Istiqlol yo'lida milliy raxbar kadrlar faoliyati ayanchli taqdiri tarixi - История - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	25000UZS
Размер	90.8KB
Покупки	0
Дата загрузки	08 Октябрь 2025
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	История

Продавец

Sunnatillo

Дата регистрации 11 Апрель 2025

6 Продаж

Istiqlol yo'lida milliy raxbar kadrlar faoliyati ayanchli taqdiri tarixi

Купить

MUNDARIJA
KIRISH …………………………………………………………………………...…3
I BOB. XONLIKLAR TUGATILISHI ARAFASIDA MILLIY RAHBAR
KADRLARNING FAOLIYATI ………………………………………………...….6
I.1. Turkiston xonliklarida siyosiy inqiroz va mustamlakachilik xavfining kuchayishi
………………………………………………………………………...….6
I.2. Mustaqillik yo‘lida harakat qilgan milliy rahbarlar: faoliyat va
maqsadlar ……………………………………………………………………………11
II BOB. SOVET TUZUMI DAVRIDA MILLIY KADRLARNING QATAG‘ON
QILINISHI VA TAQDIRI …………………………………………………...……19
II.1. Sovet hokimiyati o‘rnatilishi va milliy elita vakillariga nisbatan tazyiq siyosati
……………………………………………………………………………....19
II.2. 1930-yillar qatag‘onlari: milliy rahbarlarning ayanchli taqdiri va tarixiy xotira
………………………………………………………………………………..23
XULOSA ……………………………………………………………………..…….28
FOYDALANILGAN MANBA VA ADABIYOTLAR RO‘YXATI ......................31

KIRISH
“O‘z tarixini bilmagan xalq – o‘zligini yo‘qotadi, o‘zligini yo‘qotgan el esa,
hech qachon yuksak taraqqiyotga erisha olmaydi. 1
” Ushbu chuqur mazmunga ega
fikrda xalq taqdiri, tarixiy xotira va milliy qadriyatlarning nechog‘li muhim o‘rin
tutishi yaqqol ifoda etilgan. Chunki har bir millatning ozodlik sari bosib o‘tgan yo‘li,
shu yo‘lda jon fido qilgan rahbar kadrlar faoliyati va ularning ayanchli taqdiri – bu
tarix sahifalarida oltin harflar bilan bitilishi lozim bo‘lgan bebaho merosdir. Ayniqsa,
o‘zbek xalqining mustaqillik sari olib borgan kurashlarida xalq orasidan chiqqan
ma’rifatli, vatanparvar, o‘z zamonasidan ilgarilab fikr yurita olgan rahbarlarning
o‘rni beqiyosdir.
XIX asr oxiri va XX asr boshlarida Markaziy Osiyoda mavjud bo‘lgan xonliklar
— Buxoro, Xiva va Qo‘qon xonliklari — o‘zining inqiroz davriga kirib borgan edi.
Ichki siyosiy beqarorlik, iqtisodiy qoloqlik va tashqi tahdidlar, ayniqsa Rossiya
imperiyasining bosqinchilik siyosati bu hududlarda mustamlakachilik tuzumini
o‘rnatishga imkon berdi. Aynan shu murakkab davrda milliy ong va mustaqillik
tuyg‘usi bilan yo‘g‘rilgan ziyolilar, jadidlar va o‘z xalqining kelajagiga befarq
bo‘lmagan milliy rahbar kadrlar sahnaga chiqdi. Ular xalqni uyg‘otish, ilm-fanni
rivojlantirish, siyosiy va ijtimoiy islohotlarni amalga oshirish yo‘lida faol harakat
qildilar.
Biroq, tarix bizga shuni ko‘rsatadiki, istiqlol yo‘lida kurashgan bu fidoyi
insonlarning aksariyati o‘z faoliyatlari uchun qattiq jazoga, hatto ayanchli o‘limga
mahkum qilingan. Xonliklar tugatilgach, Rossiya imperiyasi o‘rniga mustabid sovet
tuzumi qaror topdi. Sovet hokimiyati dastlab milliy kadrlardan foydalanishga harakat
qilgan bo‘lsa-da, keyinchalik ularni “xalq dushmani” deb e’lon qilib, ommaviy
qatag‘onlarga duchor etdi. Ayniqsa, 1930-yillar boshida Stalin boshchiligidagi
repressiya siyosati o‘zbek xalqining ko‘plab ilg‘or fikrli, ilmli va vatanparvar
vakillarini yo‘qotishiga sabab bo‘ldi. Abdulla Qodiriy, Fitrat, Cho‘lpon,
Munavvarqori Abdurashidxonov kabi atoqli rahbarlar, yozuvchilar, olimlar asossiz
ayblovlar bilan qatl etildi yoki qamoqlarda halok bo‘ldi.
1
Mirziyoyev, Sh. M. Buyuk kelajagimizni mard va oliyjanob xalqimiz bilan birga quramiz. Toshkent: O‘zbekiston
nashriyoti. – 2017. – 12-13 b
3

Ushbu kurs ishi doirasida xonliklar tugatilishi arafasida yuzaga chiqqan milliy
rahbarlarning faoliyati, ularning mustamlakachilikka qarshi kurashdagi o‘rni, sovet
tuzumining ilk-yillarida bu kadrlarga nisbatan olib borilgan tazyiq va qatag‘on
siyosati tarixiy manbalar asosida tahlil qilinadi. Shu orqali milliy o‘zlik, ozodlik va
istiqlol yo‘lida qurbon bo‘lgan fidoyi insonlarning xotirasini yod etish va ularning
merosini yosh avlod ongiga singdirish maqsad qilinadi. Mavzuning dolzarbligi
shundaki, bugungi kunda ham o‘z tariximizni chuqur o‘rganish, milliy g‘urur va
o‘zlikni anglash yo‘lida ana shu tarixiy shaxslarning ibratli hayoti biz uchun kuchli
manba bo‘lib xizmat qiladi.
Mavzuning dolzarbligi : Mavzuning dolzarbligi shundaki, bugungi
O‘zbekistonda tarixiy xotirani tiklash, milliy o‘zlikni anglash va istiqlol g‘oyalarini
chuqurroq o‘rganish dolzarb masalaga aylangan. Xonliklar tugatilishi va sovet
tuzumi davridagi milliy rahbar kadrlarning fidoyiligi, shu bilan birga, ular
boshidan kechirgan qatag‘onlar bugungi avlod uchun saboq va ibrat manbai bo‘lib
xizmat qiladi. Bu mavzu orqali nafaqat o‘tmishdagi tarixiy haqiqatlar yoritiladi,
balki milliy qadriyatlar va mustaqillik g‘oyalarining shakllanish jarayoni ham
chuqur tahlil qilinadi.
Mazkur kurs ishining maqsadi – istiqlol yo‘lida xizmat qilgan milliy rahbar
kadrlarning tarixiy faoliyatini o‘rganish orqali ularning ozodlik va adolat yo‘lidagi
kurashini yoritish, sovet davrida ularning qanday qilib qatag‘onlarga uchragani va
bu jarayonning milliy ong shakllanishidagi o‘rnini tahlil qilishdir. Shu orqali
o‘quvchilarda tarixiy xotira va milliy qadriyatlarga hurmat tuyg‘usini shakllantirish,
mustaqillik g‘oyalarining ildizlarini anglashga xizmat qiladigan tarixiy bilimlar
bazasini yaratish ko‘zda tutiladi..
Kurs ishining vazifasi:
1. Xonliklar tugatilishi va sovet tuzumi o‘rnatilishi davridagi siyosiy
jarayonlarni tarixiy manbalar asosida tahlil qilish.
2. Mustamlakachilik siyosatiga qarshi chiqqan milliy rahbar kadrlarning
faoliyatini yoritish.
4

3. Qatag‘on davrida aybsiz jazolangan ma’rifatparvar ziyolilar taqdirini
o‘rganish.
4. Milliy rahbarlarning istiqlol g‘oyasini shakllantirishdagi o‘rnini aniqlash va
baholash.
5. Bugungi avlod ongida tarixiy xotirani tiklash va milliy qadriyatlarga
sadoqat tuyg‘usini mustahkamlash.
Mavzuning o`rganilganlik darajasi. Istiqlol yo‘lida milliy rahbar kadrlarning
faoliyati va ularning ayanchli taqdiri masalasi tarixiy adabiyotlarda muhim
mavzulardan biri bo‘lib kelgan. Xususan, Islom Karimovning “Tarixiy xotirasiz
kelajak yo‘q”, Shavkat Mirziyoyevning mustaqillik davridagi chiqishlari, Abduqodir
Qayumov, Abdug‘ani Salohiddinov, Alijon Turaqulov kabi tarixchilarning ilmiy
ishlari orqali bu mavzu chuqur o‘rganilgan. Biroq hanuzgacha ayrim manbalar keng
jamoatchilikka yetkazilmagan bo‘lib, ayrim shaxslar taqdiri chuqur ilmiy tahlilga
muhtojligicha qolmoqda. Shu bois mazkur mavzu bugungi kunda ham dolzarbligicha
qolmoqda.
Ishning hajmi: Ushbu kurs ishi kirish, uchta bob, xulosa, foydalanilgan
adabiyotlar ro`yxat i va ilovadan tashqari 30 betdan iborat.
5

XONLIKLAR TUGATILISHI ARAFASIDA MILLIY RAHBAR
KADRLARNING FAOLIYATI
I.1. Turkiston xonliklarida siyosiy inqiroz va mustamlakachilik xavfining
kuchayishi
XIX asrning ikkinchi yarmi Turkiston xonliklari – Buxoro amirligi, Xiva va
Qo‘qon xonliklari uchun siyosiy, iqtisodiy va harbiy jihatdan murakkab va sinovli
davr bo‘ldi. Ushbu davrda ichki siyosiy barqarorlikning izdan chiqishi, markaziy
hokimiyatning zaiflashuvi va mahalliy amaldorlar o‘rtasidagi ichki nizolar
xonliklarning qudratini susaytirdi. Shu bilan birga, iqtisodiy sohada yuzaga kelgan
adolatsizlik, soliq siyosatining qattiq va notengligi, shuningdek, ijtimoiy
tengsizliklar jamiyatda norozilik va notinchlikni kuchaytirdi. Bu zaifliklardan
foydalanib, Rossiya imperiyasi O‘rta Osiyoni o‘z mustamlakasiga aylantirish
uchun keng ko‘lamli bosqinchilik siyosatini amalga oshirishga kirishdi.
Turkiston xonliklarida siyosiy inqirozning asosiy sababi markaziy
hokimiyatning zaiflashuvi bo‘ldi. Xonlik boshqaruvida hukmdorlar o‘z
vakolatlarini markazlashtira olmadi. Buxoro amirligi va Qo‘qon xonligida
hokimiyat ko‘pincha bir necha shaxslar yoki guruhlar o‘rtasida taqsimlandi, bu
esa ichki nizolar va hokimiyat uchun kurashlarni kuchaytirdi. Shu tariqa, mahalliy
amaldorlar va qudratli sulolalar hokimiyat uchun doimiy raqobatda bo‘lib, ular
bir-biriga qarshi harakatlar qilishdi. Bu vaziyat markaziy hokimiyatning siyosiy
barqarorligini buzdi va davlat boshqaruvida tartibsizlikka olib keldi 2
.
Xonliklarda ichki nizolarni kuchaytirgan yana bir omil – soliq tizimidagi
adolatsizlik edi. Yirik mulkdorlar va amaldorlar soliqlarni to‘lashdan qochib, bu
yukni kambag‘al va dehqonlarga yuklashgan. Natijada, xalq orasida norozilik
kuchaydi va isyonlar ko‘paydi. Bu holat xonlikning iqtisodiy barqarorligini ham
buzdi.
Ijtimoiy tengsizlik Turkiston xonliklarida kuchayib bordi. Kattakon
mulkdorlar va elita qatlami boylik va hokimiyatni qo‘lga olib, kambag‘al
qatlamning hayot sharoitlari yomonlashdi. Dehqonlar, hunarmandlar va oddiy
xalq qatlami qattiq soliq bosimi va ishlash sharoitlari bilan yuzma-yuz qoldi. Bu
2
Murtazoyeva R.H., Odilov A.A., Ermetov A.A., Soipova K.D. O’zbekiston tarixi. Toshkent: Donishmand ziyosi. –
2020. – 568 b.
6

esa keng ko‘lamli norozilik va isyonlarga sabab bo‘ldi. XIX asr oxirlariga kelib,
ayrim hududlarda mahalliy xalq Rossiya imperiyasining himoyasiga murojaat
qilib, “yangi boshqaruv”ni kutishni boshladi.
Rossiya imperiyasi o‘zining kengayish siyosatini amalga oshirishda O‘rta
Osiyoni strategik ahamiyatga ega hudud deb hisobladi. Ular uchun O‘zbekiston
hududlari markaziy Osiyo savdo yo‘llari va tabiiy resurslar manbai bo‘lib,
imperiyaning janubiy chegaralarini mustahkamlash uchun zarur edi. Shu sababli,
Rossiya qo‘shinlari ketma-ketlik bilan Turkiston xonliklariga bostirib kirishni
boshladi 3
.
1865-yilda Toshkentni bosib olish Rossiya uchun muhim strategik g‘alaba
bo‘ldi. Toshkentning egallanishi bilan Rossiya imperiyasi O‘rta Osiyoda
mustahkam poytaxtga ega bo‘ldi va bu orqali xonliklarni o‘z ta’siri ostiga olish
uchun yangi imkoniyatlar yaratildi. 1868-yilda Buxoro amirligi, 1873-yilda esa
Xiva xonligi Rossiya imperiyasi tomonidan bosib olindi. Qo‘qon xonligi esa
1876-yilda tugatilib, uning o‘rnida Farg‘ona viloyati tashkil etildi 4
.
Rossiya imperiyasining mustamlakachilik siyosati O‘rta Osiyo xalqlarining
madaniy, iqtisodiy va siyosiy hayotiga chuqur ta’sir ko‘rsatdi. Mustamlaka
boshqaruvi ostida xonliklarning an’anaviy boshqaruv tizimi o‘zgartirildi, ko‘plab
milliy qadriyatlar va urf-odatlar yo‘qolish xavfi ostiga tushdi.
Mustamlakachilik xavfi oshishi bilan Turkistonning milliy rahbarlari,
ziyolilari va ma’rifatparvarlari qarshilik harakatlarini boshlashdi. Ular o‘z
xalqlarining madaniy va siyosiy mustaqilligini saqlab qolish uchun turli yo‘llar
bilan kurashdilar. Ushbu harakatlar keyinchalik jadidchilik harakati, Turkiston
Muxtoriyati va sovet davridagi milliy uyg‘onish harakatlariga zamin yaratdi.
Milliy kadrlar nafaqat siyosiy bosimlarga, balki qatag‘on va repressiyalarga
ham uchradi. Ko‘plab ziyoli va rahbarlar mustamlakachilik hukumatlari
tomonidan jazolandi yoki qatag‘on qilindi. Bu esa milliy uyg‘onish harakatlarini
qisman zaiflashtirdi, ammo mustaqillik uchun kurash ruhini so‘ndirmadi.
3
Shamsutdinov R., Mo’minov X. O’zbekiston tarixi. Toshkent: Sharq, - 2013. – 435 b.
4
Usmonov Q., Sodiqov M., Burxonova S. O’zbekiston tarixi. Toshkent: Iqtisod - Moliya, 2006. – 250 b.
7

XIX asrning ikkinchi yarmida Turkiston xonliklaridagi siyosiy inqiroz va
mustamlakachilik xavfi mintaqaning tarixida muhim burilish nuqtasi bo‘ldi. Ichki
siyosiy barqarorlikning yo‘qolishi, ijtimoiy va iqtisodiy adolatsizliklar Rossiya
imperiyasining kengayishiga zamin yaratdi. Mustamlaka siyosati o‘z navbatida
milliy ongning shakllanishi va mustaqillik uchun kurashning boshlanishiga
sababchi bo‘ldi. Shu tariqa, ushbu davr Turkiston xalqlarining o‘z kelajagini
belgilashdagi murakkab va hal qiluvchi bosqich sifatida tarixda qoldi.
Ichki siyosiy zaiflik va ijtimoiy muammolar fonida Turkiston xonliklarining
tashqi siyosiy xavfsizligi ham jiddiy xavf ostida qoldi. Rossiya imperiyasi
mintaqaga bosqinchilik siyosatini kuchaytirgan sari, xonliklarning o‘zaro
aloqalari ham zaiflashdi. Masalan, Buxoro, Xiva va Qo‘qon xonliklari ko‘pincha
o‘zaro raqobat va nizolarga berilib, birlashib qarshi turish imkoniyatidan mahrum
bo‘ldilar. Bu esa Rossiya uchun mintaqani bosib olishni osonlashtirdi.
Xonliklarning iqtisodiy tizimidagi muammolar, ayniqsa dehqonchilik va
savdo sohasida yuzaga kelgan qiyinchiliklar, ularning mustamlaka bosqinchiligiga
qarshi qarshilik ko‘rsatish salohiyatini kamaytirdi. Soliq tizimidagi adolatsizlik,
kambag‘al qatlamlarning mehnatga yaroqsiz holga kelishi, savdo yo‘llarining
Rossiya nazorati ostiga o‘tishi iqtisodiy faoliyatni chekladi. Bu esa ijtimoiy
qatlamlar orasida norozilikni kuchaytirdi, biroq siyosiy barqarorlikka salbiy ta’sir
ko‘rsatdi.
Mustamlakachilikka qarshi milliy harakatlarning boshlanishi, ayniqsa
jadidlar harakati o‘zining ma’rifiy va siyosiy faolligi bilan ajralib turdi. Jadidlar
o‘z xalqlarini modernizatsiya qilish, ta’limni rivojlantirish va milliy ongni
oshirish orqali mustamlakachilikka qarshi kurashish yo‘lini tanladilar. Ular milliy
madaniyat va tarixni tiklashga, milliy qahramonlar faoliyatini o‘rganishga alohida
e’tibor qaratdilar. Bu jarayon keyinchalik sovet davrida milliy uyg‘onish
harakatlariga asos bo‘ldi 5
.
Rossiya imperiyasi esa mustamlakachilik siyosatini amalga oshirishda
nafaqat harbiy kuchga, balki siyosiy bosim va repressiyalarga ham tayanardi.
5
Shamsutdinov R., Karimov Sh. Vatan Tarixi. Ikkinchi kitob. Toshkent: Sharq, - 2010 . – 270 b.
8

Mahalliy rahbarlar orasida Rossiyaga itoat qilgan shaxslar mustahkamlandi, ular
yordamida mustamlaka siyosati o‘zlashtirildi. Shu bilan birga, mustamlaka
hukumatlari milliy kadrlarni, ayniqsa ziyoli va rahbarlarni jazolash, qatag‘on
qilish orqali qarshilikni bostirishga harakat qildi.
Xonliklar tugatilishi, ya’ni Qo‘qon xonligining 1876-yilda Rossiya
tomonidan tugatilishi, mintaqada mustamlaka siyosatining eng yirik bosqichi
bo‘ldi. Qo‘qon xonligining tugatilishi bilan uning hududi Rossiya imperiyasining
Farg‘ona viloyati sifatida qo‘shib olinib, milliy boshqaruv tizimi to‘liq buzildi. Bu
hodisa O‘zbekiston milliy tarixida og‘ir va ayanchli burilish sifatida qoldi.
Shuningdek, Buxoro amirligi va Xiva xonligida ham Rossiyaning ta’siri
ortib, ular qisman mustamlaka hukumatlari sifatida faoliyat yurita boshladi. Bu
esa mahalliy rahbarlarning mustaqil siyosiy faoliyatini cheklab, ularning milliy
manfaatlarini himoya qilish imkoniyatlarini kamaytirdi.
Natijada, XIX asrning ikkinchi yarmida Turkiston xonliklarining siyosiy
inqirozi va mustamlakachilik xavfi o‘zaro chambarchas bog‘liq bo‘lib, mintaqada
milliy uyg‘onish harakatining boshlanishiga ham zamin yaratdi. Bu davrda
yuzaga kelgan siyosiy, iqtisodiy va ijtimoiy muammolar keyinchalik milliy
mustaqillik uchun kurashning asosiy sabablaridan biri bo‘ldi.
Turkiston xonliklarining siyosiy va ijtimoiy inqirozi Rossiya
imperiyasining bosqinchilik harakatlari bilan yanada kuchaydi. Rossiya harbiy
kuchlarining muntazam ravishda mintaqaga kirib kelishi va bosqinchilik yuritishi
xonliklarning mudofaa imkoniyatlarini susaytirdi. Ayniqsa, Qo‘qon xonligining
hududlari birma-bir bosib olinishi va nihoyat 1876-yilda to‘liq tugatilishi, bu
davlatning siyosiy mustaqilligini yo‘qotishi, milliy mustaqillik kurashida og‘ir
zarba bo‘ldi.
Xonliklar hududidagi ichki nizolar va hokimiyat uchun kurashlar bu
bosqinchilikka imkon yaratdi. Amaldorlar va siyosiy rahbarlar orasidagi qarama-
qarshiliklar mustamlakachilik siyosatiga qarshi yagona front hosil qilishga
to‘sqinlik qildi. Natijada, ularning Rossiya imperiyasi oldida bo‘ysunuvchanligi
9

oshdi, ko‘plab rahbarlar o‘z manfaatlarini saqlab qolish uchun Rossiya bilan
hamkorlikni tanladilar.
Rossiyaning siyosiy va harbiy bosimi bilan bir qatorda, iqtisodiy jihatdan
ham Turkiston xonliklari zaiflashdi. Rossiya imperiyasi mintaqaga kirib kelishi
bilan yangi iqtisodiy tizim o‘rnatildi, bu tizim mahalliy iqtisodiyot va savdo
yo‘llarining Rossiya markaziy nazorati ostiga o‘tishini ta’minladi. Natijada,
mahalliy tadbirkorlar va dehqonlar o‘z an’anaviy savdo va ishlab chiqarish
yo‘llarini yo‘qotib, iqtisodiy jihatdan qiyin ahvolga tushib qoldilar. Bu holat
mahalliy aholining siyosiy qarshilik ko‘rsatish salohiyatini susaytirdi.
Bundan tashqari, Rossiya hukumati Turkistonda o‘zining ma’muriy va
siyosiy tizimini o‘rnatish uchun mahalliy rahbarlarni o‘z nazorati ostiga oldi.
Xonliklarning avvalgi mustaqil boshqaruv tizimlari asta-sekinlarcha yo‘q qilindi,
o‘rniga Rossiyaning mustamlaka boshqaruvi o‘rnatildi. Bu jarayonda mahalliy
elita qatlami Rossiyaning siyosiy tizimiga singdirildi yoki qattiq nazorat ostiga
olindi. Shu tariqa, mahalliy rahbarlarning milliy manfaatlarini himoya qilish
imkoniyatlari keskin kamaydi 6
.
Sovet hokimiyati o‘rnatilganidan so‘ng esa, milliy rahbar kadrlarga
nisbatan repressiyalar keskinlashdi. Xususan, 1920-yillardan boshlab mahalliy
milliy rahbarlar, ziyolilar, ma’rifatparvarlar qatag‘onga uchradi. Ularning
ko‘pchiligi qamoqqa olindi, surgunga yuborildi yoki qatl qilindi. Bu jarayon
milliy o‘zlik va mustaqillik uchun kurashayotgan kadrlarni yo‘qotishga,
shuningdek, milliy qadriyatlarning, tarixiy xotiraning buzilishiga olib keldi.
Xonliklarning tugatilishi va sovet hokimiyatining o‘rnatilishi Turkiston
uchun tarixiy burilish nuqtasi bo‘ldi. Bu davrda yuzaga kelgan siyosiy, iqtisodiy
va ijtimoiy muammolar mintaqada milliy uyg‘onish harakatining shakllanishi va
mustaqillik kurashining boshlanishi uchun asos bo‘ldi. Ayniqsa, mustamlaka
hukumatining repressiv siyosati va mahalliy rahbarlarning taqdiri, bugungi kunda
ham tarixiy tadqiqotlar, milliy ong va xotirani shakllantirishda muhim
mavzulardan biri sifatida o‘rganilmoqda.
6
Ilyasov, Orifjon. Sovet hokimiyati va O‘rta Osiyoda milliy uyg‘onish. Toshkent: Universitet nashriyoti, 2010. – 80
b.
10

I.2. Mustaqillik yo‘lida harakat qilgan milliy rahbarlar: faoliyat va
maqsadlar
O‘zbekistonning mustaqillik yo‘lidagi harakati, milliy rahbarlarning
fidoyiligi va jasorati bilan chambarchas bog‘liq. Bu rahbarlar o‘z davrlarida
xalqining erkinligi va taraqqiyoti uchun katta kurash olib bordilar. Ularning
faoliyati nafaqat siyosiy, balki ijtimoiy, madaniy va ma’naviy sohalarda ham
millat ravnaqining poydevorini yaratdi. Bugungi kunda milliy rahbarlarning
mustaqillik yo‘lida qilgan xizmatlari tarixiy ahamiyatga ega bo‘lib, ular yosh
avlod uchun o‘rnak bo‘lib xizmat qilmoqda 7
.
XIX asr oxiri va XX asr boshlarida Turkiston hududida yuzaga kelgan
siyosiy inqirozlar va mustamlakachilik bosimi fonida milliy rahbarlar o‘z
millatlarining haq-huquqlarini himoya qilishga intilishdi. Ular avvalo xalqning
o‘zligini saqlab qolish va mustaqil davlat qurish g‘oyasini ilgari surdilar.
Shuningdek, milliy madaniyat, til va ta’lim sohasida tub islohotlar olib borishga
harakat qildilar. O‘sha davr rahbarlari orasida Alisher Navoiy nomini eslash
lozim, u o‘z zamonasining dahosi sifatida milliy o‘zlikni himoya qilishda katta rol
o‘ynagan. Uning asarlari orqali milliy qadriyatlarni yuksaltirishga intilish
mustaqillik harakatining ildizlari bo‘ldi.
Mustamlakachilikka qarshi kurashda yana bir muhim shaxs, Jadidchilik
harakatining yetakchilaridan biri – Ismoil Gasprali hisoblanadi. U ta’lim va
madaniyat sohasida islohotlar olib borish orqali millatni yangi davrga
tayyorlashga intildi. Gaspralining asosiy maqsadi – musulmon jamoatchiligini
modernizatsiya qilish, ularni dunyo taraqqiyotidan ortda qolmaslikka chaqirish
edi. U o‘z davrida turli ma’rifiy gazeta va jurnallar orqali o‘z fikrlarini yoyib,
milliy uyg‘onishga xizmat qildi.
XX asr boshlarida milliy rahbarlar orasida Alimqul, Madali Eshon va
boshqa mahalliy boshliqlarning ham ahamiyati katta bo‘ldi. Ular mahalliy
xalqlarni birlashtirishga harakat qilib, Rossiya imperiyasi va boshqa
mustamlakachilarga qarshi ko‘plab qarshiliklar ko‘rsatdilar. Ayniqsa, Alimqul
7
Shamsutdinov R., Mo’minov X. O’zbekiston tarixi. Toshkent: Sharq, - 2013 . – 456 b.
11

qo‘l ostidagi harbiy kuchlar mustamlaka hukumatlariga qarshi qattiq kurash olib
bordi. Bu rahbarlarning asosiy maqsadi o‘z xalqlarining mustaqilligini ta’minlash,
ularni bosqinchilikdan himoya qilish edi.
Bundan tashqari, 1917-yilgi Oktyabr inqilobi va undan keyingi voqealar
markazida milliy rahbarlar yangi siyosiy vazifalarni bajarishga majbur bo‘ldilar.
Ular o‘z hududlarida o‘z davlatlarini tashkil etish uchun harakat qildilar, shu
jumladan Turkiston Muxtoriyati tashkiloti orqali milliy o‘zlikni saqlash va
rivojlantirishga intildilar. Bu davrda milliy rahbarlar o‘z xalqlari manfaatlarini
himoya qilishda katta tajriba orttirdilar va mustaqillik uchun kurashning yangi
bosqichini boshladilar.
Sovetlar davrida milliy rahbarlar faoliyati murakkab va xavfli edi. Sovet
hokimiyati o‘z siyosatini amalga oshirishda milliy harakatlarni bostirish uchun
keskin qatag‘onlarga murojaat qildi. Ko‘plab milliy liderlar qamaldi, surgunga
yuborildi yoki qatl etildi. Biroq, ular o‘z g‘oyalari va maqsadlaridan voz
kechmadi. Ularning ayanchli taqdiri, qatag‘onlarda jasorat bilan turib, xalqining
erkinligi yo‘lida kurashganliklari mustaqillik tarixida muhim o‘rin egallaydi.
Mustaqillik yo‘lida harakat qilgan milliy rahbarlar o‘z davrlarida
millatining taqdiri uchun fidoyilik ko‘rsatgan, ularning g‘oyalari va faoliyati
mustaqil davlatning barqarorligi va taraqqiyotiga xizmat qilgan. Ularning
maqsadlari millatning erkinligi, taraqqiyoti va farovonligini ta’minlashdan iborat
bo‘lib, bu yo‘ldagi harakatlari bugungi kunda ham o‘z ahamiyatini yo‘qotmagan.
Shu sababli ularning faoliyati tarixiy ahamiyatga ega bo‘lib, yosh avlod uchun
ham qimmatli ibrat bo‘lib qoladi 8
.
Mustaqillik yo‘lida faoliyat olib borgan milliy rahbarlar o‘z davrining
murakkab siyosiy, ijtimoiy va iqtisodiy vaziyatida millatining kelajagi uchun
fidoyilik bilan kurashgan shaxslar bo‘lib, ularning harakatlari nafaqat o‘zbek
xalqining mustaqillik istagini ifodaladi, balki milliy o‘zligini saqlash va
rivojlantirish yo‘lida muhim qadamlarga aylandi. Bu rahbarlarning asosiy
maqsadi milliy davlat tuzishni ta’minlash, xalqni birlashtirish, milliy qadriyatlar
8
Mirzaahmedov, Azamat. Millatlar siyosati va respublika tuzilishi O‘rta Osiyoda. Toshkent, 2015. – 110 b
12

va madaniyatni tiklash hamda mustamlakachilikning salbiy oqibatlarini bartaraf
etish edi. Ularning faoliyati ko‘plab qatag‘onlar, bosim va to‘siqlarga duch kelgan
bo‘lsa-da, ular o‘z ideallaridan voz kechmadi.
Milliy rahbarlarning faoliyatida ikki asosiy yo‘nalish ko‘zga tashlanadi:
siyosiy mustaqillikni ta’minlash va milliy madaniyat hamda tilni asrash. Bu
yo‘nalishlar bir-birini to‘ldirib, o‘zbek millatining yangi bosqichga o‘tishida
muhim o‘rin tutdi. Masalan, Turkiston milliy harakati rahbarlari, jumladan,
Alisher Navoiy nomidagi tashkilotlar rahbarlari va boshqa milliy faollar siyosiy
mustaqillik uchun kurashayotib, ayni paytda milliy madaniyatni tiklashga katta
e’tibor qaratishdi.
Ularning siyosiy faoliyati mustamlakachilik davrida boshlangan siyosiy
uyg‘onish jarayonlarini davom ettirishdan iborat bo‘ldi. Mustamlakachilikka
qarshi kurash, milliy o‘zlikni tiklash uchun ko‘plab propagandaviy, ma’naviy va
madaniy faoliyatlar amalga oshirildi. Shu bilan birga, ular xalqning ta’lim
darajasini oshirish, milliy tarixni o‘rganish va yosh avlodga yetkazish borasida
ham katta ishlarni amalga oshirdi. Mustaqillik yo‘lida harakat qilgan
rahbarlarning asosiy maqsadlaridan yana biri — ichki siyosiy birdamlikni
ta’minlash edi. Turli etnik va ijtimoiy guruhlar o‘rtasida qarama-qarshiliklarni
kamaytirish, o‘zaro tushunishni kuchaytirish, mustaqil davlatning mustahkam
asoslarini yaratish uchun ko‘plab muzokaralar va siyosiy ishlanmalar olib borildi.
Bu jarayonda rahbarlar o‘z xalqining milliy manfaatlarini birinchi o‘ringa qo‘ydi.
Milliy rahbarlar faoliyati shu bilan cheklanib qolmadi, ular xalqaro miqyosda ham
o‘zbek millatining ovozini eshittirishga harakat qildi. Xalqaro tashkilotlar bilan
aloqalar o‘rnatish, mustaqil davlat sifatida tanilish uchun siyosiy diplomatiya olib
borish, mustaqillikni global maydonda ta’minlashda faol qatnashdi. Ushbu
rahbarlarning ko‘plari qatag‘on va repressiyalarga uchragan, ularning ko‘pchiligi
uzoq-yillar qamoqda yoki surgunda yashashga majbur bo‘lgan. Shunga qaramay,
ular o‘z maqsadlaridan qaytmadi va mustaqillik orzusini yuksak tutdi. Bu esa
ularning tarixdagi o‘rni va ahamiyatini yanada oshirdi. Natijada, mustaqillik
yo‘lida harakat qilgan milliy rahbarlarning faoliyati nafaqat siyosiy
13

o‘zgarishlarga, balki o‘zbek millatining o‘zligini saqlash va mustahkamlashga,
yangi davrning poydevorini yaratishga xizmat qildi. Ularning fidoyiligi va jasorati
bugungi kunda ham milliy tarix va madaniyatimizda ulkan qadriyat sifatida e’tirof
etiladi 9
.
XIX asrning ikkinchi yarmi va XX asr boshlarida O‘rta Osiyo xalqlari o‘z
milliy mustaqilligi uchun harakat qilgan ko‘plab fidoyi rahbarlarni yetishtirdi.
Ushbu harakatlar dastlab xonliklar davridagi ichki ijtimoiy-siyosiy inqiroz va
tashqi bosqinlarga qarshi norozilik sifatida namoyon bo‘ldi, keyinchalik esa Sovet
hokimiyatining o‘rnatilishi bilan yangi bosqichga ko‘tarildi. Bu davr milliy
uyg‘onish, ozodlik uchun kurash va shu yo‘lda qat’iylik namunasini ko‘rsatgan
rahbarlarning fojiali taqdirlari bilan bog‘liq bo‘lib, bugungi istiqlol g‘oyalarining
ildizlarini ochib beradi.
XIX asrda Buxoro, Xiva va Qo‘qon xonliklarining ichki siyosiy zaifligi,
feodal parokandalik va tashqi bosqinchilik xatarining ortishi mustamlakachilik
kuchlarining O‘rta Osiyoga kirib kelishiga zamin yaratdi. Ayniqsa, Qo‘qon
xonligida mustaqillik uchun kurashgan milliy kuchlar orasida Madali To‘ra,
Olimxon, va Nosirxon kabi shaxslar ajralib turadi. Ular rus imperiyasi tahdidiga
qarshi harbiy-siyosiy choralar ko‘rgan bo‘lsalar-da, ichki ixtiloflar va xoinliklar
tufayli muvaffaqiyatga erisholmadi. Bu davrda diniy va milliy qadriyatlarni
saqlash g‘oyasi asosida harakat qilgan jadidlar harakati ham shakllanib bordi.
XX asr boshlarida O‘rta Osiyoda jadidchilik harakati jamiyatni uyg‘otish,
ma’rifat tarqatish, diniy qadriyatlar bilan zamonaviy taraqqiyotni
uyg‘unlashtirishga qaratilgan bo‘lib, bu harakat siyosiy ongni shakllantirdi.
Jadidlarning yetakchilaridan Abdulla Avloniy, Munavvar qori Abdurashidxonov,
Fitrat va Cho‘lpon kabi ziyolilar zamonaviy ta’lim, matbuot va teatr orqali xalq
ongini uyg‘otishga xizmat qildilar. Ularning maqsadi milliy mustaqillikka erishish
emas, balki jamiyatni yangilash orqali siyosiy mustaqillikka zamin yaratish edi.
Ammo Rossiyada 1917-yilgi inqilobdan so‘ng bu harakat siyosiy shaklga kirdi.
9
Shamsutdinov R., Karimov Sh. Vatan Tarixi. Ikkinchi kitob. Toshkent: Sharq, - 2010 – 288 b.
14

1917-yil fevral inqilobidan keyin paydo bo‘lgan siyosiy bo‘shliqdan
foydalangan holda, Turkiston ziyolilari o‘z muxtoriyatlarini e’lon qilishga
urindilar. 1917-yil dekabrda Qo‘qonda Turkiston Muxtoriyati e’lon qilindi. Bu
muxtoriyatning bosh vaziri bo‘lib Muhammadjon Behbudiy, Fayzulla Xo‘jayev,
Munavvar qori, Otajon Tura Sattorov va boshqa jadidlar xizmat qilishdi. Ularning
maqsadi – demokratik asosda rivojlangan, milliy qadriyatlarga tayanadigan,
mustaqil yoki keng avtonomiyaga ega davlat tuzish edi 10
.
Afsuski, bu harakat SSSR markaziy hokimiyati tomonidan dushmanona
qabul qilindi va 1918-yil fevral oyida muxtoriyat qonga botirildi. Qo‘qon shahri
bombardimon qilindi, muxtoriyat rahbarlari qamaldi yoki o‘ldirildi. Bu fojia
Turkiston xalqlarining milliy o‘zlik uchun kurashini yanada kuchaytirdi, ayniqsa
Basmachilik harakatining kuchayishiga sabab bo‘ldi.
Sovet hokimiyatining zo‘ravonlik bilan o‘rnatilishi, majburiy
kollektivlashtirish, diniy va milliy qadriyatlarga tajovuz xalqni norozilikka olib
keldi. Basmachilik harakati bu norozilikning qurolli ifodasi sifatida paydo bo‘ldi.
Boshqacha aytganda, basmachilik – milliy ozodlik harakati bo‘lib, Sovet
mustamlakachiligiga qarshi kurash edi.
Bu harakatning yetakchilari orasida Ibrahim Bek, Shirmuhammadbek,
Madaminbek, Devonbegi va Zaki Validiy To‘g‘on kabi rahbarlar bor edi. Ular rus
askarlariga qarshi partizancha urush olib borib, xalqni ozod qilishga urindilar.
Ayni vaqtda, ba’zi guruhlar Sovet hokimiyati bilan murosa qilishga harakat qildi,
bu esa harakatning yagona markazlashgan tuzilmasiga erishishiga to‘sqinlik qildi.
1930-yillarga kelib basmachilik harakati Sovet armiyasi tomonidan yakson
qilindi 11
.
Jadidlar – bu XIX asr oxiri va XX asr boshlarida Markaziy Osiyoda,
xususan, Turkistonda paydo bo‘lgan ma’rifatparvar, islohotchi ziyolilar
qatlamidir. Ular eski uslubdagi maktablar va madrasalarda berilayotgan diniy
ta’limdan ko‘ra, dunyoviy fanlarni o‘rgatuvchi yangi uslubdagi maktablar
ochishni, xalqni savodli qilishni, ayollar huquqini himoya qilishni, matbuotni
10
Usmonov Q., Sodiqov M., Burxonova S. O’zbekiston tarixi. Toshkent: Iqtisod - Moliya, 2006.. – 291 b.
11
Qodirov, O. Markaziy Osiyoda sovet milliy siyosati. Toshkent: Fan, 2005. – 104 b.
15

rivojlantirishni maqsad qilganlar. Ularning eng mashhur vakillaridan biri Abdulla
Avloniy bo‘lib, u o‘z asarlari va darsliklari orqali xalqni uyg‘otishga harakat
qilgan. U yangi uslubdagi maktablar tashkil etgan, yoshlarni zamonaviy fanlarga
o‘rgatgan, o‘qituvchilarni tayyorlashda faol ishtirok etgan. Uning “Turkiy
guliston yoxud axloq” asari o‘sha davr o‘quvchilari uchun axloqiy tarbiya
darsligiga aylangan. Munavvar qori Abdurashidxonov esa yangi uslubdagi
maktablar tarmog‘ini yaratgan, o‘quv dasturlarini ishlab chiqqan va o‘zi ham
ustozlik qilgan. U “Hurriyat” gazetasi orqali xalqni siyosiy va ijtimoiy hayotga
da’vat qilgan, bolsheviklar hokimiyatini tan olmagan. 1917-yilda tashkil etilgan
Turkiston Muxtoriyatining yetakchilaridan biri bo‘lgan. 1931-yilda Sovet rejimi
tomonidan qatag‘on qilinib, otib tashlangan. Abdurauf Fitrat esa milliy uyg‘onish
g‘oyasini adabiyot, tarix, siyosat va din orqali ilgari surgan. U bir vaqtning o‘zida
yozuvchi, tarjimon, tilshunos, siyosiy arbob bo‘lgan. Fitrat islomiy islohot, turkiy
tillarning birligi, milliy istiqlol uchun kurashgan. Sovetlar uni “panislomist” va
“millatchi” deb atab, 1938-yilda otib tashlagan. Abdulhamid Cho‘lpon esa
o‘zining she’rlari, hikoyalari va dramatik asarlari orqali xalq ruhiyatini
ifodalagan. U o‘z asarlarida millatning og‘riqlari, erkinlik istagi va zulmga qarshi
norozilikni tasvirlagan. U ham Sovetlar tomonidan ta’qib qilinib, 1938-yilda qatl
etilgan.
Turkiston Muxtoriyati esa 1917-yilning dekabrida Qo‘qonda e’lon qilingan
muvaqqat mustaqil hukumat edi. Bu muxtoriyat Rossiya inqilobi fonida vujudga
kelgan bo‘lib, asosiy maqsadi Turkiston musulmon xalqlarining o‘zini o‘zi
boshqarish huquqini ta’minlash edi. Turkiston Muxtoriyati rahbarlari ichida
Muhammadjon Tinishboyev va Mustafo Cho‘qay yetakchi o‘rin tutgan.
Muhammadjon Tinishboyev – temir yo‘l muhandisi, tarixchi va siyosiy arbob
bo‘lib, muxtoriyatda bosh vazir sifatida faoliyat yuritgan. U mustaqil qonunlar,
mahalliy boshqaruv va xalq manfaatlarini ko‘zda tutgan siyosiy tuzum yaratishga
harakat qilgan. Mustafo Cho‘qay esa tashqi ishlar vaziri sifatida xalqaro
maydonda Turkiston nomidan chiqish qilgan. Sovetlar Muxtoriyatni kuch bilan
bostirganidan so‘ng, Mustafo Cho‘qay chet elga chiqib ketgan va umrining qolgan
16

qismini Yevropada muhojirlikda o‘tkazgan. U Parijda “Yosh Turkiston” jurnalini
nashr etib, xalqining mustaqilligi uchun siyosiy kurash olib borgan. U 1941-yilda
noma’lum sharoitda vafot etgan. Ubaydulla Xo‘jayev esa harbiy vazir lavozimida
muxtoriyatni himoya qilishga harakat qilgan, keyinchalik O‘zbekiston SSR
rahbari bo‘lgan, biroq Stalin davridagi qatag‘onlar qurboni bo‘lgan.
Basmachilik harakati – Sovet hokimiyatiga qarshi qurolli qarshilik
ko‘rsatgan harakat bo‘lib, bu harakatda asosan eski tuzum tarafdorlari,
mustaqillikni istagan dindorlar va milliy kuchlar qatnashgan. Harakat asoschilari
va rahbarlari turli hududlarda faoliyat yuritgan. Madaminbek Farg‘ona vodiysida
basmachilarning yirik yetakchilaridan biri bo‘lgan. U dastlab jadidlar bilan
hamkorlik qilgan, keyinchalik Sovetlarga qarshi qurolli kurashga o‘tgan. Biroq u
Sovetlar bilan kelishuvga harakat qilgan va o‘zaro ziddiyatlar oqibatida
o‘ldirilgan. Shirmuhammadbek Qashqadaryo viloyatida basmachilarni
boshqargan, u uzoq-yillar davomida Sovetlar bilan jang qilgan, partizanlar
uslubida harakat qilgan. Ibrohimbek esa asosan Tojikiston va Afg‘oniston bilan
chegaradosh hududlarda faol bo‘lgan, u Sovet qo‘shinlariga qarshi kurashgan va
Afg‘onistondan qurol-yarog‘ olib kelib turgan. Ibrohimbek 1931-yilda
Afg‘oniston hukumati tomonidan Sovetlarga topshirilib, Toshkentda qatl etilgan 12
.
Qatag‘onlar davrida o‘z xalqiga halol xizmat qilgan ko‘plab ziyolilar yo‘q
qilingan. Fayzulla Xo‘jayev – O‘zbekiston SSRning birinchi rahbari bo‘lib,
iqtisodiy va siyosiy islohotlar olib borgan. U xalqning farovonligi uchun
kurashgan, biroq 1937–1938-yillardagi qatag‘onlar davrida “xalq dushmani” deb
e’lon qilinib, qatl etilgan. Abdulla Qodiriy – O‘zbek romanchiligining asoschisi,
“O‘tkan kunlar” va “Mehrobdan chayon” asarlari bilan milliy adabiyotimiz
tarixida muhim iz qoldirgan. U o‘z asarlarida millat kechmishlari, adolat,
muhabbat va mustaqillik g‘oyalarini ilgari surgan. Ammo Sovetlar uni milliy
ruhni targ‘ib qilgani uchun xavfli deb hisoblab, 1938-yilda qatl etgan.
Bu tarixiy shaxslarning har biri o‘z xalqining ravnaqi, erkinligi va madaniy
yuksalishi uchun fidokorona xizmat qilgan. Ularning harakati, fojiali taqdiri va
12
Usmonov Q., Sodiqov M. O’zbekiston tarixi.Toshkent: Sharq.- 2010. – 76 b
17

yodgori bugungi kun yoshlarini o‘z tarixiga befarq bo‘lmaslik, mustaqillikni
qadrlash va ilm-ma’rifatga intilish ruhida tarbiyalash uchun beqiyos ahamiyatga
ega.
Xonliklar tugatilishi arafasida va Sovet hokimiyatining o‘rnatilishi davrida
mustaqillik uchun kurashgan milliy rahbarlar xalq ongini uyg‘otgan, ozodlik
g‘oyasini tarqatgan, milliy qadriyatlarni saqlashga harakat qilgan jasur zotlar
edilar. Ularning faoliyati, maqsadlari va fojiali taqdirlari bugungi O‘zbekiston
mustaqilligi tarixining ajralmas bir bo‘lagi bo‘lib, ular xotirasi yurtimizda hurmat
bilan yod etiladi. Ularning merosi esa milliy istiqlol g‘oyalarining tarixiy
ildizlarini tashkil etadi.
18

II BOB. SOVET TUZUMI DAVRIDA MILLIY KADRLARNING
QATAG‘ON QILINISHI VA TAQDIRI
II.1. Sovet hokimiyati o‘rnatilishi va milliy elita vakillariga nisbatan tazyiq
siyosati
1917-yilgi Oktyabr inqilobidan so‘ng Rossiyada sovet hokimiyati o‘rnatila
boshladi. Bu yangi siyosiy tuzum sobiq imperiya hududlarida, jumladan,
Turkistonda ham keng miqyosda kuch ishlatish orqali o‘z hokimiyatini qaror
toptirishga urinardi. Inqilobdan keyingi ilk-yillarda Markaziy Osiyoda
mustaqillikni orzu qilgan milliy kuchlar, jumladan, jadidlar va Turkiston
Muxtoriyati vakillari sovet tuzumiga nisbatan katta ishonchsizlik bilan qaradilar.
Ular Rossiyadagi o‘zgarishlardan foydalanib, o‘z milliy davlatlarini barpo etish,
mahalliy boshqaruvni yo‘lga qo‘yish, milliy madaniyat, ta’lim va tilni
rivojlantirishni istagan edilar. Ammo sovetlar bu harakatlarni millatchilik va
qarshilik sifatida qabul qilib, ularni bostirishni o‘zining asosiy vazifalaridan biri
deb bildi.
Turkiston Muxtoriyati 1918-yil boshida qonga botirilgan holda tugatildi.
Qo‘qon voqealari davomida yuzlab begunoh insonlar, jumladan, ayollar va bolalar
ham halok bo‘ldi. Sovetlar bu muxtoriyatni "kontrrevolyutsion" deb baholab,
uning tashkilotchilariga qarshi ayovsiz jazo choralari ko‘ra boshladi 13
. Natijada
Mustafo Cho‘qay muhojirlikka ketdi, Muhammadjon Tinishboyev siyosiy ta'qibga
uchradi, boshqa ko‘plab elita vakillari esa qamoqqa olindi yoki o‘ldirildi. Sovet
hokimiyati mustahkamlangach, Markaziy Osiyoda bosqichma-bosqich
sovetlashtirish siyosati olib borila boshlandi. Bu siyosat asosan mahalliy
ziyolilarni, ya’ni milliy elita vakillarini nazoratga olish, ularning faoliyatini
to‘xtatish, muqobil fikrlarni bostirishga qaratilgan edi. Dastlab jadidlarning
ma’rifiy faoliyatiga nisbatan sovuq munosabat bildirildi. Sovetlar ularning xalqni
o‘qitishga, dunyoviy bilimlarni targ‘ib qilishga qaratilgan harakatlarini o‘z
manfaatlariga zid deb hisoblashdi. Ayniqsa, sovet mafkurasi bilan zid keluvchi
milliy g‘oyalar, diniy qadriyatlar va tarixiy xotira bilan bog‘liq faoliyatlar ayovsiz
tazyiqqa uchray boshladi. 1920–1930-yillarda boshlangan “milliy burjuaziya va
13
Usmonov Q., Sodiqov M. O’zbekiston tarixi.Toshkent: Sharq.- 2010. – 76 b
19

millatchilikka qarshi kurash” siyosati aynan ushbu ziyolilarning jismonan yo‘q
qilinishiga olib keldi. Bu davrda Abdulla Avloniy, Munavvar qori
Abdurashidxonov, Abdurauf Fitrat, Cho‘lpon, Abdulla Qodiriy kabi yirik ziyolilar
turli bahonalar bilan “xalq dushmani”, “panislomist”, “turonchi”, “millatchi” kabi
ayblar bilan hibsga olinib, so‘roq qilingan va nihoyat o‘lim jazosiga hukm etilgan.
Ularning barchasiga umumiy bo‘lgan jihat – millat manfaatlari uchun xizmat
qilish, mustaqillik orzusida yashash, ilm-ma’rifatni rivojlantirishga intilish edi.
Ammo sovetlar bunday fikrlarni o‘z tuzumiga tahdid deb bildi. Ayniqsa, Stalin
davrida 1937–1938-yillarda amalga oshirilgan keng ko‘lamli qatag‘onlar bu
siyosatning eng dahshatli bosqichi bo‘ldi 14
.
O‘zbekiston SSR birinchi rahbari Fayzulla Xo‘jayev ham bu davrda “xalq
dushmani” deb e’lon qilinib, sudsiz va tergovsiz otib tashlandi. U o‘z faoliyatida
sovetlarning ichki siyosatini tanqid qilgan, markazdan haddan tashqari ko‘p
aralashuvni rad etgan edi. Uning islohotlar tarafdori ekani, milliy iqtisodiyot,
mahalliy kadrlar masalasida qat’iy fikr bildirgani sababli o‘limga hukm qilindi.
Bu qatag‘on siyosati nafaqat siyosiy arboblar va adiblar, balki o‘qituvchilar,
imomlar, oddiy ziyolilar, hatto sobiq basmachilar bilan aloqador bo‘lmagan
fuqarolarni ham qamrab oldi. NKVD organlari tomonidan minglab begunoh
insonlar hibsga olinib, “xalq dushmanlari” sifatida jazolandi. Ular ko‘pincha soxta
ayblovlar bilan ayblanib, shafqatsiz so‘roqlardan o‘tkazildi, keyin esa Sibir yoki
boshqa sovet lagerlariga surgun qilindi, ko‘plari o‘sha yerda halok bo‘ldi.
Qatag‘onlar o‘zbek adabiyoti va madaniyati uchun ham katta yo‘qotish bo‘ldi.
Abdulla Qodiriy o‘zining “O‘tkan kunlar” va “Mehrobdan chayon” romanlari
orqali o‘zbek tarixiy ongini uyg‘otgan, milliy xotirani tiklashga harakat qilgan
edi. Sovetlar uni bu faoliyati uchun jazolashdi. Abdurauf Fitrat esa ilm-fan, din,
tarix, tilshunoslik va adabiyot sohalarida ulkan xizmat qilganiga qaramay,
“turonchilik” va “panislomizm”da ayblandi. Cho‘lpon esa o‘z she’rlari orqali
erkinlik, adolat, milliy g‘urur va inson or-nomusi haqida yozgani uchun nishonga
olingan edi. Bularning barchasi sovet rejimi uchun xavfli deb topildi. Milliy
14
Shamsutdinov R., Mo’minov X. O’zbekiston tarixi. Toshkent: Sharq, - 2013. – 480 b
20

kadrlarning yo‘q qilinishi nafaqat o‘sha davrdagi siyosiy o‘ch olish akti edi, balki
butun bir xalqning tarixiy xotirasini, intellektual salohiyatini, milliy g‘ururini yo‘q
qilishga qaratilgan reja edi. Sovetlar bu orqali o‘zbek xalqi ongini siyosiy jihatdan
bo‘ysundirish, uni o‘z tarixidan, ildizlaridan uzib tashlashga urinardi. Shu sababli
ham o‘sha davrda o‘z xalqiga fidokorona xizmat qilgan aksar ziyolilarning nomi
uzoq-yillar davomida taqiqlangan, ularning asarlari musodara qilingan,
o‘qitilmagan, o‘rganilmagan. Faqatgina 1956-yildagi “reabilitatsiya”
jarayonlaridan so‘ng ularning ba'zilariga oqlandi, ammo to‘liq tiklanishi faqat
O‘zbekiston mustaqillikka erishganidan keyin amalga oshdi. Mustaqillik davrida
bu tarixiy shaxslar oqlanib, ularning nomi yod etildi, asarlari qayta nashr qilindi,
maktablar, ko‘chalar va muassasalarga ularning ismi berildi. Ammo bu fojiali
sahifa, ya’ni sovet hokimiyati davrida milliy elita vakillarining qatli, xalqqa qarshi
yo‘naltirilgan davlat siyosatining eng qora bo‘limlaridan biri sifatida tarixda
qolmoqda. Shu bois bu davrni o‘rganish, xotirlash va undan saboq chiqarish
bugungi avlod uchun ham muhimdir. Zotan, tarixni unutgan xalq kelajagini
yo‘qotadi 15
.
Sovet hokimiyatining milliy elita vakillariga nisbatan olib borgan tazyiq
siyosati nafaqat siyosiy va madaniy jabhalarda, balki ijtimoiy hayotning barcha
sohalarida o‘z aksini topdi. Bu tazyiqlar orqali xalqning o‘z tarixiy ildizlariga,
diniy e’tiqodiga, milliy qadriyatlariga bo‘lgan sadoqatini so‘ndirish, ularni yagona
sovet mafkurasiga bo‘ysundirish maqsad qilingan edi. Ayniqsa, ta’lim tizimi
orqali milliy ongni o‘zgartirishga qaratilgan siyosat kuchaytirildi. Maktablardagi
darsliklardan milliy tarix, islomiy qadriyatlar, mahalliy qahramonlar va tarixiy
shaxslar chiqarib yuborildi. Ularning o‘rnini Rossiya tarixiga oid materiallar,
Leninning tarjimai holi, kommunistik mafkura bilan sug‘orilgan matnlar egalladi.
Bu holat yosh avlodning ongida o‘z xalqining buyuk tarixiy shaxslarini
unuttirishga, ularning o‘rniga sovet ideallarini singdirishga qaratilgan edi. Diniy
maskanlar yopildi, madrasalar faoliyati to‘xtatildi, imom-xatiblar hibsga olinib,
dinga oid kitoblar musodara qilindi. Bu orqali diniy elita vakillari ham tazyiq
15
Shamsutdinov R., Mo’minov X. O’zbekiston tarixi. Toshkent: Sharq, - 2013. – 480 b
21

siyosatining asosiy nishoniga aylandi. Ko‘plab masjidlar sovetlar tomonidan
madaniyat uylari, omborxonalar, hatto klublarga aylantirildi. Dinning jamiyat
hayotidagi o‘rni mutlaqo cheklab qo‘yildi. Ayni paytda milliy urf-odatlar, xalq
bayramlari, an’anaviy kiyimlar va hatto milliy ismlar ham bosim ostida qoldi.
Odamlar o‘z bolalariga ruscha nomlar qo‘yishga, bayramlarda sovet atributlarini
targ‘ib qilishga majbur etildi. Sovet mafkurasi bo‘yicha har bir shaxs “xalq uchun
xizmat qiluvchi kommunist” bo‘lishi, milliylikdan yiroqlashgan, e’tiqodsiz,
sadoqatli sovet fuqarosiga aylanishi lozim edi. Mahalliy madaniyat
namunalarining asilligi, qadimiy ildizlari inkor qilinar, ularning sovet davridagi
yangicha talqini targ‘ib qilinar edi. Ayniqsa, milliy teatr, adabiyot va san’atga
kiritilgan senzura ularning haqiqiy ma’nosini yo‘qotdi. Asarlar faqat sovet
mafkurasiga xizmat qilsa, nashr qilinar, sahnalashtirilar, aks holda taqiqlanar edi.
Ko‘plab yozuvchilar o‘z fikrlarini ochiq bayon etishdan qo‘rqib yashirincha ijod
qilar, asarlarini nashr ettirmaslikni afzal ko‘rar edilar. Shuningdek, sovet tuzumi
milliy elitalarning o‘zaro aloqalarini, ilmiy hamkorlikni, umumiy harakatlarini
ham butunlay to‘xtatdi. Turkiston jadidlarining birgalikdagi intellektual
harakatlari, ilmiy, madaniy loyihalari barham topdi. Bu nafaqat bir necha
shaxslarning yo‘qolishi, balki butun bir madaniy muhitning, tafakkur maktabining
yo‘q qilinishi edi. Ushbu siyosat natijasida O‘zbekistonda yuzaga kelgan tafakkur
bo‘shlig‘i, milliy yetakchilarning yo‘qligi, intellektual inqiroz butun bir avlodning
yo‘qotilishiga sabab bo‘ldi 16
.
Qatag‘on davrining fojiasi shundaki, xalq ko‘z o‘ngida eng ilg‘or, fidokor,
ma’rifatparvar insonlar “dushman” deb e’lon qilinib, ularning nomi qora
ro‘yxatlarga kiritildi. Bu esa jamiyatda ishonchsizlik, xavf, shubha, yolg‘on
axborotga asoslangan hayot tarzini shakllantirdi. Odamlar bir-biridan
shubhalanishni o‘rgandi, chin dildan gapirish, mustaqil fikrlash xavfli bo‘lib
qoldi. Ayniqsa, bolalar ongida bu qo‘rquv ildiz otib, ularni ham ijtimoiy nazorat
vositasiga aylantirdi. Natijada jamiyatda ikkiyuzlamachilik, riyo, loqaydlik,
befarqlik kabi illatlar ildiz otdi. Ushbu murakkab va fojiali tarixiy davr hozirgi
16
Ziyoyev, M. Sovet davrida madaniy jarayonlar. Toshkent, 2012. – 76 b.
22

avlod uchun katta saboqdir. Chunki bu davr nafaqat milliy elitaning yo‘q qilinishi,
balki xalqning tafakkuri, tarixiy xotirasi va mustaqil fikrlash qobiliyatiga berilgan
zarba edi.
II.2. 1930-yillar qatag‘onlari: milliy rahbarlarning ayanchli taqdiri va
tarixiy xotira
1930-yillar qatag‘onlari nafaqat sovet mafkurasi va davlat apparati uchun
xavfli deb topilgan shaxslarni yo‘q qilishni, balki butun bir millatning yo‘lini
to‘sishni, uning tarixiy va madaniy taraqqiyotini izdan chiqarishni ko‘zlagan reja
asosida amalga oshirilgan edi. Bu jarayon ayniqsa milliy rahbarlar — jadidlar,
ziyolilar, yozuvchilar, shoirlar, diniy arboblar hamda madaniyat va san’at
vakillarining ommaviy yo‘q qilinishi bilan kechdi. Ular orasida Abdulla Qodiriy,
Cho‘lpon, Fitrat, Munzim kabi o‘zbek adabiyotining zabardast namoyandalari
bo‘lib, har biri xalq tafakkurida uyg‘onish va ma’naviy erkinlik ramzi sifatida
qadrlangan edi. Ularning taqdiri ayanchli va o‘ta fojiali bo‘ldi: aybsiz holda “xalq
dushmani” sifatida ayblanib, soxta tergovlar, qiynoqlar asosida ayblar to‘qib
chiqildi va nihoyat, ko‘pchiligi otib tashlandi. Qolganlari esa uzoq muddatli
lagerlarga jo‘natildi, u yerda og‘ir mehnat va noinsoniy sharoitlarda hayot
kechirdilar. Ularning asarlari taqiqlanib, nomlari har qanday rasmiy manbalardan
o‘chirildi, xotiralari butunlay yo‘q qilinmoqchi bo‘ldi. Bu nafaqat shaxslarning
o‘limi, balki butun bir milliy madaniyatning uzilishiga olib keldi. Ayniqsa
Fitratning falsafiy qarashlari, Cho‘lponning ma’naviy uyg‘onishga chaqiruvchi
she’rlari, Qodiriyning o‘zbek jamiyatini uyg‘otishga qaratilgan romanlari xalq
ongida uyg‘onish ruhini tarqatgan edi. Ularning yo‘q qilinishi bu uyg‘onish
jarayoniga qattiq zarba berdi.
Qatag‘on siyosati shunchalik chuqur va keng ko‘lamli bo‘ldiki, bu davrda
yozilgan asarlar, yuritilgan suhbatlar, hatto oddiy fikrlar ham josuslar tomonidan
eshitib, xabar qilinardi. Ko‘plab odamlar yaqin qarindoshlari, ustozlari yoki
qo‘shnilarining aybi bilan qamoqqa olinib ketdi. Bu davrda insoniy ishonch,
do‘stlik, mehr-oqibat tushunchalari jiddiy sinovdan o‘tdi. Odamlar o‘z
23

yaqinlaridan ham shubhalanadigan, hatto bolalar ota-onalarining harakatlari
ustidan ariza yozadigan darajada ijtimoiy nazoratga jalb qilindi. Bu esa jamiyatda
chuqur psixologik iz qoldirdi 17
.
Tarixiy xotira bugungi kunda bu qatag‘onlar davrini unutmaslik, o‘sha
fojialarni eslab turish, kelajak avlodlarga o‘rnak sifatida yetkazish vositasi sifatida
muhim o‘rin tutadi. 1990-yillardan keyin, mustaqillik-yillarida ko‘plab tarixchilar,
adabiyotshunoslar, tadqiqotchilar bu mavzuni qayta o‘rganishni boshladilar.
O‘zbekistonda qatag‘on qurbonlarini reabilitatsiya qilish bo‘yicha maxsus
komissiyalar tuzildi, arxiv hujjatlari ochildi, ko‘plab adolat tiklandi. O‘sha davrda
qatl etilgan yoki quvg‘inga uchragan ziyolilarning nomi tiklandi, ularning asarlari
qayta chop etila boshlandi. Jumladan, Abdulla Qodiriy, Cho‘lpon, Fitrat singari
adiblarning ijodi maktab darsliklariga qaytdi, ularning asarlari teatrlarda
sahnalashtirildi, kitob javonlaridan munosib o‘rin oldi.
Tarixiy xotira nafaqat voqealarni eslash, balki ularni chuqur tahlil qilish,
xatolardan xulosa chiqarish, kelajakda bunday zulm va tazyiqlarga yo‘l
qo‘ymaslik uchun muhimdir. Har-yili 31-avgust sanasida O‘zbekistonda Qatag‘on
qurbonlarini yod etish kuni sifatida nishonlanmoqda. Bu sana xalqqa, ayniqsa
yoshlarga milliy ozodlik, tafakkur va mustaqil fikr uchun qanchalik og‘ir yo‘l
bosib o‘tilganini eslatadi. Bu esa tarixdan saboq olish, o‘z ona yurtiga, milliy
qadriyatlariga va erkin fikrga sadoqatli bo‘lishga chorlaydi.
Bugungi mustaqil O‘zbekiston sharoitida bu tarixiy voqealarni o‘rganish,
ularga to‘g‘ri baho berish, milliy yetakchilarning hayoti va ijodini chuqur tadqiq
qilish yosh avlod uchun ma’naviy tarbiya manbai bo‘lib xizmat qiladi. Fitratning
ma’rifatparvarlik g‘oyalari, Qodiriyning ijtimoiy adolatga chorlovchi obrazlari,
Cho‘lponning ozodlikni ulug‘lagan she’rlari bugun ham dolzarbdir. Bu asarlar
orqali xalq o‘z tarixini, qadriyatini, yo‘qotilgan tafakkur an’analarini qayta
tiklamoqda.
1930-yillardagi qatag‘onlar milliy elitaning yo‘q qilinishi orqali xalq
tafakkuriga berilgan og‘ir zarba bo‘ldi. Ammo tarixiy xotira bu fojialarni
17
Usmonov Q., Sodiqov M., Burxonova S. O’zbekiston tarixi. Toshkent: Iqtisod - Moliya, 2006. – 329 b.
24

unutmaslik, ularni yodda saqlash, haqiqatni tiklash va kelajak avlodlarga
yetkazish orqali yana tiklanmoqda. O‘z tarixini anglagan, o‘z qahramonlarini tan
olgan va ularni qadrlagan xalqgina mustahkam, taraqqiyot sari intiluvchi
jamiyatga aylana oladi 18
.
Repressiyalar davri O‘zbekiston tarixidagi eng murakkab va og‘riqli
sahifalardan biridir. Bu davrda minglab begunoh insonlar qatag‘onga uchragan,
milliy ziyolilar, ma’rifatparvarlar va adolatni yoqlagan ijodkorlar nohaq ayblanib,
hayotdan mahrum etilgan. Sovet tuzumi o‘zining mustabid siyosatini amalga
oshirish yo‘lida millatning taraqqiyot yo‘lini to‘sishga urinib, har qanday mustaqil
fikr va erkin tafakkurni xavf sifatida ko‘rdi.
Soxta tergovlar va qiynoqlar orqali uydirma ayblovlar ilgari surildi. Fitrat,
Cho‘lpon, Abdulla Qodiriy, Munzim kabi millat fidoyilari "xalq dushmani"
tamg‘asi bilan qatl etildi yoki uzoq-yillik surgunlarga mahkum qilindi. Ularning
aybi – xalqni uyg‘otish, milliy o‘zlikni anglash va ozodlik g‘oyalarini targ‘ib
qilish edi. Bu qatag‘onlar nafaqat shaxsiy fojiaga, balki butun millatning
madaniy-ma’naviy merosiga jiddiy zarba berdi.
Repressiyalar oqibatlari nihoyatda ayanchli bo‘lib, fojiali oqibatlarga olib
keldi. Butun bir avlod ziyolilari yo‘qotildi, ilm-fan, adabiyot va san’at sohalari
chuqur inqirozga yuz tutdi. Bu davrda xalq qalbida qo‘rquv, befarqlik va sukunat
ildiz otgan. Milliy o‘zlikni yo‘qotish xavfi kuchaygan.
Bugun tarixiy xotirani tiklash, adolatni qaror toptirish va o‘tmish
saboqlaridan to‘g‘ri xulosa chiqarish har qachongidan muhim. O‘zbekiston
Respublikasida bu borada katta ishlar amalga oshirilmoqda. Har-yili Mustaqillik
arafasida, 31-avgust kuni "Qatag‘on qurbonlari xotirasi kuni" sifatida
nishonlanadi. Bu sana nafaqat begunoh qurbonlarni xotirlash, balki xalqimizga
tarixdan saboq olish, milliy ong va xotirani mustahkamlash vazifasini ham
bajaradi.
"Qatag‘on qurbonlari xotirasi" muzeyi, tarixiy hujjatlar, ommaviy tadbirlar
va ilmiy izlanishlar orqali bu murakkab davrga nisbatan haqiqat tiklanmoqda.
18
Rakhimov, U. Markaziy Osiyoda millatlararo munosabatlar. Toshkent, 2015. – 43 b.
25

Milliy qadriyatlar, o‘zlikni anglash, adolat va haqiqatga sodiqlik g‘oyalari jamiyat
ongida mustahkamlanmoqda.
Tarixni anglab, o‘tmish saboqlaridan to‘g‘ri xulosa chiqaradigan xalqgina
ertangi kunini mustahkam poydevor ustiga qurishga qodirdir. Biz, bugungi avlod,
bu og‘riqli xotirani unutmasligimiz, qatag‘on qurbonlarining orzu-umidlarini
ro‘yobga chiqarish yo‘lida fidokorona mehnat qilishimiz lozim. Zero, adolat
tiklansa, haqiqat g‘olib bo‘ladi, haqiqat g‘olib bo‘lsa, millat ravnaq topadi.
1930-yillarning qatag‘on siyosati O‘zbekistonda shakllanayotgan milliy
elita va ziyolilar qatlamining deyarli butunlay yo‘q qilinishiga olib keldi. Bu
davrda xalqning fikr yetakchilari, adabiyot va san’at namoyandalari, ilm-fan
fidoyilari Sovet tuzumiga xatar sifatida ko‘rildi. Aslida esa ularning yagona
maqsadi – xalqni uyg‘otish, milliy o‘zlikni anglatish, ilm-ma’rifat orqali
taraqqiyot sari yetaklash edi. Lekin Sovet mafkurasi bunday harakatlarni
“aksilinqilobiy faoliyat” deb baholab, minglab begunoh insonlarni qamoqqa
tashladi yoki o‘limga hukm qildi.
Masalan, Abdulla Qodiriy o‘zining “O‘tkan kunlar” va “Mehrobdan
chayon” asarlari orqali o‘zbek xalqining ijtimoiy muammolarini ko‘tarib chiqdi,
milliy uyg‘onish g‘oyasini adabiyot orqali targ‘ib qildi. Ammo bu asarlar tufayli u
“millatchilikda” ayblandi va 1938-yili otib tashlandi. Xuddi shunday, Cho‘lpon
ham o‘zining she’rlari va publitsistikasi orqali ozodlik, adolat, ma’rifatparvarlik
g‘oyalarini tarannum etgan edi. Uning “Buloqlar” to‘plami yoki “Kecha va
kunduz” romani orqali xalq qalbiga erkinlik1930-yillarning qatag‘on siyosati
O‘zbekistonda shakllanayotgan milliy elita va ziyolilar qatlamining deyarli
butunlay yo‘q qilinishiga olib keldi. Bu davrda xalqning fikr yetakchilari,
adabiyot va san’at namoyandalari, ilm-fan fidoyilari Sovet tuzumiga xatar sifatida
ko‘rildi. Aslida esa ularning yagona maqsadi – xalqni uyg‘otish, milliy o‘zlikni
anglatish, ilm-ma’rifat orqali taraqqiyot sari yetaklash edi. Lekin Sovet mafkurasi
bunday harakatlarni “aksilinqilobiy faoliyat” deb baholab, minglab begunoh
insonlarni qamoqqa tashladi yoki o‘limga hukm qildi 19
.
19
Murtazoyeva R.H., Odilov A.A., Ermetov A.A., Soipova K.D. O’zbekiston tarixi. Toshkent: Donishmand ziyosi.
– 2020. – 502 b.
26

Masalan, Abdulla Qodiriy o‘zining “O‘tkan kunlar” va “Mehrobdan
chayon” asarlari orqali o‘zbek xalqining ijtimoiy muammolarini ko‘tarib chiqdi,
milliy uyg‘onish g‘oyasini adabiyot orqali targ‘ib qildi. Ammo bu asarlar tufayli u
“millatchilikda” ayblandi va 1938-yili otib tashlandi. Xuddi shunday, Cho‘lpon
ham o‘zining she’rlari va publitsistikasi orqali ozodlik, adolat, ma’rifatparvarlik
g‘oyalarini tarannum etgan edi. Unin istagini singdirdi. Bu g‘oyalar esa Sovet
mafkurasi uchun tahdid bo‘lib ko‘rindi.
Fitrat esa nafaqat adabiyot, balki siyosat, tilshunoslik, tarixshunoslik kabi
ko‘plab sohalarda ulkan hissa qo‘shgan edi. U Turkiston Muxtoriyati
hukumatining a’zosi bo‘lgan, keyin esa oliy o‘quv yurtlarida professor bo‘lib
faoliyat yuritgan. Ammo 1937-yilda u ham “aksilinqilobiy guruh” ishtirokchisi
sifatida qamoqqa olinib, otib tashlandi. Ularning har biri o‘z davrining eng ilg‘or,
zamonasiga mos fikrlovchi, xalq manfaatini ustun qo‘ygan fidoyilari edi 20
.
Qatag‘onlar nafaqat shaxsiy fojiaga, balki milliy tafakkurning uzilishiga
ham sabab bo‘ldi. Ilmiy meroslar yo‘q qilindi, bosilgan asarlar taqiqlanib,
ko‘pchilikning ismlari butunlay unutdirildi. Ularning o‘rniga Sovet mafkurasiga
sodiq, “senzura”dan o‘tgan fikrlar bilan shug‘ullanuvchi odamlar tayinlandi. Bu
holat xalqni o‘z tarixidan, adabiyotidan, ma’naviy merosidan uzib qo‘ydi.
Oqibatda jamiyatda befarqlik, siyosiy faollikdan chekinish, sukunat va hadik
muhit hukm sura boshladi.
Ammo bugun bu tarixiy adolatsizliklarni bartaraf etish yo‘lida muhim
qadamlar qo‘yilmoqda. Qatag‘on qurbonlarining ismlari tiklanmoqda, ularning
merosi qayta nashr qilinmoqda, ilmiy anjumanlar va xotira tadbirlari
o‘tkazilmoqda. “Qatag‘on qurbonlari xotirasi kuni” xalq qalbida chuqur aks
sadoga ega bo‘lib, milliy ong va g‘ururni mustahkamlashda muhim ahamiyat kasb
etmoqda. Bu fojiali tarixni unutmaslik, xalqimizga jasorat va sabr, mustaqillik va
adolat uchun kurashish ruhi bergan siymolarning orzusini amalga oshirish
yo‘lidagi mas’uliyatimizni yodda tutish demakdir.
XULOSA
20
Ziyoyev, M. Sovet davrida madaniy jarayonlar. Toshkent, 2012. – 76 b.
27

Ushbu kurs ishida milliy rahbar kadrlarning faoliyati, ularning duch kelgan
siyosiy inqirozlar va taqdirlari keng va teran tahlil qilindi. Ish ikki asosiy bobga
bo‘linib, har bir bob milliy elitaning turli davrlardagi vaziyati va qiyinchiliklariga
bag‘ishlandi.
Birinchi bobda Turkiston xonliklarining so‘nggi davri, siyosiy inqiroz va
mustamlakachilik xavfining kuchayishi o‘rganildi. Bu davrda milliy rahbarlar o‘z
xalqining mustaqilligi uchun kurash olib bordi. Ularning maqsadi –
mustamlakachilik zulmidan ozod bo‘lish, milliy o‘zlikni saqlab qolish va ijtimoiy-
siyosiy taraqqiyot yo‘lini topish edi. Turkiston xonliklarida yuzaga kelgan ichki
siyosiy tangliklar va tashqi bosimlar milliy faollarning faoliyatiga jiddiy to‘siq
bo‘ldi, ammo ular ozodlik, milliy uyg‘onish g‘oyalarini yoyishda davom etdilar.
Ushbu rahbarlar nafaqat siyosiy kurashda, balki madaniy-ma’rifiy faoliyatda ham
faol bo‘lib, xalqning milliy o‘zligini saqlashga intildilar.
Ikkinchi bobda esa Sovet hokimiyati o‘rnatilishi bilan milliy elita vakillariga
nisbatan boshlangan qatag‘on siyosati tahlil qilindi. Sovet hukumatining
mustamlakachilik siyosatini davom ettirgan repressiyalari milliy rahbarlar va
ziyolilar qatlamining deyarli butunlay yo‘q qilinishiga sabab bo‘ldi. Milliy fikr va
mustaqillik g‘oyalari tahdid sifatida qabul qilindi, mustaqil tafakkurga chek
qo‘yildi. 1930-yillarda ayniqsa qatag‘onlarning qattiqlashuvi natijasida ko‘plab
fidoyi milliy arboblar qamaldi, qatl etildi yoki uzoq-yillik surgunlarga yuborildi.
Ularning orasida Abdulla Qodiriy, Cho‘lpon, Fitrat kabi buyuk ijodkorlar bor edi.
Ular xalqni uyg‘otish, o‘z tarixini anglash va mustaqillik uchun kurashishda
muhim rol o‘ynadi. Afsuski, bu o‘ta murakkab davrda ularning ko‘plari
qatag‘onga uchradi, faqatgina shaxsiy emas, balki butun bir avlodning madaniy
merosi ham ziyon ko‘rdi.
Kurs ishining natijasida shuni ta’kidlash mumkinki, milliy rahbarlarning
faoliyati nafaqat o‘sha davr uchun, balki bugungi mustaqil O‘zbekiston uchun
ham nihoyatda muhim ahamiyatga ega. Ularning fidoyiligi, jasorati va milliy
g‘oyalarni himoya qilish yo‘lida qilgan xizmatlari xalq xotirasida
abadiylashtirilishi zarur. Qatag‘onlarning ayanchli tarixini unutmaslik, tarixiy
28

adolatni tiklash va bu og‘ir tajribalardan saboq olish orqali, biz bugungi kunimizni
yanada mustahkamlashimiz mumkin.
Milliy o‘zlikni anglash, millatning ma’naviy barkamolligini oshirish, tarixiy
haqiqatlarni yoritish hozirgi davrda ham dolzarb masalalardir. Mustaqil
O‘zbekistonning taraqqiyoti va barqarorligi uchun milliy qadriyatlarni saqlash,
o‘tmishdagi qatag‘on va repressiyalar oqibatlarini to‘g‘ri baholash zarur.
Shuningdek, milliy elita vakillarining yuksak xizmatlarini yosh avlodga yetkazish,
ularni milliy ruhda tarbiyalash – bizning eng muhim vazifamizdir.
Umuman olganda, milliy rahbarlarning mustamlakachilik davridagi siyosiy
kurashi va sovet davridagi qatag‘onlarga qarshi mardona turg‘unligi o‘zbek
xalqining mustaqillik sari intilishida ajralmas qism bo‘lib qoladi. Ularning tarixiy
xotirasi millatning ma’naviy boyligi va ruhiy barkamolligining asosi hisoblanadi.
Shu yo‘lda amalga oshirilgan ilmiy-tadqiqot ishlari millatimiz tarixini yanada
chuqurroq anglashga, xatolardan saboq olishga va kelajak uchun to‘g‘ri yo‘l
tutishga yordam beradi.
Milliy rahbarlarning faoliyati va ularning duch kelgan qatag‘onlari,
shuningdek, bu jarayonlarning xalq tarixidagi o‘rni alohida e’tibor talab qiladi.
Sovet davrida milliy elita vakillariga nisbatan olib borilgan tazyiq siyosati nafaqat
shaxsiy taqdirlarni halokatga olib kelgani, balki milliy ong va madaniyat rivojiga
ham katta zarar yetkazdi. Bu bosqichda yuzaga kelgan repressiyalar natijasida
milliy madaniyat, til, adabiyot va tarixiy an’analar qamalib, xalqning o‘zligini
anglash jarayoni sekinlashdi.
Shu bilan birga, bu murakkab davrda ham milliy rahbarlar, ziyolilar va
ma’rifatparvarlar xalqiga xizmat qilishni davom ettirdi. Ularning ko‘pchiligi
o‘zining hayoti va erkinligini xavf ostiga qo‘ygan holda, millat manfaatlari
yo‘lida kurashdi. Ularning faoliyati bugungi kunda ham milliy istiqlol va
taraqqiyot uchun muhim o‘rnak bo‘lib xizmat qiladi. Milliy qadriyatlarni, tarixiy
xotirani tiklash va ularni yosh avlodga yetkazish bugungi kunning eng muhim
vazifalaridan biridir.
29

Kurs ishida ko‘rsatildiki, mustamlakachilik davridan boshlab milliy
rahbarlarning o‘z xalqi uchun qilgan fidoyiligi, sovet davridagi qatag‘onlarga
qaramay, xalq ruhining o‘chmasligi va uning erkinlik, adolat, milliy o‘zlik yo‘lida
tinimsiz kurashi aniq namoyon bo‘ladi. Bu esa o‘zbek xalqining mustaqillik sari
bo‘lgan qat’iy iroda va chinakam milliy o‘zlikni anglash jarayonining poydevorini
yaratdi.
Bugungi kunda O‘zbekiston mustaqil davlat sifatida o‘z tarixini qayta
tiklash, tarixiy adolatni o‘rnatish, repressiya qurbonlari xotirasini ulug‘lash va
milliy ruhni mustahkamlash yo‘lida katta ishlarni amalga oshirmoqda. Bu
ishlarning davom etishi, xalqimizning kelajakdagi taraqqiyoti va barqarorligini
ta’minlashda muhim ahamiyatga ega. Shunday ekan, milliy rahbarlarning hayoti
va faoliyatini o‘rganish, ularning jasoratini eslab qolish har birimizning tarixiy
burchimizdir.
Kurs ishida tahlil qilingan mavzular, tarixiy hujjatlar va manbalar asosida
mustaqillik yo‘lida harakat qilgan milliy rahbarlarning faoliyati va ularning
qatag‘onlarga uchragan taqdiri haqidagi bilimlar yanada kengaytirilishi, yoshlar
orasida tarqatilishi kerak. Bu nafaqat tarixiy haqiqatni tiklash, balki millatning
ruhiy barkamolligini oshirish uchun ham zarurdir. Shu tariqa biz, o'tmishni yodda
saqlagan holda, kelajak avlodga yorug‘ va mustahkam davlat qurish imkoniyatini
yaratamiz.
30

Foydalanilgan adabiyotlar va manbaalar ro`yxati
1. Mirziyoyev, Sh. M. Yangi O‘zbekiston strategiyasi. Toshkent:
“O‘zbekiston” NMIU. – 2021.
2. Allamurodov, S. Sovet davrida milliy siyosat va uning oqibatlari. Termiz:
Surxondaryo, 2021.
3. Asqarov A. O‘zbekiston tarixi. - Т.: O‘qituvchi, 1994.
4. Bekmurodov, M. Madaniy mustaqillik: tarixiy saboqlar va hozirgi holat.
Toshkent: Adabiyot, 2017.
5. Furqat, G‘afur. O‘rta Osiyo va Sovet hokimiyati. Toshkent: O‘qituvchi,
1998.
6. Ilyasov, Orifjon. Sovet hokimiyati va O‘rta Osiyoda milliy uyg‘onish.
Toshkent: Universitet nashriyoti, 2010.
7. Jo‘rayev, M. Millatlararo totuvlik: O‘zbekiston tajribasi. Toshkent: Ijtimoiy
Fikr Markazi, 2019
8. Karimov, Sardor. Oktyabr inqilobi va Markaziy Osiyoda uning ta’siri.
Toshkent: Fan, 2013.
9. Mirzaahmedov, Azamat. Millatlar siyosati va respublika tuzilishi O‘rta
Osiyoda. Toshkent, 2015.
10. Muhammedjanov, Otabek. O‘zbek milliy davlatining shakllanishi. Toshkent:
Akademnashr, 2010.
11. Murtazoyeva R.H., Odilov A.A., Ermetov A.A., Soipova K.D. O’zbekiston
tarixi. Toshkent: Donishmand ziyosi. – 2020.
12. Qodirov, B. O‘zbekiston xalqlari va ularning madaniy integratsiyasi.
Samarqand: SamDU nashriyoti, 2020.
13. Qodirov, O. Markaziy Osiyoda sovet milliy siyosati. Toshkent: Fan, 2005.
14. Qosimov, Tohir. O‘zbekiston Sovet davrida. Toshkent: Fan, 2005.
31

15. Rakhimov, U. Markaziy Osiyoda millatlararo munosabatlar. Toshkent, 2015.
16. Rashidov, M. Millatlararo munosabatlar va etnik siyosat asoslari. Toshkent:
Iqtisodiyot, 2013.
17. Sattarov, A. O‘zbekiston milliy siyosati va millatlararo munosabatlar.
Toshkent, 2019.
18. Sobirov, Akmal. O‘zbekiston tarixidan asosiy sahifalar. Toshkent: Sharq,
2010.
19. Toshmurodov, Rustam. Sovet milliy siyosati va O‘zbekiston. Toshkent: Fan,
2007.
20. Xaitov, Z. O‘zbekiston: milliy siyosat va ijtimoiy barqarorlik. Toshkent:
Universitet, 2015.
21. Usmonov Q., Sodiqov M. O’zbekiston tarixi.Toshkent: Sharq.- 2010.
22. Usmonov Q., Sodiqov M., Burxonova S. O’zbekiston tarixi. Toshkent:
Iqtisod - Moliya, 2006.
23. Yusupov, A. Tarixiy xotira va ijtimoiy ongda o‘zgarishlar. Toshkent: Sharq,
2016
24. Ziyoyev, M. Sovet davrida madaniy jarayonlar. Toshkent, 2012.
25. Shamsutdinov R., Mo’minov X. O’zbekiston tarixi. Toshkent: Sharq, - 2013 .
26. Shamsutdinov R., Karimov Sh. Vatan Tarixi. Ikkinchi kitob. Toshkent:
Sharq, - 2010 .
Qo`shimcha va internet materiallari:
27. www.Cyberlinika.uz
28. www.Fayllar.org
29. www.Ziyonet.uz
30. www.xs.uz
31. www.ziyo.uz
32. www.arxiv.uz
33. www.kutubxona.uz
34. www.docx.uz
32

35. www.oefen.uz
33

Купить