IX-XII asrlarda Yaqin va O‘rta Sharq mamlakatlarida mantiq ilmi.Al-Kindiyning mantiqiy ta'limoti Forobiyning mantiq konsepsiyasi - История - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	12000UZS
Размер	35.9KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	История

IX-XII asrlarda Yaqin va O‘rta Sharq mamlakatlarida mantiq ilmi.Al-Kindiyning mantiqiy ta'limoti Forobiyning mantiq konsepsiyasi

Купить

IX-XII asrlarda Yaqin va O'rta Sharq mamlakatlarida mantiq ilmi.Al-Kindiyning
mantiqiy ta'limoti Forobiyning mantiq konsepsiyasi.Abu Abdulloh Xorazmiy
ilmiy merosida mantiq masalalariAbu Rayxon Beruniy mantiq ilmi haqidaIbn
Sinoning mantiqiy ta'limotiBaxmanyorning mantiqiy qarashlari.Abu Xomid
G'azzoliy mantiq ilmi haqida. MUNDARIJA
KIRISH ................................................................................................................3
ASOSIY QISM
I IX - XI asrlarda Yaqin va Oʻrta sharq mamlakatlarida mantiq ilmi.….……….4
II Al - Kindiyning mantiqiy ta'limoti.....................................................................8
III Xorazmiy, Abu Rayhon Beruniy, Ibn Sino, Gʻazzoliy va Baxmanyorning mantiqiy
qarashlari .............…............................…............................................14
XULOSA …………………………………………………..….……….…..…..…….………………............19
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR................................................................21

KIRISH
Sharqda mavjud bo'lgan ilk o'rta asrlar sivilizatsiyasi butun g'arbga ijobiy
ta'sir o'tkazgan, keyinchalik g'arbda shakllangan sivilizatsiya Sharq
taraqqiyotiga o'z ijobiy ta'sirini o'tkazgan va shu asnoda sivilizatsiyalar millat,
xalq va mamlakatlarning o'zaro yaqinlashuvida ham ijobiy ahamiyatga ega
bo'lib kelgan. G'arb va Sharq sivilizatsiyalarining o'zaro bir-biriga ta'siri, bir-
birini boyitishi insoniyat taraqqiyotining muhim ma'naviy omilidir. Sharq
sivilizatsiyasidagi o'z mohiyatiga ko'ra insonparvarlik xarakteriga ega bo'lgan
qadriyatlar jahon sivilizatsiyalar rivojlanishida barqarorlikni
ta'minlaydi.Ayniqsa, IX-XV asr musulmon tarixiy-falsafiy merosi, Sharq,
aniqrog'i Markaziy Osiyo mutafakkirlarining o'rta asrlar va Uyg'onish davri
Ovrupa falsafiy tafakkuriga ko'rsatgan ta'siri hamda ahamiyatini ochib berish
xalqimizni, ayniqsa, yoshlarni tarbiyalashga samarali xizmat qilishi
shubhasizdir. Jahon fani rivojida Markaziy Osiyo mutafakkirlaridan Abu Nasr
Forobiy, Ibn Sino, Abu Rayhon Beruniy va ko'plab bobokalonlarimizning
durdona asarlari milliy-ma'naviy bo'lib, ularning beqiyos ilmiy-ma'rifiy
kashfiyotlarisiz tasavvuf, tariqat,islomqadriyatla-rimiz fan bir muncha
achinarli tushib qolgan bo'lar edi. Bu fikrni tarix ham isbotlaydi.
Oddiy tasavvurga ko'ra Quyosh Sharqdan chiqqani kabi, falsafiy va mantiqiy
qarashlarning paydo bo'lishi ham qadimiy Sharq xalqlari taffakuriga borib
taqaladi.Qadimgi Sharq xalqlarining tarixi va madaniyati, ularning afsonaviy, diniy,
axloqiy, siyosiy va huquqiy badiiy-estetik va falsafiy tasavvur va qarashlari, ularga
xos mazmunlar haqidagi bilimlar antiq davr mualliflari asarlarida, arxeologik

manbalarda, xalq og'zaki ijodiyoti namunalari: afsonalar, dostonlar va rivoyatlarda
aks etgan.
Bir necha asrlar davomida uning falsafiy risolalari musulmon va ayniqsa, Yevropa
mutafakkirlariga kuchli ta’sir ko‘rsatgan.Ibn Sinoda falsafaning dinga munosabati
intellektual elitizm pozitsiyasidan kelib chiqqan holda qaror topadi: taqdir
masalasini ochiq muhokama qilish omma uchun zararlidir. Taqdirning mohiyatini
tahlil qilish, dunyo tartibini, jazolash, ruhni tiriltirish muammolarini o'rganish, aql-
idrok tamoyillari bilan chambarchas bog'liq bo'lgan, ya'ni ruhi pok inson
tomonidan amalga oshirilishi mumkin – faylasuf tomonidan.

IX - XI asrlarda Yaqin va Oʻrta sharq mamlakatlarida mantiq ilmi
Ilohiyotshunoslardan farqli ravishda Sharq faylasuflari mantiqni “fanlar fani”
dеb hisoblashgan. Shuning uchun ham bir vaqtning o‘zida matеmatika, tibbiyot,

fizika va farmakologiya bilan shug‘ullanib kеlgan al-Kindiy Platon va Aristotеl
ta’limotlarini yagona tizimga birlashtirishga va ratsional bilishni inson aql-
zakovatining ilohiy aql-idrokka oshino etilishi tariqasida tanishtirishga intilgan edi.
Al-Kindiy saroydagi mavqeidan mahrum bo‘lib qoldi va uning kutubxonasi esa,
musodara qilindi. Biroq, mu’taziliylar ta’sir davri qisqa bo‘lishiga qaramasdan, ular
ekib kеtgan urug‘ o‘z samarasini bergan edi.Al-Farobiy ta’limotiga ko‘ra, barcha
jarayonlarni “faol intеllеkt” boshqaraib turadi. Har bir fan kabi mantiq fani ham
o`z shakllanish va rivojlanish tarixiga ega. Mantiqqa oid dastlabki atamalar
Qadimgi Sharq mamlakatlarida, xususan, Hindiston, Xitoyda vujudga keldi. Biroq
Yunon faylasuflari mantiq fanini rivojlanishi va alohida fan sifatida shakllanishiga
sabab bo'ldilar. Ularning shakllanishiga notiqlik san`ati, matematika ilmining
rivojlanishi va shu kabilar katta ta`sir ko`rsatdi. Bu fanning mantiq deb
nomlanishining sababi, botiniy va zohiriy nutqning aniq, mustahkam bo`lishi u
sababidandir. Mantiq fani insonning zehnini xatolardan saqlovchi qonun-qoidalar
jamlanmasi hisoblanadi. “Mantiq” so`zi lug`atda yunoncha “logika” so`zining
arabcha tarjimasidir. “Logikos”-“so`z, aql” va “aql yuritish” ma`nolarini beradigan
“logos” so`zi bilan aloqador bo`lib, so`z va aql ma`nolarini o`z ichiga qamrab olgan
tushunchadir. Mantiq so`zi arabcha " قطن " so`zidan olingan masdari miymiy bo`lib,
“nutq qilmoq”, “fikr, kalom” yoki “ong” degan ma`nolarni ham bildiradi.Mantiq
fanining alohida fan sifatida shakllanishi uning nomi bilan bog`liq. U birinchi bo`lib
mantiq ilmi o`rganadigan masalalar doirasini aniqlab berdi. Aristotelning
“Kategoriyalar”, “Talqin haqida”, “Birinchi analitika”, “Ikkinchi analitika”, “Sofistik
raddiyalar haqida”, “Topika” nomli asarlari bevosita mantiq masalalariga
bag`ishlangan. Aristotel mantiqni – “ma`lum bilimlardan noma`lum bilimlarni
aniqlovchi”, “to`g`ri fikrni xato fikrdan ajratuvchi” fan sifatida ta`riflaydi.

Ar-Roziy axloq(etika)da zohidlikka qarshi chiqdi, faol ijtimoiy hayotga chaqirdi,
Suqrotni namuna sifatida ko‘rdi. U o'z davrida mavjud bo'lgan barcha dinlarni
tanqid qilgan: haqiqat bitta, dinlar ko'p, shuning uchun hamma dinlar yolg'ondir.
Haqiqat manbai Muqaddas Kitob emas, balki faylasuflar va olimlarning kitoblari
bo'lishi kerak, degan edi u.Ar-Roziyning tibbiyotga oid asosiy asarlari “Al-Xavi”
kitobi va 10 jildlik “Mansurga bag‘ishlangan tibbiy kitob” – arab tilidagi o‘ziga xos
tibbiy ensiklopediyadir. Lotin tiliga tarjima qilinib, ular bir necha asrlar davomida
shifokorlar uchun qo'llanma bo'lib xizmat qilgan. Shuningdek, u kasalxonalar
qurish va ular uchun joy tanlash bo'yicha ko'rsatmalar tuzdi, shifokorlar
ixtisoslashuvining ahamiyati, kambag'allarga tibbiy yordam va o'z-o'zidan yordam
ko'rsatish haqida asarlar yozdi.Ar-Roziy birinchilardan bo‘lib ba’zi kasalliklarning
yuqumli xususiyati haqida fikr bildirgan. “Chechak va qizamiq haqida” asarida u bu
kasalliklarning klassik tavsifini berib, qayta kasallikka qarshi immunitetni
ta’kidlagan. Kasallikning oldini olish uchun chechakka qarshi emlash qo'llaniladi.
Har bir bemorning kasallik tarixini tuzish, oyoq-qo‘l singanida gips qo‘llashni
tibbiyot amaliyotiga joriy etdi. U paxta momig'ini bog'lash uchun va katgutni
yaralarni tikish uchun ishlata boshladi, farenksdan begona jismlarni olish uchun
maxsus vositani tasvirlab berdi.Ar-Roziy matematik atomizm ta’limoti tarafdori
boʻlib, uning taʼlimotini “Vaqt va makon kitobi”da bayon qilgan. Shuningdek,
Yerning sharsimon tabiati, yulduzlar va umuman fazoga oid bir qancha risolalari
mavjud.

AL KINDIYNING MANTIQIY TAʼLIMOTI
Hayoti va asarlari

Al-Kindi arablarning Kinda qabilasining a'zosi bo'lib, u islomning ilk tarixida muhim
rol o'ynagan. Uning nasl-nasabi unga keyingi yozuvchilar orasida "arab faylasufi"
unvonini berdi. Biz bilamizki, al-Kindi eramizning 866-yilidan keyin vafot etgan va
uning o'lim sanasi odatda 870-yillarning boshiga to'g'ri keladi. Uning tug'ilgan
sanasini aniqlash qiyinroq, ammo u 833 yilda hukmronligi tugaydigan xalifa al-
Ma'mun davrida olim bo'lib xizmat qilgani va u, albatta, keyingi xalifa al-Muning
saroyi bilan aloqador bo'lganligi aytiladi. 'tasim (hukmronlik qilgan 833—
842). Shunday qilib, u odatda miloddan avvalgi 800 yilda tug'ilgan deb
hisoblanadi. Basrada tug‘ilgan, Bag‘dodda tahsil olgan. Uning falsafiy karerasi al-
Mu'tasim davrida cho'qqisiga chiqdi, al-Kindi o'zining eng mashhur asari "Birinchi
falsafa haqida "ni bag'ishladi va uning o'g'li Ahmadga al-Kindiy ustozlik qildi.Al-
Kindiyning falsafiy faoliyati al-Kindiy tug'ilishidan oldin Abbosiy xalifalari
tomonidan boshlangan va qo'llab-quvvatlangan tarjima harakati atrofida
yo'naltirilgan (bu haqida Endress 1987/1992, Gutas 1998). Al-Kindiy IX asrda
tarjimonlarning ikki asosiy guruhidan birini boshqargan (ikkinchi guruhga Hunayn
ibn Ishoq boshchilik qilgan). "Kindi doirasi" ko'plab falsafa va fan asarlarini yunon
tilidan arab tiliga tarjima qilgan.
“Al-Kindi, Ptolemey va qadimgi sharhlovchilarda ko‘rish, yorug‘lik va rang”, Arab fanlari va falsafasi , 16: 207–236.,
2007
Al-Kindi bu tarjimonlarning homiylari va aslida tarjimani amalga oshirgan olimlar
o'rtasida vositachi bo'lgan ko'rinadi, ularning aksariyati suriyalik nasroniylar yoki
suriyalik ekstrakt bo'lgan.

Ishlari
Al-Kindiyga tegishli asarlarning nomlari ro'yxatiga ega bo'lganimizdan baxtiyormiz,
bu ro'yxat X asrdagi kitob sotuvchisi Ibn an- Nadimning " Fihrist "ida uchraydi. Ibn
an-Nadim tufayli biz al-Kindiy juda xilma-xil ilmiy va falsafiy fanlar bo'yicha yuzlab
risolalar yozganini bilamiz. Darhaqiqat, ilmiy va matematik nomlar falsafiy
unvonlardan ancha ko'p. Al-Kindiyning saqlanib qolgan falsafiy asarlarining
aksariyati Istanbulda saqlanayotgan birgina qo‘lyozma bo‘lmasa, ikkinchisining
ko‘plari endi yo‘qolgan bo‘lar edi. ). Bunga u eng mashhur bo'lgan "Birinchi falsafa
haqida" asari kiradi. Ushbu risolaning bizning versiyamiz to'liq emas, faqat birinchi
qismdan iborat bo'lib, u to'rt qismga bo'lingan. Birinchi bo'lim o'quvchiga yunon
falsafiy hikmatini hurmat qilishga undaydi. Ikkinchisida al-Kindining dunyoning
abadiyligi haqidagi mashhur munozarasi mavjud. Uchinchi va to‘rtinchisi esa,
barcha boshqa narsalarda birlik manbai bo‘lgan “haqiqiy Zot”, ya’ni Xudoning
mavjudligini tasdiqlaydi va tilning bu haq Zotga taalluqli emasligini ko‘rib chiqadi.
Istanbuldagi qoʻlyozmada al-Kindiyning “ Aql haqida” asarining arab tilida saqlanib
qolgan sanoqli nusxalaridan biri ham mavjud. Bu arab anʼanasidagi birinchi risola
boʻlib, al-Farobiy, Avitsenna va Averroda tanish boʻlgan aql turlarining
taksonomiyasini beradi. Boshqa asarlar al-Kindi psixologiyasini (ya'ni ruh
nazariyasini) yanada yoritib beradi: " Ruh haqidagi nutq" yunon faylasuflarining
taxminiy iqtiboslaridan iborat bo'lib, " Alohida moddalar borligi "
Aristotelning ruhning moddiy emasligini isbotlash uchun toifalaridan foydalanadi,
" Uyqu haqida" va Orzubashoratli tushlar haqida Aristotelning tasavvur nazariyasi
nuqtai nazaridan ma'lumot beradi. Al-Kindining psixologik nazariyalari bilan
bog'liq bo'lib, uning etika bo'yicha saqlanib qolgan yagona muhim

asari, qayg'ularni yo'q qilishdir . (U shuningdek, Sokratga tegishli axloqiy latifalar
va so'zlar to'plamini tuzgan.)
Al-Kindi o'zining kosmologik nazariyalarini xuddi shu qo'lyozmada topilgan yana
ikkita matnda bayon qiladi, "Asl va buzilishning yaqin agenti to'g'risida" va
"Eng tashqi sferaning sajdasi haqida" . Bu erda meteorologiya va ob-havo
prognozi bo'yicha ko'plab ishlar ham dolzarbdir. Ular samoviy harakat qanday qilib
yomg'ir va biz yashayotgan quyi dunyoda boshqa meteorologik hodisalarni keltirib
chiqarishini ko'rsatish uchun bir xil kosmologik g'oyalarni qo'llaydi. Bu asarlar
Arastu ta’sirida bo‘lsa-da, al-Kindi boshqa yunon manbalaridan, masalan,
Ptolemeydan ham foydalanadi. Uning yunon ilmiy an'analari haqidagi bilimi aslida
keng edi. Masalan, u Evklid va Ptolemeyga tegishli bo'lgan g'oyalarni optikaga oid
mashhur asarida " Perspektivlar haqida" ishlatadi., bu faqat lotin tilida saqlanib
qolgan. Al-Kindining saqlanib qolgan ilmiy korpusi juda katta bo'lib, u dori
vositalarini ishlab chiqarish, musiqa, astrologiya va matematika bo'yicha
risolalarni o'z ichiga oladi . Lekin bu yerda asosiy e’tibor al-Kindiyning falsafiy
qarashlariga qaratiladi.
Al-Kindiyga Yunon ta'siri
Uning tarjima harakatidagi muhim rolini hisobga olgan holda, al-Kindiy asarlari
yunon tafakkurining g'oyalari bilan to'ldirilgan. Uning falsafiy asarlari qisman o'z
davrida tarjima qilingan matematik va ilmiy mualliflarga qarzdir, masalan, Geraslik
Nikomax; Evklid uning metodologiyasi bilan bir qatorda matematikasiga ham ta'sir
ko'rsatdi. Ammo uning falsafasiga eng muhim ta'sir Aristoteldan bo'lgan, uning
korpus al-Kindi "Aristotel kitoblarining miqdori to'g'risida" risolasida so'zlagan. Bu
asar Aristotelning korpusi haqida juda toʻliq maʼlumot beradi, garchi al-Kindi u

muhokama qilgan risolalarning bir qismini oʻqimaganligi aniq. Al-Kindi "
Metafizika " ning mazmunini eslatib o'tganda, u hayratlanarli tarzda quyidagi
xulosani beradi:
Uning “ Metafizika ” nomli kitobidan ko‘zlagan maqsadi materiyasiz mavjud
bo‘lgan va ular materiyaga ega bo‘lgan narsalar bilan birga mavjud bo‘lishi
mumkin bo‘lsa-da, materiya bilan bog‘lanmagan va birlashgan bo‘lmagan
narsalarni tushuntirishdir; Ulug‘ va buyuk Allohning yagonaligini tasdiklash, Uning
go‘zal ismlarini bayon qilish va U (hamma narsani) kamolotga yetkazuvchi
koinotning sababchisi, O‘zining mukammal ta’limoti va to‘liq hikmati bilan
hukmronlik qiluvchi olam Xudosidir. .
Garchi bu Aristotelning “ Metafizika ” asarining toʻgʻri tavsifiga oʻxshamasa-da , bu
al-Kindiyning metafizika faniga oid oʻz tushunchasining toʻliq aniq tavsifidir. Uning
metafizikani ilohiyot bilan bog‘lashi “ Birinchi falsafa to‘g‘risida ” asarining
ochilishidan ko‘rinib turibdiki , unda falsafa umuman haqiqatni o‘rganish ekan,
“birinchi falsafa” “barcha haqiqatning sababi bo‘lgan birinchi haqiqatni
bilish”dir. Va haqiqatan ham Aristotelning " Metafizika " asari bu ishda katta ta'sir
ko'rsatadi. Biroq, al-Kindiyning falsafiy asarlariga xos bo‘lganidek, “ Birinchi falsafa
haqida”.neoplatonik yozuvlar tarjimalaridagi fikrlardan ham keng
foydalanadi. "Haqiqiy" mavjudligining isboti qisman Proklga asoslanadi va
Plotinusning al-Kindi davrasida yaratilgan arabcha ta'siridan, Aristotel
teologiyasi deb ataladigan ta'sirni aniqlash mumkin. . Biroq, ehtimol, eng muhim
yagona ta'sir bu neoplatonist nasroniy mutafakkiri Jon Filoponning Aristotelga
dunyoning abadiyligi masalasida qilingan hujumidir.

Har bir atama yoki ibora ko‘plik bilan bir qatorda birlikni ham anglatishini
allaqachon ko‘rganimiz sababli, “Birinchi falsafa ”ning to‘rtinchi bo‘limida al-
Kindiyning har xil turdagi predikatlarni qo‘llash mumkin emasligini ta’kidlashi
ajablanarli emas. haqiqiy biri. U o'z xulosasini quyidagicha yakunlaydi.Shunday
qilib, haqiqiy Zot materiya, shakl, miqdor, sifat va munosabatlarga ega emas. Va
boshqa atamalarning hech biri bilan tavsiflanmagan: uning jinsi, o'ziga xos farqi,
individualligi, to'g'ri tasodifiy va umumiy tasodif yo'q. U harakat qilmaydi va
haqiqatda birligi inkor etilgan hech narsa orqali tasvirlanmaydi. Shuning uchun bu
faqat sof birlik, men birlikdan boshqa narsani nazarda tutmayman. Va undan
boshqa har bir birlik ko'pdir.Birinchi savolga kelsak, al-Kindi neoplatonik
matnlarga amal qiladi va u birinchi tamoyildan kelib chiqadigan ta'sirlarning
vositachilik emanatsiyasini nazarda tutadi deb taxmin qilish mumkin. Qizig'i
shundaki, al-Kindi Filopon polemikasining asosiy jihatini butunlay e'tiborsiz
qoldirdi:, Aristotel osmon abadiy bo'lishi kerakligini ta'kidlagan edi, chunki ular
mukammal, aylanma harakatga ega va shuning uchun bizning pastki
dunyomizning buzilmaydigan to'rtta elementidan iborat emas. Filopon bu
kosmologiyaga uzoq va batafsil raddiya bilan hujum qilsa, al-Kindi osmonlar
buzilmas va buzilmas beshinchi elementdan yaratilganligini shunchaki qabul
qiladi, lekin ular Xudo tomonidan vaqtning boshlanishi bilan yaratilganligini ko'p
qo'shimcha qiladi.
Al-Kindi dunyoning abadiyligiga qarshi ochiq bahs yuritishga kelganida, u
Filoponning Aristotelni o'ziga qarshi ishlatish strategiyasidan foydalanadi. Aristotel
haqiqiy cheksiz narsa bo'lishi mumkin emasligi haqida mashhur edi. Shunday qilib,
masalan, dunyo tanasi cheksiz katta bo'lishi mumkin emas. Kosmos fazoviy
kattalikda chekli bo'lgani uchun, al-Kindi ta'kidlaydi, kosmos jismiga asoslangan

hech narsa cheksiz bo'lishi mumkin emas. Vaqt bu jismning predikatsiya qilingan
narsalardan biri bo'lganligi sababli, vaqt cheklangan bo'lishi kerak; shuning uchun
dunyo abadiy emas.
Bu argument kambag'al bo'lib tuyuladi. Agar Aristotel chekli jismga cheksiz hech
narsa belgilab bo'lmaydi, deb tan olsa ham, u al-Kindi argumenti haqiqiy va
shunchaki potentsial o'rtasidagi farqni to'liq hisobga olmaydi, deb aytmoqchi
bo'ladi. cheksizliklar. Haqiqiy cheksizlik bir vaqtning o'zida butunligicha mavjud
bo'lgan cheksizlikdir - masalan, cheksiz katta jism yoki umuman olganda, bir
vaqtning o'zida cheksiz sonli a'zolar mavjud bo'lgan har qanday to'plam. Potensial
cheksizlik - bu chekli kattalikni cheksiz ravishda uzaytirish yoki ko'paytirish
mumkin bo'lganda. Masalan, Aristotel makon yoki vaqtning har qanday chekli
kattaligi potentsial cheksizdir, chunki uni printsipial jihatdan xohlagancha ko'p
qismlarga bo'lish mumkin, kichikroq bo'linishlar hali ham mumkin. Kosmos tanasi,
al-Kindi o'zi tan olganidek, potentsial cheksizdir, ya'ni uning hajmini cheksiz
ravishda oshirishning kontseptual jihatdan imkonsiz narsa yo'q. E'tibor bering, har
ikkala holatda ham bunday jarayonning haqiqiy natijasi chekli bo'ladi: jismning
o'lchamiga har qanday aniq qo'shilish hali ham cheklangan o'lchamdagi jismni
beradi. Xuddi shunday, men tanani qanchalik nozik bo'lishimdan qat'iy nazar, har
qanday bo'linish harakati cheklangan miqdordagi qismlarni beradi.
Endi Aristotel dunyoning abadiyligi uni faqat potentsial cheksizlikka bog'laydi , deb
hisoblaydi . Buning sababi shundaki, dunyo doimo mavjud bo'lgan deyish,
hozirda hech qanday cheksizlik mavjud degani emas . Toʻgʻrirogʻi, bu faqat “dunyo
N yil davomida mavjud boʻlgan” N ning istalgan qiymati uchun toʻgʻri boʻlishini
nazarda tutadi. Oʻtmishga borgan sari kattaroq (lekin baribir chekli) oʻtmishda

xohlagancha borish mumkin. o'tgan vaqt davrlari, xuddi tanani xohlagancha nozik
tarzda ajratish mumkin. Va bu kabi potentsial cheksizlik cheklangan kattalikka
taalluqli emasligi aniq emas. Al-Kindi bunga javob beradimi?
U shunday qiladi, garchi uning javobi dunyoning abadiyligiga bo'lgan
munosabatining oxirida keladi. Filoponda ham topilgan javob shundan iboratki,
hatto hozirgi kunga erishish uchun cheksiz sonli lahzalar allaqachon o'tgan bo'lishi
kerak. Boshqacha qilib aytadigan bo'lsak, hozirda "dunyo paydo bo'lganidan beri"
o'tgan cheksiz sonli lahzalar (yoki yillar yoki boshqa narsalar) mavjud. Va
Aristotelning o'zi aytganidek, cheksizni bosib o'tib bo'lmaydi. Ushbu dalil
muvaffaqiyatli bo'ladimi yoki yo'qmi - noma'lum. Aftidan, biz o'tgan vaqt ichida
cheksiz uzoq nuqtani tanlaymiz, keyin esa o'shandan beri o'tgan yillar sonini
hisoblaymiz. Ammo Aristotel, ehtimol, o'tgan vaqt ichida cheksiz uzoq nuqtani
tanlashning dastlabki harakatiga to'sqinlik qilmoqchi bo'lib, har qanday maxsus Biz
o'tmishda tanlagan nuqta, hozirgi paytdan faqat cheklangan yillar davomida olib
tashlanadi.
U Turkumlarning birinchi boblariga asoslanib, ruhning substansiya ekanligini
ta'kidlaydibiror narsaning mohiyati shu narsa bilan nom va ta'rifga ega ekanligini
da'vo qilish. Jon tirik mavjudotning mohiyati, tirik mavjudot substansiya bo‘lgani
uchun ruh ham substansiyadir. Qolaversa, bu nomoddiy substansiya: chunki ruh
“jonli mavjudotning intellektual shakli”, intellektual shakl esa turdir. Ammo, al-
Kindi fikricha, turlar ahamiyatsizdir; shuning uchun ruh nomoddiydir. Ushbu bahs-
munozaralar poyezdidagi muammoli harakatlar orasida inson ruhini inson turi
bilan identifikatsiya qilish kiradi. Bu al-Kindining " Kategoriyalar " dagi "ikkilamchi
substansiya" bo'lgan turlar haqidagi g'oyani " De Anima " va " Metafizika " kabi

asarlarda topilgan shakl haqidagi ta'limot bilan birlashtirishga urinishi bo'lib
tuyuladi.. Al-Kindi oddiygina bu ikkisini bir-biriga qarama-qarshi qo'yadi - u qanday
qilib ko'plab inson ruhlari bo'lishi mumkinligi haqidagi aniq savolga javob
bermaydi, ularning barchasi bitta turdagi inson bilan bir xildir .

Xorazmiy, Abu Rayhon Beruniy, Ibn Sino, Gʻazzoliy va Baxmanyorning
mantiqiy qarashlari
Abul Hasan Marzubon oʻgʻli Baxmanyor (? — 1067) — ozarbayjon faylasufi. Ibn
Sinoning shogʻirdi. Forobiy va Ibn Sino taʼlimotlarini himoya qilgan va
rivojlantirgan. Islom aqidalarini asoslashda aristotelizm va neoshgatonizmdan
foydalangan. B. mavjudot haqida panteistlarcha fikr yurittan (k-Panteizm). U
olamni "boshlangʻich ruhiy sabab" — Allohdan keltirib chiqaradi va emanatsiya
asosida tushuntiradi; barcha mavjud narsalarni oʻrta asr falsa-fasida keng
tarqalgan tushunchalar — vujudi mumkin, vujudi vojib asosida talqin etishga
harakat qiladi. B. bilish nazariyasida aqliy bilishni himoya qilib, ratsionalizmnn
rivojlantirdi. B.ning "Mabod attabiat ("Metafizika") va "Marotib al-mavjudot"
("Mavjudotning martabalari") (Qohira, 1911, arab tilida; Leypsig , 1851, nemis
tilida) asarlarida mavjudot va bilish masalalari qarab chiqilgan. "Kitob attahsil"
("Tahsil kitobi") va "az-Ziynat" ("Ziynatlash") asarlari mantiq ilmiga, "al-Baxjad
va as-saodat" ("Goʻzallik va baxt") kitobi axloq masalalariga bagʻishlangan. B.
bilan Ibn Sino oʻrtasidagi falsafiy yozishmalarning keyinchalik koʻchirilgan ayrim
nusxalari Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik institutida saqlanadi.

Ma’naviyatimizning buyuk siymolari” nomli loyihamizning navbatdagi ilm
ahllaridan yana biri Abu Abdulloh al-Xorazmiydir. U ulug‘ zotning to‘liq ismi Abu
Abdulloh Muhammad ibn Ahmad ibn Yusuf al-Xorazmiy. Tug‘ilgan yili haqida
ma’lumotlar saqlanib qolmagan. Olim 997-yilda vafot etgan. Abu Abdulloh al-
Xorazmiyning yoshligi Xiva, Zamaxshar va Qiyot shaharlarida o‘tgan.Abu
Abdulloh al-Xorazmiy mashhurlik davri somoniylar amiri Nuh ibn Mansurning
vaziri Abul Hasan al-Utbiy huzurida kotib bo‘lib xizmat qilgan davrida
cho‘qqisiga chiqqan. Shu vazifasi tufayli u “al-kitob al-Xorazmiy” nomi bilan ham
tanilgan. O‘z xizmat vazifalari yuzasidan Buxoroga tez-tez borib turgan va
ko‘pgina allomalar bilan hamsuhbat bo‘lgan.Abu Abdulloh Xorazmiyning
bizgacha yetib kelgan, ko‘pchilik asarlari singari o‘sha davrning ilm tili – arab
tilida bitilgan, yagona ma’lum asari – “Mafotih al-ulum”(“Ilmlar kaliti”)dir.
Qo‘lyozma nusxalari juda ko‘p emas. Yaqin-yaqingacha to‘rt nusxasi bor deb
hisoblanar edi. Uchtasi Buyuk Britaniya muzeyida hamda Berlin kutubxonasida
saqlanadi. XX asrning 60-yillarida ushbu asarning yana olti nusxasi Istanbul
kutubxonalarida borligi aniqlandi.“Mafotih al-ulum”(“Ilmlar kaliti”) o‘ziga xos
qomusiy asar bo‘lib, o‘sha davrdagi deyarli hamma asosiy fan sohalarini o‘z
ichiga qamrab olgan. Abu Abdulloh al-Xorazmiy asarida har bir ilm mazmunini
sharhlab beradi. Ularning tasnifi quyidagicha:
Shariat va u bilan bog‘liq ilmlar:
– fiqh, ya’ni musulmon huquqshunosligi;
– kalom, ya’ni din asoslari;
– grammatika;

– ish yuritish;
– she’riyat va aruz;
– tarix.
Nazariy falsafa:
– tabiiy ilmlar – tibbiyot (tib, samoviy hodisalar – meteorologiya, mineralogiya,
al-kimyo, mexanika) – quyi;
– riyoziyot ilmlari (arifmetika, handasa, ilm an-nujum, musiqa) – o‘rtacha;
– ilohiy, ya’ni metafizika – oliy ilm;
– mantiq.
Amaliy falsafa:
– axloq – etika (odamni boshqarish);
– uyshunoslik (uyni boshqarish);
– siyosat (shaharni, mamlakatni boshqarish).
Abu Abdulloh Xorazmiy o‘z tasnifida o‘sha davr an’anasi, ya’ni ilmlarni ikkiga
bo‘lishni qo‘llab-quvvatlab, an’anaviy (shar’iy) va an’anaviy bo‘lmagan
(falsafiy)larga ajratadi. Asardagi an’anaviy ilmlardan biri, fiqhda muallif islom
qonunshunosligining asosi bo‘lgan va islom huquqi posbonining doimiy dasturi
Qur’on, payg‘ambar so‘zlari, hikmatli gaplari va hayotlarini aks ettiruvchi
sunnat, hadis va uning xillari; ijmo – islom jamoasining yakdillik bilan tan olgan

qarori; shariat qonun-qoidalariga amal qilishni, ya’ni tahorat qilish, namoz
o‘qish, azon aytish, ro‘za tutish, zakot to‘lash ustida to‘xtalib o‘tadi.

Abu Nasr al-Farobiy (870-950) singarilarning qarshiligini kеltirib chiqardi. Ammo
al-Farobiyning o‘zi sharq faylasuflari orasida Aristotеldan kеyin “ikkinchi
muallim” dеb hisoblangan. Garchi Platonning “abadiy dunyoning abadiy
yaratuvchisi” va Aristotеlning “ilohiy aql-zakovat” tushunchalari o‘rtasida
tafovut ko‘rmagan bo‘lsa-da, aql-zakovatni dindan ustun qo‘ygan edi. Al-Farobiy
ta’limotiga ko‘ra, barcha jarayonlarni “faol intеllеkt” boshqaraib turadi. Al-
Farobiy o‘zining ijtimoiy-axloqiy risolalarida ilk marotaba bir vaqtning o‘zida
diniy jamoat boshlig‘i (imomi) bo‘lgan holda xalqni “faol intеllеkt”dan
olinadigan haqiqatlar bilan tanishtirib boruvchi faylasuf boshqaruvi ostidagi
“saodat shahri” to‘g‘risidagi ta’limotni ilgari surgan edi. Al-Farobiy arab-islom
falsafasi, xuddi shuningdеk, boshqa gumanitar fanlar taraqqiyotiga katta ta’sir
ko‘rsatdi. Jumladan, bu ta’sir muqaddam aytib o‘tilgan al-Mas’udiy, Ibn
Miskavayh, Abu Ali ibn Sino asarlarida yaqqol sеzilib turadi. X asr oxirida Platon,
Aristotеl va Pifagorning ta’limotlari hind-eron mutafakkirlari ta’limotlari
elеmеntlari bilan qo‘shilib uyg‘unlashib kеtgan taxminan ellikta “nomalar”ni
o‘zida birlashtirgan “Poklik birodarligi” (“Ihvon as-Safo”) jamiyati vujudga keldi.
Ular Suqrotni ham, xristian avliyolarini ham, shialar jabrdiydalari Hasan va
Husaynni ham o‘z qahramonlari dеya e’tirof etgandi. Shuning barobarida ular
go‘yoki al-Farobiy boshlab bergan “idеal davlat” va “sof aql-zakovat”ni izlashni
ham davom ettirdilar. Shuningdek, ular namozni diniy va falsafiyga ajratishgan,

namoz va ibodat dеganda axloqiy poklanish va ezgu ishlar sodir etishni
tushungan edi. Al-Farobiy ta’siri ostida musulmon Sharqining buyuk mutafakkiri,
ayni mahalda shifokor, matеmatik, tabiatshunos, shoir va faylasuf Abu Ali ibn
Sino ham ijod qilgan edi. Uning asarlari orasida “Jon haqida risola”, “Adolat
haqida kitob”, “Birlamchi aql-zakovat haqida”, “Harakat to‘g‘risida” singari
asarlar uchraydi. Ibn Sino dunyo Ollohning tajallisi (emanatsiyasi) bilan, uning
irodasi bilan emas, balki ob’еktiv zarurat tufayli vujudga kеladi, biroq yagona
xudo - barcha mavjudotning zaruriy birlamchi sababidir degan g‘oyani ilgari
surgan. Boshqa musulmon faylasuflar kabi Ibn Sino ham mantiq va dinni o‘zaro
kеlishtirishga intilgan edi. Uning o‘zi fanlarni nazariy va amaliy fanlarga ajratgan
edi. Nazariy fanlar sirasiga fizika va matеmatika kiradi, darvoqе, “birlamchi”
fizikada materiya, harakat shakllari, o‘simliklar, hayvonlar to‘g‘risidagi ta’limot
kirsa, “ikkilamchi” fizika - tibbiyot, astrologiya, alximiyadan iboratdir. Davlat
boshqarish va oila, xo‘jalik, mulkning barcha muammolarini tartibga solib turish
to‘g‘risidagi ta’limotni Ibn Sino amaliy fanlar dеb hisoblagan. Abu Ali ibn Sino
islom olamida falsafa va boshqa fanlarning kеyingi taraqqiyotiga Abu Nasr al-
Farobiydan ham ko‘proq hissa qo‘shgan edi.X asr o‘rtalaridan boshlab va
kеyiroq dunyo yaratilishidan boshlanuvchi umumiy asarlar bilan bir qatorda
sulolalar solnomasi, alohida hukmdorlar, ularning vazirlari va kotiblari
biografiyasi - tarjimayi holi janrlari, alohida mamlakatlar va shaharlar tarixiga
oid asarlar vujudga kеldi. Yaman (al-Hamdoniy), Misr (Ibn Abu al-Hakim),
Bag‘dod (al-Hoshib al-Bag‘dodiy), Damashq (Ibn Asokir), Halab (Ibn al-Odim) va
boshqalarning asarlari ana shunday asarlar sirasiga kiradi. Shuning barobarida
odatda salaf o‘tmishdoshlar tajribalaridan foydalangan holda umumiy yalpi
tarixlarni yozish ham davom etaverdi:

XULOSA
Al-Kindi aqlli ruhni tanadan va pastki psixologik qobiliyatlardan keskin
ajratganligini va u aqlli ruhni bizning haqiqiy "men" yoki "mohiyatimiz" va
tananing o'limidan keyin omon qoladigan yagona qism sifatida ko'rishini hisobga
olsak. , uning axloqiy fikri ham xuddi shunday yuksak intellektual ekanligi
ajablanarli emas. G'amginlikni yo'qotish haqida, nomidan ko'rinib turibdiki,
falsafiy tasalli janridagi asar. Matnning ko'p qismi amaliy maslahatlar, iboralar va
latifalardan iborat bo'lib, kishi qayg'uga duchor bo'lganida yodda tutishi
mumkin.Ayniqsa, diqqatga sazovor parchalardan biri bizning yerdagi hayotimizni
dengiz sayohati chog'ida vaqtinchalik quruqlikka tushish sifatida tasvirlaydi; Bu
tasvir oxir-oqibat Epiktetdan olingan. Garchi risolaning falsafiy asoslari dastlabki
bo'limlarda qo'yilgan bo'lsa-da, bu erda al-Kindi jismoniy ob'ektlarga qiymat
qo'yishga qarshi printsipial dalillar keltiradi. Uning aytishicha, o‘zining tabiatiga
ko‘ra, boylik va boshqa jismoniy ne’matlar zaif va o‘tkinchidir. Hech kim ularning
mulklari tortib olinmasligiga ishonch hosil qila olmaydi - ular "har qanday kuch
tomonidan tortib olinishi" mumkin. Va eng muhimi, ularning jismoniy bo'lishi
ularning avlod va buzilishlarga duchor bo'lishini anglatadi. va shuning uchun
o'tkinchidir. Buning o'rniga, biz barqaror va mustahkam bo'lgan va bizdan tortib
olinmaydigan narsalarni qadrlashimiz va ularga intilishimiz kerak: bular hozir
tanish bo'lgan "aql olamida" bo'ladi. Insonning xohish-istaklari faqat tushunarli
narsalarga qaratilgan bo'lsa, odam qayg'uga daxlsiz bo'ladi. Risolaning qolgan
qismida taklif qilingan latifalar va ko'proq amaliy "davolar" bu xulosani qabul qilish
va unga muvofiq yashashimizni osonlashtirish uchun mo'ljallangan. kishi qayg'uga

daxlsiz bo'ladi. Risolaning qolgan qismida taklif qilingan latifalar va ko'proq amaliy
"davolar" bu xulosani qabul qilish va unga muvofiq yashashimizni osonlashtirish
uchun mo'ljallangan. kishi qayg'uga daxlsiz bo'ladi. Demak, bu dalil qayg'u har
doim keraksiz ekanligini ko'rsatadi. Risolaning qolgan qismida taklif qilingan
latifalar va ko'proq amaliy "davolar" bu xulosani qabul qilish va unga muvofiq
yashashimizni osonlashtirish uchun mo'ljallangan,degan xulosaga kelishimiz
mumkin.

Foydalanilgan adabiyotlar

Abu Rido, M.'AH (tahr.), 1950/1953, Al-Kindi, Rasail al-Kindi al-Falsafiya , 2 jild,
Qohira: Dorul-Fikr al-'Arabiy.
Adamson, P., 2002a, "Abu Ma'shar, al-Kindi va astrologiyaning falsafiy
himoyasi", Recherches de philosophie et théologie médiévales , 69: 245-270.–––,
2002b,
“Mohiyat va mavjudlikdan oldin: Al-Kindiyning borliq tushunchasi” , Falsafa tarixi
jurnali , 40: 297–312., 2003
“Al-Kindiy va Mu’tazila: Ilohiy sifatlar, ijod va ozodlik”, Arab fanlari va falsafasi ,
13: 45–77., 2005,
“Al-Kindi va yunon falsafasining qabul qilinishi”, “ Arab falsafasining Kembrij
hamrohi ” kitobida , ed. P. Adamson va RC Taylor, Kembrij: Kembrij universiteti
nashriyoti, 32-51., 2006,
“Al-Kindi, Ptolemey va qadimgi sharhlovchilarda ko‘rish, yorug‘lik va rang”, Arab
fanlari va falsafasi , 16: 207–236., 2007
Al-Kindi , Nyu-York: Oksford universiteti nashriyoti., 2015, Plotinus va al-Kindi
bo'yicha tadqiqotlar , Farnxem: Ashgate Variorum.
Adamson, P. va Pormann, PE (trans.), 2012, Al-Kindining falsafiy asarlari , Karachi:
Oksford universiteti nashriyoti.
Adamson, P. va Pormann, PE, 2009,

IX-XII asrlarda Yaqin va O‘rta Sharq mamlakatlarida mantiq ilmi.Al-Kindiyning mantiqiy ta'limoti Forobiyning mantiq konsepsiyasi

Купить