Italiyaning milliy birlashish jarayonlari - История - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	40000UZS
Размер	102.8KB
Покупки	0
Дата загрузки	02 Май 2025
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	История

Продавец

Telzor Uchun

Дата регистрации 21 Апрель 2025

24 Продаж

Italiyaning milliy birlashish jarayonlari

Купить

MAVZU: ITALIYANING MILLIY BIRLASHISH JARAYONLARI
MUNDARIJA:
KIRISH…………………………………………………………………………….3
I.BOB. ITALIYA HAQIDA UMUMIY MA’LUMOTLAR………………..….6
1.1. Italiya qirolligining tarixi …………………………………………………..….6
1.2. Italiyaning xvii asr oxiri - xviii asr boshlaridagi ijtimoiy iqtisodiy ahvoli ……9
II.BOB. ITALIYANING MILLIY BIRLASHISH JARAYONLARI………..13
2.1. Italiyada milliy davlat tuzish uchun kurash va milliy davlatning tashkil
topishi ……………………………………………………………………….……13
2.2. Italiya xviii asrda ………………………………………………………….…24
XULOSA………………………………………………………………….….….28
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR………………………………….……32

KIRISH
Ushbu dastur mamlakatimizning jaxon xamjamiyatiga xar tomonlama
integratsiyasini chuqurlashtirish kabi dolzarb masalani xorijiy mamlakatlarning
ijtimoiy-iqtisodiy, siyosiy va madaniy tarakkiyotini tarixiy nuktai nazardan
o’rganmasdan hal etib bulmaydi. Jaxon tarixini mukammal darajada bilmoq
insoniyat sivilizatsiyasining yutuqlaridan va tajribasidan tula baxramand qiladi,
umuminsoniy qadriyatlarni anglab yetishga ko’maklashadi va dunyo miqyosida
mavjud bulgan muammolarning tarixiy ildizlarini izlab topishga imkoniyat
yaratadi.
Jaxon tarixi bo’yicha chuqur bilimlarga ega bo’lish talabalarning
dunyoqarashini kengaytirish yo’lidagi eng samarali vosita sifatida axamiyatlidir.
Qolaversa, mamlakatimiz xdmkorlik kilayotgan davlatlarning rivojlanish
darajasini, xalqlarning mentaliteti, urf-odatlarini, madaniyatini tushunib yetish
uchun xam jaxon tarixi fanining beqiyos axamiyatini tan olish kerak.
Dunyo xalqlarining ijtimoiy-iqtisodiy, siyosiy, madaniy va etnik
evolyutsiyasining asosiy bosqichlari, hamda yo’nalishlari haqida talabalarga har
tomonlama bilimlar berish 1
.
Jaxon tarixining turli bosqichlarida ruy bergan muhim voqealar va
jarayonlarni yoritib berish; - insoniyatning ko’p asrlik taraqqiyotiga katta ta’sir
ko’rsatgan omillarni taxlil qilish; - tarixiy rivojlanish davomida turli mamlakatlar
va mintakalarga xos bulgan xususiyatlarni ochib berish; - dunyoning turli
chekkalarida ruy bergan voqealar va jarayonlarning ko’p hollarda o’zaro
bog’liqligini talabalarga tushuntirish; - tarixiy rivojlanishning barcha mamlakatlar
uchun umumiy konuniyatlar mavjudligini namoyon qilish.
“Jaxon tarixi” o’quv fanini uzlashtirish jarayonida amalga oshiriladigan
masalalar doirasida bakalavr:
- Jaxon tarixi davrining xususiyatlar, xunarmandchilikning qishloq
xujaligidan ajralishi, ishlab chiqaruvchi kuchlarning usishi, feodal shaharlarning
paydo bulishi, rivojlanishi, tovar-pul munosabatlari, feodal jamiyatning ijtimoiy-
1
Jahon tarixi. (G’arb mamlakatlari 1640-1918 yy). O’quv-uslubiy qo’llanma.Tuzuvchi Xolliev A.G. T. 2002.
3

iqtisodiy, madaniy va diniy hayotidagi uzgarishlarni bilishi kerak;
- feodal jamiyatning rivojlanib, o'zining eng xususiyatlarini yuqotishi va
o’z urnini yangi iqtisodiy munosabatlarga bushatib berishi, kapitalistik ishlab
chiqarish munosabatlarining vujudga kelishini tug’ri tushunish kunikmalariga ega
bulishi kerak;
- talaba jaxon tarixining (qadimgi sharq, qadimgi yunoniston va rim, ilk
va sunggi o'rta asrlar, Osiyo va Afrika, Yevropa va Amerika davlatlari) davrida ruy
bergan ishlab chikarishning yangi ilg’or munosabatlariga utish uchun bevosita
shart-sharoit vujudga kelganini tahlil qilish, yangi ishlab chiqarish munosabatlari
bilan bog’lik bulgan xalq ommasining eski feodal tuzumidan noroziligi, milliy-
ozodlik xarakati, Yevropa miqyosida birinchi marta g’alaba qilgan burjua inqilobi,
yangi burjua davlatining tashkil topishi, rivojlanishi, Yevropa xalqlarining yangi
davrga uta boshlashi. Jamiyat tara qq iyoti bos q ichlari jarayoni malakalariga ega
b o ’lishi kerak.
Fanning o ’ quv rejadagi boshqa fanlar bilan bog ’ liqligi va uslubiy jihatdan
uzviy
ketma - ketligi . Talabalar “ Jaxon tarixi ” fanini samarali uzlashtirishlari uchun
“ Vatan tarixi ”, “ Siyosatshunoslik ”, “ Madaniyatshunoslik ”, “ Xalqaro munosabatlar
va diplomatiya tarixi ”, “ Tarix falsafasi va metodologiyasi ”, “ Arxeologiya ”,
“ Manbashunoslik ”, “ Tarixshunoslik ”, “ Etnologiya ” va boshqa fanlardan xam
yetarlicha bilimlarga ega bulishlari lozim .
Fanning ishlab chikarishdagi urni .
Jaxon xalqlarining tarixiy rivojlanishini bosqichma - bosqich tarixiylik ,
ilmiylik , xolisona yondashuv negizida o ’ rganish .
Seminar mashgulotlari bo ’ yicha mavzular rejasi va adabiyotlar ruyxati
talabalarga takdim etiladi va talaba mustaqil tayyorlanib kelib munozara tarzida uz
bilimini namoyish etadi .
Takdim etilayotgan fanning dolzarb masalalari bo ’ yicha mavzular va
adabiyotlar ruyxati talabalarga takdim etiladi . Talaba , uz navbatida mustaqil
tayyorlanib ma ’ ruza va referat shaklida uz bilimini namoyish etadi .
4

Fanni o ’ qitishda zamonaviy axborot va pedagogik texnologiyalar .
Dasturda kursatilgan mavzular ma ’ ruza , seminar shaklida olib boriladi ,
shuningdek , fanning dolzarb masalalari talabalarga mustaqil ish sifatida
uzlashtirish uchun beriladi . Fan zamonaviy pedagogik texnologiyalarning
“ Klaster ”, “ Bumerang ”, “ FSMU ”, “ Aqliy xujum ” singari metodlari orqali , xamda
slaydlar , multimediya namoyishlari bilan utkaziladi .
Dasturdagi mavzularning informatsion asosini fanga tegishli adabiyotlar ,
davriy adabiyotlar , internet ma ’ lumotlari tashkil kiladi .
Dasturdagi mavzularni utishda ta ’ limning zamonaviy metodlaridan keng
foydalanish , o ’ quv jarayonini yangi pedagogik texnologiyalar asosida tashkil etish
samarali natija beradi . Bu borada zamonaviy pedagogik texnologiyalarning
“ Klaster ”, “ Bumerang ”, “ FSMU ”, “ Akliy xujum ” metodlari , shuningdek ,
slaydlardan foydalanish , didaktik va roli ukish usullarini qo ’ llash nazarda tutiladi .
5

I BOB. ITALIYA HAQIDA UMUMIY MA’LUMOTLAR
1.1 Italiya qirolligining tarixi
Shimoliy va O rta Italiya shahar va qishloklarida ishlab chiqarishʻ
kuchlarining jadal rivojlanishi tufayli XI V – XVI -asrlarda dunyoda birinchi marta
ilk tovar-pul munosabatlari paydo bo lishi va rivojlani-shiga olib keldi.
ʻ XI V -asr
Shimoliy va O rta Italiyaning ayrim yirik shaharlarida yollanma ishchilar necha
ʻ
o n minglab ki-shiga yetdi, asosan movut to qimachiligida manufaktura paydo
ʻ ʻ
bo ldi.
ʻ XI V – XV -asrlarda xalq qo zg olonlari kuchayib borishidan cho chigan ʻ ʻ ʻ
"semiz" popolanlar shaharlarda respublika idora usulini tiraniya bilan
almashtirdilar. XV -asrda Florensiya, Milan, Bolonya, Ferrara, Urbino va b.
joylarda tiraniya mu-stahkam qaror topdi. XVI -asr 2-yarmida Italiyada reaksiya
kuchayishi, mulkdorlik munosabatlarining inqirozi va savdo-sanoat
munosabatlarining keng ildiz otishi Italiyada ma rifatparvarlik oqimini keltirib
ʼ
chiqardi. Savdo-sanoatning rivojlanishi va ma rifatparvarlik harakati Italiya
ʼ
tarixida yangi davr – chet el hukmronligiga qarshi kurash boshlanishiga sabab
bo ldi. 1789 – 94 yillarda Fransiyada bo lib o tgan inqilob Italiyadagi inqilobchilar
ʻ ʻ ʻ
faoliya-tini kuchaytirdi. Fransiyadagi kabi Italiyada ham yakobinchilar harakati
paydo bo ldi. 1796–97 yillardagi Napoleon yurishidan so ng Italiya Respublikasi
ʻ ʻ
(1797) tuzildi. 1799 yil A. V. Suvorov armiyasi fransuz armiyasini Italiyadan surib
chikardi. Lekin 1800 yil Napoleon armiyasi Italiyaga yana bostirib kirdi. Pyemont,
Liguriya, Toskana, Papa viloyatlari Fransiyaga qo shib olindi, Sizalpin (1802
ʻ
yildan Italiya) Respublikasi Italiya qirolligiga aylantirildi (Napoleonning o zi
ʻ
imperator edi). Shunday qilib, butun Italiya (Sardiniya va Sitsiliya o.laridan
tashkari) Fransiya qo l ostida birlashtirildi. 1814 yildan Italiyada Fransiya
ʻ
hukmronligiga karshi kurashuvchi tashkilotlar tuzila boshladi. Napoleon
imperiyasi yemirilgach, Vena kongressi (1814–15) mamlakatning Avstriyaga
karamligi va ko plab qirolliklarga bo linganligini rasmiylashtirdi. 19-asr 40-
ʻ ʻ
yillaridan Lombardiya, so ngra Pyemontda sanoat inkilobi boshlandi
ʻ 2
.
2
Jahon tarixi. (G’arb mamlakatlari 1640-1918 yy). O’quv-uslubiy qo’llanma.Tuzuvchi Xolliev A.G. T. 2002.
6

1848–49 yillarda inqilob sodir bo ldi. Fransiya, Avstriya hamda Italiyaʻ
zamindorlari til biriktirib, inqilobni bostirdi, oldingi tartiblarni tikladi. 1860 yil
may oyida J. Garibaldi uyushtirgan harbiy yurish Italiyani birlashtirishda muhim
rol o ynadi. Avstriya zulmidan ozod qilingan yerlar Pyemontga birlashtirildi, 1861
ʻ
yildan Pyemont birlashgan Italiya qirolligi deb yuritildi. 1870 yilga kelib Italiya
birlashtirib bo lindi va u bosqinchilik yo lini tuta boshladi. Italiya Germaniya va
ʻ ʻ
Avstriya-Vengriya bilan birga Uchlar ittifoqini tuzdi (1882). Italiya qo shinlari
ʻ
1889–90 yillarda Somali va Eritreyani bosib oldi, lekin Efiopiyada qaqshatqich
zarbagaduch keldi. 1911 – 12 yillardagi Italiya turkiya urushi natijasida Italiya
Liviyani bosib oldi. 1916 yil 27 avgustda Italiya Germaniyaga qarshi urush e lon
ʼ
qildi. Urush mamlakat iqtisodiyotiga katta zarar keltirdi. Urushning og ir oqibatlari
ʻ
va iqtisodiy tanglik Italiyada g alayonlar boshlani-shiga olib keldi. Ayniqsa, Turin
ʻ
ishchilarining qo zg oloni juda kuchli bo ldi. Inqilobiy kuchlarning tarqoqligidan
ʻ ʻ ʻ
foydalangan aksilinqilobchi unsurlar hokimiyat tepasiga 1922 yil 31 dekabrda B.
Mussolinini keltirib qo ydi. Mussolini hukumati demokratik kuchlarga qarshi
ʻ
kurash boshladi. 1929–33 yillardagi jahon iqtisodiy bo hroni Italiya iqtisodiyotini
ʻ
mushkul ahvolga solib qo ydi. Shunga qaramay, Mussolini hukumati mamlakatni
ʻ
harbiylashtiraverdi va yangi urushga hozirlik ko ra boshladi. 1935 yil 3 oktabrda
ʻ
Italiya urush e lon qilmasdan Efiopiyaga hujum boshlab, 1936 yilning may oyida
ʼ
uni va 1939 yilda Albaniyani bosib oldi. Italiya Millatlar Ittifoqidan chiqib,
"Antikomintern pakti"ga qo shildi (1937) va gitlerchilar Germaniyasining asosiy
ʻ
ittifokchisiga aylandi. 1940 yil oktabrda Italiya Gretsiyaga, 1941 yil aprelda
Yugoslavi-yaga hujum qildi. 1941 yil 22 iyunda Italiya sobiq SSSRga urush e lon
ʼ
qildi, sharqiy frontga italyan ekspeditsion korpusi (1942 yildan armiya)ni yubordi.
Lekin 1943 yil Italiya qo shinlari sobiq Sovet armiyasi tomonidan tor-mor qilindi.
ʻ
Sitsiliyaga Angliya-Amerika qo -shinlari bostirib kirdi. Bu vokealar Mussolini
ʻ
siyosatining inqirozga uch-rashiga va hukumatning marshal P. Badolo ko liga
ʻ
o tishiga sabab bo ldi (1943 yil 25 iyul). Badolo Angliya-Amerika qo mondonligi
ʻ ʻ ʻ
bilan yarash (so zsiz taslim bo lish) shartnomasiga yashirincha imzo chekdi.
ʻ ʻ
Bundan xabardor bo lgan Germaniya Italiyaning katta qismini bosib olib,
ʻ
7

Mussolini boshliq qo g ir-choqhukumat tuzdi. 1943 yil kuzidan italyan xalqiʻ ʻ
ozodlik uchun kurash boshladi. Nihoyat, 1944 yil aprelda barcha antifashist
partiyalarning vakillaridan iborat yangi hukumat (Badolo boshliq) tuzildi.
Umumxalq qurolli ko zg oloni natijasida 1945 yil aprelda mamlakat fashistlardan
ʻ ʻ
ozod bo ldi. 1946 yil 2 iyunda respublika e lon qilindi.
ʻ ʼ
Italiya–1945 yildan BMT a zo-si. 1992 yil 10 yanvarda O zbekiston
ʼ ʻ
Respublikasi suve-renitetini tan oldi va o sha yil 24 martda diplomatiya
ʻ
munosabati o rnatdi. Milliy bayrami – 2 iyun – Respublika e lon qilingan kun
ʻ ʼ
(1946); 1977 yildan 2000 yilgacha iyunning birinchi yakshan-basida nishonlangan.
Trir shahri devorlarining shi-moliy darvozasi (qurilish 180 yilda boshlangan,
ammo nihryasiga yetmagan).
8

1.2 Italiyaning xvii asr oxiri - xviii asr boshlaridagi ijtimoiy iqtisodiy
ahvoli.
XVI asrdayoq Janubiy Evropa mamlakatlari bo’lgan Italiya va Ispaniya
siyosiy jihatdan o’zaro bog’liq bo’lib, Italiyaning katta qismida ispan
Gabsburglarining hukmronligi o’rnatilgan edi. Mamlakat shimolida Pemont, O’rta
Italiyada Papa viloyati va 2 shahar-respublika - Genuya va Venetsiyadan tashqari
deyarli butun Italiya 2 asrga yaqin Ispaniya viloyatlari sifatida mavjud bo’lib turdi.
Ispanlar hukmronligi Italiyani juda ko’p urushlarga giriftor qilishdan tashqari,
uning iqtisodiy va madaniy rivojlanishiga kuchli ta’sir ko’rsatdi, mamlakatda
feodal reaktsiyaning tarqalishi va mustahkamlanishiga ko’maklashdi.
Italiyada XVI asrda boshlangan feodal reaktsiyasi butun XVII asrda va
qisman XVIII asrda ham davom etdi. XVIII asrga kelib Italiya Evropadagi savdo
gegemonligini yo’qotdi. Sanoat ishlab chiqarishi ham keskin qisqarib ketdi. CHet
elliklarning hukmronligi zulmi, siyosiy tarqoqlik, iqtisodiy jihatdan qoloq, doimiy
urushlar girdobida qolgan Italiyaning ahvoli og’ir edi. XVII asrning ikkinchi
yarmida ham Italiya davlatlari o’rtasidagi o’zaro urushlar to’xtamadi.
Frantsiyaning Gabsburglarga qarshi olib borgan urushlari ham asosan Italiya
hududlarida kechdi.
Italiya ayniqsa ispan merosi uchun bo’lgan urush davrida (1701-1713) juda
katta talofat ko’rdi, uning hududi frantsuz-ispan va Avstriya qo’shinlari o’rtasidagi
jang maydoniga aylandi. Bu urushda kim g’olib chiqishiga qaramasdan italyan
shaharlari tovon to’lashga majbur qilinardi, dehqonlar esa bosqinchilar tomonidan
talanar, ularning ekin maydonlari payhon qilinardi. Italiya davlatlari hukmdorlari
esa urushayotganlarning goh u guruhiga, goh bu guruhiga qo’shilib, o’z fuqarolari
boshlariga katta kulfatlar olib kelardilar.
Ispan merosi uchun olib borilgan urush 1713 yilda Frantsiyaga qarshi
davlatlar ittifoqining g’alabasi bilan yakunlandi. Ispanlar va frantsuzlar Apennin
yarim orolidan haydab chiqarildi. Lekin tarqoq va vayron qilingan Italiya ularning
mag’lubiyatidan o’z mustaqilligini qo’lga kiritish uchun foydalana olmadi. 1714
yildagi Rashtadt sulhiga ko’ra Ispaniyaning Italiyadagi mulklari (Neapol qirolligi,
9

Milan gertsogligi, Toskana va Sardiniya oroli) va u bilan birgalikda yarim oroldagi
hukmronlik Avstriya qo’liga o’tdi. Bir chet elliklarning zulmi ikkinchisi bilan
almashdi.
Ispan Burbonlari o’zlarining Italiyadagi mulklarining qo’ldan ketishiga rozi
bo’lmadilar. Shuning uchun ular Italiyaga qarshi bir necha marta bosqinchilik
urushlari olib bordilar. Ispan Burbonlari bilan Avstriya Gabsburglari o’rtasidagi
urushlar Italiya territoriyasida to 1748 yilgacha davom etdi.
1746 yilda Avstriya qo’shinlari Genuyaga yaqinlashdi, hukumat ularga
qarshilik ko’rsatmay, shahar darvozalarini ochib berdi. Avstriyaliklar shaharga
juda katta tovon soldilar va kambag’al aholini tahqirladilar.
Shahar aholisi avstriyaliklarga qarshi qo’zg’olon ko’tardi, shahar
zodagonlari ularga qurol berishdan bosh tortdi, lekin qo’zg’olonchilar
qurolxonalarni bosib olib, qurollandilar, ularga shahar atrofidagi dehqonlar ham
qo’shildi. 6 kun davom etgan qonli janglardan keyin avstriyaliklar shahardan quvib
chiqarildi. Genuya respublikasining mustaqilligi saqlab qolindi.
1748 yilda Evropa davlatlarining Axen sulh shartnomasiga muvofiq ispan
Burbonlari Italiyadagi kuchli ta’sirlaridan ozgina qismini saqlab qolishga muvaffaq
bo’ldilar. Ular qaytadan barpo etilgan ikkala Sitsiliyadan (Neapol va Sitsiliya)
iborat mustaqil qirollik taxtiga ispan qiroli Filipp V ning o’g’li Don Karlosni
o’tqazdilar. Lekin yarim orolning shimolida avstriyaliklar hukmronligi mustahkam
o’rnatildi: Lombardiya Avstriya imperiyasi tarkibiga kirdi, Toskana taxtiga
Gabsburglar xonadoni vakili o’tirdi. Savoyya qirolligi endi Savoyya, Sardiniya va
Pemontdan tashkil topdi. Boshqa italyan davlatlarining ahvoli va chegaralari
deyarli o’zgarmadi va Italiya XVIII asr o’rtalariga kelib ham chet davlatlarning
fitna va agressiyalari oldida himoyasiz kichik davlatlar konglomerati (yig’indisi)
bo’lib qolaverdi.
XVII asrning ikkinchi yarmi va XVIII asr boshlarida Italiya iqtisodiyoti
og’ir tanazzulni boshdan kechirdi. Chet el bosqinchilari olib borgan urushlar,
mamlakat ichkarisidagi o’zaro janjallar qishloq xo’jaligi va sanoatni xonavayron
qildi. Bir vaqtlar shaharlarida kapitalizm tug’ilib rivojlangan Italiya XVIII asr
10

o’rtalarida agrar mamlakat bo’lib qoldi. Shimoliy Italiyada ishlov beriladigan
erlarning 2/3 qismi va Markaziy hamda Janubiy Italiyada 9/10 qismi diniy va
dunyoviy feodallar qo’lida edi. Janubdagi ba’zi latifundiyalarda o’n minglab aholi
yashardi.
Qishloq xo’jalik texnikasi juda qoloq, hosildorlik past edi, juda ko’p erlar
ekilmasdan qolar, mamlakatda g’alla etishmas va chetdan keltirilar edi.
Er egalari o’z xo’jaliklarini to’g’ri, ratsional yurgizish haqida o’ylamas
edilar. Dvoryanlar o’z erlarini kichik uchastkalarga ajratib, ijaraga berardilar,
ijarachilar hosilning yarmini, ba’zan 2/3 qismini to’lashga majbur bo’lardilar va
turli xil majburiyatlarni bajarar edilar. Dehqonlar o’z senorlariga uylarida tovuq,
cho’chqa boqqanligi, mol so’yganligi, axlatlarni chiqarib tashlaganliklari uchun
ham to’lov to’lashga majbur edilar. Bulardan tashqari dehqonlar davlatga va
cherkovga soliq to’lashga majbur edilar. Janubiy Italiyada dehqonlar zimmasidagi
har xil soliqlar, majburiyatlar va to’lovlarning soni yuzdan oshib ketardi. Sitsiliya
qirolligi va Toskanada krepostnoy qaramlik sarqitlari saqlanib qolgan edi. Bu erda
erga birkitilgan dehqonlar toifasi mavjud bo’lib, ular qochib ketishga harakat
qilsalar, senorlar ularni umrbod qamoqqa mahkum qilardilar.
Italiya davlatlari o’zlarining Shimoliy va Markaziy Evropaning Levant
(SHarq) bilan bo’ladigan savdo yo’llarida joylashishdek qulay geografik
imkoniyatlaridan foydalana olmasdilar. Genuyada ham, Venetsiyada ham, ikki
Sitsiliya qirolligida ham dengiz yo’llarining xavfsizligini ta’minlay oladigan kuch
va imkoniyatlar yo’q edi. O’rtaer dengizida turk va barbar (SHimoliy Afrikalik)
qaroqchilari hukmronlik qilardilar. Sharqiy O’rtaer dengizi bozorlarida ilgari
hukmronlik qilgan italyan savdogarlarini G’arbiy Evropaning rivojlangan savdo
firmalari siqib chiqara boshladi.
Italiyaning o’zida dehqonlarning og’ir ahvoli sanoat mahsulotlarining
sotilishiga halaqit berib, ichki bozorning rivojlanishiga to’sqinlik qilardi. Ichki
bojxona bojlari tovar qiymatini deyarli 2 marta oshirib yuborardi. Har bir italyan
davlatlari o’rtasida emas, hatto har bir shahar o’rtasida bojxona zastavasi
o’rnatilgan edi. Janubiy Italiyaning o’zidagina 367 ta ana shunday bojxona
11

zastavasi bo’lib, uning 122 tasi davlatniki, 245 tasi xususiy edi. Neapolda tovarni
bir kvartaldan ikkinchi kvartalga olib o’tishda ham boj olinardi.
Buning ustiga yo’llarning yomonligi, yagona o’lchov va pul tizimining
yo’qligi, qonunlarning turli- tumanligi ham Italiyaning ahvolini yanada
yomonlashtirar edi va yagona umummilliy bozor tashkil topishiga katta g’ov
bo’lardi 3
.
Sanoat ham og’ir ahvolda edi, tsex korporatsiyalari o’zlarining turli talablari
bilan texnika taraqqiyotiga to’siq bo’lar edilar. Sanoat mahsuloti ishlab chiqarish
ham qisqarib ketdi. Milanda jun gazlama to’qish XVIII asr boshiga kelib XVII asr
boshidagidan 15 marta qisqardi. Kremonda XVI asrda 5 ming to’quvchilik stanogi
bo’lgan bo’lsa, 1749 yilda faqat 60 tasi qoldi, uning aholisi deyarli 4 marta
qisqardi. Sanoat tanazzullga uchradi, ishchilarning ko’pchiligi chet ellarga ko’chib
ketdilar.
Feodal reaktsiyasi mamlakatning ijtimoiy, siyosiy va madaniy hayotiga o’z
ta’sirini o’tkazgan edi. Jamiyat tabaqaviy to’siqlar bilan bir-biridan ajratilgan edi.
Imtiyozli tabaqalar hisoblangan ruhoniylar va dvoryanlar davlatga soliq to’lashdan
ozod qilingan edilar. Faqat dvoryanlargina armiya va davlat apparatida yuqori
lavozimlarni egallashlari mumkin edi. Ba’zi italyan davlatlarida dvoryanlar uchun
alohida sudlar va alohida qonunlar joriy qilingan edi. Jinoyat sodir qilgan
hunarmand bir umrga kemalarga eshkakchi qilib yuborilardi, jinoyat sodir qilgan
dvoryan esa engil jazo bilan qutulib qolardi.
Rim papasi homiyligi ostidagi ruhoniylar tabaqasi juda katta er-mulklarga
ega bo’lib, jamiyatda katta ta’sir kuchiga ega edilar. Mamlakat ruhoniylar,
monaxlar, iezuitlarga to’lib ketgan edi. Papa viloyatida butun hokimyat ularga
tegishli bo’lib, boshqa italyan davlatlarida boshqaruv ishlarida ularning ta’siri juda
katta edi. Lekin ruhoniylar tabaqasi ichida katta farqlar bor edi: prelatlar - cherkov
knyazlari o’z boyliklari va ta’sir kuchlari bo’yicha yirik dunyoviy feodallardan
qolishmas edilar, qishloqning kambag’al ruhoniylari esa dehqonlardan uncha farq
3
Jahon tarixi. (G’arb mamlakatlari 1640-1918 yy). O’quv-uslubiy qo’llanma.Tuzuvchi Xolliev A.G. T. 2002.
12

qilmas edilar, shahar klirlari esa italyan jamiyatining burjua elementlari bilan
bog’lanib ketgan edi.
II BOB. ITALIYANING MILLIY BIRLASHISH JARAYONLARI
2.1. Italiyada milliy davlat tuzish uchun kurash va milliy davlatning tashkil
topishi.
XVIII asr oxirida jamiyatning ilg’or kuchlari yangi, yagona va mustaqil
Italiya davlatini barpo etish uchun oshkora siyosiy kurashga kirishdilar. Italiya
tarixida XVIII asr oxiridan 1870 yilgacha davom etgan R I S О R J I M Ye N T О
(Tiklanish) davri boshlandi. Risorjimentoning boshlang’ich nuqtasi 1789 1794
yillardagi frantsuz buijua inqilobiga to’g’ri keladi. Xuddi shu davrda italyan
“yakobinchilari” Apennin yarim orolining turli burchaklarida feodalizmga,
avstriyaliklar hukmronligiga qarshi qaratilgan, respublika uchun boshlangan
ozodlik harakatiga rahbarlik qila boshladilar.
90-yillarning ikkinchi yarmida qo’shni Frantsiyaning Italiyaga siyosiy ta’siri
kuchaydi. 1796 yilda Napoleon Bonapart armiyasi antifrantsuz koalitsiyasi
qo’shinlariga zarba berish uchun Italiya hududiga kirdi. 1797-1799 yillarda
frantsuzlar yordami bilan Apennin yarim orolida 4 ta respublika - TSizalpin,
Liguriya, Rim, Neopolitan respublikalari tashkil topdi.
Lekin tez orada italyan vatanparvarlarining Frantsiyaga bo’lgan ishonchi
yo’qqa chiqdi. Frantsuz hukumati o’z chegarasida bir butun va kuchli Italiya
davlati paydo bo’lishini istamas edi va mamlakatda inqilobiy-demokratik
harakatning yanada yuksalishidan qo’rqardi.
Frantsuzlar Italiyani okkupatsiya qilgan kundan boshlaboq mamlakatni
talashga tushdilar. Ular Italiyadan san’at asarlarini, qimmatbaho metallar, oziq-
ovqat mahsulotlarini tashib keta boshladilar. Ular yangi respublikalar
13

hukumatlariga juda katta kontributsiyalar yukladilar. Natijada aholining ahvoli
yanada yomonlashdi.
Frantsuz okkupantlari italyan demokratlari o’tkazmoqchi bo’lgan
demokratik va ijtimoiy islohotlarga qarshilik ko’rsatdilar. Frantsuzlar asta-sekin
mamlakatda konstitutsion monarxiya o’rnatish tarafdorlari bo’lgan yirik italyan
buijuaziyasi va liberal dvoryanlarga tayana boshladilar. Ular demokratlarni taqib
qilishga o’tib, ularning klublarini yopib qo’yishar, gazetalarini taqiqlardilar.
Italiyada frantsuz bosqinchilaridan norozilik kuchayib bordi. Antifrantsuz
koalitsiyasi armiyasi yordamida 1799 yil bahorida frantsuzlar qo’shini Italiyadan
haydab chiqarildi.
1800-yilda Italiyaga qarshi frantsuzlaming yangi bosqini boshlandi va
buning oqibatida Italiya 15 yil mobaynida Napoleon hukmronligi ostida qoldi.
Uning shimoliy hududlari Frantsiya tarkibiga qo’shib olindi. Italiyaning katta
qismida Napoleon Bonapartning qarindoshlari hukmronlik qiluvchi davlatlar
tashkil topdi. Faqat Sitsiliya va Sardiniya orollarigina frantsuzlar asoratiga
tushmay qolgan edi.
Frantsuzlar hukmronligi o’rnatilgan joylarda kapitalizm rivojlanishini
tezlashtirgan bir qator muhim tadbirlar amalga oshirildi. Sanoatni rivojlanishiga
halaqit beruvchi tsex cheklashlari va bojxona bojlari bekor qilindi. Feodallar va
ruhoniylarning imtiyozlari bekor qilindi, cherkov erlarini sekulyarizatsiya qilish va
sotish amalga oshirildi, o’z davri uchun ilg’or hisoblangan Napoleon qonunlari,
Fuqarolik kodeksi joriy qilindi. Lekin bular frantsuzlar hukmronligining salbiy
tomonlarini yo’q qila olmadi. Frantsuzlar mamlakatni ochiqdan-ochiq iqtisodiy
talash bilan birga, Italiyani zo’rlab qit’a qamalida ishtirok qildirdilar, aholini
ommaviy ravishda Napoleon armiyasiga safarbar qildilar, italyan vatanparvarlari
va ilg’or kuchlarini ta’qib- quvg’in qilardilar.
Frantsuzlar hukmronligidan norozilik Janubiy Italiyada karbonariylar
harakatini yuzaga keltirdi. Ular rahbarligida 1812-1813 yilarda frantsuzlarga qarshi
qaratilgan bir necha qo’zg’olonlar bo’lib o’tdi. lekin bu qo’zg’olonlar
mag’lubiyatga uchradi.
14

Napoleon hokimyati halokatga uchragach, buyuk davlatlar 1815 yilda Italiya
taqdirini o’zlaricha hal qildilar. Vena kongressining qaroriga binoan Italiya
birlashtirilmadi, aksincha parchalab tashlandi. Mamlakat 8 qismga ajratildi - Ikki
Sitsiliya qirolligi, Papa viloyati, Toskana, Modena, Parma va Lukka gertsogligi,
Pemont qirolligi, Lombardiya va Venetsiya Avstriya imperiyasi tarkibiga
muxtoriyat huquqi bilan kirdi. Bu davr Italiya tarixida Restavratsiya davr
deyiladi va u orqaga qaytishni bildiradi. Barcha davlatlarda absolyutistik
monarxiya qayta tiklandi, reaktsion tartiblar o’rnatildi, Dvoryanlar va ruhoniylar
yana hukmron kuchga aylanib, ular inqilob va Napoleon davri olib kelgan barcha
yangiliklarni yo’q qilishga kirishdilar. Napoleon rejimining ag’darilishi Italiyani
milliy ozodlikga olib kelmadi, frantsuzlar zulmi o’rniga avstriyaliklar zulmi
o’rnatildi.
Asrning 20-30-yillarida butun Evropa bo’ylab inqilobiy yuksalish yuz berdi.
1820 yil iyulda Neopolitan karbonariylari qo’zg’olon ko’tardilar. Ikki Sitsiliya
qiroli Ferdinand I qo’zg’olonchilarga qarshilik ko’rsatmadi, konstitutsiyani
tasdiqlab, parlament chaqirishga ruxsat berdi. Qo’zg’olon rahbarlari shu bilan o’z
vazifalarini bajargan deb hisoblab, parlamentga xalq ommasi hayotiga doir hech
qanday masalani kiritmadilar. Natijada xalq ommasi inqilobdan chetlasha boshladi.
1821 yil fevralda Avstriya qo’shinlari Italiyaning janubiga yurish
boshladilar. Inqilobdan ko’ngli qolgan xalq ommasi dushmanga qarshi kurashga
ko’tarilmadi. Konstitutsion hukumat tomonidan to’plangan armiya esa tez orada
mag’lubiyatga uchradi. 23 martda bosqinchilar Neapolga kirib bordilar.
Shu yili mart oyida Pemontda ham karbonariylar qo’zg’oloni boshlandi.
Qirol Viktor-Emmanuil qochib ketdi. Karbonariylar konstitutsiya e’lon qildilar.
Lekin bu karbonariylar ham xalq ommasi bilan bog’lanmagan edilar. Natijada bu
erdagi qo’zg’olon ham Avstriya qo’shini tomonidan bostirildi.
Neapol va Pemontdagi qo’zg’olonlar bostirilgach, mamlakatda reaktsiya
kuchaydi. Barcha joyda karbonariylarni ommaviy ravishda ta’qib etish va qatl
qilish avj oldi.
15

Frantsiyadagi Iyul inqilobi (1830 y) ta’siri ostida 1831 yil fevralda Markaziy
Italiyada - Papa viloyati, Moden, Lukka, Parma gertsogliklarida qo’zg’olonlar
boshlanib ketdi. Bu erdagi hukmdorlar qochib ketgach, liberal dvoryanlar va
burjuaziyadan iborat vaqtli hukumatlar tuzildi. 1821 yil saboqlaridan kelib chiqib,
bu hukumatlar xalq uchun ba’zi tadbirlarni amalga oshirdilar (tuz narxini
pasaytirdilar, soliqlarni kamaytirdilar). Lekin pomeshchiklarning erlari
dehqonlarga berilmadi, busiz esa qashshoq va ersiz dehqonlarni inqilob
himoyasiga otlantirib bo’lmasdi.
1831 yil mart oyinig boshlarida Avstriya o’z qo’shinlarini Markaziy
Italiyaga yubordi. Inqilobdan hech nimaga erishmagan xalq ommasi dushmanga
qarshilik ko’rsatmadi. Mart oyining oxiriga borib Markaziy Italiyadagi inqilob
bostirildi.
Keng xalq ommasidan ajralgan holda amalga oshirilgan fitna va
qo’zg’olonlarning mag’lubiyatga uchrashi italyan inqilobchi-demokratlarini milliy-
ozodlik inqilobi va unda xalq ommasining ishtiroki masalasini qayta ko’rib
chiqishga olib keldi. 1831-1833-yillarda Risorjimento sahnasiga genuyalik
huquqshunos va filolog Juzeppe Madzini chiqdi. U bolalik chog’idanoq milliy
mustaqillik va ozodlik g’oyalari ta’sirida tarbiyalangan edi. Madzini karbonariylar
jamiyati faoliyatida ishtirok qilgani uchun 1831 yilda Italiyadan chiqarib
yuborilgan edi. U Marselda o’rnashib, “Yosh Italiya” nomli yagona umumitalyan
inqilobiy tashkilotini tuzdi. Bu tashkilotning asosiy maqsadi yagona Italiya milliy
davlatini barpo etish edi. Madzinining fikricha, shusiz italyanlarni millat qilib
birlashtirib ham, mamlakatni avstriyaliklar zulmidan ozod qilib ham bo’lmas edi.
Madzini Italiyaning kelajagini siyosiy erkinliklar, fuqarolar tengligi, umumiy
saylov huquqi o’rnatilgan respublika sifatida tasavvur etardi.
Madzini va uning hammaslaklari bu dasturni faqat inqilob yordamida “xalq
bilan va xalq uchun” amalga oshirish mumkin deb hisoblardilar. SHu bilan birga
Madzinining xalq ommasiga bo’lgan qarashlarida ziddiyatlilik mavjud edi, u
mamlakatni birlashtirish uchun bo’ladigan kurashda xalqni asosiy kuch deb bilardi,
ikkinchi tomondan esa u milliy kurashni quyi tabaqalarning ijtimoiy kurashiga
16

aylanishini istamasdi. U agrar masalani hal qilishdan o’zini olib qochardi, qishloq
aholisining ehtiyojlarini inkor etardi.
Butun mamlakat bo’ylab “Yosh Italiya”ning ta’siri o’sib bordi. Madzini va
uning safdoshlari mahalliy tashkilotlar rahbarlarini umumitalyan inqilobini
tayyorlashga yo’naltirdi. Lekin 1833-1834-yillar davomida qo’zg’olon ko’tarish
uchun qilingan bir necha urinishlar natijasiz tugagach Madzini va boshqa italyan
demokratlari yaqin orada italyan inqilobini amalga oshirib bo’lmasligiga
ishondilar.
30-yillarning o’rtalaridan italyan milliy-ozodlik harakatida mo’tadil-liberal
oqim oldinga chiqib oldi. Mo’tadil liberallar yuqoridan turib islohotlar orqali
amalga oshiriladigan o’zgarishlar Italiya uchun eng to’g’ri yo’l deb hisoblardilar.
Liberallar o’z dasturlarida iqtisodiyotdagi burjuacha o’zgarishlarga asosiy
e’tiborni qaratdilar. XIX asrning 20-30-yillarida mamlakatda, ayniqsa Shimoliy
Italiyada ijtimoiy-iqtisodiy jonlanish yuz berdi. Lombardiya va Pemontda yangi
agrotexnika asosida yuritiladigan yirik tadbirkorlik xo’jaliklari paydo bo’ldi, bu
erlarda doimiy ishlovchi qishloq xo’jalik ishchilari qatlami shakllandi.
Shimoliy Italiyada qishloq xo’jaligining rivojlanishi bu erda sanoatning
jonlanishiga ko’maklashdi, ipak, jun, ip-gazlama ishlab chiqarish jonlandi.
Markazlashgan manufakturalar paydo bo’ldi, texnika ancha takomillashdi,
mashinasozlikning dastlabki kurtaklari paydo bo’ldi. Bu yangiliklar XIX asrning
30-40- yillarida Italiyada sanoat to’ntarishi boshlanganligini ko’rsatar edi.
Qashshoqlashgan dehqonlar va hunarmandlardan tashkil topgan sanoat
proletariati hali kam sonli edi. SHahar aholisining asosiy qismini hunarmandlar,
kichik ustaxonalar ishchilari, may da savdogarlar tashkil etardi, ularning turmush
sharoiti og’ir edi. Yangi tarmoqlarda xotin-qizlar va bolalar mehnati keng
qo’llanilar edi 4
.
Markaziy va Janubiy Italiyada iqtisodiyot ancha orqada qolgan edi. Bu
erlarda kuchli darajada saqlanib qolgan feodalizm sarqitlari sanoatning
rivojlanishiga to’sqinlik qilardi.
4
Novaya istoriya (1640-1870). Pod red. A.L.Narochnitskogo. M. 1986
17

1846-1847 yillarda umumevropa miqyosida ro’y bergan sanoat inqirozi va
hosilsizlik Italiyada ham inqilobiy vaziyatni yuzaga keltirdi. Burjuaziya va liberal
dvoryanlarning muxolifati kuchayib, xalq g’alayonlari ko’paydi. Och odamlar
olomoni non do’konlarini, boy odamlarning uylarini ostin-ustun qilib tashlar,
hukumat qo’shini bilan to’qnashar edilar.
1848 yil 12 yanvarda Palermoda shahar hunarmandlari, ishchilar qo’zg’olon
ko’tardilar. Ularga dehqonlar ham qo’shildilar, qo’zg’olon butun Sitsiliyaga
yoyildi. Hukumat qo’shinlari qurollangan qo’zg’olonchilarga qarshi
muvaffaqiyatsiz kurash olib borgach, 5 kundan keyin orolni tashlab ketishga
majbur bo’ldilar.
Sitsiliya qo’zg’olonining g’alabasi haqidagi xabar Apennin yarim orolida
yashayotgan barcha aholini ruhlantirib yubordi. Barcha joylarda buijuaziya
tashabbusi bilan miting va namoyishlar o’tkazilib, ularning ishtirokchilari siyosiy
huquqlar, Konstitutsiya, Avstriya zulmidan ozod bo’lish haqidagi talablar bilan
chiqdilar. Xalq harakatidan cho’chib qolgan hukmdorlar 1848 yil fevral-martida
Lombardiya-Venetsiyadan tashqari barcha erlarda mo’’tadil liberallardan
hukumatlar tuzdilar va konstitutsiyalar joriy qildilar.
1848 yil martda Milanda qo’zg’olon ko’tarildi, ularga boshqa shaharlardan
ko’makchilar keldi, natijada 15 ming kishilik Avstriya armiyasi chekinishga
majbur bo’ldi. Lombardiyada burjuaziyadan iborat Vaqtli hukumat tuzildi.
Venetsiyada respublika tuzilganligi e’lon qilindi.
Lombardiya va Venetsiyada qo’zg’olonlarning g’alaba qozonishi butun
mamlakatda xalq ommasi faolligining o’sishiga va mustaqillik uchun kurashning
kuchayishiga olib keldi. Xalq taziyqi ostida Italiyadagi davlatlar hukmdorlari
Avstriyaga qarshi urush e’lon qilishga majbur bo’ldilar.
Italiya-Avstriya o’rtasidagi mustaqillik uchun bo’lgan birinchi urush
Evropada, xususan Avstriyada burjua inqilobi g’alaba qozongan, Italiyaning o’zida
xalqning vatanparvarlik harakati juda yuksalgan bir vaqtga to’g’ri keldi. Bunday
vaziyat Italiyaning g’alaba qozonishini ta’minlar edi.
18

Lekin burjua-demokratlarning kuchsizligi va xatolari, harakatga rahbarlik
qilishni o’z qo’llariga olmaganliklari, milliy-ozodlik harakatiga rahbarlik qilish
italyan davlatlari hukmdorlari qo’liga o’tib qolishi urushni mag’lubiyat bilan
yakunlanishiga olib keldi. Italyan davlatlarining birlashgan armiyasiga Pemont
qiroli Karl-Albert qo’mondon qilib tayinlangan edi.
Mag’lubiyatdan ruhan cho’kkan Avstriya armiyasi Lombardiyaning qiyin
yo’llari orqali chekinayotgan edi, bu armiyani qattiq bir zarba bilan tor-mor etish
mumkin edi. Lekin Karl-Albert bu urushda g’alaba qozongan xalq ommasining
kuchayishiga, Lombardiya va Pemontda respublika tuzilishiga olib kelishi mumkin
deb, dushmanga zarba bermadi. Italiyadagi boshqa davlatlar hukmdorlari esa
mamlakatning ozod qilinishi va birlashtirilishi o’zlarini taxtlaridan mahrum
qilinishga olib kelishini bilib, o’z qo’shinlarini jangga yuborilishini turli yo’llar
bilan kechiktirmoqda edilar.
Natijada Avstriya qo’shini chegaradan o’tib olib, o’zining jangovar saflarini
qaytadan tashkil etishga, yordamchi kuchlar, qurol-yarog’ olishga muvaffaq bo’ldi.
Aprel oyining oxirida Rim papasi Piy IX o’z qo’shinini frontdan chaqirib oldi,
undan keyin Toskaniyaning buyuk gertsogi ham o’z qo’shinini qaytarib oldi,
bularning hammasi Italiya birlashgan qo’shinlarining kuchsizlanishiga olib keldi.
1848 yil 25 iyulda Pemont armiyasi avstriyaliklar tomonidan tor-mor etildi
va Karl-Albert chekina boshladi. U 3 avgustda o’z qo’shini bilan Milan shahriga
keldi. Shahar ishchilari, hunarmandlar, mayda burjuaziya shaharni himoya qilishga
tayyor turgan edi. Lekin Karl-Albert Avstriya qo’shini qo’mondoni Radetskiyga
elchi yuborib, taslim bo’lish haqida kelishib olishga harakat qildi. Bundan xabar
topgan shaharliklar isyon ko’tarib, Karl-Albert joylashgan saroyni o’rab oldilar.
Tunda Karl-Albert saroydan qochib chiqdi va o’z qo’shiniga Milanni tashlab
chiqish haqida buyruq berdi. Tongda shahar burjuaziyasi Radetskiyga vakil
yuborib, tezroq kelib shaharni egallashni va ularni shahar aholisidan himoya
qilishni iltimos qildilar. “Shahar otalari” shahar darvozalarini avstriyaliklarga
ochib, ularni tantana bilan kutib oldilar. Shu bilan birinchi Italiya-Avstriya urushi
yakunlandi.
19

yil noyabrda italyan inqilobining yangidan yuksalish davri boshlandi.
Venetsiya, Florentsiya va Rim shaharlari bu harakatning markazlari bo’ldi. 1849
yil yanvarda xalq ommasining taziyqi ostida Papa viloyatida Ta’sis majlisi tashkil
qilindi. Xalq ommasi harakatida Manini, Montanelli, Gveratstsi, Garibaldi va
boshqalar faollik ko’rsatdilar. 1848 yil 9 fevralda Ta’sis majlisi Rim respublikasi
tuzilganligini e’lon qildi.
Rim respublikasi hukumati cherkov erlarini milliylashtirdi, ruhoniylarning
imtiyozlarini bekor qildi, boylar uchun majburiy zayom joriy qildi, xalqning eng
yomon ko’radigan soliqlarini bekor qildi, ishsizlarni ish bilan ta’minlash uchun ish
joylari yaratishga mablag’ ajratdi.
yil 12 martda Pemont qiroli Karl-Albert o’zining bo’shashib ketgan
mavqeini yaxshilash uchun Avstriyaga qarshi ikkinchi mustaqillik urushini
boshladi, lekin 10 kundan keyin mag’lubiyatga uchradi.
Aprel oyida Italiyadagi inqilobiy harakatlarni bostirish uchun frantsuz va
ispan qo’shinlari ham kirib keldi. Yomon qurollangan, harbiy ta’lim ko’rmagan 19
ming ko’ngilliga rahbarlik qilayotgan Garibaldi butun iyun oyi davomida 35 ming
kishilik frantsuz armiyasiga qarshi turdi va 1 iyulda Rimni tashlab chiqishga
majbur bo’ldi. 3 iyulda ichki va xalqaro reaktsiya kuchlari tomonidan
mag’lubiyatga uchragan Rim respublikasi quladi.
1849 yil 22 avgustda Italiyadagi inqilobning so’nggi o’chog’i bo’lgan
Venetsiyada ham inqilob Avstriya qo’shinlari tomonidan qonga botirildi.
asrning 50-yillarida Pemont italyan davlatlari ichida Avstriyaga qarshi faol
siyosat olib borgan yagona davlat edi 5
.
Frantsiya imperatori Napoleon III mamlakatda o’z mavqeining pasayib
borayotganini oldini olish uchun o’zini Italiyaning mustaqilligi va birligining
himoyachisi qilib ko’rsatmoqchi bo’ldi va Pemontga o’z yordamini taklif etdi.
1858 yil iyulda Pemont hukumatining boshlig’i Kavur Napoleon III bilan maxfiy
shartnoma tuzdi. Bu shartnomaga ko’ra frantsuz armiyasi Pemont armiyasi bilan
birlashib, Avstriyaga hujum qilishi hamda Lombardiya va Venetsiyani ozod
5
Novaya istoriya (1640-1870). Pod red. A.L.Narochnitskogo. M. 1986
20

qilishda yordam berishi kerak edi. Bu hududlar Pemont tarkibiga qo’shib olinib,
SHimoliy Italiya qirolligi tashkil topishi kerak edi. Napoleon esa Italiyadagi
Avstriya hukmronligini Frantsiya hukmronligi bilan almashtirishni rejalashtirib
qo’ygan edi.
Frantsiya va Pemont Avstriyaga qarshi urush e’lon qildi. 1859 yil iyunda
Avstriya armiyasi qattiq mag’lubiyatga uchrab, Lombardiya ozod qilindi.
Bu urush Italiyada xalq ommasining milliy-ozodlik harakatini kuchaytirib
yubordi. J.Garibaldi boshliq ko’ngillilar bataloni tuzila boshlandi.
Lekin Napoleon III bir butun va kuchli Italiya davlatini tashkil topishini,
xalq harakati Frantsiyaga ham yoyilishini istamas edi. Shuning uchun ham u
urushni tezroq tugatish tarfdori edi va urushni g’alaba bilan yakunlash haqidagi
va’dasiga qaramay, maxfiy ravishda Avstriya imperatori bilan uchrashib, u bilan
yarash sulhi tuzdi.
Pemont hukumati Frantsiya hukumatiga rasmiy ravishda protest bildirdi,
lekin urushni frantsuzlarsiz davom qildirishni istamadi. Bu hukumat urushda o’z
xalqiga suyanishdan qo’rqardi.
Yil noyabrda frantsuz va Pemont hukumatlari Avstriya bilan sulh
shartnomasini tuzdilar, unga ko’ra Lombardiya Pemontga o’tdi, Venetsiya esa
Avstriya qo’lida qoldi.
Yilda Italiyada milliy-ozodlik harakati yanada kuchaydi. Shu yili bahorda
Sitsiliyada qo’zg’olon ko’tarildi. Ular Garibaldidan yordam berishni so’radilar.
Garibaldi bir mingdan ortiq ko’ngillilar bilan (“Minglar ekspeditsiyasi”) yordamga
etib bordi. U qisqa vaqt ichida Sitsiliyaning asosiy shahri Palermoni va orolning
katta qismini qo’lga kiritdi. Garibaldi bu erda dehqonlarning jamoa erlarini bosib
olishiga qarshilik qilmadi, dehqonlarni bir qator soliqlardan ozod qildi, ozodlik
harakatida qatnashgan dehqonlarga jamoa erlaridan uchastka (hissa) ajratib berish
haqida farmon chiqardi. Bu esa Garibaldi qo’shiniga ko’plab dehqon
otryadlarining kelib qo’shilishiga sabab bo’ldi.
Lekin 1860 yil yozida dehqonlar endi faqat jamoa erlarinigina emas,
feodallaming xususiy erlarini ham tortib ola boshlaganlarida Garibaldi dehqonlar
21

chiqishlarini bostira boshladi. Bu esa dehqonlar bilan Garibaldi o’rtasidagi
ittifoqqa darz ketishiga, dehqonlarning Garibaldi otryadiga qo’shilishining
kamayib ketishiga olib keldi.
Garibaldi Burbonlarni Sitsiliyadan quvib yuborgach, qit’aga (Apenin yarim
oroliga) yurish qilishga tayyorlana boshladi. Bu vaqtda uning armiyasi 24 ming
kishidan iborat bo’lib, uning 3 mingi dehqonlardan, qolganlari ko’ngillilardan
iborat edi.
Xalq harakatidan qo’rqqan Pemont qiroli Viktor-Emmanuil Garibaldining
qit’aga kelmasligini talab qildi, lekin Garibaldi uning talabini bajarmadi va o’z
armiyasini 17 avgustda kemalarga yukladi.
Bu vaqtda Neapolda feodalizmga qarshi xalq qo’zg’oloni boshlanib ketgan
edi. Garibaldini bu erda shodiyonalik bilan kutib oldilar. Neapol qiroli
armiyasidagi askarlarning ko’pchiligi Garibaldi tomoniga o’tdi.
Yil sentabrda garibaldichilar Neapolga kirib bordilar. Janubiy Italiya ozod
etildi. Bu erda tashkil topgan hukumat xalq manfaatlarini ko’zlab bir qator
islohotlarni amalga oshirdi. Lekin dehqonlar orziqib kutgan qonun - feodallar
erlarini dehqonlarga bo’lib berish to’g’risida qonun chiqmadi. Inqilobiy hukumat
tarkibiga kirgan liberal dvoryanlar Garibaldi tomonidan chiqarilgan dekretlarni
ham amalga oshirishga to’sqinlik qildilar. Inqilobiy hukumatning agrar masalani
uzil-kesil hal qilmaganligi dehqonlarni garibaldichilar siyosatidan ko’ngli
sovushiga va ba’zi joylarda ularga qarshi aksilinqilobiy isyonlar ko’tarishlariga
olib keldi.
Janubiy Italiyada mehnatkashlarning faol harakatlaridan cho’chib qolgan
burjuaziya va liberal dvoryanlar Pemont bilan birlashishga va shu yo’l bilan
Garibaldi rahbarligidagi ozodlik harakatini to’xtatishga urindilar.
Garibaldi Pemont qiroli boshliq qo’shinni keng xalq ommasini kurashga
chaqirib va ularga yo’lboshchilik qilish orqali engishi mumkin edi. Lekin u
dehqonlar inqilobining dohiysi bo’lishini istamadi va bo’la olmas edi. U
janubliklarni Pemont bilan birlashishga chaqirdi, natijada Janubiy Italiyada
o’tkazilgan plebistsitda aholining katta ko’pchiligi Janubiy Italiyaning Pemont
22

bilan birlashishini yoqlab chiqdi. Garibaldi o’zini Janubiy Italiyada Viktor
Emmanuilning noibi sifatida qoldirishi haqidagi iltimosini hukumat rad qildi.
Pemont hukumati Garibaldi chiqargan inqilobiy-demokratik qonunlarni
bekor qildi, uning armiyasi tarqatib yuborildi. Qo’zg’olon ko’tarilgan qishloqlarga
jazo otryadlari yuborildi.
Yil aprelda yagona Italiya qirolligi tashkil topganligi rasmiy jihatdan e’lon
qilindi. Dastlabki davrda Venetsiya va Rim uning tarkibiga kirmagan edi.
Garibaldi 1862 yilda o’z tashabbusi bilan 2 ming ko’ngilli yordamida Rimni
ozod qilish uchun kurash boshlaganida Italiya qiroli Viktor Emmanuilning shaxsiy
buyrug’iga asosan to’xtatildi. Risorjimento qahramoni yarador bo’ldi va Sardiniya
yaqinidagi Kaprer oroliga surgunga yuborildi (bu orol generel
J.Garibaldi 1882 yilda vafot etguncha uning rezidentsiyasi bo’lib qoldi).
Garibaldichilarnig Rimni egallash uchun 1867 yilda uyushtirgan ikkinchi
ekspeditsiyasi ham to’xtatildi.
Venetsiya 1866 yilda Avstriya hukmronligidan ozod qilindi va Italiya
tarkibiga qo’shildi 6
.
1870 yilda Napoleon III o’z qo’shinini Rimdan olib ketishga majbur bo’ldi
va frantsuzlar madadidan mahrum bo’lgan papaning diniy hokimyati ag’darib
tashlandi. 1871 yilda Rim Italiyaning poytaxtiga aylandi.
Italiyaning birlashishi natijasida konstitutsion monarxiya tashkil topdi.
Italiya davlati chet davlatlar tomonidan e’tirof etildi va xalqaro munosabatlarning
muhim ishtirokchisiga aylandi.
6
Novaya istoriya (1640-1870). Pod red. A.L.Narochnitskogo. M. 1986
23

2.2 Italiya xviii asrda.
Asming ikkinchi yarmida Italiyada 40 yil davom etgan tinchlik davrida
iqtisodiyot va madaniyat yuksala bordi. Aholi soni o’sib, qishloq va shaharlar
kengaydi, qishloq xo’jalik mahsulotlari ishlab chiqarish ko’paydi, dehqonchilik
rivojlandi.
Dvoryan mulklarining meros bo’lib o’tishi, mayorat kabi feodal tartib-
qoidalar qishloqda burjuaziyaga erga ega bo’lishni qiyinlashtirar edi. Shuning
uchun ham kapitalistik tadbirkorlar yirik ijarachilik faoliyati bilan cheklanishga
majbur bo’lardilar. Feodal tartiblar hali buzilmasdan saqlanib qolgan va natural
xo’jalik hukm surayotgan Janubiy Italiyada shaharlik ijarachilar feodallar bilan
dehqonlar o’rtasidagi vositachiga aylangan edilar. Ularning bu erda paydo
bo’lishlari ahvolni yaxshilamada, aksincha dehqonlarni ikki tomonlama - ham
feodallar tomonidan, ham (ijarachi) vositachi-burjuaziya tomonidan asoratga
solinishini kuchaytirdi.
Shimoliy va qisman O’rta Italiyada shaharlarning o’sishi va qishloq xo’jalik
mahsulotlariga talabning o’sishi tufayli qishloq xo’jaligi tovarlilik xususiyatiga ega
bo’la bordi. Natural ijara to’lovi o’rnini pul egallay boshladi. Irrigatsiya ishlari
kuchaytirilib, botqoqlar quritilib, ekin maydonlari kengaytirildi.
Shimoliy Italiyada yirik er egalari va yirik ijarachilar o’z daromadlarini
ko’paytirish maqsadida o’z erlaridan dehqonlarni quvib yuborib, kapitalistik
shakldagi yirik fermalarni tashkil etib, batraklar mehnatidan foydalanishni yo’lga
qo’yadilar. Bu erlarda agrotexnika tadbirlari yaxshi yo’lga qo’yilib, hosildorlik
ko’tarildi, aynan shu erlarda, Lombardiyada boshqa erlardan ancha ilgari qishloq
burjuaziyasi va proletariati shakllana boshladi.
Sanoatda ham o’zgarishlar yuz berdi. Janubiy Italiyada sanoat hali ham
qishloq va hunarmandchilik xarakterida bo’lib, chuqur tanazzulgi boshdan
kechirayotgan bo’lsada, O’rta va SHimoliy Italiyada uning o’sishi ko’zga
tashlanmoqda edi. Shahar va qishloqlarda hunarmandlar soni o’sdi, ayrim
hududlarda gazlama, metall buyumlari, qog’oz, shisha va boshqa mahsulotlarni
24

ishlab chiqishga ixtisoslashish boshlandi. Milanda XVIII asr ikkinchi yarmida ipak
to’quvchi stanoklar soni 500 donadan 1400 donaga etdi.
Lombardiya, Pemont, Toskanada tarqoq manufakturalar soni ko’paydi,
XVIII asr oxiriga kelib Shimoliy Italiyada o’nlagan markazlashgan manufakturalar
ishlab turgan edi. Milanda 300 va hatto 400 ishchi ishlaydigan manufakturalar bor
edi. Italiya davlatlarining hukmdorlari yirik manufakturalar qurilishini
rag’batlantirib turardilar.
Lekin ichki bojlarning mavjudligi, davlat reglamentatsiyasi, mamlakatning
siyosiy tarqoqligi va ichki bozorning rivojlanmay qolganligi yirik sanoatni
rivojlantirish yo’lidagi to’siqlar edi. Buning oqibatida sanoat yana uzoq davrlar
mobaynida hunarmandchilik va tarqoq manufaktura holatida qolib ketdi.
Papa viloyatidagi dabdabali ibodat marosimlari va cherkov knyazlarining
boy-badavlat hayoti oddiy xalqning o’ta qashshoqligi, chuqur iqtisodiy va madaniy
tanazzul bilan keskin tafovutda edi. Bu erda sanoat va savdoni rivojlantirish uchun
hech qanday imkoniyat yo’q edi. Italiya darajasida olganda ham bu kichik va qoloq
davlat o’zining ilgarigi siyosiy ta’sirini yo’qotgan bo’lsada xalqaro ig’vogarlik va
papa reaktsiyasining markazi bo’lib qolgan edi. XVIII asrda ham bu erda
inkvizitsiya hukmronlik qilar, “dahriy”larning kuydirilgan jasadlari Rim
ko’chalarida osib qo’yilardi.
Bir vaqtlari boy va qudratli savdo respublikalari bo’lgan Venetsiya va
Genuya o’zlarining ilgarigi qudratlarini yo’qotgan edilar. Ularning savdo va
sanoati tobora ko’proq tanazzulga yuz tutmoqda edi. Genuya respublikasi
hukumati o’zining bekor qolgan savdo flotini chet ellik ishbilarmon tadbirkorlarga
ijaraga berishga majbur edi. Genuyalik savdogarlar o’z tadbirkorlik faoliyatlarini
davom ettirish uchun keng imkoniyatlar mavjud bo’lgan Milan, Neapol, Turinga
ko’chib borib joylashardilar.
Turklar bilan bo’lgan urushda mag’lubiyatga uchragan Venetsiya 1718
yildagi Pojarevats sulhiga ko’ra Bolqon yarim orolidagi deyarli barcha mulklaridan
mahrum bo’ldi va o’zining ilgarigi shuhrati va “dengizlar malikasi” degan nomini
qayta tiklashga harakat ham qilmadi.
25

Italyan davlatlari ichida ancha yirigi bo’lgan Toskana buyuk gertsogligining
poytaxti bo’lgan Florentsiya ham inqirozga uchrab, O’rta Italiyaning sanoat va
madaniyat markazi sifatidagi shuhratini yo’qotdi. 1735 yilda Frantsiya va Avstriya
Toskanani Mariya Tereziyaning eri, Muqaddas Rim imperiyasi taxtiga nomzod
Frants Lotaringskiyga berishga kelishib oldilar. 1738 yildan boshlab Frants o’z
noiblari orqali Toskanani boshqara boshladi, uning asosiy faoliyati bu erdagi
mablag’larni Venaga tashib ketishdan iborat bo’ldi. Bir vaqtlar gullab yashnagan
o’lka avstriyaliklar hukmronligi ostida vayronaga aylandi. Toskana shaharlarida
Avstriya qo’shinlari joylashtirildi. Toskana nomiga mustaqil davlat hisoblansada
aslida Avstriya viloyatlaridan biriga aylandi.
Asr o’rtalaridan boshlab Lombardiya (sobiq Milan gertsogligi) nafaqat
amaliy jihatdan, balki huquqiy jihatdan ham ana shunday provintsiyaga
aylantirilgan edi. XVIII asr birinchi yarmidagi urushlar natijasida Lombardiyaning
hududlari yanada qisqardi. Uni Venadan yuborilgan gubernatorlar boshqarardi.
Venetsiyani hisobga olmaganda Pemont XVIII asrda Italiyada mustaqil
siyosat olib borayotgan yagona davlat edi. Pemont gertsoglari Italiyada urush olib
borayotgan davlatlar o’rtasida ustomonlik bilan siyosat olib borib, o’z mulklarini
ancha kengaytirib olishga erishdilar. Utrext va Rashtadt sulhlari bo’yicha (1713-
1714) gertsog Viktor Amedey II o’z mulklariga Sitsiliyani qo’shib oldi va qirol
unvoniga ega bo’ldi. U tez orada Sitsiliyani avstriyaliklarga berishga majbur
bo’lgan bo’lsada, uning o’rniga Sardiniyani (1720 y.) oldi va qirol unvonini saqlab
qoldi. Shu tariqa Evropa xaritasida kelgusida Italiyaning siyosiy hayotida katta rol
o’ynagan Sardiniya qirolligi paydo bo’ldi.
Asrning 60-70 yillarida italyan davlatlarining hukmdorlari “Ma’rifatli
absolyutizm” g’oyalari asosida bir qancha mo’’tadil islohotlarni amalga oshirdilar.
“Ma’rifatli absolyutizm” siyosati ijtimoiy hayotning turli tomonlarini o’z ichiga
olgan edi. Italiyalik hukumatlar tashqi savdoga homiylik qilar, markazlashgan
manufakturalarni ochishga mablag’ ajratishar va ularni qo’llab-quvvatlardilar.
Toskana, Lombardiya, Pemontda botqoqliklar quritilib, yo’llar yaxshilandi. Bir
qator davlatlarda ichki bojxonalar soni kamaytirildi, savdo-sotiq tartibga solindi,
26

Lombardiya va Toskanada tsexlar bekor qilindi. Qonunlarni tartibga solish
boshlandi, jismoniy azob berish bekor qilindi.
Bir qator davlatlarda ruhoniylarning imtiyozlarini cheklashga harakat
qilindi. Qashshoq dehqonlar tomonidan tez-tez ko’tarilib turadigan qo’zg’olonlar
hukumatlarni dehqonlar ahvolini biroz bo’lsa ham yaxshilashga majbur qildi.
Janubiy Italiyada dehqonlarning soliqlari biroz kamaytirildi. Boshqa davlatlarda
dvoryanlarning imtiyozlari cheklab qo’yildi. Toskanada krepostnoy dehqonlar er
berilmasdan shaxsan ozod qilindi.
“Ma’rifatli absolyutizm” islohotlari Italiyaning hamma davlatlarida ham
amalga oshirilgani yo’q. Bunday islohotlar Papa viloyati va Genuyada umuman
o’tkazilmadi, Venetsiyada esa islohotlarning faol tarafdorlari turmalarga tashlandi.
Islohotlar faol amalga oshirilgan joylarda ham u mo’’tadil va murosachilik
xarakteriga ega bo’ldi 7
.
Italiyada amalga oshirilgan “Ma’rifatli absolyutizm” islohotlarining maqsadi
burjuaziya muxolifatini karaxt qilish, xalq ommasini sadaqalar berish yo’li bilan
tinchlantirish, puturdan ketgan feodal monarxiyasi tuzumini yangilash va
mustahkamlash edi. Lekin yirik dvoryanlar bu siyosatni o’zlarining tor tabaqaviy
manfaatlari va imtiyozlariga qarshi qaratilgan deb baholadilar. Feodallarning qat’iy
noroziliklari va talablari ostida XVIII asrning 90-yillarida islohotlar to’xtab qoldi,
ba’zi joylarda hatto orqaga qaytish yuz berdi, masalan, Parmada ilgari bekor
qilingan inkvizitsiya qayta tiklandi.
“Ma’rifatli absolyutizm” siyosatining umumiy natijalari juda kam
ahamiyatga ega bo’lib chiqdi va xalq ommasi hamda buijuaziyaning noroziligi
kuchayib bordi. Dehqonlar qo’zg’olonlari ko’paydi.
7
Novaya istoriya (1640-1870). Pod red. A.L.Narochnitskogo. M. 1986
27

XULOSA
Biz yuqorida Italiya qirolligining tarixi , qanday barpo etilganligi va
Italiyada qanday voqealar yuz berganligini hamda milliy birlashish jarayonlarida
qanday bosqichlardan o’tganligini ko’rib o’tdik. Endi Italiya haqida ba'zi qiziqarli
ma'lumotlarni ko'rib chiqamiz.
Italiya - ehtiros, sharob, makaron, moda va erkaklar mamlakati. U ikki o'nlab
hududlarga bo'linadi. Ulardan birini ko'rgach, siz mamlakat haqida hamma narsa
bilib oldingiz. Italiya sayohatchilar uchun doimiy ravishda yangi yuzlarni ochadi.
Har bir viloyat o'z an'analari, oshxonalari, turmush tarzi, ideallari va madaniyati
uchun qiziqarli. Italiyaga oid eng qiziq faktlarni taqdim etamiz, bu esa bu sehrli
mamlakat haqida ko'proq ma'lumotga ega bo'lishga yordam beradi.
Italiyada haqiqiy oziq-ovqat kitobi uzoq vaqtdan beri o'rnatildi. Odamlar
soatlab oziq-ovqat, restoranlarda, ko'chalarda va telefonda gaplashadi. Bugungi
kunda odamlar qanday ovqatlanayotgani an'anaviy "siz qanday?" Degan savolga
javob berishi mumkin. Odatda, ularga javoblar to'g'ri keladi, ya'ni agar siz yaxshi
ovqatlanishni boshlasangiz, unda hamma narsa mukammal tartibda bo'ladi.
Italiya taomlari sayyohlarning ko'pchiligi bilan mashhur, lekin ba'zan siz bir
oz dam olishni xohlaysiz. Bu erda muammoga duch kelish kerak: mamlakatda
boshqa xalqlarning oshxonalari bilan bir nechta restoran bor. Biroq, bu qiyinchilik
«faqat bir narsani eyishni» istaganlar uchun noyob bo'lmaydi. Italiya haqida
qiziqarli ma'lumotlar: mamlakatning barcha restoranlari 60 daqiqa - soat 12.30dan
13.30gacha. Kechki ovqat vaqti 19.30 dan. Ikkaladan keyin och bo'ladigan bo'lsa,
sendvichlar bilan xursand bo'lishingiz kerak. Faqat istisno, ayniqsa sayyohlar
uchun bir nechta "yomon" restoran. Ikki yarimdan keyin ham tushlik qilishlari
mumkin.
Italiyaliklar ma'lum mahsulotlarning uyg'unligiga juda sezgir. Tabiiyki,
yo'lovchilar ko'pincha noto'g'ri qoidalarni buzishadi. Muvaffaqiyatsiz natijalar
natijasida, mahalliy aholi ko'ra, oziq-ovqat mahsulotlarini birlashtirish sizning
manzilingizdan hatto nafratlangan masxara ham ko'rish mumkin. Quyida ba'zi
misollar keltirilgan:
29

- Cappuccino faqat ertalab mast bo'ladi. Ovqatlanish uchun stakan ichish
orzusi noo'rin va hatto sharmandali hisoblanadi.
- Salat - bu issiq taomdan so'ng taqdim etiladigan piyola. Aperatif sifatida
ishlatilmaydi.
- Yo'lga layoqatsiz kombinatsiya - baliq va pishloq.
- jinoyatga teng keladigan harakat makaron yoki pizza uchun ketchupni
qo'shishdir.
Turistlar ko'pincha o'zlariga nisbatan passiv-nomusli munosabatda bo'lishlari
kerak. Biror kishi tashqi ko'rinishga emas, italyancha ko'rinishga ega bo'lsa,
ehtimol do'kondagi eng yomon pishloq oladi, bundan tashqari, u shubhali to'la
xushmuomala ko'rinish bilan amalga oshiriladi. Ba'zi sayohatchilarning
ta'kidlashicha, siz qahva ingliz tilida buyurtma qilsangiz, jonli sharob ko'pincha
ikki barobar qimmat turadi.
Ko'pincha begona odamlar bir-birlaridan so'rashgan birinchi savol:
"Qaerdansiz?" Bu suhbatni boshlash uchun emas, balki muloqot strategiyasini
tanlash imkoniyati.
Italiyada xaritada Rimdagi poytaxti bilan taniqli sapojka shaklida bizdan
oldin paydo bo'ladi. Biroq, davlat aholisi vatanini juda boshqacha tarzda
ifodalaydi. Ular uchun sanoat Shimoliy va janubiy shtatlar mavjud.
Aholisi aniq belgilarga ega. Eng keng tarqalgan stereotiplarning misollari:
"U seni qayta chaqirmadi? "Siz Venesiyadan nimani kutgandingiz?", "Hech
qayg'urmaydi, u faqat Piedmontdan kelgan, har kim ham shunday yo'l tutadi", "Bu
bechora iste'molchi jurnali, u Milanda chop etiladi."
Turli shaharlardagi tug'ilganlarning ayrimlari yashirincha aniq nomlar bilan
belgilanadi. Shunday qilib, Gennaro yoki Pasquale, ehtimol Rimda Naples, Lavinia
va Prisca'da tug'ilgan. Albatta, italiyalik neytral variantlar mavjud, masalan, Mario
yoki Francesco, lekin ota-onalarning aksariyati o'z sohalarida an'anaviy nomlarni
tanlaydi.
Bir millat, italiyaliklar ikkita holatda - futbol o'yinlarini tomosha va chet
eldagi turistik guruhning bir qismi sifatida.
30

Yuqorida ta'kidlanganidek, mazkur mamlakat uning birlashishi bilan ajralib
turmaydi. Ammo baribir har bir kishi uchun emas, balki italiyaliklarning
ko'pchiligi uchun xarakterli xususiyatlar mavjud. Shunday qilib, xorijiy
sayohatchilar ilk bor ushbu quyoshli mamlakat aholisining ajoyib jodugarligiga
e'tibor berishadi. Ba'zilar ta'lim tizimini, ba'zilari esa iqtisodiyotni ayblaydi, ammo,
albatta, bu hodisaning aniq sababini aniqlash qiyin. Italiyaliklarning aksariyati
o'ttiz besh yoshdan so'ng hatto ota-onasining uyini tark etishga shoshilmaydi va
hech kim ularni qoralmaydi.
- Bu eng aholi evropalik mamlakat. Har kvadrat kilometrda ikki yuz bir kishi
bor.
- Rocco ismli it, Toskana shahrida bir yarim kilogramm trüfni topdi. 2007
yilda muhim voqea yuz berdi. Aniqlash uchun kim oshdi savdosida 333 ming
dollar jarima to'langan.
- Italiya haqida gapirganda, Rim Universitetini eslay olmaymiz. Bu
sayyoradagi birinchi oliy o'quv yurtlaridan biri (tashkil etilgan yili 1303).
- Yer faunasi va florasining aksariyati ko'p asrlik erlarni etishtirish va aholi
zichligi juda yuqori bo'lgani sababli g'oyib bo'ldi.
- Italiyaning ta'rifini davom ettiramiz, Yevropada eng baland (4807 m) tog '-
Oq - bu mamlakatda joylashganini ta'kidlaymiz. Rossiyada uning nomi yanada
mashhur - Mont Blanc.
- Italiyaning eng keng tarqalgan familiyasi Rousseau.
Qadimgi Rimliklar tomonidan qurilgan amfiteatr. Ikki ming yillik pushti
marmar qurilishining ajoyib hajmi poytaxt aholisi va mehmonlariga yoqadi.
Uning buyukligi bilan hayratlanadigan vulkan, sayyohlar Neapolga qachon
kelishganini birinchi bo'lib ko'radi. Bu nafaqat eng mashhur, balki shaharning eng
xavfli ko'rinishidir.
Gothic uslubidagi ajoyib bino, Milan shahriga tashrif buyuradigan
sayohatchilarni befarq qoldirmaydi. Ushbu sobor dunyodagi eng yirik hisoblanadi.
Shu bilan birga, u erda qirq mingga yaqin odamlar qolishi mumkin. Bundan
tashqari, tashqi va ichki bezakning go'zalligi hali ham teng emas.
31

Rimning nafaqat Rimda, balki butun Italiyadagi taniqli nomenkasi Neroning
noqonuniy hukmdori haykali oldida o'rnatilgani sababli hozirgi nomini topdi.
Aslida Flavian amfiteatr deb nomlangan.
Ushbu opera uyi uch asr mobaynida Milanning aristokratlarining uchrashuv
nuqtasidir. Ko'plab go'zallik ustalari uni ziyorat qilishni orzu qiladi. La Scala
hashamatli ho'llangan. Ichki bezak - birinchi darajali kadife stullar bilan bezatilgan,
devorlarga noyob chin qalin chinni , rassomlarning qimmatbaho liboslari. Eng
arzon chipta 25 evroga, eng qimmati esa o'n baravar ko'p.
U haqli ravishda Milan shahridagi eng g'ayrioddiy va taniqli kishilardir.
Ko'p qiziqarli eksponatlar va o'zgacha pavilonlar mavjud. Ekskursiyadan dengiz
osti kemalari , yelkenli kemalar, poezdlar, tramvaylar, transatlantik liniyalar va
boshqa kashfiyotlar haqida qiziqarli ma'lumotlar mavjud.
Italiyaga mashhur bo'lgan "tushadigan" struktura juda mashhur. Mamlakat
haqidagi qiziqarli ma'lumotlar: ba'zi ekspertlar bu davlatning me'morchiligiga
musulmonlarning niyatlarini ta'sir ko'rsatadi. Buning ajoyib namunasi, Pisa
shahrining Leaning minorasi bo'lib, uning ko'rinishida minora o'xshaydi. Bu
dunyodagi birgina qo'ng'iroq minorasi sobordan uzoq masofada joylashgan.
Yuqorida keltirilgan ma'lumot sizga bu go'zal mamlakatning o'ziga xos
xususiyatlari haqida ko'proq ma'lumot olishga yordam berdi deb umid qilamiz.
Shuni yodda tutingki, yuz marta eshitishdan ko'ra, bir marta ko'rish juda yaxshi.
32

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI
Rahbariy adabiyotlar
1. Karimov I.A. Tarixiy xotirasiz kelajak yo’q. T. 1998.
2. Vsemirnaya istoriya v 12 tomax. T. 5-7. M. 1960.
3. Novaya istoriya (1640-1870). Pod red. A.L.Narochnitskogo. M. 1986.
4. Novaya istoriya. 1 period. Pod red. E.E.YUrovskoy. M. 1983.
Novaya istoriya stran Evropbi i Ameriki.T.1. Pod red.
E.E.YUrovskoy.M.1998.
Asosiy adabiyotlar
5. Istoriya diplomatii v 5-ti tomax. M. 1961-1965.
6. Istoriya Italii v 3-x tomax. M, 1970-1971.
7. Jahon tarixi . ( G ’ arb mamlakatlari 1640-1918 yy ). O ’ quv - uslubiy
qo ’ llanma . Tuzuvchi Xolliev A . G . T . 2002.
8. Mualliflar jamoasi. YAngi tarix. T.1. T. 1967.
Mualliflar jamoasi. YAngi tarix. T.2. T.1973.
O’zbekiston Respublikasi birinchi Prezidenti I.A. Karimov asarlari
Qo`shimcha adabiyotlar
1. Karimov I.A.Toshkentda Amir TeMyp xaykalini ochili ttt iga.
bagishlangan tantanada suzlangan nutk Karimov I.A. Ye^tirom. 1993 yil 31 avgust
O’ZBEKISTON: Milliy istiklol, iktisod, siyosat, mafkura.-T. 1996. Jild II.
2. Karimov I.A. Amir Temur - faxrimiz, gururimiz (Amir Temur
tavalludining 660 yilligiga baFishlangan xalqaro ilmiy konferensiyadagi ma’ruza.
1996 yil 24 oktabr) Xalq suzi. 1996, 25 oktabr.
3. Karimov I.Tarixiy xotirasiz kelajak yuk.-T.: Sharq, 1998
4. Karimov I.A. Yuksak ma’naviyat - yengilmas kuch. - T.: Ma’naviyat,
2008.
33

ITALIYANING MILLIY BIRLASHISH JARAYONLARI.docx

Купить