi temperaturasi C tOB     50 2 100 0 . Jadvaldan: 0/2, 10 58, 18 ); /( 10 79,2 6 2       B B v Ê ì Âò  ; 1 3 10 1,3 ) 50 273/(1 ; 71,0 Pr        K B B  . Formula bо‘yicha Grasgof soni aniqlanadi: 7 6 3 10 707,1 ) 10 58, 18( 100 194,0 10 1,3 8,9           B Gr Formula bо‘yicha Nusselt soni aniqlanadi: 3, 93 ) 71,0 10 707,1(5,0 25,0 7    B Nu Formula bо‘yicha quvurning tashqi sirtidan issiqlik berish koeffitsienti aniqlanadi: ) /( 01,6 194,0 10 79,23, 93 2 2 2 Ê ì Âò      . Formula bо‘yicha issiqlik izolyatsiyasiz bо‘lganda quvurning tо‘la termik karshiligi aniqlanadi: Âò Ê ì

izolyatsiyasiz bо‘lgan holdagidek qabul qilinadi: izolyatsiyasining tashqi sirtdagi temperaturasi C tÈ  20 . Belgilovchi temperaturasi 1 3 10 5,3 ) 10 273/(1 ; 10 2/) 20 0(           K C tOB  ) /( 10 51,2 2 K m Vt     . c m vB / 10 66, 14 2 6   olinadi. Grasgof soni: 9 2 6 3 10 117,1 ) 10 66, 14( 20 35,0 10 1,3 8,9           B Gr . Nusselt soni: 92, 83 ) 71,0 10 117,1(5,0 25,0 9    B Nu Quvurning tashqi sirtidan issiqlik berish koeffitsienti: ) /( 01,6 35,0 10 51,2 92, 83 2 2 2 K m Vt      . Tо‘la termik qarshiligi: Vt K m RÈ /) ( 886,6 475,0 41,6 10 934,8 4       . Issiqlik uzatish koeffitsienti: ) /( 145,0 886,6/1 K m Vt KÈ   . Issiqlik oqimining zichligi: ) /( 287, 47 110 14,3 145,0 K m Vt qÈ     . Izolyatsiyaning tashqi sirtidagi temp

Quvurning tashqi sirtidan issiqlik berish koeffitsienti:) /( 04,3 35,0 10 474,2 985, 42 2 2 2 K m Vt      . Tо‘la termik qarshiligi: Vt K m RÈ /) ( 361,7 94,0 41,6 10 642,4 10 934,8 4 4          . Issiqlik uzatish koeffitsienti: ) /( 136,0 351,7/1 K m Vt KÈ   . Issiqlik oqimining zichligi: m Vt qÈ / 29, 47 110 14,3 136,0     . Izolyatsiyaning tashqi sirtidagi temperaturasi: C d xq t t È B È       13 3, 13 0 1 1 2 . 3. Shunga asosan: 1 m quvurdagi issiqlik oqimining zichligi izolyatsiyasiz bо‘lganda: m t q / 07, 402 V  , izolyatsiyali bо‘lganda: m Vt qÈ / 28, 47 . Mineralli momiq issiqlik izolyatsiyasining foydali ish koeffitsienti: 88,0 / 1    q qH È Issiqlik izolyatsiyasi tufayli issiqlik yо‘qotishlar 88 % ga kamayadi [2]. Olingan natijalar jadval kо‘rinis

25,0 25,0 ) Pr Pr( ) Pr (6,0 ä s s sx sx Gr Nu (3.9) Laminar oqimda const ts bо‘lganda vertikal devorning issiqlik berish koeffitsienti quyidagi formula bilan hisoblanadi: 25,0 25,0 . . ) Pr Pr( ) Pr ( 63,0 ä s s ds ds Gr Nu  (3.10) Suyuqlik gorizontal quvur atrofida erkinlaminar harakatlanganda о‘rtacha issiqlik berish koeffitsienti quyidagi formula orqali hisoblanadi: 25,0 25,0 . . ) Pr Pr( ) Pr (5,0 ä s s ds ds Gr Nu  (3.11) Rivojlangan turbulent harakat ( s xs Gr Pr , ) bо‘lganda vertikal devor bо‘ylab erkin harakatlanishda issiqli berish koeffitsienti quyidagi formula orqali topiladi: 25,0 53,0 , , ) Pr Pr( ) Pr ( 15,0 ä s s xs xs Gr Nu  (3.12) (3.8), (3.9), (3.10), (3.11) formulalarda aniqlanuvchi harorat deb qizigan yuzadan uzoqroqdagi harorat qabul qilinadi. (3.8) va (3.11) fo

konveksiya bilan issiqlik о‘tishini hisobga oluvchi issiqlik о‘tkazuvchanlikning ekvivalent koeffitsienti,  k ekv e (3.14) bu yerda:  - suyuqlikning issiqlik о‘tkazuvchanlik koeffitsienti, Vt/mK; ke - issiqlik о‘tishida konveksiyaning ta’sirini ifodalovchi koeffisient. 3 10 Pr) (   d Cr bо‘lgan aniqlikda 25,0 Pr) (8,0    Cr k deb qabul qilish mumkin. Aniqlanuvchi harorat sifatida: C t t tj      ), (5,0 2 1 bо‘ladi. (3.15) Aniqlanuvchi kattalik qilib teshik qalinligi m qabul qilingan. Gorizontal teshik bо‘lgan sharoitda yuqori yuzasining harorati pastki qismdagi haroratdan yuqori bо‘ladi. Suyuqlik harakat qilmaydi va    ekv , konvektiv issiqlik almashuvi qiymati nolga teng bо‘ladi. 3.4. Tabiiy konveksiyada issiqlik berilishi Gaz yoki suyuqlik makrozarralarning bir joydan

Issiqlik oqimini aniqlovchi barcha formulalarda suyuqlik temperaturasi qiymati kiradi. Bu temperatura esa, ko‘pincha, kanalning kesimi va uzunligi bo‘ylab notekis taqsimlangan. Shu sababli texnik hisoblashlarda suyuqlik temperaturasi sifatida oqimning o‘rtacha temperaturasi olinadi. Bu temperaturaga aniqlovchi temperatura deyiladi. Devorning o‘rtacha temperaturasini td , suyuqlikning kanalga kirishdagi o‘rtacha temperaturasini 1t , chiqishdagini esa IIt bilan belgilasak, u holda oqimning kanal uzunligi bo‘yicha o‘rtacha temperaturasi ts quyidagi formula bilan aniqlanadi: ln/) ( д II I II I д c t t t t t t t t      (3.16) (3.16) formulada musbat ishora suyuqlik sovitilayotganda, manfiy ishora esa isitilayotganda olinadi. Agar oqim temperaturasi o‘zgarishi unchalik katta bo‘lmasa, o‘rta

temperaturalar farqi sabab bo‘ladi. Bu erkin harakatlanish faqat issiqlik almashinuv bo‘lgandagina vujudga kelishi va davom etishi mumkin, degan so‘zdir. Bunda issiqlik almashinuvi qanchalik kuchli bo‘lsa, muhit ham shunchalik, tez harakat qiladi. Shunday qilib, tabiiy konvektsiya faqat suyuq (gaz) muhitdagina amalga oshishi mumkin. 3.2-rasm. Havoning vertikal issiq sirt bo‘ylab harakatlanishi: x 1 – laminar harakatlanish sohasi; x 2 - oraliq harakatlanish sohasi; x 3 – uyurmaviy turbulent harakatlanish sohasi; Tabiiy konvektsiya yo‘li bilan issiqlik almashinuvida qizigan zarralar yuqoridan tushayotgan sovuq zarralarga qarshi, ya’ni pastdan yuqoriga tomon harakat qiladi. Bunda murakkab harakat vujudga kelib, ko‘tariluvchi va tushuvchi oqimlar to‘qnashadi. Tabiiy konvektsiyada issiqlik alma

quvurning yuqori qismining hammasida oqish tartibi turbulent bo‘ladi. Harakat tartibi o‘zgarishiga qarab issiqlik berish koeffitsienti  ning qiymati ham o‘zgaradi. Quvurning pastki qismida  quvurning balandligi bo‘ylab kamayadi, 2x qismida (oraliq oqim)  qisman ortib, turbulent oqim qismida o‘zgarmasligicha qoladi. Qizdirilgan tomoni yuqoriga qaragan gorizontal yassi devor yoki plita atrofida suyuqlikning o‘ziga xos harakati kuzatiladi (3.3-rasm). 3.3-rasm. Isitilgan gorizontal sirtda suyuqlik erkin harakatining tavsifi Qizdirilayotgan yuza katta bo‘lsa mahalliy ko‘tariluvchi va tushuvchi oqimlar hosil bo‘ladi (3.3-rasm,a), yuza kichik bo‘lsa, birgina ko‘tariluvchi oqim hosil bo‘ladi (3.3-rasm,b). Xuddi shu plitalarning qizdirilgan sirti pastga qaragan bo‘lsa, suyuqlikning harakati sirt

Tajriba natijalari shuni ko‘rsatadiki, chegaralanmagan fazodagi tabiiy konvektsiya asosan muhitning fizik xossalariga va temperatura bosimiga bog‘liq bo‘lar ekan. M.A. Mixeev tabiiy konvektsiyada issiqlik almashinuviga doir ko‘p tajriba natijalarini tahlil qildi va issiqlik almashinuvining turli hollarida issiqlik berilishini topishga imkon beradigan bir qator tenglamalarni taklif etdi. Umumiy holda, k  ni aniqlash uchun M.A. Mixeevning quyidagi kriterial tenglamasidan foydalanish mumkin: /l Pr) (Gr C= , Pr) C(Gr = Nu m k m    (3.21) (3.21) tenglamani har qanday shaklli jismlarni ( 7,0 Pr  bo‘lganda) suyuqlik yoki gaz yuvib o‘tayotganda qo‘llash mumkin. Aniqlovchi temperatura sifatida chegara qatlamining o‘rtacha temperaturasi ) (5,0 c j t t t   olinadi. Aniqlovchi geometrik o‘lcham

b) turbulent oqishda (9 10 Pr   Gr ) 25,0 33,0 ) Pr (Pr/ Pr) ( 15,0 g Gr Nu   (3.24) Yuqoridagi tenglamadan issiqlik berish koeffitsientini o‘rtacha qiymatini hisoblashda quyidagilarga alohida e’tibor berish zarur: 1. Tenglamalar, 7,0 Pr  bo‘lgan suyuqliklar uchun to‘g‘ridir. 2. Kriteriyalar tarkibiga kirgan barcha fizik konstantalar suyuqlikning o‘rtacha temperaturasida olinadi. 3. Pr soni suyuqlikning o‘rtacha temperaturasi bo‘yicha olinadi. Gazlar uchun 1 Pr Pr/, Pr   g const bo‘ladi. 4. 3 10 Pr    Gr bo‘lsa, Nusselt soni deyarli o‘zgarmaydi va 0,5 ga teng bo‘ladi, ya’ni l/ 5,0    . Demak, bunday sharoitda issiqlik almashinuvi faqat issiqlik o‘tkazuvchanlikka bog‘liq bo‘ladi. Ba’zi hollarda tabiiy konvektsiya chegaralangan fazoda (deraza oynalari oralig‘i, devor qatlami va

mavjud. Uzilib oqish jarayoni esa, sodda hollar (silindr, shar va quvurlar to‘plamini yuvib o‘tishda) uchun o‘rganilgan. Majburiy konvektsiyada laminar oqim ikki xil bo‘lishi mumkin – qovushoqli va qovushoq – gravitatsion. Qovushoqli oqishda, qovushoqlik kuchlari ko‘tarish kuchlaridan ustun turadi. Bu oqishda tabiiy konvektsiya bo‘lmaydi va kanal devorlariga issiqlik faqat issiqlik o‘tkazuvchanlik usuli bilan uzatiladi. Qovushoq–gravitatsion oqishda ko‘tarish kuchlari hisobga olinadi va bu holda suyuqlikning majburiy harakati tabiiy konvektsiya bilan birgalikda ro‘y beradi. Buning natijasida oqimning laminarligi buziladi. Bunday oqishda issiqlik ham issiqlik o‘tkazuvchanlik, ham konvektsiya yo‘li bilan uzatiladi.4 3 10 10 2 Re    bo‘lganda oraliq oqish kuzatiladi va 4 10 Re  da oqish t

d l/……. 1 2 5 10 15 20 30 40 50 l ……… 1,9 1,7 1,44 1,28 1,18 1,13 1,05 1,03 1 Issi qlik tashuvchining quvur va kanaldagi oraliq oqimi tartibi ( 10000 Re 2300   ) uchun, turli xil tajribalarni umumlashtiruvchi formulalar bugungi kunda yo‘q. 4 10 Re  bo‘lgandagina rivojlangan turbulent harakat hosil bo‘ladi. Bunda suyuqlik zarralarining aralashish jarayoni shunchalik jadal kechadiki, natijada turbulent oqim yadrosining kesimi bo‘yicha temperatura deyarli o‘zgarmas bo‘lib turadi. M. A. Mixeev turbulent oqim usulida quvurlardagi issiqlik berilishini hisoblash uchun quyidagi formulani taklif etdi: 25,0 43,0 8,0 ) Pr (Pr/ Pr Re 021,0 g Nu     (3.26) Bu formulada aniqlovchi o‘lcham sifatida ekvivalent diametr, aniqlovchi temperatura sifatida suyuqlikning o‘rtacha temperaturasi qabul qilin

10 5 1,28 1,22 1,15 1,1 1,08 1,06 1,03 1,02 1 10 6 1,14 1,11 1,08 1,05 1,04 1,03 1,02 1,01 1 Issiqlik tashuvchining bukilgan quvurlarda oqishida, issiqlik berish jarayoni markazdan qochirma kuchlarning oqimga ta’siri tufayli murakkablashib ketadi. Uning ta’siri (3.27) formulaga tuzatish koeffitsienti R ni kiritish bilan hisobga olinadi. Ilonizisimon quvurlar uchun R quyidagi nisbatdan aniqlanadi: R d R / 77,1 1   , Bu yerda R –bukilish radiusi; d – quvur diametri. Ma’lumki, ko‘pgina issiqlik almashinuv apparatlarida (havo isitkich, suv ekonomayzeri va hokazo) quvurlar oqimga nisbatan ko‘ndalang joylashgan bo‘ladi. 3.7-rasmda suyuqlik quvurni ko‘ndalangiga qamrab olayotgan manzarasi tasvirlangan. 3.4-rasm. Silindr aylanasi bo‘ylab yuvib o‘tishning tavsifi (a) va issiqlik berishning o‘z

o‘tkazuvchanlik yo‘li bilan amalga oshadi. Suyuqlikning issiqlik o‘tkazuvchanligi ancha kichik (suv uchun ) . /( 60,0 K m Vt   ) bo‘lganligi sababli laminar oqishda issiqlik almashinish tezligi katta bo‘lmaydi. Oqim tezligi muayyan qiymatidan ortishi bilan oqish tavsifi keskin o‘zgaradi. Bunda oqimning to‘g‘ri ipga o‘xshash shakli o‘zgarib, to‘lqinsimon shaklga kiradi va nihoyat butunlay aralashib ketadi. Suyuqlikning harakati tartibsiz bo‘la borib, oqim doimo aralashib turadi. Bunday oqish turbulent oqish deyiladi. Turbulent oqishda issiqlik oqim ichida issiqlik o‘tkazuvchanlik yo‘li bilan, shuningdek suyuqlikning deyarli barcha massasining aralashishi yo‘li bilan tarqaladi. Shuning uchun turbulent oqishda issiqlik almashinish laminar oqimdagiga qaraganda ancha katta bo‘ladi. Reynolds s

Gidrodinamik chegara qatlamida oqim laminar 1 va turbulent 2 bo‘lishi mumkin. (3.6-rasm). Oqim turi Reynolds soni bilan aniqlanadi. Chegara qatlamida oqim turbulent bo‘lsa, u holda devor yaqinida oqish laminar bo‘lgan juda yupqa suyuqlik qatlami hosil bo‘ladi. Bu qatlamni qovushoq yoki laminar qatlamcha 3 deyiladi. Suyuqlik quvurga kirgan paytdan to barqaror oqim qaror topgunga qadar, chegara qatlam qalinligi barcha kesimni to‘ldirguncha quvur uzunligi bo‘ylab asta–sekin ortib boradi. Shu paytdan boshlab tezlikning o‘zgarmas profili yuzaga keladi va oqim barqarorlashadi. 3. 5 -rasm 3.6-rasm 66

Agar devor va suyuqlik temperaturalari bir xil bo‘lmasa, u holda devor yaqinida issiqlik chegara qatlami hosil bo‘ladi va bu qatlamda suyuqlikning barcha temperatura o‘zgarishlari ro‘y beradi (3.7-rasm). 3. 7 -rasm 3. 8 -rasm Bu chegara qatlamidan tashqarida suyuqlik temperaturasi to o‘zgarmas bo‘ladi. Umumiy holda issiqlik va gidrodinamik qatlamlar qalinligi bir-biriga mos kelmasligi mumkin (3.8-rasm). Bu qatlamlar qalinliklari nisbati o‘lchamsiz sona v/ Pr  bilan aniqlanadi. Issiqlik o‘tkazuvchanligi past (masalan, yog‘lar) qovushoq suyuqliklar uchun 1 Pr  va gidrodinamik qatlam qalinligi issiqlik chegara qatlam qalinligidan katta bo‘ladi. Gazlar uchun 1 Pr  bo‘lib, ularda bu qatlamlar qalinliklari deyarli bir xil bo‘ladi. Issiqlik uzatishning mexanizmi va 67

tezligi suyuqlikning chegara qatlamidagi harakatining tavsifiga bog‘liq. Agar issiqlikning chegara qatlam ichidagi harakati laminar bo‘lsa, u holda devorga perpendikulyar yo‘nalishda issiqlik, issiqlik o‘tkazuvchanlik yo‘li bilan uzatiladi. Lekin, qatlamning tashqi chegarasida issiqlik asosan konvektsiya bilan uzatiladi. Issiqlik chegara qatlamida oqim turbulent bo‘lsa, issiqlik devor tomon yo‘nalishi bo‘yicha asosan suyuqlikning turbulent aralashishi natijasida uzatiladi. Issiqlikni bunday uzatilishi, issiqlik o‘tkazuvchanlik yo‘li bilan issiqlikni uzatishga qaraganda ancha jadalroqdir. Lekin bevosita devor oldidagi laminar qatlamchada issiqlik devorga issiqlik o‘tkazuvchanlik bilan uzatiladi [6]. 68

Xulosa Xozirgi kunda butun duyoda shu jumladan bizning mamlakatimizda xam eng dolzarb muammo bu jaxon moliyaviy inqirozi, uning tasiri va salbiy oqibatlari, yuzaga kelayotgan vaziyatdan chikish ullarini izlashdan iborat. Prezidentimiz I. A. Karimovning ,,Jahon moliyaviy iqtisodiy inqirozi, Uzbekiston sharoitida uni bartaraf etishning yo`llari va choralari” asarida ishlab chiqarish korxonalarini modernizarsiya qilish texnik va texnakogik qayta jixozlashni yanada jadallashtirish, zamonaviy mostlashuvchan texnalogiyalarni etish birinchi asosiy vazifa etib belgilandi. Shu bilan birga, inqirozga qarshi choralar dasturida barcha turdagi energiya manbalari va kommunal xizmatlarni asosiy turlari bo`yicha narxlarning ko`tarilishini cheklash, yani ularni 6-8% dan oshirmaslik ishlab chiqilgan . Energ

korxonalarida, tashkilotlarda, muassasalarda, maishiy xizmat ko`rsatish uylarida binolarning ichki temperatura va namlik tizimidan keng foydalaniladi. Shamollatishdan maqsad ishlab chiqarish jarayonida zaxarli gazlar chiqishidan insonning mehnat faoliyatida salbiy tasir ko`rsatadi, bunday xolatni bartaraf etish uchun shamollatish zarur bo`ladi. Bitiruv ishni bajarishda o`qish jarayonida olgan nazariy va amaliy bilimlarimdan foydalandim xamda texnik adabiyotlar bilan ishlash ko`nikmasiga ega bo`ldim. Kelajakda o`z mutaxassisligim bo`yicha olgan bilimlarimni yanada mukammal izlanib, xissamni qo`shaman deb ishontiraman. 70

Foydalanilgan adabiyotlar 1. I.A. Karimov “Jahon moliyaviy iqtisodiy inqirozi “О‘zbekiston sharoitida uni bartaraf etishning yullari va choralari - T. 2009 yil. 2. R.A.Zohidov, M.M.Alimova, Sh.S.Mavjudova. Issiqlik texnikasi. Oliy o`quv yurtlari uchun darslik. Toshkent 2010 y. 3. A. Kudratov “ Sanoat ventilyatsiyasi “Oliy о‘quv yurtlari uchun darslik - T. 2009 yil. 4. Y.K.Rashidov “Issiqlik, gaz ta’minoti va ventilyasiya tizimlari” oliy о‘quv yurtlari uchun darslik – T. 2009- yil. 5. А.А.Гоголин “Кондиционирование воздуха в мясной промышленности “Изд. Пищевая промышленность -Москва. 6. Madaliyev U. Issiqlik texnikasi. Farg`ona 2002 y. http://www.abok.ru; www.ecoteco.ru ; www.rosteplo .ru ; www.ren 21.net. Renevalle Energy Policy Network for the 21 st Centery. Internet www.energy.com , http

Купить