Istiqlol davri o‘zbek tili terminologiyasi - История - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	32.6KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	История

Istiqlol davri o‘zbek tili terminologiyasi

Купить

ISTIQLOL DAVRI O‘ZBEK TILI TERMINOLOGIYASI
Reja:
1. Globallashuv jarayonida ijtimoiy-siyosiy, madaniy-iqtisodiy
terminlarning rivojlanishi.
2. Sport terminlarining xalqaro terminologiyaga kirishi.
3. Ruscha-baynalminalcha terminlar.

Globalllashuv va kompyuterlashtirish asrida O’zbekiston
Respublikasining jahon hamjamiyati safidan o’rin olishi davlatlararo
iqtisodiy, siyosiy, madaniy va h.k. aloqalarning qizg’in, jadal oshishiga olib
keldi. Bunday munosabatlarning ijobiy natijalari nafaqat ijtimoiy-siyosiy,
madaniy-iqtisodiy hayotda, shuningdek tilda ham o’z ifodasini topmoqda.
So’nggi yillarda o’zbek terminologiyasi tayyor xorijiy leksik birliklar hamda
ular anglatuvchi akademik lisey, kollej, magistr, magistratura, bakalavr,
tender, preferensiya, investisiya, lisenziya, diler, megapolis, ekologiya,
ekspert, demping, inflyasiya, kliring, supermarket, mini market, giper market,
chat, paynet, elektorat, narkobiznes, milliy aviakompaniya va h.k. mutlaqo
yangi tushunchalarva realiyalar hisobiga boyib bordi. O’zbekiston
Respublikasi olimlarining dunyoning rivojlangan mamlakatlari yetakchi
olimlari bilan o’rnatgan ilmiy-texnik munosabatlarining jadalllashuvi,
hamkorlikda dolzarb ilmiy masalalar ustida izlanishlar olib borishning yo’lga
qo’yilishi, yosh iste’dod egalarining nufuzli chet el universitetlari va
institutlarida o’qishi yoxud malaka oshirishi mos terminlarning
yaqinlashuviga ko’mak beradi. Hozirgi o’zbek terminologiyasi uchun G’arb
tillaridan, ayniqsa, ingliz tilidan ko’plab terminlarning quyilibkelishi
diqqatga sazovordir. Shu bilan bir qatorda, o’zbek tili terminlarining boshqa
tillar tomonidan o’zlashtirilayotgani ajablanarli hol emas. Zero, so’z
o’zlashtirish hodisasining ikki tomonlama sodir bo’lishi tilshunoslikda
allaqachon tasdig’ini topgan. Ta’kidlash joizki, 1999 yilning may oyida
O’zbekiston Respublikasi Birinchi Prezidenti tashabbusiga muvofiq o’zbek
kurashi bo’yicha jahon birinchiligi o’tkazildi. Keyinchalik bu sport turining
ommalushuvi va dunyo arenasiga chiqishi natijasida kurash, yonbosh, chala,
halol, g’irrom kabi terminlar xalqaro sport terminologiyasining mulkiga
aylandi (Bektemirov 2002;10).

Sharq taronalari ( восточные мелодий), o‘zbek modeli (узбекская
модель) singari terminlar jahonga mashhur bo‘ldi. Mahalla institutining
qayta tiklanishi fuqarolar yig’ini, fuqarolar yig’ini raisi, oqsaqol va h.k.
terminlarning o’zga tillar so’z boyligidan mustahkam o’rin olishiga yoki
tarjima qilinishiga bois bo’ldi. Qayd etish lozimki, o’zbek terminologiyasi
tizimida xorijiy tillarga taalluqli tushunchalarni o’z ichki imkoniyatlar
asosida ifodalash tamoyili yetakchilik qilmoqda. Bunday jarayon paytida
chetdan kelayotgan o’zlashmalarning bir qismi o’zbekcha mutanosiblari bilan
almashtiriladi yoki tarjima qilinadi. Ushbu usul yangi tushunchalarni atashda
o’ta qulayligi va mahsuldorligi bilan ajralib turadi. Masalan, aksiyadorlik
jamiyati ( aакционерное общество ), erkinlashtirish (либерализация ), tijorat
banki ( коммерческий банк ), muzyorar ( ледокол ), kichik biznes ( малый
бизнес ), soliq stavkasi ( налоговая ставка ), tadbirkor ( предприниматель ),
xususiy sektor ( частный сектор), infratuzilma (инфраструктура), ekologik
xavfsizlik (экологическая безопастность) , siyosiy ekstremizm
( политический экстремизм), potensial xavf-xatar (потенциальная угроза),
mintaqaviy mojaro (региональный конфликт) va h.k. shularjumlasidandir.
Chet tili terminlarini so‘z yasalish usullari (so‘z yasovchi modellar) asosida
yangidan yuzaga kelgan yasamalar bilan almashtirish jarayonida o‘zbek tili
lug‘at fondida o luvchi (aдресат), jo‘natuvchi (aдресант), tavsiyanoma
(xарактеристика), buyurtma (заявка), narxnoma (прейскурант),
ma’lumotnoma (справка), fuqarolik (подданство), daxlsizlik (иммунитет),
ishbilarmon (предприниматель), ta’mirchi (реставратор) singari ko‘pgina
terminlar.
O‘zbek tili terminologiyasi tizimida muayyan tushunchalarning
muqobili bo’lmaganligi bois ularni bitta so’z bilan ifodalashning imkoniyati
cheklangan. Kirib kelayotgan tushunchani bir qancha so’zlar yordamida
izohlash yoki tavsiflash terminologiya talablariga ziddir. Mana shunday

holatlarda ruscha-baynalminal terminlar donor tilda qanday shaklda bo’lsa
o’zbek tiliga ayni shu shaklda tayyor tarzda qabul qilinadi. Masalan: byudjet
- byudjet , kredit - kredit , atom - atom , gidrolokasiya - gidrolokasiya ,
deduksiya - deduksiya, gerb - gerb , auditor - auditor, repatriasiya -
repatriasiya, kommunikasiya - kommunikasiya, fraksiya -fraksiya, profisit -
profisit, integrasiya -integrasiya, diplomatiya- diplomatiya, texnologiya -
texnologiya va boshqalar.
O’zbek tili terminologiyasining hozirgi holatida o’z hamda o’zlashma
paralellarning yonma-yon qo’llanayotganiga shohid bo’lamiz. Ushbu jarayon
avvalgi terminologiya tizimidagi me’yor va yangi leksik birlik o’rtasidagi
qaramaqarshilikdan guvohlik beradi. Tabiiy, bulardan qaysi biri o’zbek tili
terminologiyasi tizimidan munosib o’rin egallashini lisoniy hayot, nutqiy
amaliyot va vaqt ko’rsatadi. Hozircha ikki variantli terminlar jumlasiga
aksiya - harakat, aksiya, arxeolog - qadimshunos, arxeolog, blok - ittifoq,
blok ( deputatskiy ), veto - veto, ta’qiq, ofiser - zobit, ofiser, reanimasiya -
jonlantirish, reanimasiya, termin - atama, termin, embargo - embargo,
ta’qiqlash, sivilizasi ya - sivilizasiya, tamaddun, kollegiya - hay’at, kollegiya,
denonsasiya - denonsasiya, bekor qilish singarilar kiritilmoqda. Ba’zi
vaziyatlarda, mabodo biror bir tushuncha ikki, ya’ni o’z va o’zlashma termin
bilan ifodalansa, shubhasiz, afzallik o’zbekcha variantga beriladi -
tilshunoslik (lingvistika), nazoratchi (inspektor), qalam haqi (gonorar),
nizom (ustav), giyohvandlik (narkomaniya), zahira (rezerv), tenglik (paritet),
hokim ( mer), jarroh (xirurg) va h.k. O’zlashma terminlarning ma’lum guruhi
o’zbek tili qonunlariga bo’ysungan tarzda uning fonetik va grammatik
xususiyatlariga moslashadi. Chunonchi, o’zlashma terminlarning o’zbek tili
fonetikasiga moslashuvi quyidagi jihatlari bilan oydinlashadi: 1)
fonemalarning qisqarishi: avianoses – avinos, raketanoses - raketanos ; 2)
fonemalardagi tovush almashinuvi : mayak – mayoq , ochag – o‘choq, pla щ -

palatka - plashch-palatka va h.k. O‘zbek tilida qurilishi jiddiy o‘zgarishlarga
uchragan o‘zlashma terminlar kategoriyasiga komitet - qo‘mita ,
bombardirovka – bombardimon, komanduyu щ i y – qo‘mondon, podryad –
pudrat kabilarni kiritish o‘rinlidir.
Hozirgi o‘zbek terminologiyasi tizimida o‘zlashmalardan o‘zbekcha
so‘z
yasovchi affikslar ishtirokida yangi hosil qilingan terminlar keng miqyosda
qo‘llanishga kirib kelmoqda. Xusuan, bombardirov щ ik – bombardimonchi ,
dozimetrist – dozimetrchi , generalskiy - generallik , komissariat –
komissarlik , patronn ы y – patronli , gusenichniy – gusenisali , betonirovaniye –
betonlash, ionizasiya - ionlanish; ionlash, modernizasiya –
modernizasiyalash kabi ashyoviy misollar qayd etilgan fikrni tasdiqlashga
xizmat qiladi.
Mustaqillik yillari o‘zbek tili lug‘at fondining boyib borishida
respublika xalq xo’jaligi uchun mutlaqo yangi sohalarning shiddat bilan
shakllanishi va rivojlanishi kabi favqulotda muhim omillar sezilarli ta’sir
ko’rsatdi. 1996 yilda Andijon viloyati Asaka shahrida Janubiy Koreyaning
DEU (DAEWOO) avtomobil korporasiyasi bilan hamkorlikda ‘‘O’zDEU
Avto’‘ qo’shmakorxonasining ishga tushirilishi natijasida O’zbekiston
dunyodagi 28 ta avtomobilsozlik davlatlari qatoridan munosib o’rin oldi.
1999 yilda Samarqand shahrida ‘‘SamKochAvto’‘ o’zbek-turk qo’shma
korxonasi avtobuslar va yuk mashinalarni ishlab chiqarishga kirishdi. Hozirgi
paytda Yaponiya va Germaniya avtokompaniyalari hamkorligida ‘‘Isuzu’‘
avtobuslari hamda ‘‘Man’‘ yuk mashinalarini ishlab chiqarish yo’lga
qo’yilgan. ‘‘O’zDEU Avto’‘ qo’shma korxonasining amerika avtomobil
ishlab chiqarish giganti "Jeneral Motors"(General Motors) tarkibiga
singdirilishi oqibatida bugungi talablarga to’la javob beradigan, yuqori
tezlikka ega, har tomonlama qulay hamda yoqilg’ini tejaydigan yengil

avtomobillarning yangi rusumlarini ishlab chiqarish maqsad qilib qo’yilgan.
Buning natijasida o’zbek tilida ushbu soha terminologiyasi tubdan
takomillashdi. O’zbek terminologiyasi Tiko (Tiko,)
Damas (Damas), Neksiya (Neksia), Lasetti (Lacetti), Matiz (Matiz), Spark
(Spark), Epika (Epika), Kaptiva (Kaptiva), Malibu (Malibu), Kobolt (Cobolt)
singari Respublikada konveyerga qo’yilgan yengil avtomobillarning tijoriy
nomini anglatuvchi terminlar hisobiga yana ham boyidi. Sobiq sho’rolar
davlatining tanazzulga uchrashi va qulashidan keyin kommunistik mafkura
bilan bog’liq barcha tushunchalar, ularni ifodalovchi so’z hamda terminlar
o’zbek tili lug’at tarkibidan batamom barham topdi.
O’zbekiston mustaqil va suveren davlat sifatida jamiyatni tom
ma’nodagi demokratiya asosida taraqqiy toptirish yo’lini tanladi. Demokratik
jamiyatni va davlatni barpo etishda milliy davlatchilik an’anlariga alohida
e’tibor qaratildi. Milliy tiklanish va o’zlikni anglash yo’nalishi ustuvor, deb
e’lon qilindi.
Turmushda tubdan sodir bo’lgan ijtimoiy-siyosiy, ma’naviy-madaniy
o’zgarishlar yangi tushunchalar, yangi nomlanishlarning voqyelanishiga olib
keldi. O’zbek tilining leksik xazinasi mustaqil mamlakat yuritayotgan milliy
siyosatni aks ettiruvchi rang-barang so’zlar va terminlar bilan kengaydi.
Bunday terminlar safiga tubandagi faktik misollarni kiritamiz: milliy o’zlik ,
milliy davlatchilik , milliy siyosat , siyosiy islohot , ma’naviy qadriyat
(duxovnoye nasledstvo) va h.k. Bo’linish tamoyillari negizida yangi davlat
boshqaruvi organlarining tuzilishi va faoliyat olib borishi pirovard natijada
Oliy Majlis , senat , Vazirlar Mahkamasi , qonun chiqaruvchi organ, ijro
etuvchi organ, sud hokimiyati , departament, konsern, xolding, kompaniya,
hokimlar instituti , nodavlat ijtimoiy birlashma, mas’uliyati cheklangan
jamoa kabi ko’pdan-ko’p terminlarning muomalaga kirishiga turtki berdi.
O’zbekistonda bozor iqtisodiyoti munosabatlariga o’tilishi asosida

terminologik leksika milliy valyuta , kichik biznes , o’rta biznes , xususiy
tadbirkorlik , qimmatli qog’ozlar bozori , tadbirkorlar palatasi , konsalting,
injiniring, lizing firma, biznes-inkubator singari qator yangi terminlar bilan
tag’in ham kengaydi. Ma’lumki, O’zbekiston kamdan-kam uchraydigan
ulkan yoqilg’i-energetik mabalariga egligi bilan dong chiqargan. Neft, gaz va
kondensatning g’oyat kata zahiralari nafaqat ichki ehtiyojni to’la qondirish,
balki ularni xorijga eksport qilish imkonini yaratdi. Ushbu sohaga taalluqli
neft zaxirasi , neft koni , neft maxsulotlari , gaz kondensati , metan, propan,
butan, polimer materiallar , polietilen, polivinilxlorid, nitrilakril kislota ,
suyultirilgan gaz , xom neft singari turfa terminlar darsliklar, o’quv
qo’llanmalari, ilmiyommabop adabiyot hamda mahalliy matbuot sahifalarida
faol qo’llanib kelmoqda. Milliy istiqloldan so’ng O’zbekistonda kechgan
agrar islohat, so’zsiz, qishloq xo’jaligini qayta qurishda yetakchi ahamiyatga
ega bo’ldi. Sobiq sho’rolardan qolgan kolxoz va sovxozlar tugatildi. Qabul
qilingan Yer kodeksiga muvofiq dehqon va fermer yer mulkdoriga aylandi.
Fermer xo’jaliklari o’zlariga bildirilgan umid va ishonchni sharaf bilan
oqladilar. Respublika agrar sektorida olib borilgan islohatlar mulkdor ,
mulkdorlar sinfi , fermerxo’jaligi , ko’p ukladli iqtisodiyot , tomorqa xo’jaligi ,
subsidiya , pay , investisiya singari mutlaqo yangi tushuncha va realiyalarning
yuzaga chiqishini ta’minladi. Hozirgi vaqtda fan va texnik sohlarida yuz
berayotgan shiddatli rivojlanish respublika aholisi faoliyatining turli
qirralariga samarali ta’sir o’tkazmoqda. Fan va texnika qo’lga kiritgan eng
oxirgi muvaffaqiyat va yutuqlar asosidagi yangi texnika vostilariga egalik
qilinmoqda. Ushbu texnika vositalari nomlarini anglatuvchi terminologik
leksika o’zbek tili lug’at tarkibining kundan-kunga boyib, kengayib borishida
munosib ulush bo’lib qo’shilmoqda. Shundan kelib chiqqan holda ta’kidlash
lozimki, Mustaqillik davri o’zbek terminologiyasi o’z qaror topish yo’lining
boshlanish nuqtasida turibdi. U o’zbek tilshunosligining muhim sohasi

sifatida yillar davomida yig’ilgan tajribalar zaminida taraqqiy etmoqda va
kengaymoqda.
Terminologiyaning yuzaga kelish va taraqqiyot bosqichlarini, uning
o’ziga xos xususiyatlarini tahlili shuni ko’rsatadiki, o’zbek tilida terminlar
quyidagi tarzda rivojlanmoqda.
1. O’zbek tilida terminlarni aniq ifodalovchi qator leksemalar qadim-
qadimdan qo’llab kelinmoqda. O’zbek adabiy tili boyligining bir qismi
o’laroq, bunday so’zlar keyinroq, konkret terminologik tizim vujudga kela
boshlashi bilan sohalarning maxsus tushunchalarini ifodalash uchun jalb
qilina boshladi: haq, bitim, pay, garov, dallol, pul, so’m, su¨urta, savdo,
omonat, g’amlama va boshqalar.
2. Iqtisodiyot bilan aloqasi bo’lmagan, boshqa-boshqa sohalarda
qo’llanadigan terminlar ham maxsuslashtirilayapti, ya’ni iqtisodiy terminlar
sifatida ishlatilmoqda: taklif, sohibkor, o’sim, qoldiq, daraja, palata, kadrli,
etakchi, yig’im, qaydnoma, baho, xo’jalik. Semantik-sintaktik usulda so’z
yasalishi natijasida boshqa sohalarga tegishli so’zlar iqtisodiyot
terminologiyasini mulkiga aylanmoqda: daromadning qoldig’i, bozor hajmi,
foyda miqdori, qiymat solig’i, kreditning elastikliligi, talabning
egiluvchanligi,
o’zgaruvchan narx, pul massasi, pul undirish, iqtisodiy o’sish, etakchi
valyuta,
o’rinbosar tovarlar, o’rmalovchi inflyatsiya. Demak, yuzlab leksemalar
iqtisodiy terminologik tizimda yakka holida ham, so’z birikmalarining
tarkibiy qismlari sifatida ham ushbu soha terminlari sifatida qo’llanilayapti.
3. Terminologiyasining boyishidagi yana bir manba, bu tushunchalarni
ifodalash uchun xilma-xil affikslar ishtirokida hosil qilingan yasama lug’aviy
birliklar hisoblanadi: ijarachi, nazoratchi, moliyachi, iqtisodchi, iste`molchi,
jamg’arma, uyushma, ustama, undirma, tejamkor, tadbirkor, ta’minot,

bojxona, zarbxona, sarmoyador, mulkdor, xaridor, hissador, shartnoma,
omonatnoma, so’rovnoma, boylik, rentabellik, bebaho, befoyda, merosxo’r,
sudxo’r, kirim, chiqim, bitim, to’lov, o’lchov, mulkchilik, tejamkorlik,
unumlilik, aktsiyadorlik.
4. Hozirgi o’zbek tili lug’at tarkibida, uning iqtisodiy terminlar tizimida
yuqoridagidek umumturkiy, o’zbek terminlari bilan bir qatorda fors-tojikcha,
arabcha leksemalar ham qo’llanib kelinayotir: sarmoya, davlat, tijorat, tojir,
maosh, mabla¨, sarkor, daromad, dastmoya, manfaat.
5. O’zbek tili iqtisodiyot terminologiyasi ruscha-baynalmilal terminlar
hisobiga ham boyib bormoqda: avans, aktiv, aktsiz, byudjet, birja, buxgalter,
bank, balans, biznes, veksel`, valyuta, debitor, demping, dotatsiya, diler,
zalm,
kredit, kassir, litsenziya, lizing, menejment, sal`do, tarif va boshqalar.
Ba’zi ruscha-baynalmilal iqtisodiy terminlar o’zbek tiliga tarjima qilindi
yoki muqobil varianti qo’llanilmoqda: auktsion - kimoshdi savdosi, barter -
ayirboshlash, brakeraj - saralash, garant - kafil, defitsit - taqchillik, dolya -
hissa, kapital - sarmoya, makler - dallol, oborot - aylanma, ssuda- qarz,
schet -
hisob. Terminlarning bir qismi tegishli ruscha-baynalmilal muqobillarining
o’zbek tilidagi kal`kasi sifatida yuzaga kelgan. Umuman, o’zbek iqtisodiyot
terminologiyasi mustaqillikdan so’ng yangi bosqichga ko’tarildi va har
lahzada yangi-yangi terminlar yuzaga kelmoqda. Tilshunoslikda terminlarni
tartibga solish masalasi har doim ham dolzarb bo’lib kelgan va bugun ham bu
masala o’z ahamiyatini yo’qotgani yo’q. O’zbek tilshunosligida sohaviy
terminologiyalarni tartibga solish masalasida bir qancha ishlar amalga
oshirilgan. Terminologiyaning tartibga solinishi nafaqat ilmiy sohada, balki
ijtimoiy
hayotda ham ahamiyati katta bo’lgan masaladir. Terminologiyani tartibga

solishning samaradorligi terminlar bevosita qo’llanadigan quyidagi holatlarda
yaqqol ko’rinadi: kasbiy ta’limni to’g’ri tashkil etishda, ishlab chiqarish
amaliyotida bo’ladigan og’zaki muomalada, ilmiy va ishlab chiqarish
jarayonlaridagi o’zaro yozishmalarda, matbaachilikda (ilmiy, o’quv, ishlab
chiqarish kabilarga oid adabiyotlarni nashr etishda), chet el adabiyotlarini
tarjima qilishda va hokazo.
1.

Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Бектемиров Ҳ., Бегматов Э. Мустақиллик даври атамалари. -
Тошкент, 2002.
2. Боровков А.К. Узбекский литературный язык в период 1905-
1917 гг. -Ташкент, 1940.
3. Дониёров Р. Ўзбек тили илмий-техникавий терминлар
тарихидан. - Тошкент, 1974.
4. Дониёров Р. Ўзбек тили техник терминологиясининг айрим
масалалари. - Тошкент, 1977.
5. Усмонов О., Ҳамидов Ш. Ўзбек тили лексикаси тарихидан. -
Тошкент: Фан, 1981.

Istiqlol davri o‘zbek tili terminologiyasi

Купить