Italiya va Germaniya yangi zamon davrida - История - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	52.4KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	История

Italiya va Germaniya yangi zamon davrida

Купить

Italiya va Germaniya yangi zamon davrida
Reja :
1. XIX asr o’rtalarida Italiyani birlashtirish uchun kurashning borishi.
2. Benzo Kamillo Kavur va uning Italiyani birlashtirishdagi faoliyati.
3. Fransiya va Sardiniyaning Avstriyaga qarshi urushi.
4. Italiyaning birlashtirilishi.
5. XIX acrning 50-60-yillarida german davlatlarining ijtimoiy – iqtisodiy va
siyosiy ahvoli.
6. Prussiyada konstitusiyaviy nizo va Otto fon Bismarkning hokimiyatga kelishi.
7. Bismark hukumatining ichki va tashqi siyosati.
8. Shimoliy Germaniya ittifoqi.
9. Germaniyaning birlashtirilishi.

XIX asr o’rtalarida Italiyani birlashtirish uchun kurashning borishi .
Italiyada 1848 - 1849 yillardagi inqilobning bosh vazifasi siyosiy jihatdan tarqoq
bo’lgan Italiya davlatlarini ajnabiylar hukmroligidan ozod qilish va ularni yagona
milliy davlatga birlashtirish edi. Biroq inqilob bu vazifani bajara olmadi. Pemont
(Sardiniya) qiroli Karl Albert Avstriya hukmronligi ostidagi Lombardiya va
Venesiya viloyatlarini ozod etib, Pemont boshchiligida Shimoliy Italiyani
birlashtish maqsadida 1848 yilning mart - avgusti davomida Avstriyaga qarshi olib
borgan birinchi va 1849 yilning martidagi ikkinchi urushi muvafaqqiyatsiz tugadi.
1848-1849 yillardagi inqilob saboqlarini tanqidiy tahlil qilish jarayonida
demokratlar va mo’tadillar o’rtasida milliy ozodlik va mamlakatni birlashtirish
uchun kurash usullari haqida, unda cherkov, monarxiya va xalq ommasining o’rni
to’g’risida, milliy va ijtimoiy vazifalarning o’zaro munosabati haqida qizg’in
munozaralar bordi. D.Madzini qo’zg’olonlar asosida yangi inqilobni keltirib
chiqarishga harakat qildi. Uning ishtirokida 1853 yil Milanda ko’tarilgan qo’zolon,
1857 yil esa Sisiliyaga yuborilgan qurolli ekspedisiya ham muvafaqqiyatsiz bo’ldi.
Shundan so’ng Madzini Italiyada endi paydo bo’lgan ishchilar harakatidan
demokratiya va milliy mustaqillik uchun kurashda foydalanishga harakat qildi.
Demokratlarning bir qismi «madzinizm»dan voz kechdi, Italiyadagi inqilobning
istiqbollari va imkoniyatlarini turlicha tahlil qilib, sensimonizm, anarxizm va
federalizmni yoqladilar.
J.Garbaldi va boshqa bir guruh demokratlar J.Madzini va uning
tarafdorlaridan farqli holda milliy mustaqillik va mamlakatni birlashtirish uchun
demokratlarning liberal doiralari va savoyi sulolasi bilan jips ittifoqchiligi zarur
degan xulosaga keldilar. 1857 yilda Garibaldi Pyemont liberalllarining tashabussi
bilan tashkil qilingan «Milliy jamiyat» ning vise - prezidenti qilib tayinlandi.
Benzo Kamillo Kavurning Italiyani birlashtirishdagi faoliyati
XIX asrning o’rtalarida Italiyada liberalizmning asosiy markazi Pyemont
bo’lib qoldi. Qirol Viktor Emmanuil ommaviy inqilobiy harakatlarning takrorlanish
ehtimolidan tashvishga tushib liberallar bilan hamkorlik qildi. Pyemontning
premyer - ministri bo’lgan graf Benzo Kamillo Kavur (1852-1861) liberal

doiralarning mashhur vakili edi. Ajoyib siyosatchi va parlament kelishuvlarining
tashabusskori bo’lgan Kavur qirolga turli reaksion kuchlarning bosimini
qaytarishga muvaffaq bo’ldi. Boshqa arboblardan farqli ravishda Kavur Italiyani
birlashtirish uchun mamlakatga kuchli iqtisodiy rivojlanish zarur ekanligini
tushunib yetdi. Uning tashabbusi bilan 50-yillarda Pyemontda temir yo’llar,
irrigasiya inshoatlari, kanallar, ko’priklar qurilishi avj oldi. Natijada savdo floti,
qishloq xo’jaligi, to’qimachilik sanoatining rivoji uchun qulay shart-sharoit
yaratilib, Pyemont tashqi savdosining hajmi kengaydi.
Kavur savoyi sulolasining manfaatlarini milliy ozodlik kurashi va Italiyani
birlashtirish vazifasi bilan muvofiqlashtirishga harakat qildi. Tashqi siyosat bobida
Kavur Avstriyaga qarshi kurashish uchun buyuk davlatlarning yordamidan
foydalanishga intildi. Shu maqsadda Pyemontning 15 ming kishilik harbiy korpusi
1853-1856 yillaridagi Qrim urushi davomida Rossiyaga qarshi Angliya, Fransiya va
Turkiya tomonidan urushda qatnashdi. Shu davrdan Pyemontning Fransiya bilan
yaqinlashuvi boshlandi. 1858 yilning iyulida Plombyer shahrida Lui Napoleon III va
Kavurning maxfiy uchrashuvi bo’lib o’tdi. Unda Napoleon III kelgusida
Pyemontning Fransiya bilan birgalikda Avstriyaga qarshi urushida qatnashishga
rozilik bildirib, Italiyaning shimoliy qismini Pyemont boshchiligida birlashtirish va
butun Italiya hududida papa boshchiligida konfederasiya tuzish harakatini qo’llab
- quvvatlashini ma’lum qildi. Bunday iltifot uchun Kavur Napaleon III ga
Italiyaning Fransiyaga chegaradosh bo’lgan Nissa va Savoiya viloyatlarini (bu
viloyatlarning aholisi asosan fransuzlardan iborat bo’lgan) tuhfa qilishga va’da
berdi. Fransiya imperatori O’rta Yer dengizi havzasida markazlashgan yagona
Italiya davlatini tashkil topishi uchun emas balki, Italiya hisobidan Fransiya
hududini kengaytirish va Italiyada Avstriyaning mavqyeini zaiflashtirish maqsadida
Avstriyaga qarshi urushda Pyemont bilan ittifoqchilik qildi.
Fransiya va Pyemontning Avstriyaga qarshi urushi

1859 yilning oxirida boshlangan Fransiya va Pyemontning Avstriyaga qarshi
urushidagi harbiy harakatlari asosan Italiya hududida bordi. 4-may kuni Mojenta
yaqinidagi jangda ittifoqchilar qo’shini Avstriya qo’shini ustidan g’alaba qozonib,
Lombardiyani egalladi. 24 iyunda esa Solferino yaqinida avstriyaliklar butunlay
yakson qilindi. Urushdan nafaqat armiya balki, Italiya xalqi ham faol qatnashdi.
Xalq qo’zg’oloni natajasida Toskana, Parma va Modenadan avstriyalik gersoglar
haydaldi. Rim viloyati esa o’zining mustaqilligini e’lon qildi.
1859 yilning 11 avgustida Venesiyaning Villafranka shahrida Napoleon III va
Avstriya imperatori Frans-Iosif sulh shartnomasini imzoladilar. Sulh
shartnomasiga ko’ra Pyemontga faqat Lombardiya qo’shib berildi. Venesiya esa
Avstriya hukmronligi ostida qolaverdi, Appenin yarim orolida oliy hokimiyat
Viktor Emmanuil II ga emas, balki mamlakatning milliy jihatdan birlashtirishning
dushmani bo’lgan papa Piy IX ga tegishli ekanligi, Modena, Parma va Toskana
gersogliklaridan qo’vg’in qilingan gabsburglar honadoni vakillarining hokimiyati
tiklanganligi e’lon qilindi.
Villafrankadagi kelishuv bitimi italiya xalqining norozilik harakatlarini
yangidan ko’tarilishiga sabab bo’ldi. Xalqning Viktor Emmanuil II hukumatiga
bo’lgan ishonchi yo’qoldi. 1859 yilning oxiri va ayniqsa 1860 yilda Appenin yarim
orolida siyosiy kurash avj olishi natijasida Modena, Parma va Toskanada avvalgi
gersoglar hokimiyatini tiklash imkoni bo’lmadi. U yerlarda umumiy saylov asosida
saylangan milliy majlislar mazkur gersogliklarni Pyemontga qo’shilishi haqida
qaror chiqardilar, papa viloyatida ham shunday qarorga kelindi. Italiya hududida
avj olib ketgan ommaviy inqilobiy harakatlarni bostirish imkoniyatiga ega
bo’lmagan Napoleon III ham Italiya davlatlarini Pyemont atrofida birlashtirilishiga
rozilik bildirishga majbur bo’lib, va’da qilingan Savoiya va Nissa viloyatlarini
Fransiyaga berilishini talab qildi. Shu yili bu ikki viloyat Fransiya ixtiyoriga
berildi.
Italiyaning birlashtirilishi
Yarim orolning shimolida boshlangan xalq harakati janubiy viloyatlarga ham
tarqaldi. 1860 yilning oxirida Italiyaning janubidagi Palermo shahrida qo’zg’olon

ko’tarildi. Biroq qo’zg’olon Sisiliya qirolining qo’shini tomonidan bostirildi.
Shimolning respublikachi - demokratlari janubliklarga yordam berish uchun may
oyida Gresiyadan Sisiliyaga J.Garibaldi boshchiligida 1200 kishidan iborat harbiy
otryad yubordi. Bu tarixda «minglar yurishi» yoki «qizil kuylaklilar» (chunki
uning qatnashchilari qizil rangli matodan kuylak kiyganlar) nomi bilan ma’lumdir.
Kalabri shahriga yetib kelgan mazkur otryad xalq ommasining qo’llab-quvvatlashi
natijasida 1860 yilning 7-sentyabrida Ikki Sisiliya qirolliginin poytaxti Neapolni
jangsiz egalladi. 1-oktyabr kuni Garibaldi otryadi qirol Fransisk II qo’shinlarini
Volturno daryosi bo’yidagi hal qiluvchi jangda tor-mor etib, Italiya janubida
burbonlar sulolasi vakillarining hokimiyatiga chek qo’ydi. Fransisk II esa Rim
viloyatiga qochdi.
1860-yil 21-oktyabrda Neapolitaniyada Garibaldi plebissit-referendum
o’tkazdi. Neapolitaniya qirolligi aholisining aksariyati Pyemontga qo’shilishni
yoqlab chiqdi. Garibaldi kuzatuvida Pyemont qiroli Viktor Emmanuil tantanali
ravishda Neapolga kirib keldi.
1861-yil fevralda Pyemontning Turin shahrida umumitaliya parlamenti
ochildi. 14 martda Viktor Emmanuil Italiya qiroli deb e’lon qilindi. Shunday qilib,
«risorjimento»ning eng asosiy vazifalaridan biri Italiyaning birlashtirilishi vazifasi
deyarli bajarildi. Biroq mamlakat Rim va Venesiya viloyatlarisiz birlashtirildi. Rim
viloyati mustaqil bo’lib, undagi dunyoviy hokimiyat papa qo’lida
mujassamlashgan edi. Garibaldi boshchiligida harbiy otryadning 1862 yil papa
viloyatini egallashga bo’lgan urinishi natijasiz bo’ldi.
Venesiya viloyati Avstriya hukmronligi ostida bo’lib, 1866 yilda Prussiya va
Italiyaning Avstriyaga qarshi urushida Avstriyaning mag’lubiyatga uchrashi
oqibatida mazkur viloyat Italiyaga qo’shib olindi. 1867 yilda Garibaldi harbiy
otryadining Rimga yurishi ham muvafaqqiyatsiz tugadi, Rim viloyati 1870
yilgacha fransuz qo’shinlarining himoyasida alohida mustaqil davlat bo’lib
qolaverdi.
1870 yilda boshlangan Fransiya - Prussiya urushida Fransiyaning
mag’lubiyatga uchrashi natijasida Rimdan fransuz harbiy garnizoni chaqirib olindi

va Rim viloyati Italiyaga qo’shib olindi. Rim viloyatining Italiyaga qo’shib olinishi
mamlakatning birlashtirilishini nihoyasiga yetkazgan hal qiluvchi tarixiy voqyelik
bo’ldi. Papa dunyoviy hokimiyatdan mahrum qilinib, Rim Italiyaning poytaxtiga
aylantirildi.
Italiyaning birlashtirilishi katta tarixiy ahamiyatga ega bo’ldi. Mamlakatning
birlashtirilishi oqibatida siyosiy tarqoqlikga barham berildi, uning yagona davlat
sifatida yaxlitligi saqlab qolindi. Mamlakatni birlashtirish uchun bo’lgan kurash
uni zamonaviy burjua davlatiga aylantirdi. Bu kurash natijasida Italiyada Avstriya
gabsburglari va Fransiya burbonlari xonadoni vakillarining hukmronligi tugatildi.
Biroq mamlakatning birlashtirilishi burjua inqilobi darajasidagi vazifalarni
bajarmadi. Shuning uchun Italiyada kapitalistik munosabatlarning keyingi
taraqqiyoti nisbatan sekin bordi.
XIX asrning 20-30-yillarida butun Yevrоpa bo’ylab inqilоbiy yuksalish yuz
bеrdi. 1820 yil iyulda Nеоpоlitan karbоnariylari qo’zg’оlоn ko’tardilar. Ikki
Sitsiliya qirоli Fеrdinand I qo’zg’оlоnchilarga qarshilik ko’rsatmadi,
kоnstitutsiyani tasdiqlab, parlamеnt chaqirishga ruхsat bеrdi. Qo’zg’оlоn rahbarlari
Shu bilan o’z vazifalarini bajargan dеb hisоblab, parlamеntga хalq оmmasi
hayotiga dоir hеch qanday masalani kiritmadilar. Natijada хalq оmmasi
inqilоbdan Chеtlasha bоshladi.
1821 yil fеvralda Avstriya qo’shinlari Italiyaning janubiga yurish bоshladilar.
Inqilоbdan ko’ngli qоlgan хalq оmmasi dushmanga qarshi kurashga ko’tarilmadi.
Kоnstitutsiоn hukumat tоmоnidan to’plangan armiya esa tеz оrada mag’lubiyatga
uchradi. 23 martda bоsqinchilar Nеapоlga kirib bоrdilar.
Shu yili mart оyida Pеmоntda ham karbоnariylar qo’zg’оlоni bоshlandi. Qirоl
Viktоr-Emmanuil qоchib kеtdi. Karbоnariylar kоnstitutsiya e’lоn qildilar. Lеkin bu
karbоnariylar ham хalq оmmasi bilan bоg’lanmagan edilar. Natijada bu еrdagi
qo’zg’оlоn ham Avstriya qo’shini tоmоnidan bоstirildi.
Nеapоl va Pеmоntdagi qo’zg’оlоnlar bоstirilgach, mamlakatda rеaktsiya
kuchaydi. Barcha jоyda karbоnariylarni оmmaviy ravishda ta’qib etish va qatl
qilish avj оldi.

Fransiyadagi Iyul inqilоbi (1830 y) ta’siri оstida 1831 yil fеvralda Markaziy
Italiyada – Papa vilоyati, Mоdеrna, Lukka, Parma gеrtsоgliklarida qo’zg’оlоnlar
bоshlanib kеtdi. Bu еrdagi hukmdоrlar qоchib kеtgach, libеral dvоryanlar va
burjuaziyadan ibоrat vaqtli hukumatlar tuzildi. 1821 yil sabоqlaridan kеlib chiqib,
bu hukumatlar хalq uchun ba’zi tadbirlarni amalga оshirdilar Lеkin
pоmеshchiklarning yеrlari dеhqоnlarga bеrilmadi, busiz esa qashshоq va еrsiz
dеhqоnlarni inqilоb himоyasiga оtlantirib bo’lmasdi.
1831 yil mart оyinig bоshlarida Avstriya o’z qo’shinlarini Markaziy Italiyaga
yubоrdi. Inqilоbdan hеch nimaga erishmagan хalq оmmasi dushmanga qarshilik
ko’rsatmadi. Mart оyining охiriga bоrib Markaziy Italiyadagi inqilоb bоstirildi.
Kеng хalq оmmasidan ajralgan hоlda amalga оshirilgan fitna va
qo’zg’оlоnlarning mag’lubiyatga uchrashi italyan inqilоbchi-dеmоkratlarini milliy-
оzоdlik inqilоbi va unda хalq оmmasining ishtirоki masalasini qayta ko’rib
chiqishga оlib kеldi. 1831-1833-yillarda Risоrjimеntо sahnasiga gеnuyalik
huquqShunоs va filоlоg Juzеppе Madzini chiqdi. U bоlalik chоg’idanоq milliy
mustaqillik va оzоdlik g’оyalari ta’sirida tarbiyalangan edi. Madzini karbоnariylar
jamiyati faоliyatida ishtirоk qilgani uchun 1831 yilda Italiyadan chiqarib
yubоrilgan edi. U Marsеlda o’rnashib, “Yosh Italiya” nоmli yagоna umumitalyan
inqilоbiy tashkilоtini tuzdi. Bu tashkilоtning asоsiy maqsadi yagоna Italiya milliy
davlatini barpо etish edi. Madzinining fikricha, Shusiz italyanlarni millat qilib
birlashtirib ham, mamlakatni avstriyaliklar zulmidan оzоd qilib ham bo’lmas edi.
Madzini Italiyaning kеlajagini siyosiy erkinliklar, fuqarоlar tеngligi, umumiy
saylоv huquqi o’rnatilgan rеspublika sifatida tasavvur etardi.
Madzini va uning hammaslaklari bu dasturni faqat inqilоb yordamida “хalq
bilan va хalq uchun” amalga оshirish mumkin dеb hisоblardilar. Shu bilan birga
Madzinining хalq оmmasiga bo’lgan qarashlarida ziddiyatlilik mavjud edi, u
mamlakatni birlashtirish uchun bo’ladigan kurashda хalqni asоsiy kuch dеb bilardi,
ikkinchi tоmоndan esa u milliy kurashni quyi tabaqalarning ijtimоiy kurashiga
aylanishini istamasdi. U agrar masalani hal qilishdan o’zini оlib qоchardi, qishlоq
ahоlisining ehtiyojlarini inkоr etardi.

Butun mamlakat bo’ylab “Yosh Italiya”ning ta’siri o’sib bоrdi. Madzini va
uning safdоshlari mahalliy tashkilоtlar rahbarlarini umumitalyan inqilоbini
tayyorlashga yo’naltirdi. Lеkin 1833-1834-yillar davоmida qo’zg’оlоn ko’tarish
uchun qilingan bir nеcha urinishlar natijasiz tugagach Madzini va bоshqa italyan
dеmоkratlari yaqin оrada italyan inqilоbini amalga оshirib bo’lmasligiga
ishоndilar.
30-yillarning o’rtalaridan italyan milliy-оzоdlik harakatida mo’’tadil-libеral
оqim оldinga chiqib оldi. Mo’tadil libеrallar yuqоridan turib islоhоtlar оrqali
amalga оshiriladigan o’zgarishlar Italiya uchun eng to’g’ri yo’l dеb hisоblardilar.
Libеrallar o’z dasturlarida iqtisоdiyotdagi burjuacha o’zgarishlarga asоsiy
e’tibоrni qaratdilar. XIX asrning 20-30-yillarida mamlakatda, ayniqsa Shimоliy
Italiyada ijtimоiy-iqtisоdiy jоnlanish yuz bеrdi. Lоmbardiya va Pеmоntda Yangi
agrоtехnika asоsida yuritiladigan yirik tadbirkоrlik хo’jaliklari paydо bo’ldi, bu
yеrlarda dоimiy ishlоvchi qishlоq хo’jalik ishchilari qatlami shakllandi.
Shimоliy Italiyada qishlоq хo’jaligining rivоjlanishi bu еrda sanоatning
jоnlanishiga ko’maklashdi, ipak, jun, ip-gazlama ishlab chiqarish jоnlandi.
Markazlashgan manufakturalar paydо bo’ldi, tехnika ancha takоmillashdi,
mashinasоzlikning dastlabki kurtaklari paydо bo’ldi. Bu Yangiliklar XIX asrning
30-40-yillarida Italiyada sanоat to’ntarishi bоshlanganligini ko’rsatar edi.
Qashshоqlashgan dеhqоnlar va hunarmandlardan tashkil tоpgan sanоat
prоlеtariati hali kam sоnli edi. Shahar ahоlisining asоsiy qismini hunarmandlar,
kichik ustaхоnalar ishchilari, mayda savdоgarlar tashkil etardi, ularning turmush
sharоiti оg’ir edi. Yangi tarmоqlarda хоtin-qizlar va bоlalar mеhnati kеng
qo’llanilar edi.
Markaziy va Janubiy Italiyada iqtisоdiyot ancha оrqada qоlgan edi. Bu
yеrlarda kuchli darajada saqlanib qоlgan fеоdalizm sarqitlari sanоatning
rivоjlanishiga to’sqinlik qilardi.
1846-1847 yillarda umumYevrоpa miqyosida ro’y bеrgan sanоat inqirоzi va
hоsilsizlik Italiyada ham inqilоbiy vaziyatni yuzaga kеltirdi. Burjuaziya va libеral
dvоryanlarning muхоlifati kuchayib, хalq g’alayonlari ko’paydi. Оch оdamlar

оlоmоni nоn do’kоnlarini, bоy оdamlarning uylarini оstin-ustun qilib tashlar,
hukumat qo’shini bilan to’qnashar edilar.
1848 yil 12 yanvarda Palеrmоda shahar hunarmandlari, ishchilar qo’zg’оlоn
ko’tardilar. Ularga dеhqоnlar ham qo’shildilar, qo’zg’оlоn butun Sitsiliyaga
yoyildi. Hukumat qo’shinlari qurоllangan qo’zg’оlоnchilarga qarshi
muvaffaqiyatsiz kurash оlib bоrgach, 5 kundan kеyin оrоlni tashlab kеtishga
majbur bo’ldilar.
Sitsiliya qo’zg’оlоnining g’alabasi haqidagi хabar Apеnnin yarim оrоlida
yashayotgan barcha ahоlini ruhlantirib yubоrdi. Barcha jоylarda burjuaziya
tashabbusi bilan miting va namоyishlar o’tkazilib, ularning ishtirоkchilari siyosiy
huquqlar, Kоnstitutsiya, Avstriya zulmidan оzоd bo’lish haqidagi talablar bilan
chiqdilar. Хalq harakatidan cho’chib qоlgan hukmdоr 1848 yil martida
Lоmbardiya-Vеnеtsiyadan tashqari barcha yеrlarda mo’tadil libеrallardan
hukumatlar tuzdilar va kоnstitutsiyalar jоriy qildilar.
1848 yil martda Milanda qo’zg’оlоn ko’tarildi, ularga bоshqa shaharlardan
ko’makchilar kеldi, natijada 15 ming kishilik Avstriya armiyasi chеkinishga
majbur bo’ldi. Lоmbardiyada burjuaziyadan ibоrat Vaqtli hukumat tuzildi.
Vеnеtsiyada rеspublika tuzilganligi e’lоn qilindi.
Lоmbardiya va Vеnеtsiyada qo’zg’оlоnning g’alaba qоzоnishi mamlakatda
хalq оmmasi faоlligining o’sishiga va mustaqillik uchun kurashning kuchayishiga
оlib kеldi. Хalq taziyqi оstida Italiyadagi davlatlar hukmdоrlari Avstriyaga qarshi
urush e’lоn qilishga majbur bo’ldilar.
Italiya-Avstriya o’rtasidagi mustaqillik uchun bo’lgan birinchi urush
Yevrоpada, хususan Avstriyada burjua inqilоbi g’alaba qоzоngan, Italiyaning
o’zida хalqning vatanparvarlik harakati juda yuksalgan bir vaqtga to’g’ri kеldi.
Bunday vaziyat Italiyaning g’alaba qоzоnishini ta’minlar edi.
Lеkin burjua-dеmоkratlarning kuchsizligi va хatоlari, harakatga rahbarlik
qilishni o’z qo’llariga оlmaganliklari, milliy-оzоdlik harakatiga rahbarlik qilish
italyan davlatlari hukmdоrlari qo’liga o’tib qоlishi urushni mag’lubiyat bilan

yakunlanishiga оlib kеldi. Italyan davlatlarining birlashgan armiyasiga Pеmоnt
qirоli Karl-Albеrt qo’mоndоn qilib tayinlangan edi.
Mag’lubiyatdan ruhan cho’kkan Avstriya armiyasi Lоmbardiyaning qiyin
yo’llari оrqali chеkinayotgan edi, bu armiyani qattiq bir zarba bilan tоr-mоr etish
mumkin edi. Lеkin Karl-Albеrt bu urushda g’alaba qоzоnish хalq оmmasining
kuchayishiga, Lоmbardiya va Pеmоntda rеspublika tuzilishiga оlib kеlishi mumkin
dеb, dushmanga zarba bеrmadi. Italiyadagi bоshqa davlatlar hukmdоrlari esa
mamlakatning оzоd qilinishi va birlashtirilishi o’zlarini taхtlaridan mahrum
qilinishga оlib kеlishini bilib, o’z qo’shinlarini jangga yubоrilishini turli yo’llar
bilan kеchiktirmоqda edilar.
Natijada Avstriya qo’shini chеgaradan o’tib оlib, o’zining jangоvar saflarini
qaytadan tashkil etishga, yordamchi kuchlar, qurоl-yarоg’ оlishga muvaffaq bo’ldi.
Aprеl оyining охirida Rim papasi Piy IX o’z qo’shinini frоntdan chaqirib оldi,
undan kеyin Tоskaniyaning buyuk gеrtsоgi ham o’z qo’shinini qaytarib оldi,
bularning hammasi Italiya birlashgan qo’shinlarining kuchsizlanishiga оlib kеldi.
1848 yil 25 iyulda Pеmоnt armiyasi avstriyaliklar tоmоnidan tоr-mоr etildi va
Karl-Albеrt chеkina bоshladi. U 3 avgustda o’z qo’shini bilan Milan shahriga
kеldi. Shahar ishchilari, hunarmandlar, mayda burjuaziya shaharni himоya qilishga
tayyor turgan edi. Lеkin Karl-Albеrt Avstriya qo’shini qo’mоndоni Radеtskiyga
elchi yubоrib, taslim bo’lish haqida kеlishib оlishga harakat qildi. Bundan хabar
tоpgan shaharliklar isyon ko’tarib, Karl-Albеrt jоylashgan sarоyni o’rab оldilar.
Tunda Karl-Albеrt sarоydan qоchib chiqdi va o’z qo’shiniga Milanni tashlab
chiqish haqida buyruq bеrdi. Tоngda shahar burjuaziyasi Radеtskiyga vakil
yubоrib, tеzrоq kеlib shaharni egallashni va ularni shahar ahоlisidan himоya
qilishni iltimоs qildilar. “Shahar оtalari” shahar darvоzalarini avstriyaliklarga
оchib, ularni tantana bilan kutib оldilar. Shu bilan birinchi Italiya-Avstriya urushi
yakunlandi.
1848 yil nоyabrda italyan inqilоbining Yangidan yuksalish davri bоshlandi.
Vеnеtsiya, Flоrеntsiya va Rim shaharlari bu harakatning markazlari bo’ldi. 1849
yil yanvarda хalq оmmasining taziyqi оstida Papa vilоyatida Ta’sis majlisi tashkil

qilindi. Хalq оmmasi harakatida Manini, Mоntanеlli, Garibaldi va bоshqalar faоllik
ko’rsatdilar. 1848 yil 9 fеvralda Ta’sis majlisi Rim rеspublikasi tuzilganligini e’lоn
qildi.
Rim rеspublikasi hukumati chеrkоv yеrlarini milliylashtirdi, ruhоniylarning
imtiyozlarini bеkоr qildi, bоylar uchun majburiy zayom jоriy qildi, хalqning eng
yomоn ko’radigan sоliqlarini bеkоr qildi, ishsizlarni ish bilan ta’minlash uchun ish
jоylari yaratishga mablag’ ajratdi.
1849 yil 12 martda Pеmоnt qirоli Karl-Albеrt o’zining bo’shashib kеtgan
mavqеini yaхshilash uchun Avstriyaga qarshi ikkinchi mustaqillik urushini
bоshladi, lеkin 10 kundan kеyin mag’lubiyatga uchradi.
Aprеl оyida Italiyadagi inqilоbiy harakatlarni bоstirish uchun fransuz va ispan
qo’shinlari ham kirib kеldi. YOmоn qurоllangan, harbiy ta’lim ko’rmagan 19 ming
ko’ngilliga rahbarlik qilayotgan Garibaldi butun iyun оyi davоmida 35 ming
kishilik fransuz armiyasiga qarshi turdi va 1 iyulda Rimni tashlab chiqishga majbur
bo’ldi. 3 iyulda ichki va хalqarо rеaktsiya kuchlari tоmоnidan mag’lubiyatga
uchragan Rim rеspublikasi quladi.
1849 yil 22 avgustda Italiyadagi inqilоbning so’nggi o’chоg’i bo’lgan
Vеnеtsiyada ham inqilоb Avstriya qo’shinlari tоmоnidan qоnga bоtirildi.
XIX asrning 50-yillarida Pеmоnt italyan davlatlari ichida Avstriyaga qarshi
faоl siyosat оlib bоrgan yagоna davlat edi.
Fransiya impеratоri Napоlеоn III mamlakatda o’z mavqеining pasayib
bоrayotganini оldini оlish uchun o’zini Italiyaning mustaqilligi va birligining
himоyachisi qilib ko’rsatmоqchi bo’ldi va Pеmоntga o’z yordamini taklif etdi.
1858 yil iyulda Pеmоnt hukumatining bоshlig’i Kavur Napоlеоn III bilan maхfiy
shartnоma tuzdi. Bu shartnоmaga ko’ra fransuz armiyasi Pеmоnt armiyasi bilan
birlashib, Avstriyaga hujum qilishi hamda Lоmbardiya va Vеnеtsiyani оzоd
qilishda yordam bеrishi kеrak edi. Bu hududlar Pеmоnt tarkibiga qo’shib оlinib,
Shimоliy Italiya qirоlligi tashkil tоpishi kеrak edi. Napоlеоn esa Italiyadagi
Avstriya hukmrоnligini Fransiya hukmrоnligi bilan almashtirishni rеjalashtirib
qo’ygan edi.

1859 yil aprеlda Fransiya va Pеmоnt Avstriyaga qarshi urush e’lоn qildi. 1859
yil iyunda Avstriya armiyasi qattiq mag’lubiyatga uchrab, Lоmbardiya оzоd
qilindi.
Bu urush Italiyada хalq оmmasining milliy-оzоdlik harakatini kuchaytirib
yubоrdi. J.Garibaldi bоshliq ko’ngillilar batalоni tuzila bоshlandi.
Lеkin Napоlеоn III bir butun va kuchli Italiya davlatini tashkil tоpishini, хalq
harakati Fransiyaga ham yoyilishini istamas edi. Shuning uchun ham u urushni
tеzrоq tugatish tarfdоri edi va urushni g’alaba bilan yakunlash haqidagi va’dasiga
qaramay, maхfiy ravishda Avstriya impеratоri bilan uchrashib, u bilan yarash sulhi
tuzdi.
Pеmоnt hukumati Fransiya hukumatiga rasmiy ravishda prоtеst bildirdi, lеkin
urushni fransuzlarsiz davоm qildirishni istamadi. Bu hukumat urushda o’z хalqiga
suyanishdan qo’rqardi.
1859 yil nоyabrda fransuz va Pеmоnt hukumatlari Avstriya bilan sulh
shartnоmasini tuzdilar, unga ko’ra Lоmbardiya Pеmоntga o’tdi, Vеnеtsiya esa
Avstriya qo’lida qоldi.
1860 yilda Italiyada milliy-оzоdlik harakati yanada kuchaydi. Shu yili bahоrda
Sitsiliyada qo’zg’оlоn ko’tarildi. Ular Garibaldidan yordam bеrishni so’radilar.
Garibaldi bir mingdan оrtiq ko’ngillilar bilan (“Minglar ekspеditsiyasi”)
yordamga еtib bоrdi. U qisqa vaqt ichida Sitsiliyaning asоsiy shahri Palеrmоni va
оrоlning katta qismini qo’lga kiritdi. Garibaldi bu еrda dеhqоnlarning jamоa
yеrlarini bоsib оlishiga qarshilik qilmadi, dеhqоnlarni bir qatоr sоliqlardan оzоd
qildi, оzоdlik harakatida qatnashgan dеhqоnlarga jamоa yеrlaridan uchastka (hissa)
ajratib bеrish haqida farmоn chiqardi. Bu esa Garibaldi qo’shiniga ko’plab dеhqоn
оtryadlarining kеlib qo’shilishiga sabab bo’ldi.
Lеkin 1860 yil yozida dеhqоnlar endi faqat jamоa yеrlarinigina emas,
fеоdallarning хususiy yеrlarini ham tоrtib оla bоshlaganlarida Garibaldi dеhqоnlar
chiqishlarini bоstira bоshladi. Bu esa dеhqоnlar bilan Garibaldi o’rtasidagi
ittifоqqa darz kеtishiga, dеhqоnlarning Garibaldi оtryadiga qo’shilishining
kamayib kеtishiga оlib kеldi.

Garibaldi Burbоnlarni Sitsiliyadan quvib yubоrgach, qit’aga (Apеnin yarim
оrоliga) yurish qilishga tayyorlana bоshladi. Bu vaqtda uning armiyasi 24 ming
kishidan ibоrat bo’lib, uning 3 mingi dеhqоnlardan, qоlganlari ko’ngillilardan
ibоrat edi.
Хalq harakatidan qo’rqqan Pеmоnt qirоli Viktоr-Emmanuil Garibaldining
qit’aga kеlmasligini talab qildi, lеkin Garibaldi uning talabini bajarmadi va o’z
armiyasini 17 avgustda kеmalarga yukladi.
Bu vaqtda Nеapоlda fеоdalizmga qarshi хalq qo’zg’оlоni bоshlanib kеtgan
edi. Garibaldini bu еrda shоdiyonalik bilan kutib оldilar. Nеapоl qirоli
armiyasidagi askarlarning ko’pchiligi Garibaldi tоmоniga o’tdi.
1860 yil sentabrda garibaldichilar Nеapоlga kirib bоrdilar. Janubiy Italiya
оzоd etildi. Bu еrda tashkil tоpgan hukumat хalq manfaatlarini ko’zlab bir qatоr
islоhоtlarni amalga оshirdi. Lеkin dеhqоnlar оrziqib kutgan qоnun – fеоdallar
yеrlarini dеhqоnlarga bo’lib bеrish to’g’risida qоnun chiqmadi. Inqilоbiy hukumat
tarkibiga kirgan libеral dvоryanlar Garibaldi tоmоnidan chiqarilgan dеkrеtlarni
ham amalga оshirishga to’sqinlik qildilar. Inqilоbiy hukumatning agrar masalani
uzil-kеsil hal qilmaganligi dеhqоnlarni garibaldichilar siyosatidan ko’ngli
sоvushiga va ba’zi jоylarda ularga qarshi aksilinqilоbiy isyonlar ko’tarishlariga
оlib kеldi.
Janubiy Italiyada mеhnatkashlarning faоl harakatlaridan cho’chib qоlgan
burjuaziya va libеral dvоryanlar Pеmоnt bilan birlashishga va Shu yo’l bilan
Garibaldi rahbarligidagi оzоdlik harakatini to’хtatishga urindilar.
Garibaldi Pеmоnt qirоli bоshliq qo’shinni kеng хalq оmmasini kurashga
chaqirib va ularga yo’lbоshchilik qilish оrqali еngishi mumkin edi. Lеkin u
dеhqоnlar inqilоbining dоhiysi bo’lishini istamadi va bo’la оlmas edi. U
janubliklarni Pеmоnt bilan birlashishga chaqirdi, natijada Janubiy Italiyada
o’tkazilgan plеbistsitda ahоlining katta ko’pchiligi Janubiy Italiyaning Pеmоnt
bilan birlashishini yoqlab chiqdi. Garibaldi o’zini Janubiy Italiyada Viktоr-
Emmanuilning nоibi sifatida qоldirishi haqidagi iltimоsini hukumat rad qildi.

Pеmоnt hukumati Garibaldi chiqargan inqilоbiy-dеmоkratik qоnunlarni bеkоr
qildi, uning armiyasi tarqatib yubоrildi. Qo’zg’оlоn ko’tarilgan qishlоqlarga jazо
оtryadlari yubоrildi.
1861 yil aprеlda yagоna Italiya qirоlligi tashkil tоpganligi rasmiy jihatdan
e’lоn qilindi. Dastlabki davrda Vеnеtsiya va Rim uning tarkibiga kirmagan edi.
Garibaldi 1862 yilda o’z tashabbusi bilan 2 ming ko’ngilli yordamida Rimni
оzоd qilish uchun kurash bоshlaganida Italiya qirоli Viktоr Emmanuilning shaхsiy
buyrug’iga asоsan to’хtatildi. Risоrjimеntо qahramоni yaradоr bo’ldi va Sardiniya
yaqinidagi Kaprеr оrоliga surgunga yubоrildi (bu оrоl gеnеrеl J.Garibaldi 1882
yilda vafоt etguncha uning rеzidеntsiyasi bo’lib qоldi). Garibaldichilarnig Rimni
egallash uchun 1867 yilda uyushtirgan ikkinchi ekspеditsiyasi ham to’хtatildi.
Vеnеtsiya 1866 yilda Avstriya hukmrоnligidan оzоd qilindi va Italiya
tarkibiga qo’shildi.
1870 yilda Napоlеоn III o’z qo’shinini Rimdan оlib kеtishga majbur bo’ldi va
fransuzlar madadidan mahrum bo’lgan papaning diniy hоkimyati ag’darib
tashlandi. 1871 yilda Rim Italiyaning pоytaхtiga aylandi.
Italiyaning birlashishi natijasida kоnstitutsiоn mоnarхiya tashkil tоpdi. Italiya
davlati Chеt davlatlar tоmоnidan e’tirоf etildi va хalqarо munоsabatlarning muhim
ishtirоkchisiga aylandi.
Italiya XIX asrning so‘nggi choragida ham avvalgidek agrar mamlakat bo‘lib
qolmoqda edi. Aholining 3/4 qismidan ko‘prog‘i qishloqlarda yashar va qishloq
xo‘jaligida band edi. Italiya qishlog‘ida yarim feodal munosabatlar hukmronligi
davom etardi. Ishlovga yaroqli yyerlarning 5/6 qismiga yaqini dvoryanlar,
cherkovlar va burjuaziyadan chiqqan yirik yyer egalarining mulki edi. Mayda
dehqon mulki juda kam edi. Dehqonlarning katta qismi yersiz bo‘lib, ular og‘ir
ijara shartlari asosida yyerlarni pomeshchiklardan olishga majbur edilar.
Dehqonchilik texnikasi juda oddiy bo‘lib, hosildorlik ham juda past edi.
Dehqonlar ochlik, muhtojlikda yashardilar. Ayniqsa Italiyaning Janubida va
qisman Markaziy Italiyada feodalizm qoldiqlari kuchli darajada saqlanib qolgan
edi. Bu yyerlarda eski feodal zodagonlarning katta-katta latifundiyalari saqlanib

qolgan edi. Latifundiya egalari odatda o‘z xo‘jaliklarini yuritmas edilar. Ular o‘z
yyerlarini ijaraga berardilar yoki ekin ekmasdan qoldirar edilar. Yirik senorlar ham
har doim o‘z mulklarini tasarruf qilavermasdilar. Masalan, Sitsiliyada yarim feodal
shakldagi yirik ijarachilik – «gabellotto» keng yoyilgan edi. «Gabellotto» senorga
uning butun mulki uchun ijara haqini to‘lardi va keyin yerni mayda ijarachilarga
bo‘lib berardi.
Janubiy Italiyada, shuningdek qisman Markaziy Italiyada agrar sohada
feodalizm sarqitlarining keng tarqalganligi va saqlanib qolganligi bu viloyatlarni
qoloqlik va muhtojlikka duchor qilgan edi. Donli ekinlarning hosildorligi Janubda
Shimoldagiga nisbatan 2-2,5 marta past edi. Shimol burjuaziyasi ongli ravishda
Janubning qoloqligini saqlanib qolishiga harakat qilar va bu bilan Janubni
Shimolni xom ashyo bazasiga aylantirishga harakat qilardi. Yirik burjuaziya
Shimolni Italiyaning o‘ziga xos «ichki koloniyasiga» aylantirib, uning aholisini
shafqatsizlarcha asoratga solardi.
Shimolning agrar tuzumi Janubnikidan farq qilardi. Bu yerda kapitalistik
shakldagi yirik qishloq xo‘jaligi rivojlandi. Yirik yyyer egalari (dvoryanlar va
burjua) o‘z xo‘jaligida batraklar mehnatidan foydalanib, xo‘jaliklarini yuritardilar.
Ular bozor uchun bug‘doy, sholi, ipak va boshqa mahsulotlarni ishlab
chiqarardilar. Ular o‘z xo‘jaliklarida mashinalardan, sun’iy o‘g‘itlardan va yerga
ishlov berishning eng Yangi usullaridan foydalanardilar. Lekin Shimoliy
Italiyaning o‘zida ham bunday xo‘jaliklar ko‘pchilikni tashkil qilmasdi.
Italiya qishloq xo‘jalik ishlab chiqarishi bo‘yicha boshqa mamlakatlardan
ancha orqada qolmoqda edi. Misol uchun 1880 yildan 1890 yilgacha Italiya
qishloq xo‘jaligining mahsuloti hajmi faqat 11 % ga ko‘paygani holda, shu davrda
AQShda o‘sish 57 % ga teng bo‘ldi.
Qishloq xo‘jaligida tovar-pul munosabatlarining kuchayishi va kapitalistik
munosabatlarning yanada rivojlanishi dehqonlarning tabaqalanishini kuchaytirdi.
Ijarachi dehqonlarning katta qismi o‘z mol-mulkidan va mehnat qurollaridan
mahrum bo‘lib hech narsasi yo‘q «yurnatyyerlar»ga (batraklarga) aylandilar.
Yurnatyyerlar tirikchilik qilish uchun hech qanday vositalari yo‘qligi sababli o‘z

ish kuchini sotishga majbur edilar. Ikkinchi tomondan dehqonlarning uncha ko‘p
sonli bo‘lmagan yuqori qatlami boyib bordi. Dehqonlarning bu toifasidan
«massarlar» qatlami – dehqon burjuaziyasi shakllandi. Massarlar qarzga pul berish
(sudxo‘rlik), qishloq xo‘jalik mahsulotlarini olib sotish, katta yer maydonlarini
ijaraga olish yoki xususiy mulk qilib, ularda yollanma ishchilarni ishlatish bilan
shug‘ullanardilar.
Qashshoqlik va yyersizlik yuz minglagan odamlarni qishloqlarni tashlab
ketishga majbur qilardi. Ularning bir qismi shaharlardi ish topardi. Lekin yuqori
darajada rivojlanmagan Italiya sanoati bu aholini ish bilan ti’minlashga qodir emas
edi. Bu esa Italiyaga xos bo‘lgan mehnatkash ommaning ommaviy muhojirligini
keltirib chiqardi. X1X asrning 60 yillarida Italiyadan har yili 10-15 ming kishi
muhojirlikga ketardi. 80-yillarda muhojirlar soni yiliga 200-300 ming kishiga
yetdi. 1-jahon urushidan oldingi 40 yil davomida Italiyadan 5,5 mln kishi chet
ellarga chiqib ketdi.
Italiya birlashganidan keyin uning savdo va sanoat taraqqiyoti ancha tezlashdi.
Temir yo‘llar uzunligi 1900 yilda 16 ming km.ga yetdi. Yagona kapitalistik milliy
bozorning tashkil topish jarayoni yakuniga yetdi.
Italiya birlashganidan keyingi o‘tgan 30-40 yil ichida sanoat inqilobi amalga
oshdi. XX asr boshiga kelib mamlakat sanoat mahsulotining asosiy qismini uncha
ko‘p sonli bo‘lmagan yirik kapitalistik korxonalar yetkazib berar edi. Kapitalistik
jamiyatning asosiy sinflari – burjuaziya va proletariatning tashkil topish jarayoni
ham yakunlandi.
Italiyada tabiiy resurslarning kamligi sanoat rivojlanishiga salbiy ta’sir
ko‘rsatdi, Italiyada temir rudasi juda kam, ko‘mir, mis, paxta yo‘q, neft faqat 2-
jahon urushidan keyin topilgan. Shuning uchun ham Italiya sanoat jihatidan boshqa
davlatlardan orqada qolmoqda edi. Masalan Italiyada cho‘yan eritish 90 yillar
oxiriga kelib 200 ming tonnaga yetdi, Angliyada bu davrda har yili 7,3 mln. tonna
cho‘yan eritilardi. Po‘lat eritish Italiyada 90 yillar oxirida 120 ming tonnaga yetgan
bo‘lsa, Germaniyada 1900 yilda 7 mln. tonna po‘lat eritilgan edi.

XX asr boshlarigacha Italiyada asosan to‘qimachilik sanoatining turli
tarmoqlari rivojlangan edi. Og‘ir sanoatning konchilik, metall ishlash va eng
muhim bo‘lgan mashinasozlik tarmoqlari endigina rivojlanib kelmoqda edi.
Yirik sanoat mayda sanoat ustidan to‘la g‘alaba qozonmagan edi. X1X va XX
asr chegaralarida yirik zavod va fabrikalarning soni ko‘p emas edi. Italyan
korxonalarining 90 % idan ko‘prog‘ida ishchilarning soni 10 kishidan oshmas edi.
100 ishchidan ortiq ishchilari bo‘lgan korxonalar barcha korxonalarning 2 % idan
kamrog‘ini tashkil qilardi, lekin ular sanoat mahsulotlarining asosiy qismini
yetkazib berardilar. Shuningdek mamlakatda ko‘p sonli hunarmand va kosiblar
ham bor edi.
Sanoat inqilobi mamlakatning janubiy viloyatlariga hech qanday ta’sir
ko‘rsatmadi. Janubning mayda tadbirkorlari va hunarmandlari Shimolning yirik
kapitalistlari raqobatiga bardosh berolmay, xonavayron bo‘lardilar. Janub borgan
sari tobora ko‘proq sanoatlashgan Shimolning xom ashyo qo‘shog‘iga aylana
bordi.
X1X asr oxirida sanoat ishchilarining axvoli juda og‘ir edi. Ish kuni 16 soat
davom etardi, ish haqi past edi. Mehnat muhofazasi yo‘q edi. Korxonalarda
xo‘jayin va mastyyerlarning o‘zboshimchaligi hukm surardi, ish haqidan jarima
undirish keng qo‘llanardi. Ishchilarning uy-joyga bo‘lgan ehtiyojlari kuchli edi,
ishchilar orasida turli kasalliklar keng tarqalgan edi.
XX asr boshlarida ham Italiya agrar mamlakat bo‘lib qolmoqda edi. 1901
yilda ishga yaroqli aholining 59 % i qishloq xo‘jaligida, 27 % i sanoat va
transportda band edi. To‘qimachilik sanoati avvalgidek sanoatning yetakchi
tarmog‘i hisoblanardi.
Lekin Italiyaning yirik bankirlari va tadbirkorlari o‘z qullarida katta
mablag‘larni to‘plagan edilar. Hukumat armiyani qurollantirish, harbiy kemalar
qurish va shunga o‘xshashlar uchun ularga katta buyurtmalar berardi. Italiyaning
Yaqin Sharq va Janubiy Amerika bilan bo‘lgan savdosi o‘sdi. Shimoliy Italiyadagi
yirik yyer egalarining qishloq xo‘jalik mashinalariga bo‘lgan talabi o‘sdi.

Bularning hammasi mamlakatda yirik sanoatning turli tarmoqlarining
rivojlanishiga yordam berdi.
XX asrning dastlabki o‘n besh yilida Italiyada yirik sanoatning o‘sish sur’ati
yuqori bo‘ldi. Mamlakatda Yangi metallurgiya va mashinasozlik zavodlari qurildi.
Po‘lat va cho‘yan ishlab chiqarish kuchaydi. Mamlakatdan tashqarida sotish uchun
stanoklar, bug‘ mashinalari, dinamomashinalar va boshqa jihozlar ishlab chiqarila
boshlandi. Sanoatning ximiya, avtomobilsozlik va boshqa tarmoqlari paydo bo‘ldi.
Italiyada mineral yoqilg‘ining kamligi ko‘plab gidroelektr stansiyalarning
qurilishiga olib keldi.
Mamlakat xalq xo‘jaligida sanoatning hissasi kuchaydi. 1915 yilga kelib 19
mlrd. liralik milliy daromadning 6 mlrd. lirasi sanoat hissasiga to‘g‘ri kelardi.
Ishchilar sinfi son jihatdan ko‘payib, 2,3 mln. kishiga yetdi.
Birinchi jahon urushi arafasiga kelib Italiya agrar-industrial mamlakatga
aylana boshladi.
Lekin Italiyaning rivojlangan kapitalistik mamlakatlardan iqtisodiy jihatdan
orqada qolishi hamon davom qilmoqda edi. 1-jahon urushi arafasida Italiya po‘lat
eritish bo‘yicha Germaniyadan 18 marta, Fransiyadan 5 marta orqada qolgan edi.
Cho‘yan ishlab chiqarish esa Germaniyadan 40 marta, Fransiyadan 12 marta kam
edi.
Italiya iqtisodiyotining rivojlanishi notekis borardi. Yuksalish davrlari
inqirozlar bilan almashib turardi. 1900-1903 va 1907-1908 yillarda mamlakat og‘ir
iqtisodiy inqirozni boshdan kechirdi. Ko‘plab korxonalar yopilib, yuz minglab
ishchilar ishdan haydaldi.
Yirik sanoat asosan avvalgidek mamlakatning shimolida rivojlandi. Janubiy
Italiya va orollar Shimoldan yanada ko‘proq orqada qolmoqda edi. Shimolda yirik
sanoatning rivojlanishi Janubdagi manufaktura va eski uy sanoati shakllarining
kasodga uchrashiga va mamlakatning bu qismini yanada orqada qolishiga olib
keldi.
Italyan xalqining katta qismining turmush darajasi juda past edi. Ishchilarning
ish haqi Angliya, Fransiya va AQShdagi ishchilarga nisbatan 2-3 marta past edi.

Ishsizlik va ochlik avvalgidek yuz minglagan aholini boshqa mamlakatlarga
ketishga majbur qilardi.
XIX va XX asrlar chegarasida boshqa mamlakatlardagi kabi Italiyada ham
ishlab chiqarish va kapitalning konsentratsiyasi kuchaydi. Sanoat ishlab chiqarishi
tobora ko‘proq yirik korxonalarda to‘plana bordi. Sanoatda ishlab chiqarishning
butun bir tarmoqlari ustidan o‘z nazoratini o‘rnatgan yirik kapitalistik
monopoliyalar tashkil topdi. Ular jumlasiga «Ilva» (cho‘yan va po‘lat) kontserni,
«Edison» tresti (elektrotexnika), «Ansaldo» aksionerlik jamiyati (mashinasozlik),
«Fiat» jamiyati (avtomobilsozlik), «Montekatini» va «Pirelli» (ximiya) kabilar
kirardi.
Bank ishida ham konsentratsiyalashish jarayoni davom etmoqda edi. Yirik
banklar mayda banklarni yutib yuborardi. Mamlakat iqtisodiyotida 4 ta bank –
Italiya tijorat banki, Rim banki, «Italiya kredit» banki va Xisob-kitob banki
yetakchi rol o‘ynardi.
Italiya iqtisodiyotida asosan fransuz va nemis sarmoyalaridan iborat chet el
sarmoyasi katta rol o‘ynardi. I-jahon urushi arafasida Italiyaga kiritilgan chet el
sarmoyasining umumiy summasi 1,5 mlrd. lirga teng edi.
Italiya XX asr boshlarida «Buyuk davlat»ga aylandi, lekin u buyuk davlatlar
ichida zaif davlat edi va boshqa kuchli davlatlar ta’siri ostiga tushib qoldi.
XIX asr 50- 60 yillarida german davlatlarining ijtimoiy –iqtisodiy va
siyosiy ahvoli
German davlatlarida 1848-1849 yillar inqilobi o’zining bosh vazifasi bo’lgan
siyosiy jihatdan tarqoq Germaniyani yagona davlatga birlashtirish masalasini hal
qilmadi. German davlatlari orasida qudratli bo’lgan Avstriya va Prussiya
hukmronlik uchun o’zaro kurashni davom ettirdilar.Bu borada 1849 yili Prussiya
ayrim muvaffaqiyatlarni qo’lga kiritdi. May oyida Prussiya, Gannover va
Saksoniya «Prussiya uniyasi» yoki «Uch qirol uniyasi» deb atalgan ittifoq tuzdilar.
Keyinchalik bu ittifoqga 28 ta katta – kichik german davlatlari ham qo’shildi. 1850
yil martida bu yangi ittifoqning ta’sis majlisi chaqirilib, u ittifoqning konstitusiyasi
loyihasini muhokama qildi.

Inqilobni butunlay bostirishga erishgan Avstriya Rossiyaning qo’llab –
quvvatlashi bilan Prussiya boshchiligida bunday ittifoq tuzilishiga e’tiroz bildirdi.
Nihoyat Prussiya va Avstriya vakillari bilan Rossiya podshosi Nikolay I 1850 yil
oktyabrda Varshavada qilgan suhbatida Avstriyani quvvatlashini qat’iy ravishda
ma’lum qildi. Prussiya german davlatlari orasida hukmronlik uchun o’z
davolaridan voz kechishga majbur bo’ldi. Noyabr oxirida Prussiya Avstriya bilan
Olmyusda bitim imzolab, Avstriya boshchiligidagi sobiq Germaniya ittifoqini
tiklash haqida kelishib oldi. German davlatlarini o’zi boshchiligida birlashtirish
uchun bo’lgan Prussiyaning dastlabki urinishi shu tarzda natijasiz tugadi.
1850 yil dekabrda Mantoyfelni prezident - ministr lavozimiga o’tirishi bilan
Prussiyada reaksiya davri boshlandi. 1851 yil oktyabrda Prussiya qiroli
konstitusiyani bekor qilib, ochiqchasiga absolyutizmni mustahkamlashga kirishdi.
Boshqa german davlatlarida ham reaksiya boshlandi. 10 yil davom etgan og’ir
siyosiy zo’rlik davri german davlatlarini inqilobdan oldingi holatga qaytara olmadi.
German davlatlarida feodal munosabatlar tugatilib, burjua yangilanishlari yo’liga
o’tildi. 1857-1859 va 1866-1867 yillardagi iqtisodiy inqirozlarga qaramasdan
german davlatlarida sanoat to’ntaruvi muvaffaqiyatli ravishda nihoyasiga yetdi.
Dunyoning qudratli sanoat mamlakatlari orasida u Angliya va AQSh dan so’ng 3-
o’rinni egalladi.
1850 yil 2 martda Prussiyada dehqonlarni feodal majburiyatlardan to’lov
asosida ozod qilish to’g’risida farmoyish chiqdi. 50 yillarda Vyurtemberg, Baden,
Gessen, Saksoniya kabi bir qator davlatlarda ham agrar islohotlar o’tkazildi. 1834
yilda Prussiya boshchiligida tuzilgan «Germaniya bojxona ittifoqi» 1854 yilga
kelib deyarli barcha german davlatlarini birlashtirdi va sanoat taraqqiyoti uchun
muhim ahamiyatga ega bo’ldi.
1858 yil oktyabrda Prussiyada Vilgelm shahzoda-regent deb e’lon qilingach,
Mantoyfelning reaksion hukumati tarqatib yuborildi va konservativ-liberal
hukumat tuzildi. 1858 yil noyabrda Prussiya parlamenti uchun bo’lgan saylovlarda
liberallar g’alaba qildi. Liberallarning barcha oqimlari Germaniyani birlashtirish
uchun kurashdilar.

Bu davrda Germaniyani birlashtirishning ikki yo’li mavjud bo’lib, biri
«quyidan» xalq ommasining knyazlik sulolalarining hukmronliklariga qarshi
inqilobiy kurashi asosida birlashtirish bo’lsa, ikkinchisi Germaniya davlatlarini
Avstriya yoki Prussiya boshchiligida «yuqoridan» birlashtirish edi. Keyingisi
sulolalar va davlatlararo urushlar asosida ro’y berishi lozim edi.
1859 yilda halqaro siyosiy inqiroz yuz berdi. Italiya shimolini gabsburglar
hukmronligidan ozod etish uchun Avstriyaga qarshi Fransiya va Pyemont urush
boshladi. Fransiya tomonidan Reynning so’l qirg’oqlaridagi german yerlarini bosib
olish xavfi tug’ildi. Chunki Napoleon III mazkur hududni Fransiyaning qonuniy
mulki deb bilar edi. Germaniyaning mustaqilligi va uni birlashtirish istiqbollari
havf ostida qoldi. Urush tez fursatda Avstriyaning mag’lubiyati bilan nihoyasiga
yetdi. Bu esa mamlakatni Prussiya gogensollernlari hukmronligi ostida
birlashtirish tarafdorlari bo’lgan nemis liberallarini ruhlantirdi.
1859 yilning kuzida shimoliy german davlatlarining burjuaziyasi gannoverlik
advokat Bennisen boshchiligidagi «Milliy ittifoq» deb atalgan siyosiy tashkilot
tuzdilar. Bu tashkilot german davlatlarini Avstriyasiz Prussiya hukmronligida
birlashtirishga harakat qildi. Bu german davlatlarini birlashtirishning «Kichik
Germaniya» tuzish rejasi deb ataldi.
«Kichik Germaniya» rejasi Baden, Vyurtemberg, Bavariya kabi davlatlarda
qo’llab - quvvatlanmadi. Chunki bu german davlatlari aholisining azaldan prus
amaldorlari va zobitlariga nafrati kuchli edi. Bundan tashqari, bu davlatlarning
burjuaziyasi sanoat sohasida ancha zaif bo’lib, ular prus burjuaziyasining iqtisodiy
raqobatidan hayiqishgan. Shuning uchun janubiy german davlatlari o’z
mustaqilligini saqlab qolishga harakat qildi. 60- yillarning boshlaridan mazkur
german davlatlari o’zlari uchun nisbatan havfsizroq deb bilgan Avstriya bilan
yaqinlasha boshladilar. Bavariya liberallarinning tashabbusi bilan Avstriya
boshchiligida «Buyuk Germaniya» tuzish tarafdorlari 1867 yilda Milliy ittifoqqa
qarshi «Islohotlar ittifoqi»ni tuzdilar.

Prussiyada konstitusiyaviy nizo va Otto fon Bismarkning hokimyatga
kelishi
Italiyadagi voqyealar ta’siri natijasida prus burjuaziyasi safida
birlashtirishning turli yo’llari tarafdorlari o’rtasidagi kurashning keskinlashuvi
Prussiya hukumatining siyosatiga ham ta’sir qildi. Yangi qirol Vilgelm I islohotlar
o’tkazishga va’da berdi. Ammo islohotlar boshlash taraddudi cho’zilib ketishi
natijasida hukumat bilan landtagdagi burjua muxolifati o’rtasida to’qnashuvlar
boshlandi. To’qnashuvlar keyinchalik konstitusiyaviy nizo deb atalgan siyosiy
inqirozga sabab bo’ldi. Bu nizoni 1860 yil fevralda harbiy ministr fon Roonning
harbiy islohotlar haqida landtagdagi bildirgan taklifi keltirib chiqardi. Prussiya
hamon armiyaga suyanuvchi davlat bo’lib, unda yunkerlar hukmron mavqyega ega
edi. Yunkerlar liberal burjuaziya talablariga qarshilik ko’rsatayotgan asosiy kuch
edi. Harbiy islohotlar to’g’risidagi fon Roonning loyihasi harbiy xizmat muddatini
2 yildan 3 yilga uzaytirish, armiya hajmini oshirish va uning tuzilishini
o’zgartirishdan iborat edi. Shahzoda - regent Vilgelm (1861 yildan Vilgelm I
Prussiya qiroli) Yevropa kontinentida bo’lishi mumkin bo’lgan halqaro nizolar
uchun katta hajmdagi zamonaviy armiya tuzishga va yunkerlarni mavqyeini
mustahkamlashga harakat qildi. Muntazam armiya safidan Napoleon urushlari
davrida tuzilgan landver deb ataluvchi xalq lashkarini chiqarib tashlash ham
rejalashtirilgan edi. Chunki landverdagi zobitlik lavozimlarini aksariyatini
burjuaziya vakillari egallagan edi. Landtag mazkur loyihani rad etsada, hukumatga
9 mln. taler miqdorida favqulodda harbiy harakatlar uchun mablag’ ajratdi. Ushbu
summa taklif etilgan harbiy islohotlar loyihasini amalga oshirish uchun sarflandi.
Liberal burjuaziya vakillarining 1861 yilda tashkil qilingan «Progressistlar
partiyasi» parlamentda qirol va hukumatga qarshi kurash boshladi. 1861 yilgi
landtag saylovlarida progressistlar katta muvaffaqiyat qozondilar. Yangi saylangan
deputatlar palatasi bilan hukumat o’rtasida yangidan kurash boshlandi. 1862
yilning 11 martida qirolning maxsus farmoyishi bilan deputatlar palatasi tarqatib
yuborildi, liberal ministrlar iste’foga chiqarildi. Qirol liberallashtirish siyosatiga
chek qo’ydi. Ko’pgina shaharlarda aholining hukumatga qarshi norozilik

chiqishlari bo’lib o’tdi. 1862 yil bahoridagi yangi saylovlarda progressistlar yana
g’alaba qozondilar.
Progressistlar hukumatga bosim o’tkazib, agar ularning talablari
bajarilmaydigan bo’lsa, harbiy soha uchun mablag’lar ajratishni to’xtatishini
ma’lum qildi. Keyinroq harbiy kreditlarni to’xtatilishi siyosiy inqirozni juda
keskinlashtirdi. Qirol hatto taxtdan voz kechishga ham tayyor turdi. Ammo prus
yunkerlarining konservativ militaristlari boshqacha yo’l tutdilar. Ularning taklifi
bilan 47 yoshli Otto fon Bismark 1862 yil 24 sentyabrda qirol tomonidan prezident
ministr (bosh ministr) qilib tayinlandi.
Otto fon Bismark (1815-1898) kelib chiqishi va tabiatiga ko’ra prus
yunkerlarining haqiqiy vakili edi. U umri davomida Prussiya taxtiga sodiqlik bilan
xizmat qilib, Germaniyada Prussiya hukmronligini o’rnatish uchun kurashdi.
Bismark o’zining 1848-1849 yillar inqilobi davrida o’zining demokratiyaga qarshi
chiqishlari bilan tanilgan edi. U 1848-1849 yillar inqilobini tanqid qilib,
zamonning dolzarb masalalarining aksariyati nutqlar va qarorlar bilan emas, balki
temir va qon bilan yechilishini bashorat qilgandi. Uning bu fikri Germaniyani
birlashtirish uchun mayda german davlatlaridagi partikuliyarlik va legitimistik
qarshiliklarni, umrini yashab bo’lgan Germaniya ittifoqini va Avstriyaning
hukmron ta’sirini tugatishni nazarda tutar edi. Bismark katta diplomatik tajribaga
ega bo’lib, Germaniyani birlashtirish arafasida mavjud bo’lgan ichki va tashqi
siyosiy vaziyatni bilar, mamlakatning iqtisodiy taraqqiyotini ta’minlash uchun
siyosiy tarqoqlikga barham berish lozimligini boshqa davlat arboblaridan ko’ra
yaxshiroq tushungan edi.Xalq ommasining inqilobiy chiqishlaridan vahimaga
tushgan burjuaziya Bismark hukumatiga yon berishga majbur bo’ldi.
1863 yil mayda Saksoniyaning sanoati rivojlangan Leypsig shahrida liberal
burjuaziyadan mustaqil holda Ferdinand Lassal boshchiligida–Umumgerman
ishchilar ittifoqi tuzildi. Ittifoqning asosiy maqsadi ishchilarning umumiy saylov
huquqini qo’lga kiritishi orqali tinch yo’l bilan sosializmga o’tish edi. F.Lassal
umumiy saylov huquqini joriy qilish haqida Bismark bilan muzokaralar ham olib
bordi. German davlatlarida ishchilarning narozilik harakatlari 1863-1865 yillarda

o’zining eng yuqori bosqichiga yetdi. Harakat davomida nemis ishchilari orasidan
Avgust Bebel (1840-1913) va Vilgelm Libknext kabi siyosiy rahnomalar yetishib
chiqdi. F.Lassaldan farqli ravishda V.Libknext va A. Bebel Germaniyani
«quyidan» inqilobiy yo’l bilan birlashtirish orqali respublika o’rnatish uchun
harakat qilib, Bismarkning «temir va qon» bilan birlashtirish siyosatiga qarshi
kurashdilar.
Bismark hukumatining ichki va tashqi siyosati
Yevropa markazida yangi qudratli davlatning paydo bo’lishida Prussiya
manfaatiga mos keladigan qulay tashqi siyosiy vaziyat yuzaga kelgan edi.
Prussiya boshchiligida german davlatlarini birlashtirishga faqat Avstriya va
Fransiya qarshilik ko’rsatayotgan edi. Rossiya podshosi Aleksandr II Prussiya
bilan avvalgidek Yevropada inqilobiy havfga qarshi hamkorlikda kurash olib
borishda, Sharqda o’zining mavqyeini mustahkamlashda va 1856 yilgi Parij sulh
shartnomasini qayta ko’rib chiqishda uning yordamiga umid qilmoqda edi. Angliya
hukumati yangi Germaniya davlatini Yevropada hukmronlik uchun da’vo
qilayotgan Fransiyaga qarshi munosib raqib bo’lishini istayotgan edi. Shuning
uchun mazkur davlatlar va Yevropaning boshqa davlatlari ham Prussiyaning
birlashtirish siyosatiga qarshi bo’lmadilar.
Bismark davlat to’ntaruvini amalga oshirib, armiyani qayta tashkil etish uchun
davlat byudjetidan tashqari qo’shimcha mablag’ ajratdi. Maxsus farmoyish bilan
matbuot erkinligi cheklandi, muxolif amaldorlar egallab turgan lavozimlaridan
bo’shatildi. Prussiya 1863 yil Polsha qo’zg’olonini bostirishda hamkorlik qilish
haqida Rossiya bilan konvensiya imzoladi. Bu Prussiyada xalq ommasining
umumiy noroziligiga sabab bo’ldi. Berlinda namoyishlar uyushtirilib, aholining
polisiya bilan to’qnashuvlari yuz berdi. Bismark Germaniyani Prussiya
hukmronligida birlashtirish maqsadiga kuch bilan erishishga qat’iy kirishdi.
Germaniyani Prussiya boshchiligida birlashtirlishiga ta’kidlanganidek asosan
Avstriya va Fransiya qarshilik ko’rsatmoqda edi. Avstriya german davlatlarini
Prussiya boshchiligida birlashtirish Prussiyaning mavqyeini kuchaytiradi deb

o’ylab, bunga yo’l qo’ymaslikka va o’z navbatida german davlatlarini Avstriya
atrofida birlashtirishga harakat qildi.
Fransiya esa o’zining sharqiy chegaralarida kuchli markazlashgan davlatni
tashkil topishini istamay Germaniya ittifoqining zaifligidan foydalanib, Reynning
so’l qirg’oqlarini bosib olishga harakat qilayotgan edi. Napoleon III german
davlatlarining Prussiya hukmronligiga qarshi siyosatini rag’batlantirib, janubiy
Germaniyada o’zining ta’sirini mustahkamlashga intildi. 1863 yil yozida
Avstriyaning tashabbusi bilan Germaniya ittifoqini isloh qilishni muhokama qilish
maqsadida german davlatlarining vakillarini Frankfurtga taklif etdi. Uchrashuvga
Prussiya vakillari kelmadi.
Bismark Germaniyani birlashtirish ishini shaxsiy uniya asosida Daniya bilan
birlashgan aholisi asosan nemis millatiga mansub bo’lgan Shlezvig va Golshteyn
gersogliklarini Daniyadan tortib olishdan boshladi.
1863-yil Daniya qiroli Xristian Shlezvigga Daniya konstitusiyasini joriy qildi.
Bu butun german davlatlarida norozilik o’yg’otdi va Bismarkga yangidan paydo
bo’lgan «shlezvig-golshteyn muommasi» ga aralashish imkoniyatini berdi. Chunki
Golshteyn Germaniya ittifoqiga a’zo edi. Prussiya Daniyaga Shlezvigni anneksiya
qilishdan voz kechishni talab qiluvchi ultimatum e’lon qildi. Bu talabga keyinroq
Prussiyadan orqada qolishni istamagan Avstriya ham qo’shildi.
Daniya qiroli Yevropa davlatlarining yordamiga umid qilib, Prussiya va
Avstriya talabini rad etdi. 1864-yil 1-fevralda Prussiya va Avstriya Daniyaga
qarshi urush boshladi. Qisqa muddatda Daniya tor-mor etildi. 1864-yil 30
oktyabrda Venada imzolangan sulh shartnomasiga ko’ra Shlezvig va Golshteyn
gersogliklari Daniyadan tortib olinib, Avstriya va Prussiyaning hamkorligidagi
boshqaruv ostiga o’tdi. 1865-yil Prussiya va Avstriya o’rtasida imzolangan
konvensiyaga ko’ra Golshteynni Avstriya, Shlezvigni esa to’liq Prussiya
boshqaradigan bo’ldi. Bu konvensiya ko’proq Prussiya manfaatlariga xizmat
qilgan. Biroq Golshteynni Avstriya tomonidan boshqarilishi Prussiyani
qanoatlantirmadi. Daniya urushiga buyuk davlatlarni aralashmasligi haqida

Bismarkning bashorati to’g’ri chiqdi. Bismarkning galdagi vazifasi Avstriyani tor-
mor etish va uning german davlatlariga bo’lgan ta’siriga barham berish edi.
Bismark Prussiyaning harbiy qudratidan kelib chiqqan holda, ongli ravishda
Avstriya bilan urushga tayyorlana boshladi. Avstriyani tezda tor-mor etish uchun
1866 yil bahorida Italiya bilan ittifoqchilik haqida mahfiy shartnoma imzoladi.
Bismark Avstriya imperiyasiga qarshi urushda ittifoqchilik qiladigan Italiyaga
Venesiyani olib berishni va’da qildi. Vengriya emmigrantlari bilan muzokaralar
olib borib, Avstriya imperiyasida milliy harakatlar chiqarishga urindi.
Avstriyaga qarshi urushda Fransiyaning betarafligini ta’minlash uchun
Bismark Napoleon III bilan bo’lgan uchrashuvda Belgiyani bir qismi va Reynning
so’l sohilini Fransiyaga qo’shib olinishiga qarshi emasligini ma’lum qildi. Uzoqni
ko’ra olmagan Fransiya imperatori Avstriya va Prussiya o’riasidagi urush har ikki
tomonni zaiflashtiradi deb o’ylab, Bismarkning taklifiga rozi bo’ldi.
1866 yil bahorida Bismark Germaniya ittifoqini tubdan isloh qilishga
Avstriyaning roziligini so’radi. Undan kutilgan javobni olmagan Bismark barcha
german davlatlariga Germaniya ittifoqini isloh qilish va undan Avstriyani chiqarish
haqidagi loyihani jo’natib, ittifoq seymiga Germaniya ittifoqining yangi
konstitusiya loyihasini kiritdi va Prussiya harbiy qo’shinlarini Golshteynga tomon
yo’naltirdi. Ittifoq seymi Avstriya tomonida turdi. Bunga javoban Prussiya 1866
yil 14 iyunda Germaniya ittifoqidan chiqqanligini e’lon qildi. 15 iyun kuni
Prussiya Avstriyaga qarshi urush boshladi. Baden, Bavariya, Vyurtenberg,
Gannover va Saksoniya Avstriya tomonida, Tyuringiyaning va Shimoliy
Germaniyaning ayrim shaharlari Prussiya tomonida turib urushda qatnashdi.
Prussiya qo’shinlari Saksoniya, Gannover va Kurgessenga hujum qilib, 14
kunda Asvtriyani qo’llab turgan Janubiy va Markaziy Germaniya kuchlari Mayn
daryosi bo’ylab kesib qo’yildi. Yevropa jamoatchiligi tomonidan mutloqo
kutilmagan holda Prussiya armiyasi ilk bor temir yo’llar va telegrafdan foydalanib,
Avstriya va uning ittifoqchisi bo’lgan Saksoniyaga ketma-ket harbiy zarbalar
berishda davom etdi. Eski pilta miltiqlar o’rniga yangi ninali o’qotar qurollar
bilan qurollangan va yaxshi harbiy tayyorgarlikdan o’tgan prus qo’shinlari general

Moltkening qo’mondonligida Chexiya hududiga yurish qilib, 3 iyulda Sadova
qishlog’i yaqinida Avstriya qo’shinini tor-mor etdi va Venaga yo’l oldi. Prussiya
qo’shinlarining boshqa bir qismi Avstriyaga ittifoqchilik qilayotgan german
davlatlari harbiy otryadlarini mag’lubiyatga uchratib, 15 iyul kuni Frankfurtni
egalladi.
Shimoliy Germaniya ittifoqi
Avstriya mag’lubiyatidan so’ng Germaniya ittifoqi tarqatib yuborilib,
Prussiya hukmronligi ostida 22 ta german davlatlarining yangi Shimoliy
Germaniya ittifoqi tuzildi. 1867-yil boshida qabul qilingan ittifoq konstitusiyasiga
muvofiq butun hokimiyat prezident- Prussiya qiroli Vilgelm I ning meros o’tuvchi
hokimiyati ostiga o’tdi. Bavariya, Vyurtemberg, Baden va Gessen-Darmshtadtdan
iborat Janubiy Germaniya davlatlari vaqtincha mustaqillikni saqlab qolsada,
keyinroq Prussiya bilan ittifoq shartnomasini imzolashga majbur bo’ldi.
Yevropa davlatlarining hyech biri Prussiyaning tajovuzkorona ravishda
Germaniya davlatlarini birlashtirish siyosatiga qarshi chiqmadilar. Ular german
davlatlaridagi inqilobiy harakatlarni faqat Prussiya bostirishga qodir deb o’ylab,
unga erkin tashqi siyosiy faoliyat yuritish imkoniyatini berdilar.
Bismark 1865 yilda yozganidek «hyech qanaqa german xalqi yo’q, bizning
siyosatimiz Germaniyani Prussiyaga aylantirishdan iborat» degan shiorga amal
qilib, 1866 yildagi urush nihoyasida Prussiya tashqi siyosatining so’nggi
maqsadlarini ochiq bayon qildi. Prussiyadagi tartib-qoidalar majburiy ravishda
butun Shimoliy Germaniya ittifoqida joriy qilina boshlandi. Ittifoqning prezidenti
bo’lgan Vilgelm I ittifoq armiyasining bosh qo’mondoni bo’lib, u urush e’lon
qilish va sulh tuzish, ittifoqning oliy lavozimlariga nomzodlarni tayinlash va
vazifasidan ozod qilish, ittifoqning qonun chiqaruvchi palatasini o’z hohishiga
ko’ra chaqirish yoki tarqatib yuborish, uning qarorlariga taqiq (veto) qo’yish va
o’zining o’rinbosari bo’lgan – ittifoq kansleri lavozimiga nomzodni tayinlash
vakolatlariga edi. Ittifoq kansleri ham doimiy ravishda Prussiya fuqoralaridan
tayinlanib, u ittifoq kengashi deb ataluvchi yuqori palatada raislik qilgan. Bu

kengash ittifoqga a’zo bo’lgan davlatlarning 43 ta vakillaridan iborat bo’lib,
ularning 17 tasini prussiyaliklar tashkil etgan. Qo’yi palata reyxstag esa 297 ta
deputatdan iborat bo’lib, u umumiy saylov asosida saylangan. Quyi palata
qonunlarni va byudjetni tasdiqlash huquqiga ega bo’lgan xolos. Ittifoqga kirgan
alohida davlatlar o’zlarining monarxlarini, konstitusiyasi, sudlari va byudjetini
saqlab qolgan. Biroq ular ittifoq bayrog’i sifatida Prussiyaning oq-qora va qo’yi
qismida qizil chiziq tortilgan bayrog’ini qabul qilib, Prussiyaning hukmronligini
e’tirof etganlar.
Prussiya boshchiligida Germaniyani yuqoridan birlashtirish siyosatidagi
muvaffaqiyatlar, Avstriya va Daniya ustidan qozonilgan g’alabalar
«konstitusiyaviy nizo» davridan buyon muxolifatda turgan liberal burjuaziyani
Bismark oldida tiz cho’kishga majbur qildi. 1866 yil kuzida burjua progressistlar
partiyasi safida bo’linish yuz berdi. Ittifoq reyxstagi va Prussiya landtagida
burjuaziyaning Bismark siyosatini yoqlovchi nisbatan kattaroq qismi Milliy-
liberallar partiyasini tuzdi.
A. Bebel va V.Libknextlar tashabbusi bilan 1868 yil kuzida Nyurnberg
shahrida nemis ishchilari ittifoqining syezdi chaqirildi. Syezd sosialistik dastur
qabul qilib, I internasional (xalqaro ishchilar harakati) ga qo’shilish uchun qaror
qabul qildi.1869 yil 7-9 avgustda Eyzenaxda umumgerman ishchilari kongressi
chaqirildi. Kongressda lassalchilar, ishchi fereynlari, kasaba uyushmalari va
boshqa tashkilotlar birlashtirilib, «Germaniya sosial-demokratik ishchilar
partiyasi» tashkil etildi.
1866 yilgi urushdan so’ng Shimoliy Germaniya ittifoqi tuzilishi bilan
Germaniyaning milliy birlashtirilishi asosan nihoyasiga yetdi. Germaniyani to’liq
birlashtirish uchun Bismarkga yana bitta g’alaba kerak edi. Bu g’alaba german
davlatlarini Prussiya boshchiligida birlashtirishga jon-jahdi bilan qarshilik
ko’rsatayotgan Fransiya ustidan bo’lishi lozim edi. 60- yillarning oxirlarida
Fransiyada boshlangan siyosiy inqirozdan chiqish yo’lini Napoleon III ham
Prussiyaga qarshi urushda ko’rdi. 1869 yil kuzida Bismark «Shimoliy Germaniya

ittifoqining Fransiya bilan urushish ehtimoli shunchaki bor emas, balki shunday
urush uning uchun juda zarur» ligini ma’lum qildi.
1870 yilda Fransiya va Prussiya boshchiligidagi german davlatlari o’rtasida
urush boshlandi. Urushda german davlatlari g’alaba qildi, biroq sulh shartnomasi
imzolanmasdan turib, 1871 yilning 18 yanvar kuni Versalda Germaniya
imperiyasining tuzilganligi, Prussiya qiroli Velgelm II ning Germaniya
imperiyasining imperator ekanligi e’lon qilindi. Fransiya – Prussiya urushi
Germaniyaning birlashtirilishini nihoyasiga yetkazdi.
1871 yil 18 yanvarida nemis qo’shinlari Parij ostonasida turgan bir vaqtda
Versalda Germaniya imperiyasining tuzilganligi e’lon qilindi. Germaniya
davlatlari Prussiya boshchiligida yuqoridan birlashtirildi. Prussiya qiroli bo’lgan
Vilgelm I Germaniya taxtiga o’tirdi. Germaniya 22 ta monarxiyaning (Bavariya,
Vyurtemberg, Baden va Saksoniya cheklangan ichki avtonomiyaga ega edi) va 3
ta erkin shaharlar (Gamburg, Bremen va Lyubek) ning ittifoqidan iborat imperiya
edi. Germaniyaning birlashtirilganligi 1871 yil mart oyida chaqirilgan reyxstagda
konstitusiyaning qabul qilinishi bilan mustahkamlandi. Shimoliy Germaniya
ittifoqi konstitusiyasi hyech qanday o’zgarishsiz imperiya konstitusiyasi sifatida
joriy qilindi. Konstitusiya Germaniya imperiyasida Prussiyaning hukmronligini
mustahkamladi. Unga ko’ra faqat Prussiya qirollari imperator taxtiga o’tirishi
mumkin edi. Imperator-oliy qonun chiqaruvchi hokimiyatga ega bo’lib, ijroiya
hokimiyat boshlig’i-imperiya kanslerini tayinlash ham uning vakolatiga kirgan.
Imperiya kansleri imperatorga hisob bergan. Imperator oliy harbiy qo’mondon va
xalqaro hayotda Germaniya nomidan ish ko’ruvchi, urush va sulh masalalarini
hal qiluvchi ham edi.
Mamlakatning oliy vakillik organi, Ittifoq kengashi (bundesrat) va reyxstag
bo’lib, reyxstag uch yilga (1878 yildan besh yilga) saylangan. Saylov qonuniga
ko’ra, ovoz berish huquqiga 25 yoshga yetgan barcha erkaklar (harbiylardan
tashqari) ega bo’lganlar. Reyxstag qonun ishlab chiqarish tashabbusiga ega bo’lib,
bu qonunlar ittifoq kengashi va imperator tasdig’idan o’tgandan so’nggina kuchga
kirgan. Germaniya ittifoqi kengashi (bundesrat) imperiya vakillik organining

yuqori palatasi hisoblanib, u eski german ittifoqi seymi (bundestagi) ning
merosxo’ri edi. Ittifoq kengashiga imperiya tarkibidagi alohida nemis
davlatlarining vakillari umrbod kiritilgan. Ammo, ittifoq kengashida ham
Prussiyaning ustunligi ta’minlangan. Kengashdagi 58 o’rindan 17 tasi Prussiya
vakillariga tegishli bo’lgan. Konstitusiyaga o’zgartirish kiritish uchun kengash
a’zolarining 14 tasi qarshi bo’lsa, qaror qabul qilinmagan. Kengashga imperiya
kansleri raislik qilgan. Germaniya imperiyasining hukumati vakolatiga mamlakat
mudofaasi va tashqi siyosati, savdo-bank va ma’muriy boshqaruvga doir fuqarolik
qonunlarini ishlab chiqarish, pul, o’lchov va og’irlik birliklarini joriy qilish kabilar
kirgan.
Nemis davlatlari ittifoqida Prussiyaning hukmronligiga uning boshqa
jihatlari mos kelgan. Jumladan, imperiya hududining 65% (541 ming kv.km. dan
349 ming kv.km), 1910 yilgi aholi ro’yxatiga ko’ra imperiya aholisining
61%(65 mln.dan 40 mln.), ishlov beriladigan qishloq xo’jalik maydonlarining
67% (43 mln.ga dan 28.5 mln.ga.) Prussiya zimmasiga to’g’ri kelgan. 1911 yili
Prussiya byudjeti butun imperiya byudjetining yarmidan ko’prog’ini tashkil etgan.
Imperiya harbiy kuchlarining 2/3 qismini Prussiya harbiy kuchlari tashkil
qilgan.Mavjud davlat tizimiga va harbiy kuchlariga tayangan Germaniya hukmron
doiralari imperiya hududida prusslashtirish siyosatini yuritganlar.
Iqtisodiy taraqqiyoti
1871 yil 10 mayda imzolangan Frankfurt sulhidan keyin Germaniya Yevropa
kontinentidagi eng yirik davlatlardan biriga aylandi. Sanoat va savdoning
taraqqiyotida Germaniya Fransiya va Angliyani ham qo’vib o’ta boshladi.
Germaniya XIX oxirlarida temir va po’lat ishlab chiqarish bo’yicha dunyoda 3
o’rindan AQShdan keyingi ikkinchi o’ringa chiqib oldi. Temir yo’l tarmoqlarining
uzunligi 1871 yilda 21471 km.dan 1900 yilda 49878 km.ga yetdi.
Yirik kapitalistik fabrika-zavod sanoatining tez rivojlanishiga tarqoq
Germaniya davlatlari o’rnida yagona birlashgan davlatning va yagona umumiy
bozorning tashkil topishi, Fransiyadan Elzas, Lotaringiyaning va 5 mlrd.frank
kontribusiyaning olinishi, fan-texnika sohasidagi eng yangi yutuqlarning ishlab

chiqarishga joriy qilinishi Germaniyaning iqtisodiy taraqqiyoti uchun juda katta
imkoniyatlar yaratdi.
Tarkibida juda katta miqdorda fosfor bo’lgan Lotaringiya temir rudalarining
ulkan zahiralaridan foydalanishda ingliz injeneri Tomas tomonidan kashf etilgan
po’latdan fosforni ajratishning yangi usuli juda qo’l keldi. Buning natijasida bir
vaqtlar po’lat ishlab chiqarish uchun yaroqsiz bo’lgan Lotaringiya rudasi endilikda
Germaniya po’lat qo’yish sanoati uchun asosiy xom-ashyo bo’ldi.
Og’ir sanoat bilan bir qatorda Germaniyada ximiya va elektrotexnika
sanoati ham tez sur’atlar bilan o’sdi. 1883 yilda Germaniya ximiya zavodlari
dunyo miqyosida ishlab chiqarilayotgan bo’yoqlarning 2/3 qismini berdi. 70-
yillardan elektr tokidan sanoat ehtiyojlari uchun foydalanila boshlandi. 1882 yilda
elektr quvvatini uzoq masofaga uzatish usuli kashf qilindi. 1890 yil Germaniyada
birinchi gidroelektrostansiya Frankfurt yaqinidagi Laufen sharsharasida ishga
tushirildi. 90-yillardan boshlab nemis injeneri Dizel yaratgan ichki yonuv
dvigateli mashinasozlik sanoatining rivoji uchun katta imkoniyatlar ochdi.
Ishlab chiqarishni arzonlashtiruvchi zamonaviy murakkab mashinalardan
faqat yirik tadbirkorlar va aksionerlik jamiyatlari foydalanish qudratiga ega edi.
Ishlab chiqarish yirik fabrika va zavodlarda konsentrasiyalasha bordi. Sanoatdagi
bunday jarayon kapitalistlarning qudratli monopolistik birlashmalari-sindikat va
kartellarni paydo qildi.
1900-1903 yillardagi iqtisodiy inqirozdan so’ng sanoat va moliya kapitalining
qo’shiluvi jarayoni yanada kuchaydi. Sanoat ishlab chiqarishi bo’yicha Germaniya
Angliyani quvib o’tib, AQShdan keyingi 2 o’ringa chiqib oldi.
XIX asr oxirlarida Germaniya nafaqat qudratli industrial davlat, balki qishloq
xo’jaligi ham tez taraqqiy etayotgan mamlakat edi. Prussiyada yerlarning
aksariyat qismi yirik pomeshchiklar-yunkerlar qo’lida edi. Janubiy Germaniyada
o’rta va mayda dehqonlar ko’pchilikni tashkil qilgan. XIX asrning so’nggi
choragidan boshlab Germaniyada qishloq xo’jaligining jadal taraqqiyoti
kuzatilinadi. Bu hol qishloq xo’jaligida kapitalistik munosabatlarning rivoji,
(qishloq xo’jaligida kapitalizmning «prusscha yo’li») ekin maydonlarining

kengaytirilishi, xo’jalikda mashina va texnikalardan foydalanish, sun’iy
o’g’itlarning ishlatilishi bilan bog’liq edi.
1874 yil mamlakatning yagona pul birligi oltin marka chiqarildi.
Ungacha imperiya territoriyasida yetti xil pul birligi muomalada bo’lgan.
Germaniya birlashtirilgandan so’ng Prussiya banki imperiya bankiga aylantirildi,
Nemis banki, Drezden, Darmshtadt banklari, Shafgauzen banklar ittifoqi, Berlin
savdo jamiyati kabi bank konsernlari paydo bo’ldi.
Siyosiy partiyalar faoliyati va «Kulturkampf» siyosati
Germaniya imperiyasining birinchi kansleri Otto Bismark ishchilar
harakatining va umuman har qanday siyosiy muxolifatning ashaddiy dushmani
bo’lgan. Bismark imperiya kansleri lavozimida turgan 1871-1890 yillar davomida
Germaniyada bir nechta yirik siyosiy partiyalar vujudga keldi. Ularning orasida
eng reaksioni Sharqiy Prussiya, Brandenburg, Pomeraniya yunkerlari, lyuteran
ruhoniylari va iqtisodiy jihatdan o’ziga to’q bo’lgan dehqonlarning manfaatini
himoya qiluvchi «Konservatorlar» partiyasi edi. Konservatorlar partiyasi
hukmronlik qilayotgan Gogensollernlar sulolasi bilan uzviy bog’liq bo’lib, saroy,
armiya va suddagi eng muhim davlat lavozimlarini, hatto umumgerman ma’muriy
boshqaruv apparatini ham o’z qo’lida tutgan.
1866 yil Germaniyani birlashtirish masalasida kelisha olmaganligi sababli
«Konservatorlar» partiyasidan ajralib chiqqan «Ozod konservatorlar» yoki
«Imperiya partiyasi» ga xo’jaligini kapitalistik usullar bilan rivojlantiruvchi yirik
pomeshchiklar va Shtumm, Krupp kabi sanoat magnatlari kirgan. «Ozod
konservatorlar» partiyasi Bismarkning imperiya siyosatini qo’llab-quvvatlagan.
«Progressistlar» partiyasining sobiq a’zolari 1867 yilda «Milliy liberallar»
partiyasini tuzganlar. Bu ham Bismarkning tayanch partiyalaridan biri bo’lib, u
mustamlakalar bosib olish uchun armiya va harbiy dengiz flotini kuchaytirish
tarafdori bo’lgan yirik sanoat burjuaziyasi manfaatlariga xizmat qilgan. Bu partiya
a’zolari konservatorlar bilan birgalikda Prussiyada umumiy saylov huquqini joriy
qilinishiga va ayrim iqtisodiy qonunlarga qarshi edilar.
Germaniya imperiyasi boshqaruvida Prussiya gegemonligiga qarshi kurashish

uchun katolik cherkovi 1870-1871 yillarda o’zining partiyasini tuzdi. Katoliklar
partiyasining deputatlari reyxstag majlislari zalida markaziy o’rinlarni
egallaganligi uchun bu partiya «Markaz partiyasi» ham deb atalgan. «Markaz
partiyasi» janubi-g’arbiy Germaniyadagi Elzas va Lotaringiya katoliklarini o’ziga
birlashtirib, janubiy va janubi-g’arbiy Germaniyadagi katta-kichik davlatlarning
dvoryanlariga, aholining o’rta toifasiga, shuningdek, katolik dehqonlari,
hunarmandlari va ishchilariga tayangan.
Konservatorlar va milliy liberallarning qo’llab-quvvatlashi bilan Bismark
katolik cherkovi va «Markaz partiyasi» ga qarshi kurashdi. Bu Germaniya tarixida
«kulturkampf siyosati» (madaniyat uchun kurash) deb ataldi. Amalda kulturkampf
Germaniyada Prussiya gegemonligini o’rnatish uchun katoliklarga qarshi olib
borilgan tadbirlar yig’indisi bo’lib, katolik cherkoviga qarshi bir qator qonunlar
qabul qilingan. Xususan, davlat barcha cherkov lavozimlariga nomzodlarni
tayinlashni o’z nazoratiga olgan, katolik ruhoniylarning boshlang’ich
maktablardagi faoliyati to’xtatilgan, ruhoniylarning siyosiy targ’ibotchilik
ishlari bilan shug’ullanishi taqiqlangan, katoliklarning iyezuitlar ordeni
Germaniyadan quvg’in qilingan, fuqarolik nikohi joriy qilingan.
Katolik ruhoniylar bunday taqiq va qonunlarga amal qilmasdan ularga qarshi
boykot e’lon qilganlar. Bunga javoban Bismark bo’ysunmagan katolik
ruhoniylarini hibsga olib, ularni ta’qib va surgun qilgan. Bunday holat
imperiyadagi millionlab katoliklarning manfaatlariga zid bo’lib, ularning
noroziliklariga sabab bo’lgan. Natijada mamlakatda katoliklar partiyasining ta’siri
va reyxstagdagi ularning vakillari soni o’sgan. Bismark chekinishga majbur
bo’lgan. 1878-1882 yillarda katoliklarga qarshi qonunlarning aksariyati bekor
qilindi. Yepiskoplar o’zlarining ilgarigi lavozimlariga, katolik monaxlari esa o’z
monastirlariga qaytganlar. Kulturkampf davridan faqat fuqarolik nikohi
to’g’risidagi maktablarda davlat nazoratini o’rnatishga oid qonunlar saqlanib
qolgan.
Ishchilar harakati va «Sosialistlarga qarshi favqulodda qonun»
Bismark mamlakatda keng avj olayotgan sosialistik harakatni bostirishda

yanada qat’iy harakat qilgan. 70-yillarda Germaniyada ishchilarning ish
tashlashlari ko’payib, kasaba uyushmalarining faoliyati kuchaygan. Kasaba
uyushmalari asosan katoliklar partiyasi ta’sirida bo’lib, ishchilarning ko’pchiligi
esa sosialistlarga ergashganlar.
Germaniyada ishchilar harakatining ikkita tashkiloti – «Sosial-demokratik
ishchilar partiyasi» (eyzenaxchilar) va «Umumgerman» ishchilar ittifoqi
(lassalchilar) to 1875 yilgacha alohida faoliyat yuritgan. 1875 yil Goto shahrida bu
ikki siyosiy tashkilot yagona partiyaga birlashgan. Bu partiya «Germaniya
sosialistik ishchi partiyasi» deb atala boshlagan. Syezd partiyaning dasturini qabul
qildi. Dasturda «ish haqining temir qonuni» aks etgan va proletariatdan tashqari
jamiyatdagi barcha ijtimoiy guruhlarni reaksion deb topilgan edi. Shunga
qaramasdan bu partiyaning mehnatkashlar orasidagi ta’siri o’sib borgan. 1877 yilgi
reyxstag saylovlarida sosial-demokratlar yarim million ovoz olib 12 ta deputatlik
mandatlariga ega bo’lganlar. Bismark boshchiligidagi Germaniyaning hukmron
doiralari ishchilar harakatining o’sib borishida juda katta xavfni ko’rib, uni
bartaraf etish choralarini izlay boshlaganlar. Buning uchun 1878 yil 11 may va 2
iyunda imperator Vilgelm I ga ikki marta suiqasd qilinishi Bismarkning
ishchilarga qarshi qat’iy kurashi boshlashiga qo’l kelgan.
Birinchi suiqasdan so’ng sosialistlarga qarshi qonun loyihasini reyxstag rad
etgan. Ikkinchi bor qilingan suiqasddan keyin reyxstag tarqatib yuborilib, yangi
saylovlar chaqirilgan. Saylovda konservatorlar ko’pchilik ovoz olgan. Yangi
saylangan reyxstag uzoq muhokamadan so’ng 1878 yil 19 sentyabrda 2 yarim
yil muddat bilan sosialistlarga (ishchilar harakatiga) qarshi qonun qabul qilgan.
Keyinchalik bu qonun muddati yana uzaytirilib, u 1890 yilgacha amal qilgan. Bu
qonunga ko’ra barcha ishchi tashkilotlari, hatto sport to’garaklari ham tarqatib
yuborilgan, mazkur tashkilotlarning gazeta va jurnallari yopilgan, sosial-
demokratik partiya a’zolarini ommaviy ravishda xibsga olish va surgun qilish
boshlandi. Partiyaning markaziy komiteti uni tarqatilganligi to’g’risida qaror qabul
qildi.
Sosial-demokratlar mehnatkashlarning manfaatlarini himoya qilib, mehnat va

turmush sharoitlarini yaxshilash uchun harakat qilganligi tufayli sosial-demokratlar
uchun ovoz beruvchilar soni oshgan, ular uchun 1881 yilda 300 ming kishi, 1890
yilda 1427 ming kishi saylovda ovoz bergan. 80 yillarning oxirlariga kelib
Germaniyaning barcha rayonlarida ishchilarning ish tashlashlari boshlanib ketgan.
Hukumatning tashabbusi bilan reyxstag 1883, 1884,1889 yillarda ijtimoiy sug’urta
to’g’risida qonunlar qabul qilib mehnatkashlarga yon berganlar. Shunga
qaramasdan, 1890 yil saylovlarida sosial-demokratlar reyxstagda 35 ta o’rinni
egallab g’alaba qilganlar. Bismark hukumat boshlig’i lavozimidan ketgandan
so’ng, sosialistlarga qarshi favqulodda qonun bekor qilingan. 1891 yil Erfrut
shahrida chaqirilgan syezdda partiyaning yangi dasturi qabul qilingan. Dastur 20
yoshga yetgan barcha fuqarolarga umumiy saylov huquqini joriy qilish, doimiy
qo’shin o’rniga xalq milisiyasini tuzish, ilg’or (progressiv) daromad solig’ini joriy
qilish, 8 soatlik ish kuni, hokimiyatni ishchilar qo’liga berish, ishlab chiqarish
vositalariga jamoat mulkchiligini joriy qilish kabi talablarni va o’zining oxirgi
maqsadi deb sosialistik jamiyat qurishni ko’zda tutgan. Mamlakatda sosial-
demokratlar partiyasining nufuzi oshib boravergan. 1898 yilgi reyxstag
saylovlarida uning vakillari 56 ta deputatlik mandatini qo’lga kiritishga muvaffaq
bo’lganlar. Partiyaning 79 ga yaqin gazeta va jurnallari nashr qilina boshlangan.
Tashqi siyosati va xalqaro ahvoli
1891 yil yirik kapital va yunkerlarning mustamlakachilik dasturi bilan
chiqayotgan eng agressiv va reaksion qismi «Pangerman ittifoqi»ni tuzganlar. Bu
tashkilot o’zining ta’sirini hukumatga ham o’tkaza boshlagan. 90-yillarning
oxirlarida Germaniyaning muhim davlat lavozimlarini egallagan kishilar nemis
millatiga «hayotiy bo’shliq» zarur ekanligini va buning uchun yangi hududlarni –
mustamlakalarni zabt etish kerakligini ta’kidlay boshlaganlar. Shunday
kishilardan biri Berngard fon Byulov bo’lgan. U 1897 yil reyxstagda chiqish qilib
«Biz o’zimiz uchun quyosh tagidan joy talab qilamiz» degan. Keyinchalik 1900-
1909 yillarda u imperiya kansleri lavozimini egallab turgan vaqtida ana shu
aytganlariga amal qilishga harakat qilgan.
Bismark hukumatining tashqi siyosati Yevropada Germaniya imperiyasining

mavqyeini mustahkamlashga qaratilgan. 1873 yil Germaniya, Rossiya va Avstriya-
Vengriya o’rtasida ittifoq to’g’risida shartnoma imzolangan. 1875 yil Bismark
Fransiyaga qarshi yangi urush boshlashga tayyor turgan bir vaqtda, Rossiya va
Angliya Fransiyaning tarafini olib, uni qaytadan tor-mor etilishiga yo’l
qo’ymasligini ma’lum qilganlar. Bismark ikkita frontda jang olib borishdan
hayiqgan. 1879 yil Rossiyaga qarshi Avstriya-Vengriya bilan ittifoq tuzgan. 1882
yil bu ittifoqqa Italiya qo’shilib, u uchlar ittifoqiga aylangan. Bu ittifoq Rossiya
va Fransiyaga qarshi qaratilgan. Bismark nemis agressiyasi uchun asosiy
to’siqlardan biri deb Rossiyani bilgan va u bilan 1887 yil maxsus mahfiy bitim
imzolagan. Bu to’g’risida ittifoqchisi bo’lgan Avstriya-Vengriya imperatori Frans
Iosifni ham xabardor qilmagan. Bismark Rossiyaga qarshi o’zgalar qo’li bilan
kurashishga harakat qilib, Angliya va Turkiyadan bu maqsadda foydalanmoqchi
bo’lgan.
80-yillarning o’rtalarigacha Germaniya mustamlakalarga ega bo’lmagan.
Bungacha u Yevropa kontinentida o’z mavqyeini mustahkamlashga uringan. 1882
yilda tuzilgan «Germaniya mustamlakalari ittifoqi» ning bosh maqsadi
mustamlakalar uchun kurashish bo’lgan. Sharqda Germaniyaning ko’pgina savdo
faktoriyalari mavjud bo’lib, 1884 yil Germaniya ana shu faktorlarni himoya
qilish maqsadida ularni Germaniya mustamlakalari deb e’lon qilgan.
Germaniyaning birinchi mustamlakasi janubi-g’arbiy Afrika qirg’og’idagi Angra-
Paken bo’lgan. Shu yili Germaniya Afrikaning o’rta qismidagi Togo va Kamerunni
o’z mustamlakasi deb e’lon qilgan.
Bismarkning ishchilarga qarshi kurashidagi muvaffaqiyatsizliklari burjuaziya
orasida ham norozilik kayfiyatini tug’dirgan. Bundan tashqari tashqi siyosatda
ham Bismark muvaffaqiyatsizlikka uchray boshlagan. Germaniya hukumati
yunkerlarning talabi bilan Rossiyadan kelayotgan qishloq xo’jalik mahsulotlari
uchun bozorlarni yopib, boj soliqlarini oshirgan. Rossiya ham bunga javoban
Germaniya sanoati mahsulotlariga boj to’lovlari miqdorini ko’targan. Natijada bu
ikki davlat o’rtasida bojxona (tamojnya) urushi boshlangan. Bu holat
Rossiyaning Fransiya bilan yaqinlashuviga va ular o’rtasida ittifoq tuzilishiga

olib kelgan. Nemis burjuaziyasi davlatning ichki va tashqi siyosatini o’zgartirishni
talab qila boshlagan. 1890 yil martda Bismark iste’foga chiqishga majbur bo’lgan.
Kansler Kaprio (1890-1894) ning tashqi siyosati, ayniqsa uning Rossiya bilan
savdo shartnomasini imzolashi yunkerlar orasida hukumatga qarshi norozilikni
keltirib chiqargan.
Kansler X.Gogenloe-Shillingsfyurstning har qanday tashabbuskorlikdan holi
bo’lishiga qaramasdan, Germaniyani agressiv tashqi siyosat yuritishga
undovchi davlat arboblari topilgan. Tashqi ishlar bo’yicha stats-sekretar-knyaz
fon Byulov katta harbiy flot tuzishni talab qilayotgan admiral Tirpis, katta
generallar shtabi boshlig’i Alfred fon Shlifenlar Rossiya va Fransiya bilan urush
olib borish rejasi ustida 15 yil davomida ish olib borganlar. Shliffen rejasiga
ko’ra Germaniya avval Fransiyani, keyin esa Rossiyani yashin tezligida tor-mor
qilishi lozim edi.
1903 yilda imzolangan Bag’dod temir yo’lini (Bu yo’l Berlinni Fors ko’rfazi
bilan bog’lashi rejalashtirilgan) qurish haqidagi Germaniya va Turkiyaning
konsessiya shartnomasiga Angliya, Fransiya va Rossiya zo’r berib qarshilik
ko’rsatgan. Bu konsessiyaga ko’ra Germaniya kapitali Turkiyaga kiritilgan, nemis
kapitalining bunday yurishi Angliya va Fransiyaning, Eron va Fors ko’rfaziga
Germaniyaning chiqishi esa Rossiya va Angliyaning manfaatlariga zid kelgan.
1912 yilda reyxstag flot to’g’risidagi qonunga qo’shimcha kiritgan. Unga
ko’ra Germaniya harbiy - dengiz flotining jangovorlik qobiliyati 60% ga
oshirilgan. Bu birinchi navbatda Angliya va Fransiyaga qarshi qaratilgan.
Birinchi jahon urushi arafasida Germaniyaning harbiy sanoati qudrati Antanta
davlatlarining (Angliya, Fransiya, Rossiya) harbiy sanoati qudratiga teng kelgan.
Angliyaning dengiz qurollarini qisqartirish yoki hyech bo’lmaganda uni cheklash
to’g’risidagi taklifiga javoban Germaniya Rossiya va Fransiyaga qarshi urush
boshlaganda Angliya betaraf tursa bu taklifni qabul qilishini ma’lum qilgan.
Angliya bunga rozi bo’lmagan.
1911 yildagi Italiya-Turkiya urushida Germaniyaning Italiyani qo’llab-
quvvatlamaganligi Italiyani Germaniya va Avstriya-Vengriya ittifoqidan

uzoqlashuviga olib kelgan. Germaniyani xalqaro ahvolini va ikkinchi Bolqon
urushida o’z taqdirini Germaniya bilan bog’lagan davlatlarning mag’lubiyati ham
og’irlashtirgan. Kuchayayotgan xalqaro izolyasiyaga javoban Germaniya hukmron
doiralari quruqlikdagi nemis harbiy kuchlari uchun katta mablag’lar
ajratgan. Germaniya Bosh shtabi esa Germaniyaning Antantaga qarshi urushga
kirish uchun qulay sharoit yetildi deb hisoblab, 1914 yilda urush harakatlarini
boshlab yuborgan.

Asosiy adabiyotlar
1. Новая история стран Азии и Африки. Под. Ред.
А.М.Родригеса. В. 3 т. М., 2010.
2. Х рестоматия по истории Нового времени стран Европы и
Америки . сост. Д.В. Кузнецов . В. 2 часть. Благовещенск:
Изд-во БГПУ, 2010.
3. Новая история стран Европы и Америки. Второй период.
Под ред. И.М. Кривогуза и Е.Е. Юровской. М., 1998.
4. Новая история стран Европы и Америки. Под ред.
А.М.Родригеса и М . В . Пономарева . В. 3 т. М., 2005 .
5. Хидоятов Г.А. История дипломатии. Ташкent, 2004.
6. Ergashev Shuhrat. Jahon tarixi yangi davr XVI-XVIII asrlar.
Toshkent «O‘zbekiston». 2014.

Italiya va Germaniya yangi zamon davrida

Купить