Ix-xii asrlarda o’lkadagi siyosiy va iqtisodiy hayot - История - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	35000UZS
Размер	118.3KB
Покупки	0
Дата загрузки	29 Май 2025
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	История

Продавец

Telzor Uchun

Дата регистрации 21 Апрель 2025

24 Продаж

Ix-xii asrlarda o’lkadagi siyosiy va iqtisodiy hayot

Купить

MAVZU: IX-XII ASRLARDA O’LKADAGI SIYOSIY VA
IQTISODIY HAYOT.
MUNDARIJA:
KIRISH……………………………………………………………………….3
I BOB. IX-XII ASRLARDA O’LKAMIZDAGI IJTIMOIY-SIYOSIY
JARAYONLAR……………………………………………………..…….….5
1.1. Arablar hokimiyati o’rnatilgandan so’ng Movarounnahr …………...……5
1.2. Arablar davrida o’lkamiz hududida hukm surgan siyosiy hayot ……..….16
II BOB. IX-XII ASR UYG’ONISH DAVRI…………………………..….. 20
2.1. Svilizatsiya tushunchasi ………………………………………………….20
2.2. O’rta osiyolik olimlarning jahon svilizatsiyasiga qo’shgan xissasi ……...23
XULOSA……………………………………………………………………. 36
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR……………………………….….. 38

KIRISH
Mavzuning dolzarbligi: Mavzuning dolzarbligi shundaki mavzuga oid
ma’lumotlar anchagina mavjud va ulardan foydalanish orqali o’lkamiz tarixi unda
yashab o’tkan allomalar haqida turli ma’lumotlarga ega bo’lish mumkin kurs
ishining dolzarbligini belgilab beradi. O‘z tarixini bilmaydigan, kechagi kunini
unutgan millatning kelajagi yo‘q . 1
Fanda “Uyg‘onish davri” deb ataladigan davr
G‘arbiy va Markaziy Yevropa mamlakatlarda XIV-XVI asrlardagi rivojlanishining
o‘ziga xos xususiyatlarini ifodalash uchun ishlatilgan. Birinchi marotaba
“uyg‘onish” atamasini XVI asr italyan rassomi va tarixchisi J.Vazari o‘z asarlarida
ishlatadi. “Uyg‘onish”, “uyg‘onish davri” atamalari XIV-XVI asr ijtimoiy-
iqtisodiy rivojlanish mohiyatini ochib bermasdan, ko‘proq antik davr merosini,
ya’ni antik madaniyatga o‘xshash madaniyatni qaytadan “tirilishi”, “uyg‘onishi”
ma’nosida ishlatila boshlandi. Keyinchalik fanda bu atama keng qo‘llanila
boshlandi. Shu ma’noda ko‘pchilik tadqiqotchilar IX-XII asrlar O‘rta Osiyo
xalqlari tarixida madaniyatning rivojlanishini o‘ziga xos xususiyatlarni ham
“uyg‘onish” davri deb atalishi yuqorida qayd qilinganidek, shartlidir deb
hisoblaydilar. Tarixdan ma’lumki ijtimoiy taraqqiyot doim bir yo’sinda ravon
bo’lmagan. Insoniyat umumiy rivojlanish bilan birga qancha-qancha to’siqlarni,
tanazzul va tangliklarni boshidan kechirgan va so’ng ularni bartarf etib o’z moddiy
va madaniy darajasini qayta tiklagan, yangi taraqqiyot sari astoyidil intilgan. Fanda
bunday yirik salmoqli yuksalishni tiklanish, uyg’onish, renessans ham deb aytiladi.
Xususan G’arbiy Yevropada bunday renessans 15-17 asrlarda deyarli 700 yillik
xurofotdan so’ng yuz bergan. Markaziy Osiyoda ilk uyg’onish davri 9-12 asrlarga
to’g’ri keldi va o’zgacha shart-sharoitlarda kechdi. Uning ko’lami, oqibatlari,
jahon sivilizatsiyasiga ko’rsatgan ta’siri ham bo’lakcha bo’lgan.
IX-XII asrlarda O’rta Osiyoda feodal munosabatlarning taraqqiy etishi,
markazlashgan davlatlarning paydo bo’lishi, bu davrda ilm-fan, madaniy hayotning
rivojlanishi uchun zamin yaratdi. O’rta Osiyoning arablar tomonidan istilosidai
so’ng iqtisodiy, ijtimoiy munosabatlarda keskin o’zgarishlar sodir bo’ldi. Mehnat
1
Karimov I.A. Yuksak ma’naviyat –yengilmas kuch. Toshkent, «Ma’naviyat» 2008.
3

bilan bevosita bog’lik bo’lgan xalq ommasiga zulm o’tkazish tobora takomillashib
bordi. Xuddi shu murakkab tarixiy sharoitda ham O’rta Osiyoda fan va madaniyat
taraqqiyotiga o’lkan hissa qo’shgan buyuk olimlar yetishib chikdi. Bu yerda fan va
madaniyat bobida nodir obidalarning, buyuk fan kashfiyotlarining va
tadqiqotlarning yaratilishi jahon madaniyati xazinasiga bebaho hissa bo’lib
qo’shildi. Shunday qilib , Uyg’onish davriga turtki bo’lgan omillar quyidagilardan
iborat:
 Markazlashgan mustaqil davlatlarning tarkib topishi;
 Buyuk daholarning yetishib chiqqanligi va ularning ilmiy
kashfiyotlari;
 Turkiy elatlarning to’liq shakllanganligi;
 Islom madaniyatining tarkib topganligi;
 Mamlakatn ing tinch iqtisodiy taraqqiyoti.
Kurs ishi mavzusi : IX - XII asrlarda o ’ lkadagi siyosiy va iqtisodiy hayot .
4

I BOB . IX - XII ASRLARDA O ’ LKAMIZDAGI
IJTIMOIY - SIYOSIY JARAYONLAR
1.1. Arablar hokimiyati o’rnatilgandan so’ng Movarounnahr
IX-XII asrlar O‘rta Osiyo xalqlari tarixida moddiy va ma’naviy hayotning
rivojlanishida oldingi davrlarga nisbatan keskin yuksalish davri bo‘ldi. VIII asrda
Arab xalifaligi hozirda O‘rta Osiyo deb atalmish hududni fath etib bo‘lgan, bosib
olingan yerlarda islom dini keng yoyilib, ijtimoiy-iqtisodiy va ma’naviy hayot
Arab xalifaligi tartib-qoidalariga butunlay bo‘ysundirilgan edi. Xalifalik tarkibiga
kiritilgan o‘lkalarda faqat islom dinigina emas, balki arab tili va uning imlosi ham
joriy etildi. Chunki arab tili xalifalikning davlat tili bo‘lsa, islom dini uning
mafkurasi edi. Shu sababli bu mamlakatlarda arab tilini o‘zlashtirishga intilish
kuchli bo‘lgan. Islomni qabul qilgan aholining arab tili bilan muloqoti, ibodat
vaqtlarida qur’on suralarini tilovat qilishdan iborat bo‘lgan bo‘lsa, mahalliy
zodagonlar arab tilini xalifalik ma’murlari bilan yaqinlashish va mamlakatda o‘z
siyosiy mavqelarini tiklab uni mustahkamlashning garovi deb hisoblaydilar. Arab
tiliga bo‘lgan bunday ehtiyoj va intilish tufayli ko‘p vaqt o‘tmay Movaraunnahrda
xatto o‘z ona tilidan ko‘ra arab tili va yozuvi o‘zlashtirib olgan bilimdonlar paydo
bo‘ldi. Chegaralari borgan sari kengayib, ulkanlashib borayotgan xalifalik uchun
ilm ahli suv va havodek zarur bo‘lib qoldi. Davlatni boshqarishda xalifalik
ma’muriyati bilimdon siymolarga muhtoj edi. Chunki arablar orasida bu paytda
davlat ishiga yaroqli bo‘lgan bilimdonlar ham oz bo‘lib, borlari ham zaif edi.
Bu hol o‘z navbatida arab tili va yozuvini Movarounnahrda keng yoyilishiga
imkoniyat yaratib berdi. Ammo VIII asr oxiri IX asr boshlarida bo‘ysundirilgan
xalqlarni mutloq itoatda saqlab turish nafaqat xalifalik markazi ma’murlariga, balki
o‘lkalarga tayinlangan noib uchun ham tobora qiyinlasha boshladi. 821 yilda
Xuroson va Movaraunnahrning noibi etib tayinlangan Tohir ibn Husayn xalifalik
o‘ylaganidek siyosat yurgizmadi. U xalifa nomini xutba nomozidan chiqarib
tashlashga ko‘rsatma berdi. Tohiriylar shunday qilib so‘zda o‘zlarini xalifalikning
noibidek ko‘rsatsalar-da, amalda mustaqil ish yuritish harakatini boshlab
yubordilar. Bu borada diqqatga sazovor tomoni shundaki, tohiriylar nafaqat siyosiy
6

mustaqillikka intildilar, balki xo‘jalikning ko‘pgina tarmoqlarini o‘zlari
xohlaganday tartibga solishga harakatlar qildilar. Ular qishloq xo‘jaligini
rivojlantirish maqsadida suv ta’minotini yaxshilashga katta e’tibor qarata
boshladilar. Katta-katta ariqlar, kanallar qazdirdilar. Suv ta’minoti haqida
fiqhshunos olimlar risolalar yozib, bu ishni aniq tartib-qoidaga binoan olib borish
lozimligini isbotlab berdilar. Shunday qilib, mustaqil davlatlarning paydo bo‘lish
uchun zamin paydo bo‘ldi. 873-yilda Tohiriylar hukmronligi o‘rniga Safforiylar
hukmronligi o‘rnatildi. Bu o‘z navbatida Movarounnahrni Xurosondan ajralib, o‘z
mustaqilligini tiklab olishi uchun asos bo‘ldi. IX asrning oxirgi choragida
Movarounnahr Somoniylar qo‘l ostiga o‘tib, mustaqillikni yanada mustahkamlab
oladi. Somoniylar sulolasining eng yirik vakillaridan biri bo‘lmish Ismoil Somoniy
kuchli davlat tuzishga harakat qiladi va bu ishni muvaffaqiyatli ravishda uddasidan
chiqadi. Somoniylar o‘z davlatlarini o‘zlarigacha bo‘lgan sharq davlatlarining
boshqaruv an’analarini chuqur o‘rgangan holda, ularga suyanib, zamon talablarini
hisobga olgan holda o‘zgartirishlar kiritib boshqarishga harakat qildilar.
Movaraunnahr deb ataladigan bu hududda mustaqil davlatlarning tashkil
topishi ularda siyosiy barqarorlik, iqtisodiy rivojlanish va madaniy hayotning
ravnaqiga katta ta’sir ko‘rsata boshladi. Buxoro, Samarqand, Urganch va Marv
kabi shaharlar ilm-fan va madaniyat markazlari sifatida shakllanib , rivojlana
boshladi. O‘rta Osiyoda IX-XIII asr boshlarida Somoniylar, Qoraxoniylar,
G‘aznaviylar va Xorazmshohlar davlatlari hukm surdilar. 2
Bu davlatlar xalqaro
maydonda o‘z mavqei va tutgan o‘rni jihatidan katta e’tibor va nufuzga ega
bo‘ldilar. Ahmad Nasr, Ismoil Somoniy, Alptakin, Mahmud G‘aznaviy,
To‘g‘rulbek, Sulton Sanjar, Otsiz, Takash singari tadbirkor va uzoqni ko‘ra
oladigan davlat arboblari davrida O‘rta Osiyoda hayotning barcha jabhalarida
yuksalishlarga erishildi, davlat hokimiyati mustahkamlandi, nisbatan tinchlik,
osoyishtalik va barqarorlik vujudga keldi. Tarixchi Abu Mansur as-Saolobiyning
Somoniylar Buxorosiga bergan ta’rifi butun O‘rta Osiyo davlatlarining IX-XIII
asrlardagi ahvoliga tegishlidir: “...shon-shuhrat makoni, saltanat ka’basi va
2
www.fayllar.org internet sayti ma’lumotlari
7

zamonasining ilg‘or kishilari jamlangan, yer yuzi adiblarining yulduzlari porlagan
hamda o‘z davrining fozillari yig‘ilgan (joy) edi”. O‘rta Osiyo hukmdorlari ilm
ahli bilan yaqinlashdilar. Mamlakatni boshqarishda ularning bilimi va
maslahatlaridan foydalandilar. Hukmdorlarning aksariyati bu davrda o‘z
saroylarida olim, shoir va usta san’atkorlar, turli sohalar bo‘yicha qimmatbaho
kitoblarni to‘plashga odatlandilar. Saroyga jalb etilgan olim va shoirlar,
kutubxonalardagi nodir qo‘lyozma asarlar bilan mag‘rurlanardilar. Damashq,
Qohira, Bag‘dod, Kufa, Basra va boshqa katta shaharlarda O‘rta Osiyodan borib
fan, madaniyat taraqqiyotiga o‘z hissasini qo‘shgan avlod-ajdodlarimiz bu davrga
kelib ko‘paya bordi. Bag‘dod shahri Sharqning ilm-fan markazi sifatida olamga
tanildi, chunki IX asrda bu yerda “Bayt ul-hikma”-(“Donishmandlar uyi”)
Sharqning fanlar akademiyasi tashkil etildi. Bunga monand holda X asr oxirlarida
Xorazmda ham xalifa Ma’mun davrida (995-997-y.) “Donishmandlar uyi”-“Bayt
ul-Hikma”-“Ma’mun akademiyasi” (Xorazm akademiyasi) tashkil topdi. Bu ikki
ilm o‘chog‘larida Sharqning mashhur va ma’lum olimu-allomalari tahsil
ko‘rganlar. Ular orasida Ahmad Farg‘oniy, Al-Xorazmiy, Beruniy, Ibn Sino va
boshqa buyuk allomalarning nomlari bor. Muhammad ibn Muso al-
Xorazmiy (783-850) qadimgi Xorazm diyorida tug‘ilib, voyaga yetadi. G‘oyatda
o‘tkir zehn egasi va noyob qobiliyat sohibi bo‘lgan al-Xorazmiy yoshlik chog‘idan
boshlab aniq va tabiiy fanlarni o‘rganishga qiziqdi, arab, fors, hind va yunon
tillarini egalladi , bu tillarda yozilgan kitoblarni qunt bilan o‘qib, mutolaa qildi.
U dastlabki ta’limni xususiy muallimlardan oldi va so‘ngra o‘sha davrning
yirik ma’rifat markazlaridan biri bo‘lgan Marv madrasasida o‘qidi. Xalifa Xorun
ar-Rashidning o‘g‘li Ma’mun xalifalik taxtiga o‘tirgach (813 y.) Muhammad Muso
al-Xorazmiyni o‘zi bilan birga Bag‘dodga olib ketadi va u yerda tashkil etilgan
“Bayt ul-Hikma”ga boshliq etib tayinladi. Bag‘dodda u Suriya, Iroq, Eron,
Xuroson va Movaraunnahr olimlari bilan ijod qiladi. Movarounnahr va Xurosonda
arab bosqinchilariga qarshi tinmay davom etgan xalq harakatlari xalifalikning
qudratiga katta ta’sir ko‘rsatdi. Uning siyosiy, ma’naviy va iqtisodiy poydevorini
ma’lum darajada zaiflashtirdi. O‘z navbatida mahalliy feodal zodagonlarning
8

xalifalikni idora etishda keng ishtirok etishi uchun zamin tug‘ildi. Ma’lumki,
xalifalar bu qo‘zg‘olonlarni bostirish davomida bir necha bor mahalliy
zodagonlardan yordam so‘raganlar. Ko‘rsatilgan yordam evaziga ularni ma’lum
viloyat va ulkalarning noiblari qilib tayinlaganlar. Tez orada mahalliy zodagonlar
faqatgina Movarounnahr va Xurosonda emas, balki xalifalik markazida ham yuqori
lavozimlarni egallashga muvaffaq bo‘ldilar. 3
Davlatni idora etishda yuqori pog‘onaga erishgan mahalliy zodagonlar
sulolasidan biri barmakiylar bo‘lgan. Xalifa Xorun ar-Rashid (786—809 yillar)
barmakiylar qudratini oshib borayotganidan qo‘rqib, bu sulolaning xammasini
o‘ldirib yuborgan. Xorun ar-Rashid o‘limidan keyin taxt uchun bo‘lgan kurashda
yana bir mahalliy zodagonlar sulolasi tarix sahifasiga kirib keldi. Bu - Tohiriylar
sulolasidir. Sulola asoschisi Toxir ibn Husayn Xurosonning eng yirik yer
egalaridan bo‘lib u Horun ar-Rashidning o‘g‘li Ma’munni taxtga o‘tirishiga
yordam bergan. Ma’mun (813 - 833 y.) xalifa bo‘lib olgach, Toxir ibn Husayn tez
orada xalifalikning eng nufuzli kishilaridan biriga aylandi. U bir necha vaqt xalifa
qo‘shinining bosh sarkardasi lavozimida ishladi. 821 yili esa xalifa uni Xuroson
noibi qilib tayinladi. Tohir Xuroson noibligini poytaxti qilib Nishopur shaxrini
tanladi. Xurosonga qaytgach u o‘ziga qarashli noiblikni mustaqil davlatga
aylantirish rejalarini tuza boshladi. Bir yil o‘tmasdanoq Tohir ibn Husayn xalifa
ismini juma namozidagi xutbada qayd qilishni may qildi. Bu xalifaga nisbatan
ochiq isyon edi. Lekin uning rejalari amalga oshmadi. U to‘satdan vafot etdi.
Taxmin qilinishicha, uning o‘limida xalifaning odamlarini qo‘li bo‘lgan.
Xalifa Ma’mun Tohir ibn Husayn o‘rniga Xuroson noibi qilib uning o‘g‘li
Talxni tayinlaydi (822 - 828 yillar). Tohirning ikkinchi o‘g‘li Abdullo noiblik
qilgan yillarida (830 - 844 yillar) Xuroson xalifaga vassal hisoblansa-da, aslida
mustaqil davlatga aylandi. Xalifa Mutasim. (833 - 842 yillar), bir necha bor
Abdulloni bo‘ysundirishga harakat qildi. Ammo bunda u muvaffaqiyatsizlikka
uchradi.
3
Usmonov Q., Sodiqov M., Burxonova S..O’zbekiston tarixi. Darslik..–T.: Iqtisod-moliya, 2006.
9

Toxiriylar kuchli xokimiyat tuzishga, qishlok xo‘jaligini tashkil etishga
astoydil xarakat qildilar. Yangi sug‘orish inshootlarini barpo etdilar. Maxalliy
amaldorlarni o‘z lavozimlarini suiste’mol qilmas-liklarini nazorat qildilar. Albatta
bunda ular dehqonlar manfaatini emas, balki aholidan olinadigan soliqni xazinaga
izchil kelib tushishini nazarda tutganlar. Ular na dexqondan olinadigan soliq
miqdorini, na ular utaydigan majburiyatlarni kamaytirmaganlar. Soliqlar miqdori
juda katta bo‘lgan. Soliqlarning ko‘pchiligi dehqonlarni qo‘zg‘olon ko‘tarishiga
olib kelgan. Toxiriylar bu qo‘zg‘olonlarni shavqatsiz bostirib turganlar.
Toxiriylar islom dinini xalq orasida keng yoyish siyosatini davom ettirib,
islom ruxoniylarini o‘z rejalarini amalga oshirishda tayanch deb bilganlar. Talh ibn
Tohir noibligi (842 - 864) davrida zardushtiylik dini saqlanib kelgan. Davlatni
idora etishda toxiriylar malakali, bilimli amaldorlarga muhtoj edilar. Shuning
uchun ular bilimdon odamlarga xomiylik qilganlar. Ma’lum toifadagi odamlarga
bilim olish uchun keng sharoitlar tug‘dirib berganlar. Manbalarda qayd qilinishicha
Tohiriylar juda bilimdon bo‘lganlar. Xususan, Toxir ibn Husayn va Abdullo ancha
tanilgan shoir bo‘lganlar.
Abdullo vafotidan keyin Toxiriylar davlati asta-sekin inqirozga yuz tutdi va
ko‘p vaqt o‘tmay ularning xokimiyati butunlay tugatildi. Tohiriylar sulolasining
so‘nggi vakili Muhammad ibn Toxir (862 - 873 yillar) Yoqub ibn Lays bilan
bo‘lgan jangda mag‘lub bo‘ldi.
IX asrning ikkinchi yarmida Markaziy Osiyo va Eron chegarasida xalq
harakatlari kuchayib ketdi. Bu xalq harakatlaridan hunarmand misgar aka-uka
Yoqub va Amr ibn Layslar (safforiylar) o‘z niyatlarini amalga oshirishda
foydalandilar. Avval ular qaroqchilik qildilar va so‘ngra Seyistondagi g‘oziylar -
«e’tiqod uchun kurashuvchilar» qo‘shiniga qo‘shildilar. Lashkarboshilik
qobiliyatiga ega bo‘lgan Yoqub tez orada bu qo‘shinning boshlig‘i bo‘lib oldi va
861 yilda Seyistonning poytaxti Zaranj shahrini Tohiriylardan tortib oldi. Yoqub
10 yil davomida Tohiriylarga qarashli yerlarning hammasini bosib oldi. 873 yilda
Yoqub Muhammad ibn Toxir qo‘shinini tor-mor qildi va Tohiriylar poytaxti
Nishopurni egalladi. Xalifa Xuroson noibligini Yoqubga topshirishga majbur
10

bo‘ldi. 876 yili Yoqub katta qushin bilan Bag‘dod tomon yul oldi. Bag‘doddan 100
km uzoqlikda xalifa va Yoqub qo‘shinlari to‘qnashdilar. Bu jangda Yoqub qo‘shini
mag‘lubiyatga uchradi va u orqaga qaytdi. 879 yili Yoqub ibn Lays vafot etdi.
Taxtga Yoqubning ukasi Amr ibn Laysni utkazishdi (879 - 900 yillar). Amr ibn
Lays xalifaga o‘z vassalligini bildirdi. Bunga javoban xalifa Amr ibn Laysni
Xuroson va Eronning noibi ekanligini qayd qiluvchi yorliq yubordi.
Safforiylar hukmdorligi davrida xalqning ahvoli sezilarli darajada
yaxshilanmadi. Vaxolanki, ular xalq xarakati natijasida xokimiyat tepasiga
kelgandi. Safforiylar asosan mayda va o‘rta hol yer egalariga suyangan holda
davlatni idora qildilar. Ular xalqdan olinadigan soliq miqdorini o‘zgartirmadilar.
Safforiylar katta e’tiborni qo‘shin tuzishga qaratdilar. Qo‘shinda mustaxkam
intizom o‘rnatdilar. Navruz kunlarida qo‘shinlar maxsus ko‘rikdan o‘tkazilgan.
Amirdan tortib oddiy lashkargacha ko‘rik paytida o‘z otlarini va qurol-yaroqlarini
nazoratchiga ko‘rsatgan. Lashkarlar har uch oyda maosh olganlar. Qo‘shinning
asosini ko‘ngillilar tashkil etgan. Bu kushin turi asosan klochok, va yersiz
dexdonlardan iborat bo‘lgan. Ko‘ngillilardan tashqari Safforiylar qo‘shini yer
egalarining ug‘illari va qullardan iborat bo‘lgan.
IX asirning ikkinchi yarmida Movaronnaxirda somoniylar sulolasi paydo
bo‘lgan. Somoniylar sulolasiga asos solgan somon yirik yer egasi bo‘lgan.
Manbalarning birida u Balx yaqinidan, ikkinchisida esa Samarqand atrofidan yoki
Termizdan bo‘lganligi kayd etilgan. Somon Ma’mun Xuroson noibligi paytida
unga xizmatga o‘tgan va tez orada uning e’tiborini qozongan, Ma’mun ta’siri
ostida xalq zardushtiylik dinidan voz kechib, islom diniga kirgan. Xuddi shu
vakqtda Somoniyning ug‘li Asad ham xalifa Ma’mui e’tiborriga tushgan. Asadning
to‘rtta ug‘li bo‘lgan va ular Ma’mun saroyida xizmat qilishgan. Ma’munning
buyrug‘iga binoan Xuroson noibi Asadning ug‘illarini 820 yilda Movarounnaxr
o‘lkalariga noib qilib tayinlaydi. Xususan, Asadning katta ug‘li Nuhni Samarqand,
Ahmadni Farg‘ona, Yahyoni Shosh va Ustrushonani, Ilyosni Xirot noibi qilib
tayinlaydi. Tohir ibn Xusayn Asadning ug‘illarini yaxshi bilgan va ularga kerakli
vaqtda yordam qo‘lini cho‘zgan.
11

Ahmad Somoniy asta-sekin Movarounnaxrni o‘z oilasi boshchiligida
birlashtirishga kirishadi. Tohiriylar Ahmadning bu faoliyatiga qarshilik ko‘rsata
olmadilar. 864 yilda Ahmad vafot etdi. Somoniylar sulolasining boshlig‘i sifatida
865 yilda Ahmadning ug‘li Nasr tan olindi. Lekin hamma Somoniylar ham sulola
boshlig‘i sifatida Nasrni birdan tan olmadilar: xususan Shosh xokimi Yokub
Nasrni tan olmay o‘z nomidan tangalar zarb qila boshladi. Ayniqsa, Nasrning ukasi
Ismoil bilan aloqasi keskin edi. Ma’lumki, 873 yili Buxoro viloyatini
Tohiriylarning so‘nggi vakili Muhammad ibn Tohir bosib oldi va unga solihlar
soldi. Bundan g‘azablangan xalq Muhammadga qarshi qo‘zg‘olon ko‘tardilar.
Shahar amaldorlari Nasr ibn Ahmadga murojaat qilib, somoniylardan Buxoroga
noib yuborishni iltimos qildilar. Buxoroni somoniylar davlatiga qo‘shib olishni
rejalab yurgan Nasr bu taklifni xursand bo‘lib qabul qildi va Buxoroga noib qilib
ukasi Ismoilni jo‘natdi. Ismoil Buxoroga kelib ko‘zg‘olonni bostirdi. 4
Nasr Ismoilni o‘z noibi deb xisoblar edi. Ismoil ibn Ahmad Buxoroda o‘z
hokimiyatini mustahkamlab olgach, Samarqandga yuboriladigan soliqni yubormay
qo‘ydi. Shundan so‘ng aka-uka o‘rtasida nizo paydo bo‘ldi: 886 yili Nasr va Ismoil
qo‘shinlari to‘qnashdilar. Bu jangda Ismoil mag‘lub bo‘ldi va u vaqtincha Buxoro
noibligidan tushirildi. Lekin ikki yil o‘tgach aka-uka qo‘shinlari o‘rtasida yana
to‘qnashuv bo‘ldi. Bu jangda Ismoilning qo‘li baland keldi. Nasr qo‘shini tor-mor
qilindi. Movarounnahr xukmronligi Ismoil qo‘liga o‘tdi. Lekin Ismoil Nasrdan
taxtni tortib olmadi va Nasr o‘z vafotigacha (892 yili) somoiiylarning boshlig‘i
sifatida Samarqandda qoldi. 5
Nasr vafotidan so‘ng Ismoil davlat boshlig‘i bo‘ldi. Poytaxt Samarqanddan
Buxoroga ko‘chirildi. O‘zaro janjal va isyonlarni bartaraf etgach Ismoil 893 yili
ko‘chmanchilarga qarshi qo‘shin tortdi va Tarozni egalladi. U bu yerda xonni va
uning 10 ming qo‘shinini asir olib, bu jangda katta xarbiy o‘ljani qo‘lga kiritdi.
Xalifa al-Mutadis (892 - 902 yillar) Ismoilni qudrati kuchayib ketayotganligini
ko‘rib, Movarounnahrdan maxrum bo‘lib qolishidan sarosimaga tushdi hamda
xiyla yo‘llarini izlay boshladi. U Movarounnahrdan uzining barcha odamlarini
4
www.hozir.org internet sayti ma’lumotlari
5
www.tarix.info internet sayti ma’lumotlari
12

saroyga taklif etdi va ularga Ismoilni Movarounnahr hokimligidan tushirilgailigini
va Amr ibn Laysni u yerga hokim qilib tayinlanganligini e’lon qildi. Bu bilan
xalifa o‘zining ikki dushmanidan bir yo‘la qutulmoqchi edi. Movarounnahr
noibligi to‘g‘risida yorliqni olgan Amr ibn Lays Ismoilga qarshi qo‘shin tortdi. 900
yili Buxoro ostonasida Amr ibn Lays qo‘shiii tor-mor etiladi. Narshahiy va boshqa
mualliflarning qayd qilishicha, Ismoil Amr bilan bo‘ladigan jangga qo‘shindan
tashqari Buxoro hunarmandlarini va hamda oddiy xalqning qo‘liga qurol berib, o‘z
ozodligini saqlab qolishga chaqirgan. Keng xalq ommasining bu jangda ishtirok
etishi Ismoilga zafar keltirdi. Ismoil arab bosqinidan keyin birinchi bo‘lib o‘zaro
janjallar, bosqinchilar tomonidan talangan o‘lkani qudratli bir davlatga
aylantirishga muvaffaq bo‘ldi.Endi Ismoil oldida asosiy masala turar edi. U ham
bo‘lsa arab xalifaligidan o‘z mustaqilligini saqlab qolish uchun markazlashgan
mustahkam davlat ma’muriyatini tuzish kerak edi. Yirik yer egasi bo‘lgan Ismoil
birinchi navbatda mahalliy feodal zodagonlar va savdogarlarning maanfaatlarini
ko‘zlab ish tutdi. Davlatning iqtisodiy kuch-qudratini oshirish, qishloq xo‘jaligini,
hunarmayadchilikni va savdoni rivojlanishi uchun keng shart-sharoitlar tug‘dirib
berish lozim edi. Shu maqsadda Ismoil katta va yaxshi qurollangan, saralangan
qurolli kuchlarni tashkil qilishga kirishdi. U ayniqsa, turk g‘ulomlaridan iborat
qismlarni tuzishga katta e’tibor berdi. Natijada Somoniylar davlati tez orada
musulmon sharqidagi markazlashgan kuchli davlatga aylandi. Samoniy
xukmdoridan Ismoil Samoniy Movaraunnahr va Xurasanni birlashtirishga va yangi
markazlashgan davlat tuzishga muvaffaq bo‘lgan. Islohotlar o‘tkazgan 10 ta devon
tashkil qilgan. Davlat amir unvoni bilan ibora qilingan. Davlat majmuini
mustahkamlashda, Nasr II Somoniyning ma’rifatli vazirlari Abuabdullo
Muhammad Jayxoniy va Abufazl Muhammad Balamiylarning xizmatlari katta
bo‘lgan. Umuman, Somoniylar hukmdorligi davrida vazirlik mansabiga asosan shu
ikki sulola vakillari tayinlanganlar.
Dovonlar orasida vazir yoki “xo‘ja buzurg” devoni alohida o‘rin tutgan. Bu
devonga boshqa hamma devonlar bo‘ysungan. U hamma – ma’muriy, siyosiy va
xo‘jalik mahkamalarini nazorat qilgan.
13

Davlatni idora etishda “mustaufi devon” ham muhim ahamiyatga ega bo‘lgan.
Bu devon davlatning butun moliya ishlarini boshqargan va nazorat qilgan. Devon
xazinador tomonidan boshqarilgan.
“Devon amir-al-mulk” yoki “al-rasail” davlat ahamiyatiga molik bo‘lgan
rasmiy hujjatlarni tuzish bilan shug‘ullangan. Bundan tashqari bu devon chet
davlatlar bilan bo‘ladigan munosabatlarni ham boshqargan.
“Muxtasiba” devoni bozorlarni, sotuvchilarni, qadoqboshlarning og‘irligini,
bozordagi mollarning narxini, sifatini nazorat qilgan.
Davlat xazinasining daromadlarini va xarajatlarini “mushrif” devoni nazorat
qilgan. Bundan tashqari “qozi azg‘ziya” va “vaqf” devonlari bo‘lgan. “Qozi az-
ziya” devoni davlat yerlarini, “vaqf” devoni hadiya etilgan yerlarni va musulmon
ruhoniylarining boshqa mol-mulklarini nazorat qilishgan.
Devoniylarning aytarli hammasini viloyatlarda boshqarmalari bo‘lgan.
Somoniylar davlatida musulmon ruhoniylarning ta’siri nihoyatda kuchli bo‘lgan.
Ular markaziy xokimiyat ishlarida ham faol ishtirok etganlar. Davlat amaldorlari
asosiy boy dehqon va ruhoniylardan tanlangan. Bunda yuqori tabaqaga mansub
bo‘lishdan tashqari, ma’lum bilimlarga ega bo‘lish talab etilgan. Amaldorlar arab
va fors tillarini, qur’on va shariatni yaxshi bilishi va turli fanlar to‘g‘risida ma’lum
darajada tasavvurga ega bo‘lgan.
Har bir o‘lkalar va viloyatlar hokimi ko‘ngillilardan iborat qo‘shin saqlagan.
Somoniylar davrida qudratli markazlashgan davlatning vujudga kelishi
natijasida Movarounnahr va Xurosonda ma’lum barqarorlik qaror topdi. Bu holat
mamlakat iqtisodiy hayotiga katta ta’sir ko‘rsatdi. Dehqonchilik, xunarmadchilik
va savdo tez sur’atlar bilan rivojlana boshladi. Mrvarounnahr va Xuroson bu
vaqtda Sharqning iqtisodiy jihatdan eng rivojlangan o‘lkalaridan hisoblangan.
Xuroson va ayniqsa, Movarounnahr dehqonchilik o‘lkalari qatoriga kirgan.
Bu yerlarda dehqonchilik asosan sun’iy sug‘orishga asoslangan. Ko‘plab soy va
daryolardan chiqarilgan katta-kichik kanallar mavjud bo‘lgan.
14

Sun’iy sug‘orishga asoslangan dehqonchilikdan tashqari lalmikor
dehqonchilik ham yaxshi yo‘lga qo‘yilgan. Kanal qurilishi uchun xalifa davlat
xazinasidan 20 million dirham ajratgan.
Somoniylar davrida dehqonchilik bilan bir qatorda xunarmandchilik ham
keng sur’atlar bilan taraqqiy qildi, ayniqsa, to‘qimachilik yaxshi taraqqiy qildi. Bu
yerda ipak va jundan tayyorlangan turli-tuman gazlamalar o‘zining sifatliligi,
bejirim va nafis naqshlari bilan ajralib turgan. Buxoroning
Zandana,Samarqanddagi Vedar va Surxondaryodagi Darzang to‘qimachilarining
mahsulotlari faqatgina Movarounnahr va Xurosondagina emas, balki Iroq, Eron va
Hindistonlarda ham ma’lum bo‘lgan.Kulolchilik ham somoniylar davrida o‘z
taraqqiyotining eng yuqori bosqichlariga ko‘tarilgan. Manbalarda qayd qilinishicha
ayniqsa, Samarqand, Binken va Marv kulollari tayyorlagan idio‘lar o‘zining
bejirim shakli, yuqori sifati, ajoyib va nafis naqshlari bilan ajralib turgan.Bu
davrda shishasozlik ham keng rivojlangan. Shishasozlarning ustaxonalari Niso,
Marvda, Termizda, Poykand kabi shaharlarda ochib o‘rganilgan. Markaziy Osiyo
shishasozlarning mahsulotiga boshqa o‘lkalardan ehtiyoj katta bo‘lgan.Somoniylar
davrida metallurgiya sohasida ham katta yutuqlar qo‘lga kiritilgan. Bu davrda
Badaxshonda kumush, oltin, billur, lojuvard kabi qimmatbaho metall va toshlar
qazib olish davom etgan.
Markaziy Osiyoda somoniylar davrida qog‘oz ishlab chiqarish ham yaxshi
rivojlangan. Qog‘oz ishlab chiqarish bo‘yicha eng yirik markaz Samarqand bo‘lib
unda qog‘ozlarning mahsuloti faqat Markaziy Osiyo yoki Sharqda emas, balki
Yevropada ham mashhur bo‘lgan.
Yozma manbalarda qayd qilinishicha, bozorlar katta-kichik shaharlarda va
hatto qishloqlarda bo‘lgan. Ayniqsa karvon yo‘llari bo‘yicha joylashgan
shaharlarda bir nechtadan bozorlar bo‘lgan. Buxoro, Xo‘jand, Kesh, Termiz, Xirot,
Marv, Nishopkr shaharlaridagi bozorlar katta va juda gavjum bo‘lgan. Savdo
rastalari karvonsaroyning o‘zida ham bo‘lgan. Karvonsaroylar yo‘llarda ham
qurilgan.
15

Bozorlarda sotiladigan mollar avvalo mahalliy aholining ehtiyojini
qondirishga qaratilgan. Hunarmandlar o‘z mollarini sotib oziq-ovqat mollarini
xarid qilishgan, o‘z navbatida dehqonlar xunarmandchilik mollarini xarid
qilishgan. IX-X asrlarda Markaziy Osiyoning iqtisodiy hayotida savdo-sotiq katta
ahamiyatga ega edi. bu borada ko‘chmachilar bilan chegaradosh bo‘lgan
shaharlarning ahamiyati katta bo‘lgan. Ko‘chmachilar shaharlarga kelib
dehqonchilik va hunarmandchilik mahsulotlarini xarid qilganlar, teri sotganlar.
Markaziy Osiyolik savdogarlar o‘z mollarini arab xalifaligi tarkibiga kirgan
davlatlarga, Kavkazga, Xazar va Bulg‘oriyaga, Xitoy va Hindistonga olib borib
sotganlar. Markaziy osiyodan Xitoy bilan O‘rta Yer dengizini birlashtiruvchi va
Janubi-Sharqiy Yevropaga olib boruvchi karvon yo‘llari o‘tgan. Xazar, Bulg‘or va
Rus yerlariga markaziy Osiyodan quruq mevalar turli-tuman gazlamalar, guruch va
kumush chiqarilgan. O‘z navbatida Janubiy-Sharqiy Yevropadan Markaziy
Osiyoga mo‘yna, mis, teri, qoramol, qullar keltirilgan.
16

1.2. Arablar davrida o’lkamiz hududida hukm surgan siyosiy hayot
VII asr o’rtalariga kelib xalifalik e’tibori O’rta Osiyo erlarini bosib olishga
qaratiladi. 651 yilda arablar jangsiz Marv shahrini egallaydilar, so’ngra
Amudaryogacha bo’lgan hududlar istilo qilinadi. Arablar bu hududlarni Xuroson
deb ataydilar. Bu viloyat Arab xalifasi tomonidan tayinlanadigan noib orqali
boshqariladi. Noib qarorgohi Marvda joylashgan edi. Arablar Amudaryodan
shimoldagi boy viloyatlarni istilo etishga tayyorgarlik ko’radilar. Bu erlarni arablar
Movarounnahr, ya’ni daryoning narigi tomoni deb ataganlar. Vatanimiz
sarhadlarida arablar istilosi jarayoni ikki bosqichda amalga oshirilganligini
ta’kidlab o’tmoq joizdir. Uning birinchi bosqichi - VII asrning ikkinchi yarmiga
to’g’ri keladi. Bu davrda ayrim arab lashkarboshlari qo’shini Amudaryo atrofidagi
hududlarga bir necha bor hujumlar uyushtirib, bu erlarning boyliklarini talab,
ma’lum o’ljalarni qo’lga kiritib, ortga qaytganligini kuzatish mumkin.
Bundan ko’zda tutilgan asosiy maqsad- bu hududlarni yaqin kelajakda bosib
olishga tayyorgarlik ko’rish edi. Masalan, arab lashkarboshlari Ziyod ibn Abu
So’fiyonning 654 yilda Maymurg’ga, 667 yilda Chag’oniyonga, 673 yilda uning
o’g’li Ubaydulla ibn Ziyodning Amudan o’tib Poykand, Romiton erlarini egallashi,
so’ngra Buxoro hukmdorini engib, o’z foydasiga sulh tuzib, katta xazina,
boyliklarni qo’lga kiritishi va nihoyat, 675-676 yillarda Said ibn Usmonning
yangidan Buxoro va Samarqand tomon qo’shin tortib kelishi va mahalliy
hukmdorlarni engib, katta boylik va ko’p sonli asirlar bilan Arabistonga qaytib
ketishi - bular O’rta Osiyo hududlarini egallash borasidagi dastlabki urinishlar edi.
O’lkamizni bosib olishning ikkinchi, hal qiluvchi bosqichi VIII asrning birinchi
choragiga to’g’ri keladi. Xususan, 704 yilda Qutayba ibn Muslimning Xuroson
noibi etib tayinlanishi bilan uning zimmasiga butun O’rta Osiyo hududlarini uzil-
kesil bosib olish vazifasi yuklanadi. Qutayba 707 yilda Amudaryodan o’tib
Poykandni egallash sari harakatlanadi. Arablar mahalliy xalq qarshiligini engib
shaharni qo’lga kiritadilar, uning boyliklarini talaydilar. Kesh, Nasaf ham og’ir
janglar bilan fath etiladi. 710 yilda Qutayba mahalliyhukmdorlarning o’zaro
kelishuvi va ittifoqiga izn bermay, Sug’dning bosh shahri - Samarqandni bosib
17

olishga tayyorgarlik ko’radi. Shu orada Xorazm shohi Chag’on o’z ukasi Nurzod
boshchiligidako’tarilgan xalq qo’zg’olonidan qo’rqib, 711 yilda yordam so’rab
Qutaybaga murojaat qiladi. Qutayba qulay vaziyatdanfoydalanib Xorazmga yurish
boshlaydi. Nurzod tarmor qilinadi va o’ldiriladi. Biroq Xorazmshoh bundan hech
narsa yutmaydi. Aksincha, u o’z mustaqilligini yo’qotib, xalifalikka tobe bo’lib,
uning bojdoriga aylanadi. Chag’onning qo’shini Qutaybaning harbiy yurishlarida
ishtirok etishga majbur etiladi.
Arablarga qarshi qo’zg’alonlar 720-722 yillarda So’g’diyonada yuz bergan
G’o’rak (Samarqand hukmdori) va Divashtich (Panjikent hokimi) boshchiligidagi
qo’zg’olon arablar hukmronlikligiga qarshi yo’nalgan dastlabki shiddatli xalq
harakatlaridan biri bo’lgan. 6
Unda arablar siyosati va zulmidan g’azabga kelgan
o’n minglab mahalliy xalq vakillari ishtirok etgan. Xurosonning yangi tayinlangan
va zolimligi bilan nom chiqargan noibi Said Xarashiy katta muntazam harbiy kuch
bilan mazkur qo’zg’olonni shafqatsizlik bilan bostirishga muvaffaq bo’ladi.
Qo’zg’olon rahbarlaridan biri - Divashtich ham ushlanib qatl etiladi.725-729 yillar
davomida xalifalikning og’ir soliq siyosatiga qarshi Samarqand, Buxoro, Xuttalon
viloyatlarida ko’tarilgan qo’zg’olonlar ham xalq ozodlik kurashida sezilarli iz
qoldirdi. Qo’zg’olonchilarning ancha qismi arab ma’murlari siyosatiga norzilik
bildirib, islom dinidan chiqadilar.
Kesh atrofida yuz bergan mahalliy aholining arablar bilan to’qnashuvi
rostmona jangu jadal tusini olgan. 736-737 yillarda Tohariston va Sug’dda
yangidan ko’tarilgan kuchli qo’zg’olon o’z safiga aholining turli ijtimoiy
qatlamlarini jalb etgandi. Faqat Xuroson va Movarounnahrning yangi xukmdori,
usta diplomat Nasr ibn Sayyor (738-748)ning uddaburon siyosati, nizoli
masalalarni xal etish borasidagi epchil tadbirlari tufayligina qo’zg’olon
harakatlarini bartaraf etish, o’lkada muvozanatni bir qadar saqlash mumkin bo’ldi.
Bunda u mahalliy aholiga, ayniqsa uning nufuzli qatlamiga muayyan yon berishga
majbur bo’ldi. Jumladan, u arablarning mahalliy aholi bilan qon-qardoshlik
aloqalarini kuchaytirishga intildi. O’zi ham Buxorxudot Tog’shodaning qiziga
6
7. Fierman, W. 2009, O’rta Osiyoda o’ziga xoslik, simvolizm va til siyosati ‘, Evropa-Osiyo tadqiqotlari, jild.
61, № 7, 1207-1228.
18

uylandi. Islomni qabul qilgan kishilar juzyadan ozod etildi va barcha musulmonlar
huquqiy jihatdan tenglashtirildi. Xiroj solig’i to’lash barcha uchun baravar deb
e’lon qilinadi. Arablar istilosi va hukmronligi Vatanimiz hududida qanchalik
murakkab ijtimoiy-siyosiy oqibatlar bilan bog’liq bo’lmasin, shu bilan birlikda
yakkaxudolik g’oyasi, ilg’or ijtimoiy-siyosiy, falsafiy qarashlarni o’zida mujassam
etgan islom dini va ta’limotining o’lkamizda asta-sekin ildiz otib borishi ulug’
ajdodlarimiz hayoti va tafakkurida katta ahamiyatga ega bo’ldi.
Butun arab dunyosini birlashtirish, uning ma’naviy qudratini kuchaytirishda
etakchi omil rolini o’ynagan islom dini va uning muqaddas kitobi - Qur’oni Karim
g’oyalari va oyatlarining mahalliy xalqlarning ongi, shuuriga singib,ularning
turmush va fikrlash tarzining ajralmas qismiga aylanib borishi, shubhasiz, ularning
ma’naviy olamiga sezilarli hayotbaxsh ta’sir ko’rsatdi hamda yuksak moddiy va
ma’naviy madaniyat namunalarini ijod qilib borishlarida yangi ufqlar ochib berdi.
Buning asosiy boisi shundaki, Allohning yagonaligiga imon keltirish, uning
muqaddas kitobida ifoda etilgan yuksak insonparvarlik g’oyalariga ishonch va
e’tiqod - bular yurt kishilarida bir-birlarini quvvatlash, birlashish, o’zlarini yagona
makonda his qilish, o’zaro hamkorlikda, keng sa’y-harakatlarda bo’lish tuyg’usini
shakllantirib bordi. O’rta Osiyo hududida islomlashtirish jarayoni Negaki, islom
ta’limoti, Qur’oni Karim g’oyalarining o’lkamizga yoyilishi,
o’tmishdoshlarimizning Alloh buyurgan olijanob amallarga rioya etib,
ruhiyma’naviy poklanish sari harakatlanishi, tabiiyki, jamiyat hayoti va uning
asosiytamoyillarining sog’lom negizlarda rivojlanib, takomilashib borishiga
sezilarli ta’sir ko’rsatdi. Shu ma’noda Yurtboshimiz ham: «Biz ota-
bobolarimizning muqaddas dini bo’lgan islom dinini qadrlaymiz, hurmat qilamiz,
odamzod ruhiy dunyosida iymon- e’iqodni, insoniy fazilatlarni mustahkamlashda
uning o’rni va ta’sirini yuksak baholaymiz»1, deb bejiz ta’kidlamagan. Zero, o’lka
xalqlarinin ma’naviy yuksalishini ta’minlash, ularning bir-biriga qon-qardoshligi,
hamjihatligini jipslashtirishda muhim omil sanalgan asriy bebaho qadriyatlarimizni
o’zida mujassam etgan islomiy ahkomlarning bugunda ham hayotimizda o’z
munosib o’rnini topayotganligi islomning jamiyat taraqqiyotida muhim o’rin
19

tutishidan dalolat beradi.Darhaqiqat, islom dini va musulmonchilik tamoyillarining
O’rta Osiyo hududida tarqalishi, chuqur ildiz otishi barobarida o’lkamiz xalqlari
keng musulmon olami bilan tutashib, uning boy diniy va dunyoviy madaniyati,
ilmu urfoni bilan yaqindan oshno bo’lib bordi. Ayni chog’da azaldan ilmu ma’rifat
o’chog’i bo’lib kelgan ko’hna yurtimiz bag’ridan bu davrda jahonga dovrug’
solgan, dunyo madaniyati va tsivilizatsiyasi xazinasiga salmoqli hissa qo’shgan
ko’plab nomdor allomalar, buyuk muhaddis olimu ulamolar etishib chiqdi. 7
7
Glenn, J. 1999, The Soviet Legacy in Central Asia,Palgrave, New York.
20

II BOB. IX-XII ASR UYG’ONISH DAVRI
2.1. Svilizatsiya tushunchasi
Sivilizatsiya so‘zi lotincha sivilis - fuqarolikka , davlatga, shaharga taalluqli
ma’nolarini anglatuvchi o‘zakdan kelib chiqqan. U "silvaticus", ya’ni lotinchadan
tarjima qilganda qo‘pol, yovvoyi so‘ziga qarshi ma’noda qo‘llanilgan. Sivilizatsiya
tushunchasi “madaniyat” tushunchasi bilan uzviy bog‘liq ravishda paydo bo‘lgan.
Dastlab madaniyat va sivilizatsiya tushunchalari sinonim sifatida qo‘llanilgan,
ammo bora-bora bu ikki atama o‘rtasida farq paydo bo‘ldi. Masalan, nemis
faylasufi I.Kant bu tushunchalar o‘rtasidagi yaqinlik va tafovut mavjudligini
ko‘rsatib o‘tgan edi. Ko‘pchilik faylasuflar “sivilizatsiya” deganda
jamiyatning moddiy-texnika yutuqlarini , “madaniyat” deganda esa faqat uning
ma’naviy qadriyatlarini tushunishgan. XX asr boshlariga kelib, nemis faylasufi
O.Shpengler “Yevropa quyoshining so‘nishi” asarida madaniyat va sivilizatsiya
tushunchalarini bir-biriga qarama-qarshi qo‘ydi. Uning fikricha , sivilizatsiya
madaniyatning eng yuqori bosqichi bo‘lib, undan keyin esa madaniyat asta-sekin
inqirozga yuz o‘giradi.
Nemis faylasufi sivilizatsiya deganda texnik - mexanik jarayonlar majmuini
nazarda tutgan . Madaniyatning paydo bo ‘ lishi insoniyatning yovvoyilikdan keyingi
davri bilan bog ‘ liq bo ‘ lsa , sivilizatsiya - tarixiy jarayon , ijtimoiy hodisadir .
Sivilizatsiyaning rivojlanishi jamiyatni yuksaltirishga olib keladi , natijada bu
jamiyat fuqarolar erkinligini ta ’ minlash 6 imkoniyatini yaratadi . Sivilizatsiyali
hayot insonni madaniyatli qiladi va uning har tomonlama kamol topishi uchun
shart - sharoit yaratadi . Sivilizatsiya kategoriyasining serqirraligi va ko ‘ p
serma ’ noligi tufayli unga aniq ta ’ rif berish mushkul . “ Sivilizatsiya ” ning yuzdan
ortiq ta ’ riflari mavjud bo ‘ lib , har bir o ‘ ziga xos ta ’ rifida ijtimoiy hayotning ma ’ lum
tomonlari , jihatlariga alohida urg ‘ u beriladiki , bu umuman sivilizatsiyaning
ijtimoiy hodisa sifatidagi mohiyatini to ‘ laroq anglab etishga xizmat qiladi .
Sivilizatsiya tushunchasining tarixiy - falsafiy mohiyati – tarixiy jarayonning birligi
va ushbu jarayon davomida insoniyatning moddiytexnik hamda ma ’ naviy
yutuqlarning majmui . Sivilizatsiya umumjahon tarixiy jarayonining ijtimoiylikning
21

ma ’ lum darajasiga erishish bilan bog ‘ liq bosqichini ham anglatadi . 8
Sivilizatsiyaning yana bir ma ’ nosi - madaniyatning zamon va makonda
chegaralangan tarixiy tipi ( Misr sivilizatsiyasi , Mesopotamiya sivilizatsiyasi va b .).
Sivilizatsiya madaniyat so‘zining sinonimi sifatida, ko‘pincha moddiy madaniyat
ma’nosida ham qo‘llaniladi. Shveytsariyalik tarixchi J.Starobinskiyning fikricha ,
sivilizatsiya tushunchasini ilk bor fransuz iqtisodchisi Viktor Riketi Mirabo (1715-
1789 yy) o‘zining “Qonunlar do‘sti” asarida qo‘llagan. 1767 yilda u shotlandiyalik
ma’rifatparvar Adam Fergyusson (1723-1816) asarida paydo bo‘ldi.
O‘shanda ushbu atama madaniy taraqqiyotning umumiy darajasini anglatgan.
Sivilizatsiya ma’rifatsiz xalqlarga, qorong‘u feodalizm davri va o‘rta asrlarga
qarama-qarshi qo‘yilgan. A.Fergyusson ibtidoiy jamiyat tarixini davrlashtirish
mezoni sifatida “madaniyatning o‘zlashtirish darajasini” ilgari surdi: yovvoyilik ,
varvarlik, sivilizatsiya. Keyinchalik shved olimi S.Nilson bu davrlashtirishni bir oz
to‘g‘irladi va to‘ldirdi: yovvoyilik, nomadizm (yunon. nomados –
ko‘chib yuruvchi , ko‘chmanchilik), dehqonchilik va sivilizatsiya. Ma’rifatparvarlik
davridagi ensiklopediyalarda sivilizatsiya tushunchasi taraqqiyot konsepsiyasi
bilan uyg‘unlashib ketdi. Sivilizatsiya (lot. cuvilis) - fuqarolikka, davlatga
taalluqli, tamaddun 1) keng ma noda — ongli mavjudotlar mavjudligining harʼ
qanday shakli; 2) madaniyat so zining sinonimi. Bu termin ko pincha moddiy
ʻ ʻ
madaniyat ma nosida xam qo llaniladi; 3) madaniyatning zamon va makonda
ʼ ʻ
chegaralangan tarixiy tipi (Misr S.si, Mesopotamiya S.si va boshqalar); 4)
yovvoyilik va vahshiylikdj keyingi ijtimoiy taraqqiyot bosqichi. "S." tushunchasi
18-asrda "madaniyat" tushunchasi bilan uzviy bog liq ravishda paydo bo lgan.
ʻ ʻ
Fransuz fay-lasuf ma rifatparvarlari akd va adolatga asoslangan jamiyatni
ʼ
Sivilizatsiyalashgan jamiyat deb bilganlar. Ko pchilik faylasuflar " Sivilizatsiya"
ʻ
deganda jamiyatning moddiy-texnika yutuqlarini, "madaniyat" deganda esa fakat
uning ma naviy qad-riyatlarini tushunishgan. Ulardan ayrimlari bu tushunchalarni
ʼ
bir-biriga qarama-qarshi qo yganlar. Chunonchi, O. Shpengler fikricha, "S." har
ʻ
8
www.Wikipediya.uz internet sayti
22

qanday madaniyat taraqqiyotining muayyan tugal boskichini bildiradi. S.ni bunday
davr tanazzuli sifatida tushunish madaniyatning bir butunligi va tabiiyligiga ziddir.
Tamaddun yoki sivilizatsiya — jamiyatning rivojlanganlik darajasini
ko rsatuvchi tushuncha,ʻ madaniyat , fan , texnika , din va hokazoni o z ichiga oladi. ʻ
Tamaddun inson jamiyatining ongli ekanligiga urg u berib, uni boshqa har qanday
ʻ
ongsiz jamiyatdan farqlaydi.
„Sivilizatsiya“ so zi lotinchada fuqarolarga oid, ijtimoiy degan ma nolarni
ʻ ʼ
anglatadi. Bu tushuncha fanga fransuz faylasuflari tomonidan nisbatan yaqin
vaqt — ikki asr oldin kiritilgan bo lib, tafakkur va erkinlik hukmron bo lgan
ʻ ʻ
jamiyatlarni tavsiflash uchun qo llanilgan. Umuman olganda sivilizatsiya
ʻ
rivojlangan mamlakatlardagi iqtisodiy va ijtimoiy - huquqiy munosabatlarning
oqilona tashkil etilgan tuzumi sifatida talqin etiladi. Jamiyat taraqqiyotini
sivilizatsiya nuqtai-nazaridan o rganishda sivilizatsiyalarning almashuvi nazariyasi
ʻ
muhim o rin tutadi. Bu nazariya tarafdorlari quyidagi 7 ta bosqichdan iborat
ʻ
sivilizatsiyani ajratib ko rsatadilar:
ʻ
1. davomiylik muddati 30-35 asrni o z ichiga olgan
ʻ neolit davri ;
2. davomiylik muddati 20-23 asrni o z ichiga olgan sharqiy
ʻ quldorlik
davri ( bronza asri );
3. davomiylik muddati 12-13 asrni o z ichiga olgan
ʻ antik davr ( temir
asri );
4. davomiylik muddati 7 asrni o z ichiga olgan erta
ʻ feodal davri ;
5. davomiylik muddati 4,5 asrni o z ichiga olgan industrlashishdan
ʻ
oldingi davr;
6. davomiylik muddati 2,5 asrni o z ichiga olgan
ʻ industrial davri ;
7. davomiylik muddati 1,3 asrni o z ichiga olgan yuqori
ʻ industrlashish
davri .
Bu qayd qilingan bosqichlardan ko rinib turibdiki, ushbu nazariyada turli qarashlar
ʻ
va yondashuvlarni aralashtirish holatiga yo l qo yilib, jamiyat taraqqiyoti
ʻ ʻ
bosqichlarini ajratishning aniq bir mezoni yoki belgisi mavjud emas. 9
9
https://uz.wikipedia.org/wiki/Tamaddun internet sayti
23

2.2. O’rta osiyolik olimlarning jahon svilizatsiyasiga qo’shgan xissasi
O‘rta Osiyoda IX-XIII asr boshlarida Somoniylar, Qoraxoniylar, G‘aznaviylar
va Xorazmshohlar davlatlari hukm surdilar. Bu davlatlar xalqaro maydonda o‘z
mavqei va tutgan o‘rni jihatidan katta e’tibor va nufuzga ega bo‘ldilar. Ahmad
Nasr, Ismoil Somoniy, Alptakin, Mahmud G‘aznaviy, To‘g‘rulbek, Sulton Sanjar,
Otsiz, Takash singari tadbirkor va uzoqni ko‘ra oladigan davlat arboblari davrida
O‘rta Osiyoda hayotning barcha jabhalarida yuksalishlarga erishildi, davlat
hokimiyati mustahkamlandi, nisbatan tinchlik, osoyishtalik va barqarorlik vujudga
keldi. Tarixchi Abu Mansur as-Saolobiyning Somoniylar Buxorosiga bergan ta’rifi
butun O‘rta Osiyo davlatlarining IX-XIII asrlardagi ahvoliga tegishlidir: “...shon-
shuhrat makoni, saltanat ka’basi va zamonasining ilg‘or kishilari jamlangan, yer
yuzi adiblarining yulduzlari porlagan hamda o‘z davrining fozillari yig‘ilgan (joy)
edi”. O‘rta Osiyo hukmdorlari ilm ahli bilan yaqinlashdilar. Mamlakatni
boshqarishda ularning bilimi va maslahatlaridan foydalandilar. Hukmdorlarning
aksariyati bu davrda o‘z saroylarida olim, shoir va usta san’atkorlar, turli sohalar
bo‘yicha qimmatbaho kitoblarni to‘plashga odatlandilar. Saroyga jalb etilgan olim
va shoirlar, kutubxonalardagi nodir qo‘lyozma asarlar bilan mag‘rurlanardilar.
Damashq, Qohira, Bag‘dod, Kufa, Basra va boshqa katta shaharlarda O‘rta
Osiyodan borib fan, madaniyat taraqqiyotiga o‘z hissasini qo‘shgan avlod-
ajdodlarimiz bu davrga kelib ko‘paya bordi. Bag‘dod shahri Sharqning ilm-fan
markazi sifatida olamga tanildi, chunki IX asrda bu yerda “Bayt ul-hikma”-
(“Donishmandlar uyi”) Sharqning fanlar akademiyasi tashkil etildi. Bunga monand
holda X asr oxirlarida Xorazmda ham xalifa Ma’mun davrida (995-997-y.)
“Donishmandlar uyi”-“Bayt ul-Hikma”-“Ma’mun akademiyasi” (Xorazm
akademiyasi) tashkil topdi. Bu ikki ilm o‘chog‘larida Sharqning mashhur va
ma’lum olimu-allomalari tahsil ko‘rganlar. Ular orasida Ahmad Farg‘oniy, Al-
Xorazmiy, Beruniy, Ibn Sino va boshqa buyuk allomalarning nomlari bor. 10
Muhammad ibn Muso al-Xorazmiy (783-850) qadimgi Xorazm diyorida
tug‘ilib, voyaga yetadi. G‘oyatda o‘tkir zehn egasi va noyob qobiliyat sohibi
10
www.fayllar.org internet sayti
25

bo‘lgan al-Xorazmiy yoshlik chog‘idan boshlab aniq va tabiiy fanlarni o‘rganishga
qiziqdi, arab, fors, hind va yunon tillarini egalladi , bu tillarda yozilgan kitoblarni
qunt bilan o‘qib, mutolaa qildi. U dastlabki ta’limni xususiy muallimlardan oldi va
so‘ngra o‘sha davrning yirik ma’rifat markazlaridan biri bo‘lgan Marv madrasasida
o‘qidi. Xalifa Xorun ar-Rashidning o‘g‘li Ma’mun xalifalik taxtiga o‘tirgach (813
y.) Muhammad Muso al-Xorazmiyni o‘zi bilan birga Bag‘dodga olib ketadi va u
yerda tashkil etilgan “Bayt ul-Hikma”ga boshliq etib tayinladi. Bag‘dodda u
Suriya, Iroq, Eron, Xuroson va Movaraunnahr olimlari bilan ijod qiladi.Xorazmiy
matematika, geometriya, astronomiya, geografiya, tarix ilmi va boshqa fanlar
sohasida barkamol ijod qildi. Uning “Al Jabr al muqobala” (“Tenglamalar va
qarshilantirish”), “Hisob al-Hind” (“Hind hisobi”), “Kitab surat al-Arz” (“Yer
surati haqida kitob”), “Kitab at-Tarix” (“Tarix kitobi”), “Kitab al-Amal Bil
Usturlabat” (“Usturlob bilan ishlash haqida kitob”) kabi asarlari olimga
jahonshumul shuhrat keltirdi. Xorazmiy yaratgan 20 tadan ortiq asardan bizning
davrimizgacha faqat 10 tasigina yetib kelgan.Xorazmiy ijodi merosida “Aljabr va
al-muqobala” kitobining ilmiy ahamiyati nihoyatda buyukdir. Bu kitobi bilan u
matematika tarixida birinchi bo‘lib algebra faniga asos soldi. “Al-gebra” atamasi
ushbu kitobning “al-jabr” deb yuritilgan qisqacha nomining aynan ifodasidir.
Xorazmiy nomi esa matematikada “algoritm” atamasi shaklida o‘z ifodasini topdi.
Uning “Al-jabr” asari asrlar davomida avlodlar qo‘lida yer o‘lchash, ariq chiqarish,
bino qurish, merosni taqsimlash va boshqa turli hisob va o‘lchov ishlarida
dasturilamal bo‘lib xizmat qildi. Xorazmiyning bu risolasi XII asrdayoq Ispaniyada
lotin tiliga tarjima qilinadi va qayta ishlanadi. Keyinchalik asrlar davomida
Yevropa olimlari Xorazmiy asarlarini qayta-qayta ishlab, u asosda asarlar
yozadilar. Xorazmiyning arifmetik risolasi hind raqamlariga asoslangan o‘nlik
pozitsion hisoblash sistemasi Yevropada, qolaversa, butun dunyo taraqqiyotida
buyuk ahamiyat kasb etdi, algebrani mustaqil fan darajasiga ko‘tardi.Olimning
“Kitob at-Tarix” (“Tarix kitobi”)da Xuroson , Kichik Osiyo va Movarounnahrning
VIII-IX asrlar tarixiga oid qisqa va aniq ma’lumotlar o‘z ifodasini topgan.
26

Xorazmiyning “Zij” (“Astronomik jadval”), “Quyosh soati haqida risola” asarlari
falakiyotshunoslik fanining rivojlanish taraqqiyotiga katta hissa qo‘shdi. 11
Abul Abbos Ahmad ibn Muhammad ibn Nosir al-Farg‘oniy 797-865
yillarida yashab ijod qilgan vatandoshimizdir. Ahmad Farg‘oniy o‘z asarlari bilan
fan tarixida katta iz qoldirdi. U matematika, geografiya, astronomiya, tarix
sohalarida ijod qildi. Ahmad Farg‘oniyning ijodiy faoliyati Bag‘dodda ulug‘
mutaffakir olim Al-Xorazmiy rahbarligidagi “Baytul-Hikma” bilan bog‘liqdir. U
arab atamashunosligini paydo bo‘lishi va ilmiy taraqqiyotiga munosib hissa
qo‘shib, Bag‘dod va Damashqda rasadxonalar qurilishida shaxsan qatnashdi.
Ahmad Farg‘oniyning kitoblari dunyoga ma’lum va mashhurdir. “Kitob fi Usul
ilm an-Nujum” (“Falakiyot ilmining usullari haqida kitob”), “Falakiyot risolasi”,
“Falak asarlari sababiyati”, “Al-Majistiy”, “Ilm-xayya”, “Al Farg‘oniy jadvallari”,
“Usturlob bilan amal qilish haqida”, “Oy yerning ustida va ostida bo‘lganida
vaqtni aniqlash risolasi”, “Yetti iqlim hisobi”, “Usturlob yasash haqida kitob”
asarlarining qo‘lyozmalari Angliya, Fransiya , Germaniya, Misr, Hindiston, AQSh
va Rossiyada saqlanmoqda.Ahmad Farg‘oniyning bu asarlaridagi ilmiy
kashfiyotlari butun jahon fani va madaniyatiga ulkan va munosib hissa qo‘shdi. U
812 yilda quyosh tutilishini oldindan bashorat qilib berdi, yerning dumaloq
ekanligini ilmiy dalillar bilan isbotlab, bir xil fazo yoritgichlarni har xil vaqtda
ko‘rilishini, tutilishini hamma joyda har xil kuzatish mumkinligini izohlab
berdi.Ahmad Farg‘oniy yaratgan ilmiy kashfiyotlar natijalari qaysi fan sohasida
bo‘lishidan qat’iy nazar g‘oyatda pishiq, puxta va nihoyatda mukammal bo‘lgan.
XII asrdayoq olimning asarlari lotin tiliga tarjima qilinganligi va Yevropaga
tarqalganligi bu fikrning isbotidir. Yevropaliklar Ahmad Farg‘oniyni “Al
Fraganus” deb ataganlar. Uning asarlarini lotin, nemis, ingliz, fransuz, rus va
boshqa tillarga tarjima qilganlar.
Abu Nasr Muhammad ibn Muhammad Forobiy 873-yilda Forob (O‘tror)
yaqinidagi Vasij shaharchasida tavallud ko‘rgan va 951-yilda Damashqda vafot
etgan.O‘rta Osiyoning yirik qomusiy olimlaridan biri, Sharq uyg‘onish davrining
11
www.hozir.org internet sayti
27

eng ko‘zga ko‘ringan arbobi, Sharq falsafasining otasi Forobiy avval Forob,
Buxoro va Samarqandda bilim oldi va turli tillarni o‘rgandi. Bag‘dodga kelgach
fanning turli sohalari bo‘yicha bilimlarini chuqurlashtirishda davom etdi. U ilmiy
darajasini oshirgach, fanning deyarli barcha sohalarini egallab, 160 dan ortiq asar
yozdi. Forobiyning riyoziyot, falakiyot, tabobat, musiqa, falsafa, tilshunoslik va
adabiyotga oid asarlari butun olamga mashhur bo‘ldi. U yozgan “Aristotelning
“Metafizika” asari maqsadlari haqida”, “Tirik mavjudot a’zolari haqida”, “Musiqa
kitobi”, “Baxt-saodatga erishuv haqida”, “Siyosat al Madaniya” (“Shaharlar ustida
siyosat yurgizish”), “Fozil odamlar shahri”, “Masalalar mohiyati”, “Qonunlar
haqida kitob”, “Tafakkur yurgizish mazmuni haqida”, “Mantiqqa kirish haqida
kitob”, “Falsafaning mohiyati haqida kitob” va boshqa asarlar buyuk olimning ilm
va dunyoqarash doirasining beqiyos darajada kengligi va chuqurligidan dalolat
beradi.Forobiy fanning nazariy va falsafiy tomonlarini yoritishga harakat qilgan. U
Platon, Aristotelning barcha falsafiy, tabiiy, ilmiy asarlariga, Ptolemeyning osmon
jismlari harakati, Aleksandr Afrodiyning ruh haqidagi psixologiyasiga oid ,
Galenning tibbiyot bo‘yicha asarlari, Epikur, Zenon, Yevklid risolalariga taqriz va
sharhlar yozdi. Agar ilm-fan rivojidagi o‘zining qo‘shgan buyuk xizmatlari uchun
Aristotel “Birinchi muallim” unvoniga sazovor bo‘lsa, Forobiy donishmandligi,
Aristotelni yaxshi bilganligi, qomusiy aqli va ilm-fan taraqqiyotiga qo‘shgan katta
hissasi uchun “Al-muallim as-Soniy - “Ikkinchi muallim”, “Sharq Aristoteli”
degan mu’tabar unvon oldi. 12
Forobiyning “Inson tanasining a’zolari haqida”gi risolasi tibbiyot ilmining
maqsad va vazifalarini aniqlashga bag‘ishlangan. “Astrologiyaning to‘g‘ri va
noto‘g‘ri qoidalari haqida”gi risolasida astrologlarning ruhiy va ijtimoiy hodisalar
va jarayonlarni osmoniy jismlar haqidagi ilmiy taxminlariga asoslangan faoliyatini,
yolg‘on tasavvurlar va uydirmalardan farqlash zarurligini ta’kidlaydi.Olimning
ko‘p jildli “Musiqa haqida katta kitob” asari musiqa ilmining katta bilimdoni,
sozanda va ajoyib bastakor ham bo‘lganligini tasdiqlaydi. U yangi musiqa
asbobining ixtirochisi ham bo‘lgan. O‘rta asr fanining rivoji va taraqqiyotida
12
www.WiKipediya.uz internet sayti
28

Forobiyning ilm tasnifi bo‘yicha olib borgan ilmiy ijodiy ishlari g‘oyatda
qimmatlidir. U “ilmlarni kelib chiqishi haqida”, “Ismlarning tasnifi haqida” va
boshqa risolalarida o‘sha davrda ma’lum bo‘lgan 30 ga yaqin ilm sohasining
tartibi, tasnifi va tafsilotini beradi.Forobiyning ilmiy - falsafiy merosi xalqimizning
buyuk ma’naviy boyligi sifatida asrlar osha avlodlar uchun muhim ijod manbai
bo‘lib xizmat qilib kelmoqda.
Abu Bakr Muhammad ibn Ja’far Narshaxiy (899-959) Buxoro yaqinidagi
Narshax (hozirgi Vobkent tumanida) qishlog‘ida 899-yilda tavallud topgan.
Narshaxiyning ilmiy asarlari to‘g‘risida ma’lumotlar juda kam. Uning faqat “Tarixi
Buxoro” (“Buxoro tarixi”) asari bizgacha yetib kelgan. Asar qo‘lyozma nusxalarda
va hozirgi zamon ilmiy tarixiy adabiyotlarda “Tarixi Narshaxiy”, “Taxqiq ul-
Viloyat” (“Viloyat haqiqatini aniqlash”), “Axbori Buxoro” (“Buxoro haqida
xabarlar”)kabi nomlar bilan atalib kelingan. Asarning turli nomlar bilan atalishiga
ham sabablar bor. Bu asarning Narshaxiy tomonidan yozilgan dastlabki asl nusxasi
saqlanib qolmagan. Uning bizgacha yetib kelgan qismi 1128 yilda Quva shahridan
bo‘lgan Abu Nasr Ahmad ibn Muhammad ibn Nasr al-Quboviy arab tilidan fors
tiliga qisqartirib tarjima qilgan nusxasidir. Undan keyingi yillarda ham
Narshaxiyning asari bir necha tahrirlarga uchragan, ba’zi matnlari qisqartirilgan va
so‘nggi voqealar asosida to‘ldirilgan. Abu Nasr Ahmad Qubaviy asar matnini
qisqartirish bilan chegaralanmay, balki Tabariy, Abu Hasan Nishopuriyning
“Hazoiq ul- ulum”, Ibrohimning “Axbar-i Muqanna” kabi asarlaridan foydalanib,
uni to‘ldiradi. Ana shu tariqa, Buxoro tarixiga Narshaxiy yashab o‘tgan davrdan
keyingi, 1178-1179-yillardan 1220-yillarga qadar bo‘lib o‘tgan tarixiy voqealar
kirib qolgan.“Buxoro tarixi” asari o‘zining ilmiy ahamiyatini yo‘qotmagan va
hozirgi kunda Somoniylar davri tarixi bo‘yicha eng noyob, qimmatli asar
hisoblanadi. Asarda Somoniylar davlatining siyosiy, iqtisodiy, madaniy, ijtimoiy
hayotiga oid ma’lumotlar keltirilgan. Movaraunnahr va Xuroson aholisining arab
bosqinchilariga qarshi Muqanna boshchiligidagi qo‘zg‘oloni bilan bog‘liq bo‘lgan
ma’lumotlar ham bu asarda ma’lum darajada o‘z ifodasini topgan. Narshaxiy saroy
29

tarixchisi bo‘lganligi sababli hukmron tabaqa siyosatini yoqlab, xalqning
hokimiyatga chiqishini qoralagan.
Biz o‘rganayotgan davr IX-XII asr fan va madaniyatining ravnaqini Abu
Rayhon Beruniysiz (973-1048-y.) tasavvur qilish mumkin emas. U o‘z
zamonasining barcha fanlari - fizika, matematika, astronomiya, geodeziya, tarix,
geografiya va bir necha boshqa fanlarni puxta egallagan olim bo‘lgan. U 362 hijriy
yili (973-y.) Xorazmning qadimgi Kat shahrida tug‘ildi. O‘sha davrda Kat shahri
Xorazmshohlar - Afrig‘iylar sulolasining poytaxti bo‘lib, O‘rta Osiyoning Xitoy,
Hindiston, Yaqin Sharq davlatlari, Kavkaz va Sharqiy Yevropa davlatlari bilan
bog‘lab turuvchi savdo va madaniy markazlaridan biri edi. Afsuski, Beruniyning
zamondoshi Ibn Sinonikiga o‘xshagan tarjimayi holi bizgacha yetib kelmagan.
Shuning uchun u boshlang‘ich ta’limini kimdan, qachon olganligi haqida aniq
ma’lumotlar yo‘q. Ammo, bir narsa aniqki, u yoshligidanoq ilm-fanga juda ham
qiziqqan, qobiliyatli, mehnatkash bo‘lgan. U o‘z ona tili xorazm tilidan tashqari
yana bir qancha tillarni-so‘g‘diy, fors, hind, yunon va qadimgi yaxudiy tillarni ham
o‘rgangan. U Hindistonda bo‘lar ekan, tez orada nafaqat Hindiston tarixi,
madaniyati, hatto sanskrit tilini ham o‘rganadi. Xorazmdagi Ma’mun
akademiyasining eng ko‘zga ko‘ringan faol ishtirokchilaridan biriga aylanadi. Shu
bilan birga u shoh Ma’mun II ning eng yaqin maslahatchisi sifatida mamlakat
siyosiy ishlarida ham faol qatnashadi.
Beruniy Urganchda yashagan davrda Ibn Sino bilan yozishma olib borgan.
Bizgacha ularning savol-javoblaridan 18 tasi yetib kelgan. Bu yozishmalar
Beruniyning tabiat falsafasi va fizika masalalari bilan qanchalik qiziqqanligidan
guvohlik beradi. Savol-javoblarning mazmunida Aristotelning aql bilan his etish
orqali chiqargan xulosalariga Beruniy o‘zining tuzatish va tajriba orqali aniqlagan
xulosalarini qarshi qo‘ygan. Ibn Sino esa Aristotelni himoya qilgani ma’lum
bo‘ladi.Beruniy Xorazmda yashagan vaqtda hali juda yosh bo‘lishiga qaramay, Kat
shahrida muhim astronomik kuzatishlar o‘tkazgan. Bu kuzatishlar uchun o‘zi
asboblar ixtiro qilgan. Beruniy 22 yoshida o‘zi tug‘ilib o‘sgan vatanni tashlab
ketishga majbur bo‘ladi va avval Rayga, keyin Jurjonga keladi. Bu yerda mashhur
30

tabib, astronom, faylasuf Abu Saxl Iso al-Masixiy bilan tanishadi va undan ta’lim
oladi. Beruniy o‘zining mashhur asarlaridan biri bo‘lmish “Qadimgi xalqlardan
qolgan yodgorliklar” asarini Jurjonda yoza boshlagan.Tarixdan ma’lumki, 1017-
yilda Mahmud G‘aznaviy Xorazmni bosib oladi va Beruniyni ham Xorazmshoh
saroyidagi bir qancha olimlar qatori G‘azna shahriga olib ketadi. Beruniy G‘azna
shahrida 1017 yildan to 1048 yilgacha hayot kechirgani ma’lum. Bu yillar Beruniy
hayotida o‘ziga xos davr bo‘ladi. Bir tomondan g‘urbatda yashagan bo‘lsa,
ikkinchi tomondan ilmiy faoliyatda juda ham mahsuldor davri bo‘ladi. Beruniy
faoliyatini o‘rganuvchi olimlarning fikricha , bunday hol, ya’ni davlat ishlariga
aralashmagan, siyosiy faoliyatdan chetlashgan olim o‘zining butun bo‘sh vaqtini
ilmiy-tadqiqot ishlariga sarflaydi.Beruniy tabiat fanlarining rivojiga bebaho hissa
qo‘shgan olimdir. U o‘zining ilmiy asarlarida dunyoning tuzilishi haqida fikr
yuritganda Ptolemey fikriga suyansa ham, amalda yerning harakati haqida
Ptolemey tartibiga zid keluvchi fikrlarni bayon qiladi. U “Geodeziya” asarida
geotsentrizm bilan bog‘liq bo‘lgan ba’zi nazariyalarning to‘g‘riligiga shubha bilan
qaraganligini ochiqdan-ochiq bayon etadi. Bu bilan u dunyoning geliotsentristik
tuzilishi haqidagi nazariyani ishlashiga hissa qo‘shganlardan biri
hisoblanadi.Beruniy o‘z davrining katta matematigi ham bo‘lgan. U matematika
masalalariga bag‘ishlangan asarlarida geometriya, arifmetika, algebra, sonlar
nazariyasi, trigonometriya tushunchalarini ma’lum tartib bilan ta’riflaydi. Hozirgi
zamon tadqiqotchilarining ko‘pchiligi Beruniyni trigonometriya fanining rivojiga
qo‘shgan hissasini juda ham yuksak baholashadi. Ular Beruniyning
trigonometriyaning matematikada mustaqil fan sifatida qaragan olim sifatida
ko‘rsatmoqdalar. Beruniy 1030-yilda “Hindiston” nomi bilan mashhur bo‘lgan eng
yirik asarini yozadi. Bu asar juda katta ahamiyatiga ega bo‘lgan asar bo‘lib, bu
haqda juda ko‘p g‘arb va sharq olimlari o‘zlarining fikr-mulohazalarini
bildirganlar. Beruniyning bu asari ustida 20 yil ish olib borgan E.Zaxau uning
arabcha tanqidiy teksti bilan ingilizcha tarjimasini 1888-yilda Londonda nashr
ettiradi. Ana shu olim “hindshunoslikda Beruniyga teng keladigan biror olim na
undan oldin va na undan keyin bo‘lganligini bilmaymiz”-degan edi. Yirik
31

arabshunos olim R.Rozen “Hindiston” asari qadimgi va o‘rta asr g‘arb va sharq
adabiyotida “misli ko‘rilmagan”-deb baholaydi. Hind olimlaridan Hamid Rizo esa
“O‘rta asr va yangi zamon mualliflaridan hech biri Hind madaniyatining chigal
masalalarini ilmiy ruhda tushunish bo‘yicha Abu Rayxon Beruniy erishgan
yutuqlariga erisha olmadi. Beruniyning “Hindiston” asari klassik namuna bo‘lib
qolishi bilan birga o‘z muallifining qadimgi hind madaniyati va faniga tortig‘idir”-
degan edi.
Abu Ali ibn Sino (980-1037) Buxoro yaqinida joylashgan Afshona
qishlog‘ida tavallud topgan. Otasi ziyoli, o‘qigan, bilimdon kishi bo‘lib asli
Balxdan bo‘lgan. Ibn Sino o‘sha davr ziyolilar oilasida hukm surgan turmush tarzi
tizimi bo‘yicha “Qur’oni Karim”ni yoshlik chog‘idan yod ola boshlaydi. Bu bilan
kifoyalanib qolmasdan otasi unga falsafa, hind hisobi kabi sohalarni ham o‘qita
boshlaydi. Hatto Abu Abdulloh an-Nashali degan kishini o‘g‘liga murabbiy qilib
oladi. U o‘spirinlik yillarida, 16 yoshida shunchalik chuqur shug‘ullanganki, hatto
biron-bir kecha ham to‘yib uxlamagan ekan. Fan asoslari bilan bunday
shug‘ullanish, ko‘p vaqtlar davomida amalga oshirgan mashaqqatli mehnat tez
orada o‘z samarasini beradi, u 17 yoshidayoq olim sifatida shakllanib, tabib degan
nom chiqara boshlaydi. Mukofot sifatida saroy kutubxonasidan foydalanish
imkoniyatiga sazovor bo‘ladi. 13
Biz ko‘rib chiqayotgan davr siyosiy tarixi o‘ziga xos xususiyatlarga ega edi.
Bu vaqtda ikki sulola (Qoraxoniylar va Somoniylar) tarix sahnasida hukmronlik
uchun kurash olib bormoqda edi. Mamlakatdagi bunday beqarorlik fan
arboblarining faoliyatiga o‘z ta’sirini o‘tkazmasdan qolmas edi. Ibn Sino ham
o‘sha davrda Xorazmda fan va madaniyat xomiysi sifatida nom chiqargan Ma’mun
(999-1016) saroyiga boradi. U yerda o‘sha davr mashhur olim, faylasuflari
Abusaxl Masixiy, tabib Abul Xayir Xommar, qomusiy olim sifatida butun dunyoda
tan olingan Abu Rayhon Beruniy va boshqa mashhur olimlar bor edilar. Ammo
olimning tinch ijodi bu yerda ham ko‘pga cho‘zilmaydi. Xorazmni Mahmud
G‘aznaviy egallagach u Hamadonga jo‘naydi. O‘sha davrda Hamadon hukmdori
13
“BUYUK ALLOMALAR” kitobi. www.kitobxon.com internet sayti
32

Shams ad-Davla degan kishi bo‘lib, u kasal bo‘lib qoladi. Ibn Sino Buxoro amirini
davolaganidek uni ham tuzatib yuboradi va evaziga vazir etib tayyorlanadi. O‘sha
davrda ham saroy fisqu-fasod, isyonlar uyasi edi. Ana shunday fisqu-fasodlar
tufayli u zindonga tashlanadi. Isfaxon hukmdori Alouddavla Hamadonni bosib
olgach, u zindondan ozod qilinadi.
Ibn Sinoning zamondoshi , uning shogirdi Jurjoniyning yozishicha u jismoniy
jihatdan juda baquvvat bo‘lgan. Biroq shaharma-shahar darbadarlikda yurish,
yuqorida qayd qilganimizdek, kechalari uxlamasdan uzluksiz ishlash va ta’qib
ostiga olishlar olimning salomatligiga ta’sir ko‘rsatadi va u 428 xijriy yilning
ramazon oyida, 1037 yilning iyun oyida 57 yoshida vafot etadi.Ibn Sino haqiqiy
ensiklopedik olim bo‘lib, o‘z davrining deyarli barcha fanlari bilan muvaffaqiyatli
ravishda shug‘ullangan va ularga oid ilmiy asarlar yaratgan. Turli manbalarda
uning 450 dan ortiq asarlari qayd qilingan bo‘lsa ham, zamonlar o‘tishi bilan
ularning ko‘pi yo‘qolib ketgan va bizgacha faqat 242 tasi yetib kelgan.Ibn
Sinoning tog‘larni paydo bo‘lishi to‘g‘risidagi juda ajoyib fikrlari, minerologiya va
geologiya fanlariga qo‘shgan hissasi juda salmoqlidir. Jumladan, u minerollarni
to‘rt guruhga bo‘lib, ularning original klassifikatsiyasini taklif etadi. Bu
klassifikatsiya to XIX asrgacha deyarli o‘zgarishsiz saqlanib keldi. Olimning
minereologiya sohasidagi ishlarining muhimligi ta’kidlanib, 1956-yilda
O‘zbekistonda topilgan mineral Avitsenit deb atalgan.Ibn Sino botanika masalalari
bilan ham ko‘p shug‘ullangan. Chunki tabobatda ishlatiladigan dorivor
moddalarning aksariyati o‘simliklardan olinadi. Mashhur shved botanigi Karl
Linney (1707-1778) Ibn Sinoning botanika sohasidagi xizmatlarini ta’kidlab,
tropik mamlakatlarda dengiz suvida ham o‘suvchi va doimo yashil holda qoladigan
bir daraxtni Avitsenna deb atadi. Ham G‘arbda, ham Sharqda “Avitsenna” va
“Shayxur-Rayis” nomi bilan shuhrat qozongan bobokalonimiz haqiqatan ham
mustaqil O‘zbekiston yoshlari qalbida o‘z tarixi va bobokalonlari bilan faxrlanish
his-tuyg‘ularini uyg‘otadi.
Abu Abdulloh Ja’far Rudakiy (960-1041-y.) taxminan 960-yilda Samarqand
yaqinida joylashgan Panjrudak qishlog‘ida tug‘ilgan. Shuning uchun ham
33

shoirning taxallusi shu tug‘ilgan qishlog‘ining nomidan kelib chiqib Rudakiy
bo‘lib hisoblanadi. Yana boshqa manbalarda aytilishicha, o‘sha davrda xalq
cholg‘u asboblari orasida “rud” nomli musiqa asbobi bo‘lib, shoir uni chalishni
juda yaxshi o‘rgangan, shuning uchun ham shoir taxallusini shu asbobdan olgan
deb ham hisoblaydilar.Rudakiyning tarjimai holiga bag‘ishlangan barcha
manbalarda uni kambag‘al oiladan ekanligi, yoshligidayoq musiqa asboblarini
yaxshi chalishni va ashula aytishni sevganligi qayd etiladi. Yosh shoirning o‘zi
she’rlar yozishi va musiqaga bo‘lgan bunday muhabbati tez orada uni mashhur
qilib yuboradi. Bu davrda she’riyat, ayniqsa, saroy she’riyati, qasidanavislik, ya’ni
shaxsga madhiya o‘qib, ko‘klarga ko‘tarib maqtash keng avj olgan edi.
Qasidanavislikdan asosiy maqsad, uning mohiyati maqtov kimning shaxsiga
qaratilgan bo‘lsa, o‘sha kishini shaxsni ulug‘lashtirish bo‘lgan. Rudakiy esa
ma’lumotlarga qaraganda, qasida to‘qishga usta bo‘lgan. Shuning uchun ham
bo‘lsa kerak, uning Somoniylar saroyiga taklif qiladilar. U davrda hokimiyat
tepasida Nasr ibn Ahmad turardi.Shu davrdan boshlab, uning hayotida saroy davri
boshlanadi. Saroy hayoti o‘zining o‘ta murakkabligi bilan ajralib turgan, fisqu-
fasodlarga to‘la bo‘lgan. Rudakiy qarigan vaqtida saroydan quviladi va qolgan
umrini o‘zining ona qishlog‘ida faqirlikda o‘tkazadi. Saroydan quvilayotgan
paytda uning ko‘ziga mil tortib, ko‘r qilinadi.Rudakiy fors-tojik she’riyatining
asoschilaridan biri hisoblanadi. XI asr shoiri Rashidiyning aytishicha, Rudakiyning
bir million uch yuz ming bayt she’ri borligi hisoblab chiqilgan. Ammo bizgacha
ming bayt, ikki qismda ellik ruboiy, she’rlar, doston va boshqalar yetib kelgan ,
xolos. Bu asarlarda shoir do‘stlik, muhabbat, yaxshilik qilish, birovning dilini
og‘ritmaslik kabi ulug‘ insoniy fazilatlarni ulug‘laydi. Doimo ezgulik qilishga
chorlaydi.Rudakiyning she’riyati hayot lazzati, hayotning o‘zi ustod ekanligi,
undan ko‘p narsalarni bilib, o‘rganib olish mumkinligini ta’kidlaydi va shunday
qilish lozim ekanligini uqtirishga harakat qiladi. Hayot ta’limi butunlay boshqacha
ta’lim ekanligini, uni ba’zida shirin, ba’zida achchiq ekanligini ko‘rsatadi. Bunday
ta’limni hech bir o‘qituvchi bera olmasligini uqtiradi.Har bir kishi olmasa
hayotdan ta’lim,Unga o‘rgata olmas hech bir muallim.Bizgacha Rudakiy qalamiga
34

mansub “Kalila va Dimna”, “Davroni oftob”, “Sindnoma” kabi poemalardan
parchalar yetib kelgan. Rudakiyning asarlari haqida gap yuritar ekanmiz, uning tili
sodda, keng xalq ommasiga juda ham tushunarli bo‘lganligini ko‘ramiz. Shuning
uchun ham u keng xalq ommasi orqali shuhrat topgan. Uning asarlari hozirgi
o‘zbek tiliga ham tarjima qilingan.
Mahmud Qoshg‘ariy faoliyati bilan bevosita shug‘ullanuvchi olimlarning
fikricha bu zot 1029-1038 yillar orasida Qashg‘arda tug‘ilgan. U o‘ziga to‘q, ziyoli
oiladan bo‘lib, Qashg‘arda yaxshi bilim oladi. Hatto u Buxoro va Nishopur
shaharlarida o‘z bilimlarini kengaytirib katta-katta olimlar bilan suhbatda bo‘ladi.
Mahmud Qoshg‘ariy yashab ijod etgan yillar Qoraxoniylar davlatining gullab-
yashnagan davriga to‘g‘ri keladi. Mahmud Qoshg‘ariy juda ko‘p safarlarda bo‘ladi
va o‘zining asarlari uchun boy ma’lumotlar to‘playdi. Ko‘p yillik izlanishlar
natijasida “Devoni lug‘ati- turk” va “Javohiri-nahv” “Turk tili sintaksisi asoslari”
asarlarini yozadi. Ming afsuslar bo‘lsinki, oxirgi asar hanuzgacha topilmagan.
Mahmud Qoshg‘ariyni butun ilm olamiga tanitgan asari uning “Devoni lug‘ati-
turk” asaridir. Bu kitob arab tilida yozilgan. Unda olim ko‘p yillar davomida turkiy
qabilalar orasida olib borilgan kuzatishlar asosida turkiy tillarni qiyosiy va tarixiy
usullar bilan tahlil qilgan va bu tillarning o‘ziga xos xususiyatlarini ochib berishga
harakat qilgan. Olimlarning fikricha, muallif ushbu tadqiqotida juda ko‘p
so‘zlarning etimologiyasini ham juda aniq va to‘g‘ri izohlab bergan. Asar ikki
qism (muqaddima va lug‘at)dan iborat. Olim asarga o‘zi tuzgan dunyo xaritasini
ham ilova qiladi. Bu hol asarning qimmatini yanada oshiradi. Xarita doira shaklida
chizilgan bo‘lib, unda mamlakat, shahar, qishloq, tog‘, cho‘l, dovon, dengiz, ko‘l,
daryo va hokazolar nomlari yozilgan. Xaritada yozilmay qolgan nomlar esa asar
matnida berilgan. Xarita asosan hozirgi Sharqiy yarim sharga to‘g‘ri keladi.
Mahmud Qoshg‘ariyning o‘zi bu haqda shunday yozgan: ”Rumdan Mochingacha
bo‘lgan... shaharlar o‘rnini aniqlash maqsadida ularning hammasini yer shaklidagi
doirada ko‘rsatdim”. Asarda turli urug‘-qabilalardan qipchoq, o‘g‘iz, tatar, yamak,
basmil, yabonu, qay, boshqirt, qirg‘iz, uyg‘ur, jamil, taru, ichroq, tuxsi, yag‘mo,
chigil, tangut, tabg‘och, shuningdek, fors, arab, xitoy, rus xalqlari haqida ham
35

ma’lumotlar keltiriladi. Asarda bulardan tashqari bir necha turkiy tildagi hikmatli
so‘zlar berilgan. Mahmud Qoshg‘ariyning bu asarida O‘rta Osiyo hududidagi bir
qancha shaharlar nomlarining kelib chiqishi masalalari ham alohida ko‘rsatilgan.
Kitobda turkiy yozuv to‘g‘risida aniq ma’lumotlar berilib, 18 harfdan iborat turk
(uyg‘ur) alifbosi ham ko‘rsatib o‘tilgan. Mahmud Qoshg‘ariyning bu kitobi dunyo
xalqlarining juda ham ko‘p tillariga tarjima qilingan. Asarning bunchalik katta
ahamiyatga ega bo‘lishi muallifning hayotni yaxshi bilganligi, turli bilimlarni
puxta o‘zlashtirganligi va asarni hayot tajribasiga asoslanib yozganligidan dalolat
beradi. Shuning uchun ham asar o‘z ilmiy qimmatini bugungi kunda ham
yo‘qotgani yo‘q.
Qoraxoniylar davrida yashagan yana bir o‘z davrining atoqli shoiri,
donishmand va davlat arbobi Yusuf Xos Hojibdir (XI asr). Uning tarjimai holi ,
tug‘ilgan yili va hayoti to‘g‘risida yozilgan biron-bir asar saqlanib qolmagan. U
Qoraxoniylar sulolasining poytaxti Bolasog‘unda tug‘ilgan va shu yerda ijod etgan.
Hozirgi kunda Yusuf Xos Hojibning “Qutadg‘u bilik”(”Baxt-saodatga boshlovchi
bilim”)deb nomlangan didaktik, badiiy-falsafiy asari bizgacha yetib kelgan bo‘lib,
boshqa asarlari ma’lum emas. Shoirning o‘zi bu ishga roppa-rosa 18 oy sarflagan
va unga juda ham puxta tayyorgarlik ko‘rgan. Asar nasriy muqaddimadan so‘ng 77
baytdan iborat bo‘lgan she’riy muqaddima bilan boshlanib, 73 bobning
mundarijasi beriladi. Boshlang‘ich boblar o‘sha davr an’analariga binoan
boshlanib, Olloh va Payg‘ambar, islom dinining foydasi va dunyoviy, ijtimoiy-
siyosiy, axloqiy-ilmiy masalalar bilan tugallanadi. Asar shunchalik ko‘p qamrovli-
ki, unda ko‘tarilgan masalalarni oddiy sanab o‘tishning o‘zi ham bir necha
sahifalarni tashkil etadi:Masalan: Yetti sayyora va o‘n ikki burj.Inson
farzandlarining qadri bilim va tafakkurda.Tilning fazilat va manfaatlari.Kitob
egasining uzri.Bilim va aql-idrokning farqi to‘g‘risida.
Bahad madhi.Oy to‘ldining baxt haqidagi hikoyasi.Ana shu sanab o‘tilganlardan
ham ko‘rinib turibdiki, asarda shoir inson masalasini ajratib oladi. Insonning
ijtimoiy mohiyati, uning hayotdagi o‘rni, vazifasi har tomonlama tahlil qilinadi.
“Qutadg‘u bilig” asarida bilim haqidagi alohida bob bo‘lib, unda bilimdan hech bir
36

ziyon bo‘lmasligi, u kishilarga faqat foyda keltirishi mumkinligi, kishilarga bilim
qadr-qimmat, hurmat va ehtirom keltirishi mumkinligi aytib o‘tiladi. Shuningdek,
asarda markazlashgan davlatni mustahkamlashga qaratilgan nizolarga chek qo‘yish
kabi o‘sha davr uchun juda katta ahamiyatga molik bo‘lgan masalalarga ham
alohida e’tibor beriladi. Shu bilan birga, davlatni idora etish yo‘llari, buning uchun
beklar bu yo‘lda o‘z atrofiga bilimdon, aqlli odamlarni to‘plashi lozim ekanligini
alohida ta’kidlaydi. El-yurtni boshqarish asosida ikki narsa yotadi deb ko‘rsatgan
shoir. Biri adolat ko‘rsatish bo‘lsa, ikkinchisi, ulardan marhamatni ayamaslikdir.
Yuqorida qayd qilinganidek, shoirning bu asari dunyo jamoatchiligi tomonidan
yaxshi qabul qilingan eng yaxshi asarlar qatoridan o‘rin olgan.
37

XULOSA
Xulosa sifatida shuni aytish mumkinki shu davrda ya’ni IX va XII asrda orta
osiyo o’lkamiz xududida ko’plab davlatlar paydo bo’lganligini ularni nomlarini
qudratini o’sha davr uchun anchagina rivojlangan deyishimiz mumkin. Bu davrda
o’lkamizda ilm fan o’zining yuqori cho’qqisiga chiqdi bunda ko’plab
allomalarimizning hizmatlari katta hisoblanadi. Abu Abdullo Muhammad Ibn
Muso al - Xorazmiy. (783-850yy) Buyuk mutafakkir va olim al-Xorazmiyning
arifmetika va algebraga doir «Kitob al-jabr val mukobala» (To’ldirish va qarama-
qarshi qo’yish haqida kitob) asari matematika fanida yangi davrni boshlab
beribgina qolmay, balki uning keyingi asrlardagi taraqqiyotiga ham katta asos
bo’ldi. Abul Abbos Ahmad ibn Muhammad Al-Farg’oniy. Al-Farg’oniyning
tarjimai holiga doir ma’lumotlar tarixda kam saqlanib qolgan. 861 yilda vafot
etgan. Astronomiya, matematika, geodeziya, gidrologiya fanlarining bilimdoni
Bag’dod va Damashqdagi rasadxona qurilishlarida faol qatnashdi va u erda
Ptolemeyning «Yulduzlar jadvalidagi» ma’lumotlarni tekshirish ishlarini olib
bordi. Al-Farg’oniy astronomiyaga oid «Astronomiya negizlari» asarida
astronomiyaga oid bilimlarni tartibga soldi, o’zining yangi natijalari bilan boyitdi.
O’sha davr an’anasiga muvofiq mamlakatlarni etti iqlimga bo’lib urgandi. Kuyosh
soatlarini. bayonini berdi, astronomik asboblari yaratdi. Farg’oniyning bu asari
N.Kopernik davriga qadar Evropada astronomiya fanidan asosiy qo’llanma sifatida
foydalanildi.Abu Nasr al-Forobiy (873-950 yy). O’trorda tug’ilgan, boshlangich
ma’lumotni Shosh, Buxoro, Samarqandda olgan so’ng Bag’dodda uzoq yashab,
zamonasining olimlari bilan ilmiy muloqotda bo’lgan. Ilmning turli sohalariga oid
160 dan ortiq risolalar yozgan. Musiqa nazariyasiga bag’ishlangan «Musiqa xaqida
katta kitob» nomli mashhur asari bu soha tarixiga bag’ishlangan eng dastlabki
tarixiy manbalardan biridir. U serqirra, qomusiy olimdir.Abu Rayxon Beruniy
(973-1048 yy). Xorazmda tavallud topgan bu mutafakkir, serqirra olim
astronomiya, tarix, tibbiyot, riyoziyot, jug’rofiya, geodeziya, meteorologiya,
etnografiya, falsafa, filologiyaga oid 150 ga yaqin asarlar yaratgan. Bu asarlar
Beruniy nomini jahonga taratdi. Shuningdek, uning xikoyalar, she’rlar bitganligi
38

xam ma’lum. Beruniy o’rta asrda birinchi bo’lib globus yaratdi. U arab, fors, hind
turkiy tillarni mukammal bilgan. Uning «Farmokanaziya», «Geodeziya»,
«Hindiston», «Minerologiya», «Ma’sud qonuni», «qadimgi xalqlardan qolgan
yodgorliklar» asarlari o’zbek va rus tillariga tarjima qilingan. Maxmud G’aznaviy
saroyda ham xizmatda bo’lgan. U Ibn Sino bilan ham zamondosh edi.Abu Ali Ibn
Sino (980-1037 yil) U falsafa, mantiq ruxshunoslik, adabiyotshunoslik, she’riyat,
musiqa, geologiya, minerologiya, fizika, matematika, tibbiyot, astronomiyaga oid
yuzlab asarlar yaratdi. Abu Alining ilmiy qiziqishlari doirasi shu qadar keng
bo’lganki, uning 40 dan ziyod tibbiyotga, 30 ga yaqin astronomiya va
tabiatshunoslik fanlariga, 185 ta falsafa, mantiq va ilohiyotga bag’ishlangan asarlar
yaratgani ma’lum. Bu olimlarimiz shu davr ilm faniga katta hissa qo’shgan
mutafakkirlardan hisoblanadi. Undan tashqari o’lkamizni arablar tomonidan bosib
olinganidan keyin islom dinining keng yoyilishi boshlandi. Ushbu davrdaham
diniy bilimlarning boyishiga katta hissa qo’shgan olimlarimiz bilan faxrlansak
arziydi. Bulardan eng muhimlari, Imom Buxoriy, Moturudiy va boshqalar
hisoblanadi.
39

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. Karimov I.A. Yuksak ma’naviyat –yengilmas kuch. Toshkent,
«Ma’naviyat» 2008.
2. Usmonov Q., Sodiqov M., Burxonova S..O’zbekiston tarixi. Darslik ..–
T .: Iqtisod - moliya , 2006.
3. Azamat Ziyo O ’ zbek davlatchiligi tarixi - T .: Sharq , 2000. 151-171
betlar .
4. Mo ’ minov I . Amir Temurning O ’ rta Osiyo tarixida tutgan o ’ rni va
roli . - T .: “ Fan ”, 1993. 5-47 betlar .
5. Usmonov Q., Sodiqov M., Oblomurodov N.O’zbekiston tarixi. O’quv
qo’llanma.-T.: Meros, 2002. 171-194 betlar.
6. Murtazaeva R.X. O`zbekiston tarixi.darslik. -T.: 2003
7. Fierman, W. 2009, O’rta Osiyoda o’ziga xoslik, simvolizm va til
siyosati ‘, Evropa-Osiyo tadqiqotlari, jild. 61, № 7, 1207-1228.
8. Glenn, J. 1999, The Soviet Legacy in Central Asia,Palgrave, New
York.
9. Akbar, Z. (2012). “Markaziy Osiyo: yangi buyuk o’yin”,
Vashingtonda turk va Yevrosiyo ishlariga sharh.
10. 4. Bekon, EE rus hukmronligi ostidagi Markaziy osiyoliklar:
Madaniyat o’zgarishini o’rganish. Ithaca: Cornell University Press, 1966.
INTERNET SAYTLARI
1. www.lex.uz internet sayti
2. www.wikipediya.uz internet sayti
3. www.tarix.info.uz internet sayti
4. www.fayllar.org.uz internet sayti
5. www.zamin.uz internet sayti
40

IX-XII ASRLARDA O’LKADAGI SIYOSIY VA IQTISODIY HAYOT

Купить