Информация о документе

Цена 2000UZS
Размер 40.0KB
Покупки 0
Дата загрузки 07 Ноябрь 2026
Расширение docx
Раздел Рефераты
Предмет История

Продавец

Bohodir Jalolov

Istiqlol davrida o‘rta maktab, litsey va kollejlarda adabiyot ta’limi usulini va mavzularini o‘rganish

Купить
Mavzu: Istiqlol davrida o rta maktab, litsey va kollejlardaʻ adabiyot ta’limi usulini va mavzularini o rganish ʻ Reja: 1.Istiqlol davrida ta'lim tizimidagi o'zgarishlar. 2.Zamonaviy ta'lim texnologiyalaridan foydalanish. 3. Adabiyot darslarida guruh bo'lib ishlash metodlari Bugun yurtimizda kichik bir sohadan tortib xalq turmushi farovonligi uchun muhim ahamiyat kasb etishi mumkin bо’lgan yо’nalishlardagi о’zgarishlar, islohotlar shu qadar shiddat bilan amalga oshirilayotirki, shu vatanga qondosh har qanday millat kishisi, bunday tarixiy о’zgarishlarga loqayd qarab turolmaydi. Davlatimiz rahbari istiqboldagi taraqqiyotning kafolati ilm ahli va ziyolilar faoliyati bilan chambarchas bog’liq ekanini har bir uchrashuv, murojaatlarida ta’kidlab, uning rivojlanishi, taraqqiy etishi uchun bir qancha qaror va farmonlarni qabul qildi. ―2017–2021 yillarda O’zbekiston Respublikasini rivojlantirishning beshta ustuvor yo’nalishi bo’yicha “Harakatlar strategiyasi” ham ta’lim va о’qitish sifatini baholashning xalqaro standartlarini joriy etish asosida oliy ta’lim muassasalari faoliyatining sifati hamda samaradorligini oshirish, ilmiy-tadqiqot va innovatsiya faoliyatini rag’batlantirish, ilmiy va innovatsiya yutuqlarini amaliyotga joriy etishning samarali mexanizmlarini yaratish borasida juda dolzarb masalalar bо’yicha aniq, hayotiy islohotlar, ularni amalga oshirish mexanizmlari belgilab berildi. Milliy metodikani va maktab darslikarini xalqaro standartlar asosida isloh qilish, ta’limdagi mavjud muammolarni sekin astalik bilan bartaraf etish kabi masalalar davlat siyosati darajasiga ko‘tarilib, nufuzli davralarda ko‘p bora muhokama qilindi. Bunday xayrli harakatlar farzandlarimizning jahon standartlarida belgilangan mezonlar asosida bilim olishlariga, о’zbek tili va adabiyoti ta’limida ham xalqaro standartlardan milliy strategik maqsadlarimizga moslarini tanlab, izchil joriy qilishga, ta’limda yanada samarali natijalarni qо’lga kiritish uchun, avvalo, xorijiy tajriba asosida uning ilmiy va metodik asoslarini yaratishga imkoniyatlar ochib berdi. Bunday islohotlar, ayniqsa yoshlarning maqsadli harakatlariga rag’bat berish barobarida о’z kuchiga ishonish hissini ham uyg’otdi. Bugun adabiyot fanini o’qitishga yangicha yondoshuvlar, talablar о’quvchilarda ham adabiyotga munosabatini o ‘zgartirdi. Xususan, bugun yoshlarimiz adabiyot fanini faqat oliy ta’lim muassasalariga kirish uchun bо’ladigan test sinovlariga tayyorgarlik nuqtai nazaridan emas, balki о’z tafakkuri, tasavvuri, didi, saviyasi, umuman, ma’naviy qarashlarini yuksaltirish maqsadi bilan о’rganish zarurligini his qila boshladilar. Darhaqiqat, badiiy adabiyot odam kо’nglini tarbiyalaydi. Bugungi murakkab globallashuv sharoitida ma’naviyatimizni izdan chiqarish maqsadida xorijdan о’zanini yо’qotgan, selday oqib kelayotgan zararli g’oyalarga qarshi faqat milliy badiiy adabiyotgina milliy immunitet hosil qila olishi mumkin. Chunki adabiyot kо’ngildan paydo bо’lib, kо’ngillarga singadi. Uzliksiz ta’lim bosqichlarida о’quvchilar adabiyot olamiga ― “О’qish kitobi” orqali kirib keladilar. Sо’ng bosqichma bosqich, asta sekinlik bilan о’z dunyoqarashi, tafakkuri, badiiy sо’z sehrini anglashga bо’lgan iqtidoriga kо’ra adabiyotning cheksiz ummonlariga g’arq bо’ladilar. Adabiyot o’qitish metodikasining XX asrdagi tarixiy tarsaqqiyotiga nazar tashlansa, XX asrning 30-yillargacha davom etgan turli ―novatorlik tajribalaridan keyin ― ”sinf-dars” tizimiga qaytilib, adabiyot maktab darturlarida alohida fan sifatida o’rin egallaganidan so’ng adabiyot o’qitish metodikasining nazariy asoslarini yaratish harakatlari boshlandi. Tabiiyki, O’zbekiston sobiq sho‘ro tarkibida bo’lgan davrda milliy metodikaning nazariy asoslari shо’ro davrida hukmron bo’lgan markscha- lenincha metodologiya ga asoslanar, adabiyot о’qitish ham dialektik materialism falsafasi ta’sirida shakllangan edi. Subutoy Dolimov, Haydarali Ubaydullayev, Qodirjon Ahmedov kabi ustoz metodist olimlar adabiy ta’limga oid ilmiy nazariy yо’nalishdagi tadqiqotlarining aksariyatida yuqoridagi ta’kidlangan mutlaq metodik falsafa tutumlariga ergashishga majbur bо’lganlar, oqibatda adabiyotni bilishga, anglashga bо’lgan muayyan subyektiv munosabat mutlaqlashtirilgan hamda badiiy matn tahlili yuzasidan kо’plab g’ayri ilmiy xulosalar chiqarilgan edi. Shо’ro davrida asosiy e’tibor badiiy matnning ijtimoiy-g„oyaviy funksiyalariga qaratilgan. Ya’ni, tahlilda asosan ijodkorning dunyoqarashi, ijtimoiy, siyosiy vaziyatlarga munosabati, uning atrofidagi hodisalarga qanday sinfiy pozisiyada turib qaraganligi nuqtai nazaridan baho berish badiiy matnni anglashning asosiy mezonlaridan biriga aylangan. Sovet davri metodikasida ifodali о’qish darslarida ham asarning g’oyaviy mundarijasini ochish muhim hisoblanib, hatto Alisher Navoiy asarlarini о’rganishda ham asosiy e’tibor mutafakkirning xalqparvar va insonparvarlik g’oyalariga, uning siyosiy faoliyati – madaniyat va obodonchilik sohasidagi xizmatlari, shoirning Husayn Boyqaro va saroy ahllari о’rtasidagi qarama – qarshiliklarni batafsil yoritish zaruratiga e’tibor qaratilgan. Navoiyning san’atkorlik mahoratiga deyarli e’tibor berilmagan. Kо’p holatlarda shoirning tassavufga oid qarashlari buzib tahlil qilingan. uzliksiz ta’limning adabiyot darsliklarida mavjud jadid adabiyoti vakillari – Mahmudxо’ja Behbudiy, Abdurauf Fitrat, Abdulla Qodiriy, Abdulhamid Sulaymon о’g’li Chо’lpon va XX asr о’zbek adabiyotining kо’plab vakillari asarlari mustamlakachilikka qarshi kurash tuyg’usi bilan yо’g’rilgan siyosiy – ijtimoiy g’oyalar asosiga qurilgan. Shu nuqtai nazardan maktab darsliklariga kiritilgan M. Behbudiyning ― “Padarkush”, A. Fitratning ― “Abulfayzxon” dramalari, A. Qodiriyning ― “О’tkan kunlar”, A. Chо’lponning ― “Kecha va Kunduz” romanlari tub mohiyatini ijtimoiy tahlillarsiz anglash mumkin emas, chunki u har doim davr ruhi bilan bog’liq bо’ladi. Jadid sо’z san’ati namoyandalarining muhabbat tuyg’ulari aslida ijtimoiy va hatto siyosiy mohiyat kasb etadi. Ularning muhabbat tuyg’usi Vatan ishqi va yurt sevgisi bilan uzviy tutashgan. О’tgan asrning 80- yillarida adabiy ta’lim yо’nalishida amalga oshirilgan tadqiqotlar, ularning mavzu mundarijasining о’ta sayozligi (masalan, IV-VI sinflarda ta’limiy diktantlarni о’tkazish, ― “О’g’lim sira bо’lmaydi urush” she’rini о’rganish, ―VIII sinfda Avaz О’tar ijodini о’rganish, ― “Qudratli tо’lqin” romanini о’rganish), konseptual masalalarning qо’yilmaganligi ushbu davrda adabiyot о’qitish metodikasi rus adabiy ta’limi soyasida qolib ketgan, izchil takomil bosqichlaridan ortda qolgan o’ta g’arib va ―keraksiz sohaga aylanib qolganini kо’rsatadi. Mustaqillik yillaridan keyin о’zbek adabiyoti metodikasini ham boshqa san’at sohalari qatorida tubdan yangilash zarurati tug’ildi. Adabiy ta’lim taraqqiyoti yо’lida Safo Matchonov, Boqijon Tо’xliyev, Qozoqboy Yо’ldoshev, Marg’uba Mirqosimova, Qunduzxon Husanboyeva, Ro’za Niyozmetova va yana kо’plab ustozlarimiz adabiyot о’qitish metodikasining ayrim masalalarini yangicha yondashuvlarda tadqiq etib, adabiy ta’lim sohasini yangi taraqqiyot bosqichiga o’zlarining munosib hissalarini qo’shdilar va hamon qo’shib kelmoqdalar. Xususan, Q.Yo’ldoshevning ― “Adabiyot o’qitishning ilmiy- nazariy asoslari ” o’quv qo’llanmasi adabiy ta’limga yangicha yondashuv tajribasi yo’lidagi dastlabki qadamlardan biri bo’lib xizmat qilgan bo’lsa, Q.Husanboyev va R. Niyozmetovalarning yaqin yillarda yaratilgan ― “Adabiyot o’qitish metodikasi” ni esa har jihatdan pishiq, adabiy ta’limga oid eng muhim jihatlarni qamrab olgan, o’rganuvchilarni tanqidiy va ijodiy fikrlashga yo’naltira oladigan o’quv qo’llanma sifatida e’tirof etish mumkin. Shu о’rinda masalaning yana bir jihatiga e’tibor qaratish kerak bо’ladi. Bugun uzliksiz ta’lim bosqichlarida amalda bо’lgan deyarli barcha adabiyot darsliklarida ― “asar haqida” degan bо’lim mavjud. ― “Asar haqida” gi ma’lumotning о’quvchi ongiga singishi, uni ―tо’g’ri deb qabul qilishi mavjud ma’lumotning dominant (yetakchi) lik xususiyati undagi ―boshqacha bо’lishi mumkin degan qarashiga mone’lik qiladi yoki eng kamida о’quvchini fikrlashdan tо’xtatadi. Bundan tashqari, adabiyot dasrliklaridagi faqat adiblar haqidagi ma’lumotlarni va asar syujetidagi detallarni eslab qolishga qaratilgan ― “ Mirtemir hayoti va ijodi haqida sо’zlab bering ”, ― “shoirning birinchi she’ri va tо’plami qanday nomlanadi” , ― “ular qachon e’lon qilingan?” , ― “shoir ijodidagi bosh mavzular haqida sо’zlang” singari sayoz, odamning tafakkuri va tasavvurini yuksaltirmaydigan, aksincha, badiiy didi va saviyasiga zang tushiradigan yuqoridagi kabi savol va topshiriqlar о’quvchilarda ―adabiyot, asar о’qish, tahlil qilish faqat shunday ikir-chikirlarni esda saqlashdan iborat, degan munosabatni shakllantirdi. Bunday munosabatning shakllanishida Davlat test markazining ― “hissasi” ham katta bо’ldi. О’quvchilar, yoshlar bugun adabiyotni faqat oliy ta’lim muassasalariga kirish uchun bо’ladigan test sinovlariga tayyorgarlik nuqtai nazaridan emas, balki о’z tafakkuri, tasavvuri, didi, saviyasi, umuman, ma’naviy qarashlarini yuksaltirish maqsadi bilan о’rganishiga erishish lozim. Bugun ta’limi rivojlangan kо’plab xorijiy mamlakatlarda adabiyot о’qitilish, shu jumladan badiiy asar tahliliga yondashuvlarda bizdan farq qiladigan bir qancha jihatlari bor. Ta’lim standartlari о’quvchilar egallashi lozim bо’lgan kompetensiyalarni belgilaydi. Ulardagi kompetensiyalar aniq va obyektiv belgilanib, spiralsimon shaklda rivojlanib boradigan kichik kompetensiyalarga bо’linadi. Masalan, о’quvchi asar syujetining tarkibiy elementlari , (perspektiva, retrospektiva,...), badiiy asardagi stilistik figuralar (metafora, metonimiya kabi), ayrim epizodlarning badiiy matn mazmuniga ta’sirini izohlay olish kо’nikmalariga ega bо’ladilar. Shuningdek, standartlar о’quvchida badiiy asarni tо’liq о’qish kо’nikmasini shakllantiradi. Bunda о’qituvchilarga о’quvchilar о’qishi uchun tavsiya qilingan mualliflar va asarlar rо’yxati beriladi. О’qituvchi tavsiya qilingan rо’yxatdagi adiblar va asarlarni о’quvchilarining qiziqishlari va qobiliyatlarini hisobga olgan holda о’zi tanlaydi. Bunda о’quv yili davomida о’tilgan asarlar soni muhim rol о’ynamaydi, tanlangan asarlar tо’liq о’qiladi va badiiy matn atroflicha tahlil qilinadi. Qolaversa, kо’plab g’arb mamlakatlaridagi adabiyot darsliklarida ― “asar haqida” degan bо’lim berilmaydi, balki savol va topshiriqlar vositasida о’quvchining asarga munosabati shakllantiriladi. Savol va topshiriqlarning о’quvchilarni asarga qiziqtirishi, asar mazmunini tushunishga tayyorlashi, badiiy matnni tushunish — tahlil qilishga, mustaqil fikrlashga, badiiy asar ustida chuqur mushohada yuritishga, adabiyotni san’atning boshqa turlari, boshqa fanlar va о’quvchi hayoti bilan aloqasini ta’minlash, о’quvchida og’zaki va yozma nutqni, ijodiy qobiliyatni rivojlantirishga qaratilganligi bilan о’ziga xos ahamiyat kasb etadi. Xorijda adabiyot о’qitilishining bizdan farq qiladigan yana bir jihati – adabiyot о’qitish metodikasida badiiy matn bilan ishlashning muayyan bosqichlari ( asarni о’qishdan oldin, о’qish davomida va о’qishdan keyin ) mavjudligi. Har bir bosqichning о’z maqsadi va uslublari bor. О’qishdan oldingi mashqlar о’quvchini asarga qiziqtirish, asar mazmunini tushunishga tayyorlashga xizmat qilsa, о’qish davomida bajariladigan mashqlar bevosita badiiy matnni tushunish — tahlil qilishga qaratiladi. Bunda asar tahlili faqat syujetni qayta hikoyalash bilan cheklanmaydi . О’qishdan keyingi mashqlar esa asar ustida chuqur mushohada yuritish, adabiyotning, san’atning boshqa turlari, boshqa fanlar va о’quvchi hayoti bilan aloqasini ta’minlash, о’quvchida og’zaki va yozma nutqni, ijodiy qobiliyatni rivojlantirishga qaratiladi. О’zbek adabiy ta’limida о’quvchilarning yosh xususiyatlarini hisobga olib uzviylik va uzluksizlikni ta’minlashda о’rganuvchining ehtiyojlari (student’s needs; learner’s needs)ni ham e’tiborga olish kerak, degan fikrdamiz. 11 sinf adabiyot darsligidagi Yusuf Xos Hojibning ― “Qutadg’u bilig” (―Saodatga eltuvchi bilim) asari turkiy adabiyotning ilk namunasi, о’z davridagi ilg’or ijtimoiy-siyosiy, ma’naviy-axloqiy masalalarni ramziy obrazlar vositasida badiiy talqin qilgan asar sifatida muhim ahamiyat kasb etadi. Yoki Alisher Navoiyning ― “Layli va Majnun” dostoni badiiy-g’oyaviy xususiyatlari bilan о’zbek klassik adabiyotining shoh asarlaridan sanaladi. Insoniyat taraqqiyotida, jahon adabiyoti, san’ati va madaniyati rivojida alohida о’ringa ega bо’lgan, har bir kitobxon mutolaa qilishi zarur deb hisoblangan milliy va jahon adabiyoti durdonalarining о’quv rejadan о’rin olishi har jihatdan tо’g’ri va shunday bо’lishi ham kerak. Ammo shu о’rinda ta’lim standartlarida mavjud tanlanma figuralar о’quv rejani yaratgan mualliflarning badiiy asarga individual munosabati, muayyan asar muallifiga simpatiyasi, fikr qarashlari, qiziqishlari va ularni ― “bilishi kerak” nuqtai nazaridagi miopik (shaxsiy) qarashlari asosida tavsiya qilingan. Ma’lumki 17 yoshli о’quvchining ma’naviy ehtiyoji 30-40 yoshli kitobxonning ma’naviy ehtiyojidan keskin farq qiladi. О’qituvchi ―qiziq, deb bilgan badiiy asar uning о’quvchisi uchun u darajada muhim ahamiyatga ega bо’lmasligi mumkin. Shu nuqtai nazardan uzliksiz ta’lim bosqichlari uchun о’quv rejalar shakllantirilayotgan jarayonlarda muayyan usullar (masalan, sо’rovnomalar, individual tartibdagi suhbatlar ) orqali о’quvchilarning ma’naviy ehiyojlarini ham hisobga olish lozim bо’ladi. Masalaga bunday yondashuv, birinchidan, badiiy asar va о’quvchi ma’naviy ehtiyoji о’rtasidagi mutanosiblikni vujudga keltiradi va bu adabiyot darslarini yanada qiziqarliroq va jonliroq bо’lishini ta’minlaydi. Ikkinchidan, ta’lim bosqichlarida badiiy asar mutolaasiga erkin yondashuv shakllanadi. Yurtimizda amal qilayotgan adabiyot bо’yicha umumiy о’rta ta‘limning Davlat ta‘lim standartlarida14 adabiyot faniga xos bо’lgan kompetensiyalarga yetarlicha e’tibor berilmagan va pirovardida adabiyot о’zining mustaqil fan sifatida mavqeini yо’qotib, boshqa fanlarda (ona tili, chet tili, ijtimoiy fanlar) о’quvchilarda shakllantiriladigan kompetensiyalarni rivojlantirishga kо’maklashuvchi fanga aylanib qolgan. Masalan, “adabiy–nutqiy kompetensiyalar” sifatida nomlangan “badiiy asar syujetini qayta hikoyalay oladi”, “tasvirlangan voqea-hodisalar, obrazlar tizimini о’zgalarga tushuntirib bera oladi” kompetensiyalari aslida nutqning о’qib tushunish va gapirish kо’nikmalariga tegishli kompetensiyalar bо’lib, ona tili, ikkinchi til va chet tili darslarida rivojlantiriladi va bu kompetensiyalarni rivojlantirishda adabiy tushunchalar va adabiy tahlil usullari hech qanday rol о’ynamaydi. Zero, “adabiy-nutqiy kompetensiya” tushunchasining о’zi mavjud emas va bu tushuncha standart mualliflari tomonidan о’ylab topilgan sun‘iy atamadir. Qiyoslang: chet tillarni bilishning Umumyevropa kompetensiyalarida B1 darajasi uchun kо’zda tutilgan. Misol uchun, adabiyot fani fani orqali o’quvchilarda quyidagi adabiyot faniga oid kompetensiyalarni shakllantirish maqsad qilinishi mumkin : - Asarning qaysi tur va janrga mansubligini aniqlay oladi va tushuntirib beradi; - Asardagi asosiy va ikkilamchi g’oyalarini tushunadi, asarda ko’tarilgan muammolarga o’z munosabatini bildiradi; - Asardagi ochiq aytilgan fikrlarni va tagma‘nolarni ilg’aydi, asardan xulosalar chiqara oladi va bu xulosalarini asoslab bera oladi; - Asarning syujetini tushunadi, syujet elementlarini ( ekspozitsiya, tugun, kulminatsiya, yechim ) ajrata oladi va asarning qurilishiga munosabat bildira oladi; - Asarning badiiy xususiyatlarini ( asarda qo’llanilgan badiiy vositalarni ) tahlil qila oladi, ularning o’quvchiga ta‘siri haqida fikr bildira oladi; - Asardagi obrazlar tizimini tahlil qila oladi; - Badiiy adabiyot va san’atning boshqa turlari o’rtasidagi bog’liqlar va farqlarni tushunadi; - Asarning adabiy-tarixiy kontekstdagi ahamiyati haqida fikr bildira oladi. Ushbu kompetensiyalar quyidagi mezonlar asosida baholanishi mumkin: Asarning qaysi tur va janrga mansubligini aniqlay oladi va tushuntirib beradi: 5 4 3 2 asarning qaysi tur vajanrga mansubligini aniqlaydi, asarning shu tur va janrga mansubligini belgilaydigan bir qancha xususiyatlarini ko’rsatib bera asarning qaysi tur va janrga mansubligini aniqlaydi, asarning shu tur va janrga mansubligini belgilaydigan bitta yoki ikkita xususiyatini ko’rsatib bera asarning qaysi tur va janrga mansubligini aniqlaydi, biroq nega aynan shu tur va janrga mansubligini tushuntirib bera olmaydi asarning qaysi tur vajanrga mansubligini aniqlay olmaydi oladi oladi Kompetensiyalarni baholash o’quv yili davomida og’zaki va yozma shakllarda ( insho, annotatsiya, taqriz, esse, maqola, referat yozdirish, shuningdek, test orqali ) amalga oshirilishi mumkin. Kompetensiyalarning shakllanganlik darajasi adabiyot darslarida o’rganilishga va o’quvchilar mustaqil o’qishi uchun tavsiya qilingan asarlar misolida baholanadi, bunda bir asar misolida bitta yoki bir necha kompetensiya baholanishi mumkin. O’quv yili oxirida kompetensiyalarni kompleks tarzda o’quvchilarga notanish asar misolida (asarning o’quvchilarga yosh, til va boshqa jihatlardan mosligini hisobga olgan holda) yozma tarzda baholash tavsiya qilinadi. Baholashda birinchi navbatda o’quvchilar ishining originalligi, mustaqil fikrning mavjudligi, tayyor manbalardan (darslik, internet va hokazo) ko’chirilmaganligi, shu bilan birga lozim o’rinlarda qo’shimcha manbalardan foydalanilganligi hisobga olinishi lozim. Yurtimiz rahbariyati adabiyotni о ’qitishni tubdan yaxshilash, kitobxonlik madaniyatini о ’stirish, yoshlarni milliy va jahon adabiyotining sara namunalari bilan tanishtirish singari yuksak vazifalarni oldimizga q о ’yar ekan, fikrimizcha, bu vazifalarni amalga oshirish uchun ta‘lim muassasalarida adabiyot fanini о ’qitishga b о ’lgan munosabatni jahonning ilg’or tajribasidagi milliy tutumlarimizga, milliy tafakkur va dunyoqarashimizga mos jihatlarga tayangan holda tubdan qayta k о ’rib chiqish, bunda bir asarni boshqasiga almashtirish orqali emas, prinsipial yondashuvni о ’zgartirish orqali sifat о ’zgarishiga erishmog’imiz lozim.

Istiqlol davrida o‘rta maktab, litsey va kollejlarda adabiyot ta’limi usulini va mavzularini o‘rganish

Купить