Ix-xvii asrlarda o'lkamiz tarixiy geografiyasi

Информация о документе

Цена	35000UZS
Размер	44.4KB
Покупки	0
Дата загрузки	29 Май 2025
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	История

Продавец

Telzor Uchun

Дата регистрации 21 Апрель 2025

24 Продаж

Ix-xvii asrlarda o'lkamiz tarixiy geografiyasi

Купить

MUNDARIJA:
KIRISH………………………………………………………………………...….3
I.BOB. IX-XVII ASRLARDA O'LKAMIZ TARIXI……………………….…5
1.1. S о moniylar davlati tarixi geografiyasi. ……………………………………....5
1.2. Qoraxoniylar davlati tarixi geografiyasi. …………………………………..…8
1.3. G'aznaviylar, Saljuqiylar va Xorazmshohlar tarixi geografiyasi. ……………10
II.BOB. O'LKAMIZ TARIXIY GEOGRAFIYASI…………………………...12
2.1. IX-XII asrlarda geografik bilimlar. ……………………………………….…12
2.2. Mo`g'illarning O`rta Osiyoni istilo qilishi. …………………………………..21
2.3 . Chig'atoy ulusi davrida O`rta Osiyo .Mug'illar davrida geografik bilimlar .... 25
XULOSA…………………………………………………………………………32
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR………………………………………..33
ILOVALAR………………………………………………………………………35
2

KIRISH
Kurs ishining dolzarbligi: Har bir xalqning davlatchilik va madaniyati
tarixini o‘rganish nafaqat ilmiy yoki nazariy, balki chuqur ma'naviy-ruhiy
ahamiyatga ega bo‘lib, har birimizda o‘zimiz tug‘ilgan va yashayotgan ona zamin
bilan mustahkam aloqadorlik hissini rivojlantiradi. Mustaqillik yillarida
xalqimizning o‘z o‘tmishiga qiziqishi kuchaydi. O‘zligimizni anglash, tariximizni
o‘rganish davlat siyosati darajasiga ko‘tarildi. Chunki, xalqimizning madaniy-
ma'rifiy an'analari va merosini o‘rganishda, milliy g‘oyaning shakllanishida tarix
fanining ahamiyati beqiyosdir. Qadimgi va boy tariximizni o‘rganish, uni keng
ommaga yetkazish har bir tarixchi oldida turgan dolzarb vazifadir.
O‘zbekiston tarixini xolisona va haqqoniy o‘rganish masalasi birinchi
Prezidentimiz I.A.Karimovning asarlarida alohida tahlilini topib, o‘zbek xalqi
davlatchiligi tarixidagi boy an'analarni tadqiq etish dolzarb muammo tarzida
maxsus ta'kidlandi1. Prezident belgilab bergan muhim vazifalar va tarixchi olimlar
oldiga qo‘yilgan masalalar shundan iboratki, asl manbalarga tayangan holda Vatan
tarixiga yangicha yondoshib, qadimgi davrdan to bizning zamonimizgacha bo‘lgan
tarixiy jarayonlarni va voqyealarni o‘rganishimiz zarur.Tarixchilarimiz zimmasiga
o‘lkamiz tarixini xolisona va haqqoniy yoritish, unga adolat nuqtai nazaridan
yondoshish va baho berish kabi ulkan vazifalar qo‘yildi.
O‘zbekistonning qadimgi tarixi va madaniyati, qadimgi madaniy aloqalar
mavzulariga katta e'tibor berilayotganligi ahamiyatga molikdir. Zero, O‘zbekiston
tarixidagi iqtisodiy, siyosiy va madaniy jarayonlarni aks ettiruvchi yozma
manbalar va hujjatlarni yangi asoslarda tahlil etib umumlashtirish muhimdir.
O’zbekiaston Respublikas Prezidenti ta'kidlaganlaridek “Mustaqillik yillari o‘z
o‘tmishimizni, o‘z madaniyatimizni xolisona bilib olish davridir. Bu jahon
hamjamiyati, tarix oldidagi vazifamizni anglab olish davridir ”Xalqimiz tarixini
o‘rganish va uni targ‘ib etishda, o‘zbek davlatchiligi tarixida, uning madaniy
rivojlanishida hukmdor sulolalar boshqaruvi, ularning ayrim vakillari alohida o‘rin
tutadi. O‘zbek xalqi davlatchiligi taraqqiyotida o’rtaasrdavlatlari hukmronligi
katta ahamiyat kasb etadi. Odatda sulolalar biron-bir o‘zlarga mansub yirik
namoyanda faoliyati orqali mashhurlikka erishadilar.Kidariy,xiyoniy,eftanlar kabi
3

davlatlar ham shular jumlasidandir. Kidariylar davlati haqida ma’lumotlar juda
kam va to'liqligicha o'rganilmagan davlat hisoblanadi. V asrning 20-yillarida
sharqdan Sirdaryo va Orolbo’ylaridan Xorazmhamda Amudaryo havzasiga yana
bir ko’chmanchi chorvador aholi toxarlar kirib keldilar. Toxarlar kushonlarning
avlodi bo’lib ularga kidari smli shaxs boshchilik qilgani uchun ularni Kidariylar
deb atashgan.
Kurs ishining maqsadi: IX-XVII asrlarda o'lkamiz tarixiy geografiyasi
xaqida tanishtirish.
Kurs ishining mavzusi : IX-XVII asrlarda o'lkamiz tarixiy geografiyasi.
Kurs ishi : Kirish 2 ta bob, har bobda 3 tadan reja, xulosa va foydalanilgan
adabiyotlardan iborat.
4

I.BOB. IX-XVII ASRLARDA O'LKAMIZ TARIXI
1.1. S о moniylar davlati tarixi geografiyasi
IX asrning oxirgi choragida Movoraunnarxrning barcha viloyatlari
Samoniylar tasarrufiga o`tib u o` з mustaqilligini tiklab oladi. Samoniy davlati 888
yilgi aka ukalar jangidan so`ng Ismoil Samoniylar davlatiga asos soladi. Uning
davrida Buxoroning Komprak devori qurilishi to`xtatib qo`yiladi. Tarixshunos
mutafakkur Narshoxiyning yozishicha Amir Ismoil kuchli qo`shinini nazarda tutib,
"Toki men tirik ekanman Buxoro viloyatining devori men bo`laman" - deb aytgan
edi. Somoniylar davlat boshqaruvida amir devonlar boshqaruvidan foydalangan.
Somoniylar davlati o`nta devon asosida boshqarilgan. Nasr II (914-943) davrida
Buxoroning Registon maydonida podsho qasri qarshisida devonlar uchun saroy
qurilib davlat mhkamasi mana shu maxsus binoga joylashtirilgan edi. Ular orasida
"Vazir devoni2 bosh boshqaruv maxkamasi hisoblanar va davlatning ma`muriy
siyosiy xo`jalik tartiboti uning bevosita nazorati ostida tutib turilardi. Barcha
devon boshliqlari vazir devoniga tobe edi.
"Mustafiy devoni" bu devon davlatning butun moliyaviy ishini boshqargan.
"Devoni Amir - al mulk" davlat ahamiyatiga molik bo`lgan rasmiy xujjatlarni
tuzish bilan shug'ullangan. Bundan tashqari bu devon chet davlatlar bilan olib
boriladigan o`zarol munosabatlarni boshqargan.
"Sohibi-ash shur`at" bu devon davlat ahamiyatiga molik bo`lgan xujjatlarni,
xabarlarni etkazish bilan shug'ullangan.
"Muxtasib devoni" bozorlarni, sotuvchilarni qadoq toshlar og'irligi
bozordagi mollarning narxini sifatini nazorat qilish bilan shug'ullangan.
"Mushtarif devoni" xazinaning daromadini xarajatlarini nazorat qilgan.
"qozi az-ziya devoni" davlat erlarini "vaqf devoni" hadya etilgan erlarni va
musulmon ruxoniylarning boshqa mol mulklarini nazorat qilish.
Er egaligining quyidagi shakllari: Mulki sultoniy-shaxsan amirga tegishli er,
suv, tegirmon, do`konlar, bu mulklarni qishloq chorikorlari ijaraga olganlar. Yana
er egaligining tu`ma (umrbod berilgan er) iq`to (merosiy) turlari bo`lgan.
5

Xususiy shaxslarga tegishli mulk erlari xukmdor tabaqa honadoni, dehqon,
zodagonlarga,sayidlar, spahsozlar, davlat savdogarlarga tegishli mulklar
hisoblangan. Shartli er egaligi ham bo`lgan.
Vaqf mulklari diniy-muassasalarga va madrasalarga tegishli mulk, bu
mulkni muassasa mutavvalisi boshqargan.
Jamoa erlari - yaylov tog' bag'irlaridagi suvsiz lalmikor erlar kirgan. Xiroj
sharoit va davlat qonunlariga asoslanib olingan. Somoniylarning Buxoro va
Karmana viloyatlari Xurojdan tushga ndaromad 11116866 dirhomni tashkil qilgan.
Somoniylar davrida erni qaytadan taqsil qilinadi. Er egaligining yangicha guruhi
tashkil qilinadi. Ularnig ko`pchiligi spohiylardan chiqqan edi. Bu davrda
Movoraunnaxr va Xuroson sharqning iqtisodiy jixatdan eng rivojlangan o`lklardan
hisoblanar edi. Hususan va ayniqsa Movoraunnaxr dexqonchilik o`lkasiga
kiritilgan edi. Bu erlarda dehqonchilik asosan sun`iy sug'orishga asoslangan.
Buxoro vohasida Shopurkon, Shohrud, Karmana, Koykand, Samarqand vohasida
Darg'am, Barmashi, Buzmadisoy, Ishtihon kabi kanallar shahar va qishloqlarni suv
bilan ta`minlaydi. Bundan tashqari bunday kanallar Xorazm, qashqadaryo Farg'ona
va Shoshda ham bo`lgan. Dalalarda bug'doy, arpa, sholi va boshqa boshoqli ekinlar
ekilgan. Dehqonchilik solig'i - xirojdan xazinaga tushadigan daromad davlat kirim
chiqimlarining kattagina qismini qoplar edi.
Dehqonchilik paykallariga suv etkazib berish uchun mirob, jo`ybor va
poykar kabi xalq ichidan chiqqan sug'orish bo`yicha mutaxassislar yoz bo`yi
oyoqqa turganlar. IX asrdan boshlab Buxoro vohasining suv ta`minoti bilan
shahsan shahar qozisining o`zi shug'ullangan.
Somoniylarda paxtadan tashqari rang olish uchun zafaron va ro`yon kabi
nodir texnik o`simliklar o`stirilgan.
Bog'dorchilikka ham katta ahamiyat berilgan. Bog' va Chinorbog'larda
uzum, anor, anjir, olma, nok, behi, o`rik, shaftoli, olxo`ri, rocha, tut, jtyda va
boshqa mevalar etishtirilgan. Xususan uzumning o`nlab navidan nixoyatda ko`p
xosil olingan. Uzumdan mag'iz, shinni, sirka va musullas tayyorlanar edi.
6

Movoraunnahr va Xorazmda sabzlvlt va poliz ekinlari serob bo`lib, qovunlari
nixoyaida shirin bo`la р edi.
Somoniylar davrida chorvachilik ham taraqqiy etgan. Ot, eshshak, tuya,
xo`kizlar qo`sh arava va moyjuvozlarga qo`shib ishlatilgan. Davlat xarbiy
qo`shinlari uchun ot etkazib berish chorvachilikni нг muxim vazifasi edi. Aholining
go`sht va teri, jun bilan ta`minlash ham chorvadorlar qo`lida edi. Somoniylar
davrida ayniqsa Movoraunnaxir va Xorazmda to`qmachilik, kulolchilik, degrezlik,
chilangarlik misgorlik, zargarlik shishasozlik kabi xunarlarancha rivojlanadi.
O`sha davrda Buxor о "zandonachi", Samarqand esa "Vadoriy" nomli
to`quvchilikdagi matolari bilan nom taratgan.
Konchilikda somoniylar davrida Zarafshon vodiysidan (tog'laridan) temir),
mis, qo`rg'oshin, feruza. Э loq viloyati kumush va qo`rg'oshin Farg'ona vodiysidan
ko`mir va neft topib ishlatilgan.
Ichki va tashqi savdo somoniylar davrida rivojlandi. Savdoning rivoji uzoq
davlatlar bilan savdo o`sh а davrda keskin tusda avj oldi. X asrda tashqi savdo
masalalalirda savdogarlar "sorrojlik cheklaridan" foydalanganlar. Somoniylar
davrida ichki savdoda "foiz" deb atalgan mis chaqa, tashqi savdoda esa kumush
tanga - dirxom ishlatilar edi. Kumush tangalar faqat xukumdor boshlig'i nomidan
Marv, Samarqand, Buxoro va shashda davlat zorbxonalarida so`qilar edi.
Somoniylar "ismoiliy" "Muhammadiy" "g'itrifiy" nomli kumish dirxomlar zarb
ettirishgan. Kumush tanga xolida ko`proq sharqi й Evropa mamlakatlariga olib
chiqilgan.
X asr o`rtalarida Issiq ko`lning Janubiy va qashg'arda yashagan yagmo
qabilalari kuchayib avval o`zlaridan Shimoliy Sharqdagi jikiy qabilalari bilan itfoq
tuzadilar. Dastlab ular Ettisuvga xujumm qilib qorluqlarni bo`ysindiradi va
qoraxoniylar davlatini tashkil qiladi. Yo!zma manbalarda yaxmolarning turkiy
qavmlari ichida madaniy jixatdan eng qolog'i deb tariflaydilar. Bu yangi turk
davlati podsholari "Arslonxon" yoki "Buxroxon" nomi bilan yuritilgan. Bu
unvonlar bu ikki qabilaning totemi xisoblangan. Arslon - jikul qabilasining totemi.
7

"Bug'ro" esa yag'mo qabilasining totemi bo`lgan. U og'ir yu к ko`taradigan tuya
manosini bildirgan.
992 yilda Xason Buxroxon boshliq qoroxoniylar Movaraunaxrga xujum
boshlaydilar. Ular Buxoroga yurish qilib qiyinchiliksiz somoniylarni engadilar va
Buxoroni egallaydilar. Bug'roxon kasalligi tufayli qoshg'arga qaytadi. 996 yili
qoraxoniylar yana Buxoroga yurish boshlaydi. Э ndi Somoniylar davlatiga putur
etadi va uning o`rnida qoshg'ordan Amudaryogacha cho`zilgan, Sharqiy
Turkistonni bir qismini, Ettisu, Shosh, Farg'ona qadimgi So`g'dni o`z ichiga olgan
qoraxoniylar davlati tashkil topadi. 1038 yilda mahalliy hukmdor. Ibroxim
Bo`ritakin Amudaryo bo`yi viloyatlari Hutalon, Vaxsh, Chog'oniyonni
g'aznaviylardan tortib oladi. U Farg'ona va Movaraunaxrni o`ziga bo`ysindirib
mustaqil davlat boshqara boshlaydi. Natijada qoraxoniylar ikki mustaqil davlatga
bo`linib ketadi. Birining poytaxti Bolasog'in bo`lgan qoraxoniylar davlati.
Ikkinchisi Movaraunaxrdagi qoraxoniylar davlati edi.
1.2. Qoraxoniylar davlati tarixi geografiyasi.
Qoraxoniylar davlati el-yurt va viloyatlarga bo`lib boshqariladi. Э l-yurt
hokimligi " Э loqxon"viloyat noiblari esa "Tekin" deb yuritilgan. Э loqxonlar o`z
nomlari bilan chaqa tangalar chiqarar, viloyat mustaqilligi uchun intilar edi.
Xo`jaligi Movaraunnaxrdagi qoraxoniylar dehqonchilik mavzelarini ham
yaylovlarga aylantirganlar, ekinzorlar qoraxoniylar xonadonining tayanchi
xisoblanar, turk qabilalarining asosiy mulkiga aylantirildi. XI asrda Movaraunnaxr
va ayniqsa, Zarafshon vodiysida dala, poliz va bog'lar barpo bo`ldi. Э kin
maydonlari qisqarib ketadi. Abu nasir Ahmadning yozishicha "Buxoro va uning
atrofidagi erlar shunchalik (tushi) qadri tushib ketgan edig hatto uni tekinga ham
berar edilar. Ammo u erlarni hech kim olishni istamasdi. qoraxoniylar davrida
"Dehqon" degan nom o`zining "qishloq hokimi" ni anglatuvchima`nosini yo`qotib,
qishloq mehnatkashlari uchun umumiy nomga aylanib ketdi.
XI asrda erdan foydalanishning iqto tartibi juda keng yoyiladi. Bu tartib
orqali qoraxoniylar bo`ysindirgan erlardan soliqni osonlikcha to`play olishgan.
8

Shunday qilib XI-XII asrlarda Movaraunnaxr va Xurosonda mulkchilikning yangi
turi - iqto` eralari kengayib uning asosiy shakllaridan biriga aylanadi. Bu davrda
musulmon ruxoniylarga bo`lgan etibor kuchayishi va mamlakatda ular siyosiy
tasirinig tobora ortishi vaqf erlari ancha ortishiga olib keldi. Biroq mayda xususiy
mulklar turli vositalar orqali yirik erdorlar tasarrufiga o`tib, ularning maydoni
kamayib boradi. O`sha davrda Movaraunnaxr va Xurosonda er egaligining to`rt
turi mavjud edi: A) Mulki sultoniy - davlat erlari.
B) Iqto` - davlat tomonidan inom etilgan erlar.
V) Vaqf erlari - maschid va madrasalarga qarashli erlar.
G) Mulk erlari - shaxsiy erlar.
Erlarning hammu turida ham barzikor (dehqonlar) yonlanib ijaraga ishlagan.
Etishtirgan xosilning 0,3 qismini olgan. Xosilning yana 0,3 qismi davlatga soliq
sifatida to`lashgan, qolgan qismini er egasi o`ziga olgan.
XI-XII asrlarda shaharlar kengayadi va rivojlanadi. Samarqand, Buxoro,
Termiz, O`zgan, Toshkent, Marv, Obivard va Niso kabi shaharlar ichki va tashqi
savdo uchun xalma-xil xunarmandchilik maxsulotlari uchun hamda chaqa tangalar
vositasi bilan olib boriladigan bozor tijoratning markaziga aylandi. Bu davrda
ayniqsa kulolchilik shishasozlik, misgarlik va chilangarlik kabi sohalari rivoj topdi.
Bu davrda sirli koshinkor, qobartma naqshli sopollar, rangdor shisha buyumlari,
naqshinkor shisha idishlarixilma-xilligi va yuqori darajagi naqshinkorligi bilan
ajralib turar edi. Hunarmandchilikning kengayishi ichki va tashqi savdoning
rivajiga katta xissa qo`shdi. qoraxoniylar davrida Bolosog'un, Taroz, O`zgan,
Toshkent, Samarqand, Buxoro va boshqa shaharlarida zarbxonalar bo`lgan. XI-XII
asrlarda Movoraunnahr va Xurosondatovar-pul munosabatlari nihoyatda rivojlanib
bu mamlakatning hamma viloyatlarini qamrab olgan edi.
9

1.3. G'aznaviylar, Saljuqiylar va Xorazmshohlar tarixi geografiyasi.
G'azna shaxri Xurosonning siyosiy markaziga aylanishi X asrning ikkinchi
yarmiga to`g'ri keladi. g'aznaviylar davlatining asoschisi Sobuqtegin bo`lib, bu
davlat uning o`g'li Muhammad g'aznaviy davrida musulmon olamining eng kuchli
davlatiga aylandi. Bu davlatning hududi g'aznaviyning istilochilik yurishlari
natijasida Shimol va Shimoliy Hindiston, Chog'oniyon va Xorazmgacha cho`zil ган
bo`lib, unga Э ronning ham katta qismi kirgan. Masudbek davrida siyosiy kurashlar
kuchayadi. Xorazm (1034 yil) Xorin ibn Oltintosh boshchiligida mustaqil bo`lib
oladi. Lekin Masud ayg'oqchilari tomonidan Xorun o`ldiriladi. g'aznaviylar sultoni
Masud Xurusonga yurish qilgan turkiy-saljuqiylar bilan ko`p bor to`qnashishga
majbur bo`ladi. Xurosonga joylashib olgan saljuqiylar g'aznaviylarga katta havf
tug'dirardi. 1035 yilda Saljuqiy lar Xurosonga yana xujum boshlaydilar.
Saljuqiylarning nabirasi Tug'rul va Changri boshchiligidagi turkmanlar
g'aznaviylar qarorgohiga xujum qiladi. 1037 yilda aprel' oyida turkmanlar Marv
uzil-kesil egallaydilar. Shu tariqa Xurosonda yangi davlat - Saljuqiylar davlatiga
asos soladilar. g'aznaviylar va Sadjuqiylar o`zaro Xuroson uchuni ko`p bor
to`qnashadilar. 1040 yil Dandanakon degan joydagi jang eng katta to`qnashua
hisoblanadi. Bu jangda saljuqiylar to`liq ustunlikka erishadilar.
Saljuqiy hukmdori Turg'ulbek g'oyat ko`p istilochilik urushlari uyushtiradi.
Balh, Aroqning shimoli, Ozarbo`yjon, qurdiston va qo`xistonni bosib oladi.
Saljuqiylar davlati poytaxti Gay shaxri bo`lgan. 1055 yilda Saljuqiylar Bog'dodga
bostirib xalifadan o`z nomiga xutba o`qitishni talab etadi. Xalifa shundan keyin
hokimiyatga egalik qilib dunyoviy hokimiyatni sulton unvoni bilan Tog'rulbekka
topshiradi. Saljuqiylar xohi Malikshoh 1089 yil qoraxoniylar ichki nizosidan
foydalanib Buxoro va Samarqandni egallaydi. Sulton Sanjar davrida Saljuqiylar
poytaxti Marv shahriga ko`chiriladi. 1141 yil qutbiddin Muhammad Xorazmshoh
saljuqiylarga xujum qiladi va ularni engadi. Shu tariqa Saljuqiylar davlati yakun
topadi. Uning vrnida esa Xorazmshohlar o`z tasarrufiga oladigan buyuk
10

Xorazmshohlar davlatiga asos solinadi. Xorazmshohlar davlati XII asrga kelib
davlat sifatida shakllana boshlaydi. Bunga
Xorazmshoh Otsizning xizmatlari katta. Saljuqiylar davlatidagi xar-qanday
siyosiy variantdan Otsiz unumli foydalandi. U dastlab Xorazm bilan iqtisodiy
jixatdan bog'liq bo`lgan Sirdaryoning etagi va Mang'ishloq yarim orolini
egallaydi. Otsiz davrida Kaspiy dengizi ro Sirdaryoning o`rta oqimigacha bo`lgan
erlarni bosib olgan edi. Xorazm davlati, ayniqsa Otsizning nabirasi davrida hududi
ancha kengaydi. U Nishopur, Ray va Marv shaharlarini bosib oladi. 1194 yil
Saljuqiy1lar sultoni Tug'rulga zarba berib Э ronni Xorazmga bo`ysindiradi. 1195
yil Iroqqa bostirib kiradi. Takash vafotidan so`ng uning o`g'li Sulton Muhammad
taxtni egallaydi. Lekin bu davlat ichki siyosati yaxshi ahvolda emas edi.
Takashning katta xatosi xotini Turkanxotunga mansub bo`lgan qipchoq
qabilalariga erkinlik berish va davlat ishlariga Turkanxotinning arlashuvi ichki
nizolarning kuchayishiga olib keldi. Bo`lib berilgan hududlarda vakillarning
markaziy hokimiyatga ega emasligi XIII asrga kelib Chingizxon bosqiniga sabab
bo`ladi. qolaversa Xorazmshohlarning ichki siyosatidan norozi bo`lgan xalq ko`p
bora isyon ko`tardi. Shu tariqa Xorazmshohlar zaiflashib Mug'ullarga osonlikcha
egiladi.
11

II.BOB. O'LKAMIZ TARIXIY GEOGRAFIYASI
2.1. IX-XII asrlarda geografik bilimlar
IX-XII asrlarda O`rta Osiyo geografiyasi tarixida o`ziga xos muhim va
yorqin davrlardan biridir. O`rta Osiyo tabiati haqidagi IX-XII asrlardagi
tasavvurlarning ikki muhim manbai bor. Birinchisi O`rt а Osiyolik olimlarning
ilmiy asoslari bo`lsr, ikkinchisi chet el geogriflari va sayyohlarining ilmiy
ma`lumotlaridir. Bu davrga oid geografik bilimlar Xorazmiy, Farg'oniy, Jayxoniy,
Abu Zayd Balxiy, Beruniy, qoshg'ariy Zamaxshariy va Chag'miniy asarlarida o`z
aksini topgan. Xorazmiyning eng yirik kartografik asari "Surat al-az" ("Erning
tasviri") bo`lib, 1878 yil qohiradan topilgan. IX-XII asr geografiyasiga oid maxsus
asar yaratgan O`rta osiyolik olimlardan biri At-Termiziydir. Uning "Salnoma va
ro`znoma" asarida qadimiy turkiy kalendar'-muchal yili tahlili qilingan,
dehqonchilik ishlari, ob-havo va tabiiy ofatlar berilgan. Abu Abdulla
Xorazmiyning "Mafotix al-ulum" (Ilmlar kitobi) asari ham muayyan geografik
ahamiyatga ega. Terminologik lug'at harakterdagi bu asarda tabiiy geografiyaga
oid bo`lgan ko`plab terminlar izohlab berilgan. Abu Rayhon Beruniy o`zining "Al
asor al-boqiya an al-qurun alqxolil" (O`tmish zamonlardan qolgan yodgorliklar)
asarida turli tildagi ko`plab manbalar asosida yunrnlar, rimliklar, forslar, so`g'dlar,
xorazmliklar, va boshqa xalqlarning barcha tarixiy davlari oid bayram hamda
kalendar' sistemalari madaniy va adabiy tarixi aniq bayon qilingan.
O`rta Osiyo geografiyasiga oid nodir manbalardan yana biri XI asrning
turkshunos olimi Mahmud qoshg'ariyning "Devoni lug'oti turk" asaridir. Uning bu
asarida butun dunyo xaritasi berilgan. Hamda juda ko`plab geografik hududlarga
nomlar berilgan. O`rta Osiyo va unga tutash erlardagi qabilalar geografiyasi aks
ettirilgan, geografik terminlar to`plapib ular izohlangan.
Bundan tashqari ko`plab boshqa shu davr olimlarining asarlarida O`rta
Osiyo tabiati, geografiyasi va boshqalari haqida ma`lumotlar berilgan.
XIII asr arafasida mo`g'il qabilalari Urug'-aymoqchilik tizimida
yashamoqda edilar. 1204-1205 yillarda ichki kurashlar natijasida Temuchin
12

boshchilik qilgan qabila boshqa mo`g'il qabilalarni qo`l ostiga birlashtirib yagona
ulusni tashkil etdilar. Ular xozirgi Mo`g'iliston xududidagi Toli, Kerulan, Onon
daryolar bo`ylarida chorvachilik Bilan shug'ullanib kelishgan edi. Birlashtirilgan
davlat poytaxti etib qoraqoqo`rim belgilangan. 1206 yil chaqirilgan quriltoyda
temuchin yagona xukmdor deb elon qilinib unga "Chingizxon" nomi berildi. Bu
payt u Mo`g'illarga naymonlar keroitlar, tatarlar, ungutlar, uyg'urlar va boshqa
qabilalarni birlashtirgan edi. Chingizxonning davlat chegarasi Irtishdan
Manchjuriagacha Boyko`ldan Tang'utgacha cho`zildi. 1206 yilgi qurultoyda
"Yaso" qonuni qabul qilindi. Yaso mo`g'il davlatini konstituttsiyasi bo`lib qoldi.
Buyuk xondan tortib to oddiy fuqorogacha qonunga amal qilishi shart edi.
IX-XII asrlar O’rta Osiyo xalqlari tarixida moddiy va ma’naviy hayotning
rivojlanishida oldingi davrlarga nisbatan keskin yuksalish yillari bo’ldi.
Ma’mun akademiyasida Movaraunnahrlik olimlar. Xorun ar-Rashid
tashabbusi bilan Bag’dodda ilmiy Markaz-Akademiya («Bayt ul-Xikma»)-tashkil
etilib, unga barcha musulmon o’lkalari, jumladan O’rta Osiyodan ham olim va
fozillar to’plandi. Bu markazda Movaraunnahr va Xurosondan kelgan Muso
Xorazmiy, Ahmad Farg’oniy, Marvoziy, Marvarudiy, Javhariy kabi olimlar
Bag’dod akademiyasini jahonga mashhur bo’lishida katta hissa qo’shdilar.
Movaraunnahrda arab halifaligini hukmronligini o’rnatilishi hamda islom dinining
keng yoyilishining ijobiy tomonlaridan biri shuki, Bag’doddagi ilmiy
akademiyadan o’rnak olib Xorazmda ham X asrda Ma’mun akademiyasi vujudga
keldi va uning a’zolari bo’lmish o’z davrining olimu-donishmandlari o’z ijodlari
bilan Movaraunnahrni donishi olamga yoydilar. Shuningdek o’lkamiz hududidan
islom dunyosining eng mo’’tabar shaxslari, hadisshunoslari etishib chiqdilarki,
ularning nomi Hozirgi kungacha ham dunyoviy, ham tasavvuf ilmining yuqori
pog’onalarida turibdi.
Xorazmda Ma’mun akademiyasi. Ma’lumki, uzoq o’tmishga ega bo’lgan
O’rta Osiyo xalqlari taraqqiyoti tarixi o’z boshidan turli voqealarni, yuksalish va
orqaga ketish davrlarini boshdan kechirdi. Shubhasiz, bu davrlarning barchasi
tarixda o’zining ma’lum izini qoldirdi. Xususan ilm-fan madaniyatimiz
13

taraqqiyotida IX—XII asrlar davrining o’rni beqiyosdir. Shuni alohida ta’kidlash
joizki, Shax Ma’mun ibn Muhammad X asr oxirlarida janubiy va shimoliy
qismlarga bo’lingan Xorazmni yagona bir markazga birlashtirdi. Ma’mun ayniqsa
poytaxt Gurganchni Sharqning eng yirik ilmiy-madaniy markazlaridan biriga
aylantirdi. Ma’mun Gurganchda «Baytul xikma» (Donishmandlar uyini) tashkil
qildi. U Ma’mun akademiyasi deb ham ataldi. Bu maskanda ulug’ mutafakkirlar
Al-Xorazmiy, Beruniy, Ibn Sino, Ibn al-Hammar, Abu Saxl Masixiy, Ibn Irok,
Ahmad Farg’oniylar ijod qildilar. Shuningdek ular orasida Sharqning ko’pgina
mamlakatlaridan kelgan ulug’ allomalar ham bor edi.
O’rta Osiyolik mutafakkir olimlar haqida ma’lumotlar.
Abu Abdullo Muhammad Ibn Muso al - Xorazmiy. (783-850yy) Buyuk
mutafakkir va olim al-Xorazmiyning arifmetika va algebraga doir «Kitob al-jabr
val mukobala» (To’ldirish va qarama-qarshi qo’yish haqida kitob) asari
matematika fanida yangi davrni boshlab beribgina qolmay, balki uning keyingi
asrlardagi taraqqiyotiga ham katta asos bo’ldi. «Hind arifmetikasi haqida kitob»
asari tufayli avval Sharq xalqlari, so’ngra esa Evropa xalqlari ham Qadimiy
Hindistonning katta yutug’i-o’nli pozitsiyasi hisoblash sistemasi bilan tanishdilar.
(XII asrda lotin tiliga o’girilgan). Al-Xorazmiyning «Kitob surat al-arz» (erning
surati) asari geografiyaga, «Astronomik jadvallari» astronomiyaga oid bo’lib, ular
muallifning nomini jahonga yoydi. Shuningdek, «Kuyosh soatlari to’g’risida
risola», «Tarix risolasi», «Usturlab haqida risola», «Musiqa risolasi» singari ajoyib
asarlari olimga katta shuxrat keltirdi, uning nomini abadiylashtirdi. Al-
Xorazmiyning «Al-jabr val muqobala» asari keyinchalik Evropada «Algebra» deb
yuritila boshlandi. Uning astronomiyaga oid asari esa faqat Sharqda emas, balki
G’arbda ham asronomiya fani rivojida katta rol o’ynadi.
Abul Abbos Ahmad ibn Muhammad Al-Farg’oniy. Al-Farg’oniyning
tarjimai holiga doir ma’lumotlar tarixda kam saqlanib qolgan. 861 yilda vafot
etgan. Astronomiya, matematika, geodeziya, gidrologiya fanlarining bilimdoni
Bag’dod va Damashqdagi rasadxona qurilishlarida faol qatnashdi va u erda
14

Ptolemeyning «Yulduzlar jadvalidagi» ma’lumotlarni tekshirish ishlarini olib
bordi. Al-Farg’oniy astronomiyaga oid «Astronomiya negizlari» asarida
astronomiyaga oid bilimlarni tartibga soldi, o’zining yangi natijalari bilan boyitdi.
O’sha davr an’anasiga muvofiq mamlakatlarni etti iqlimga bo’lib urgandi. Kuyosh
soatlarini. bayonini berdi, astronomik asboblari yaratdi. Farg’oniyning bu asari
N.Kopernik davriga qadar Evropada astronomiya fanidan asosiy qo’llanma sifatida
foydalanildi.
Abu Nasr al-Forobiy (873-950 yy). O’trorda tug’ilgan, boshlangich
ma’lumotni Shosh, Buxoro, Samarqandda olgan so’ng Bag’dodda uzoq yashab,
zamonasining olimlari bilan ilmiy muloqotda bo’lgan. Ilmning turli sohalariga oid
160 dan ortiq risolalar yozgan. Musiqa nazariyasiga bag’ishlangan «Musiqa xaqida
katta kitob» nomli mashhur asari bu soha tarixiga bag’ishlangan eng dastlabki
tarixiy manbalardan biridir. U serqirra, qomusiy olimdir.
Abu Rayxon Beruniy (973-1048 yy). Xorazmda tavallud topgan bu
mutafakkir, serqirra olim astronomiya, tarix, tibbiyot, riyoziyot, jug’rofiya,
geodeziya, meteorologiya, etnografiya, falsafa, filologiyaga oid 150 ga yaqin
asarlar yaratgan. Bu asarlar Beruniy nomini jahonga taratdi. Shuningdek, uning
xikoyalar, she’rlar bitganligi xam ma’lum. Beruniy o’rta asrda birinchi bo’lib
globus yaratdi. U arab, fors, hind turkiy tillarni mukammal bilgan. Uning
«Farmokanaziya», «Geodeziya», «Hindiston», «Minerologiya», «Ma’sud qonuni»,
«qadimgi xalqlardan qolgan yodgorliklar» asarlari o’zbek va rus tillariga tarjima
qilingan. Maxmud G’aznaviy saroyda ham xizmatda bo’lgan. U Ibn Sino bilan
ham zamondosh edi.
Abu Ali Ibn Sino (980-1037 yil) U falsafa, mantiq ruxshunoslik,
adabiyotshunoslik, she’riyat, musiqa, geologiya, minerologiya, fizika, matematika,
tibbiyot, astronomiyaga oid yuzlab asarlar yaratdi. Abu Alining ilmiy qiziqishlari
doirasi shu qadar keng bo’lganki, uning 40 dan ziyod tibbiyotga, 30 ga yaqin
astronomiya va tabiatshunoslik fanlariga, 185 ta falsafa, mantiq va ilohiyotga
bag’ishlangan asarlar yaratgani ma’lum.
15

IX-XII asrlarda adabiyot, me’morchilik va din ravnaqi. O’rta Osiyolik buyuk
islomshunos mutafakkirlar.
Buxoroda qurilgan Ismoil Somoniy qabri ustiga pishiq g’isht bilan qurilgan
go’zal maqbara. Bu bino to’rtburchak shaklida bo’lib, tomi gumbaz qilib yopilgan.
To’rtburchakdan nayzali ravotlar yordami bilan sakkiz qirrali shaklga o’tilgan. Shu
bilan birga bu bino to’rt fasadlidir. Uning to’rtala tomoni ham bir xil, old
tomonidek bezatilgan. Oddiy qilib aytganda, binoning oldi, yoni va orqa tomoni
yo’q. Hamma tomoni bir xilda bezatilgan. Ismoil Somoniy maqbarasini qurishda
va bezatishda arablardagi o’sha davr uchun xos bo’lgan me’moriy xususiyatlardan
ham ko’p foydalanilgan. Masalan, binoning tashqi burchaklariga ustunlar
o’rnatish. Bino ichidagi bunday shakddagi, shuningdek, dumaloq manzarali
maydonlar ham islomgacha bo’lgan yodgorliklarda uchraydi.
IX-X asr me’morchiligining rivojlanish yo’llarining saklanib qolganligini
ko’plab masjidlar misolida ham kuzatish mumkin. Yozma manbalarda qayd
qilinishicha, somoniylar davridagi ko’pgina masjidlar o’z vaqtida arablargacha
bo’lgan ibodatxonalarning masjidga moslashtirish asosida qurilgan. Ular bir xonali
bo’lib, masjidning tomlari ustunga tayanib turgan. Masjidlarning tomi odatda
gumbaz shaklida bo’lgan. Masjidlarda, ayniqsa, mehroblari shaklli, yozuvli qilib
qirqilgan g’ishtlar, o’yma ganchlar va hatto tilla suvlar bilan bezatilgan Bu davrga
oid masjidlar to’g’risida so’z yuritilganda, Buxorodagi Mag’oki Attoron, Poykand
masjidi, Termizdagi Chorustun, Shahristondagi Childuxtaron masjidlarini qayd
qilish mumkin. Bu yodgorliklar O’rta Osiyoda diniy me’morchilikning rivojlanish
yo’llarini kuzatish imkoniyatini berdi. Narshaxiyning yozishicha, amir Nasr ibn
Ahmad Buxoro Registonida o’zi uchun katga saroy qurdirgan va uning qurilishiga
kagga mablag’ sarflagan. Bu saroy g’oyat go’zal bo’lgan. Saroyning oldida esa
devonlar uchun binolar qurilgan. Amir va hokimlar saroyi Nishopur, Marv,
Samarqand va boshqa shaharlarda ham bo’lgan. Bu saroylar o’zlarining kattaligi
va go’zalligi bilan ajralib turgan. Ko’p hollarda bunday saroylar kushmanzara
joylarda, bog’lar ichida bunyod etilgan.
16

Yusuf Xos Hojib (XI asr) Bolasogumda tug’ilgan yirik adib Yusuf Xos
Hojibning mashhur «Qudadg’u bilig» (Saodatga yo’llovchi bilim) asari turkiy
xalqlarning bizgacha etib kelgan birinchi badiiy asari ekanligi bilan ham
qimmatlidir. Muallif 6407 bayt orqali markazlashgan feodal davlatni idora qilish
yo’llari, siyosati hamda xalqlarning rasm-rusumlari va ahloq qonun-qoidalarini
ushbu asarda mujassamlashtirgan. «Qutadg’u biligda» sog’likni saqlash,
dorishunoslik va umuman tabobatga oid baytlar ham ko’p uchraydi.
Ahmad Yugnakiy (XIIasr II yarmi-XIII asr boshlari) Samarqand yaqinidagi
Yugnak qishlog’ida tug’ilgan Yugnakiyning ayniqsa «Xibbat ul- haqoyik»
(haqiqatlar hadisi) asari juda mashhur bo’lib, muallifga shon-shuhrat keltirgan.
Asarda asosan insonga xos bo’lgan fazilatlar bayon etilgan.
Abu Abdullo Rudakiy (884-954 yillar) Fors tojik adabiyotining buyuk
ustozi. Samarqandga yaqin Rudek qishlog’ida tug’ilgan. Uning she’riy merosi
nihoyatda boy va rang barang. Uning qalamiga mansub «Kalila va Dimna»,
«Davroni oftob», «Sindbodnoma» kabi poemalardan parchalar saqlanib qolgan.
Abu Mansur Muhammad Dakikiy (942-1020 yillar) X asrning Rudakiydan
keyingi eng mashhur shoirlaridan manbalarga qaraganda Samarqandda tug’ilgan.
Somoniylar saroyida yashagan. Birinchi bo’lib «Shoxnoma» yozishni boshlagan.
Lekin faqat ma’lum bir qismini yozishga ulgurgan va tasodifiy voqea bilan vafot
etgan. Undan 1209 bayt saqlanib qolgan. Dakikiy musiqa ilmini rivojiga ham katta
hissa qo’shganligi haqidagi manbalar ham mavjud.
Abulkosim Firdavsiy (942-1020 yillar). Eronning Tue shahrida tug’ilgan.
Arab va fors adabiyotini yaxshi bilgan. Butun umrini Eron shoxlarining afsonaviy
qahramonlariga bag’ishlangan katta epik asar «Shoxnoma» ni yaratishga sarflagan.
Asar dunyoni ko’pgina tillarida nashr qilingan. Firdavsiy o’z «Shoxnoma» si bilan
o’ziga abadiy haykal yaratib ketgan va avlodlar tashakkuriga sazovor bo’lgan.
IX-XII asrlar Markaziy Osiyo madaniyati rivojiga nazar tashlar ekanmiz, bu
davrda tasavvuf (sofizm) ta’limotlari madaniyatning, ma’naviyatning barcha
tomonlariga kirib borganligini kuzatish mumkin. So’fizm shaxsiy erkinlik, o’z
hohishi bilan tozalanib Olloxga ruhiy ma’naviylikka singish orqali erishishga
17

asoslanadi. Tasavvufda ruxni kamolotga va uni so’nggi maqsadi - Olloxga erishuv
yo’llari 4 bosqichdan iboratdir: 1) Shariat. 2) Tariqat. 3) Ma’rifat. 4) Haqiqat.
So’fizm nazariyotchilari, olimlari o’z davrining bilimini puxta egallagan,
ilmlardan xabardor, bilimdon-mutafakkirlar bo’lgan. X asrdan boshlab sufizm
g’oyalari O’rta Osiyo shaharlarida ham tarqala boshlagan. Viz quyida ushbu
yo’nalishga sodiq qolgan holda o’z ijodlari bilan dunyoga tanilgan ba’zi
mutafakkirlar haqida fikr yuritamiz.
Ahmad Yassaviy (1105-1165 yillar) Yassi (Turkiston shahrida ruhoniy
shahrida tug’ilgan.) Otasi Ibroxim Sa’y Rom shahrida ko’p yillar shayxlik qilgan.
Ahmad Yassaviy asli kelib chiqishi Toshkentdan bo’lgan mashhur turk mashoyixi
Arslonbob Toshkandiydan taxsil olgan. Uning vafotidan so’ng Yusuf
Hamadoniydan ilm o’rgangan. Yassaviydan bizgacha etib kelgan yagona meros -
bu uning «Devoni xikmat» idir. Unda Yassaviyning sermazmun xikmatlari,
munojatnomasi, «Faqrnoma». risolasi o’z aksini topgan. Ahmad Yassaviy
tasavvufda Yassaviya tarikatiga asos soldi.
Sulaymon Bakirgoniy (1186 yilda vafot qilgan). Ahmad Yassaviyning
munosib shogirdi, uning ishini davomchilaridan biridir. Xorazmning Bakirgon
degan joyida tug’ilgan. Turkiy xalqlar orasida hakim ota laqabi bilan ham mashhur
bo’lgan. Uning din va tasavvuf, ishq va ahloqdan saboq, beruvchi asarlari butun
Turkiston hududlarida sevib o’qilgan. Uning «Bakirg’on kitob» nomli yirik asari
keyingi yillarda o’zbek kitobxonlariga ham etib keldi.
Najmiddin Kubro (1145-1221 yillar). Shoir va olim. O’rta Osiyodagi yirik
sufiylik oqimi - Kubraviyaning asoschisi. Xivada tug’ilgan. O’rta va yaqin Sharq
o’lkalariga, O’rta Osiyo, Hindiston, Eron, Afg’oniston hududlariga keng tarqalgan
oqimdir. U o’zining qator risolalarida Kubraviya birodarligi qoidalarini ishlab
chiqargan Najmiddin Kubro 76 yoshida Urganchga hujum qilgan Mo’g’ullarga
qarshi lashkar to’plab chiqib xalqni hujumga boshlab borgan. Islom dinining
mamlakatda asosiy din sifatida tan olinishi, boshqa diniy e’tiqodlarning oyoq-osti
qilinishi, mehnatkash xalq ommasi turmush tarzining og’irlashishi ular orasida
18

ularni yulatishga, og’irligini engil qilishga yordam beruvchi g’oyani qidirishga
majbur qila boshladi. Bu g’oya tasavvuf g’oyasi bo’ddi.
Imom Ismoil al-Buxoriy (810-869 yy.) Buyuk hadisshunos olim Imom
Buxoriy hayoti davomida 600 ming hadis to’plab, ulardan 7275 hadisni o’zining 4
jildlik «Ishonarli to’plam»iga kiritdi. Islom dunyosining yirik olimi,
hadisshunoslikda eng yuqori pog’onaga chiqqan Imom Ismoil al-Buxoriyning 1205
yilligi 1998 yil xalqaro miqyosda tantanali nishonlandi va u vafot etgan Samarqand
atrofidagi Chelak shahrida nihoyatda xashamatli ziyoratgoh qurildi. Bu erga
jahonning turli joylaridan minglab odamlar ziyoratga kelmoqdalar.
Abu Iso Muhammad at-Termiziy (824-894yy) Islom dunyosida mashhur
bo’lgan hadischi olim Imom at-Termiziy Termiz yaqinidagi Bug qishlog’ida
tug’ilgan. 26 yoshidan boshlab Samarqand, Buxoro, Xijoz, Iroq, Nishopur
shaharlarida mashhur muxaddis olimlar bilan uchrasha boshladi. Uning buyuk
hadischi olim bo’lib, etishishida Imom Ismoil al-Buxoriy ustozligi katta o’rin
tutadi. Umrini hadislar to’plashga bag’ishlagan At-Termiziydan katta ilmiy meros,
jumladan: «Kitobi al-Jom’e as-saxix», «Kitob ul ilm», «Kitobi at-Tamoyili an-
Nabaviy», «Kitobi az-zuxl», «Kitobul ismi val xuna» kabi asarlar qolgan.
Burxoniddin Marganoniy. (1197 yilda vafot qilgan). To’liq ismi
Burxoniddin Marginoniy Ibn Abu Bakr al-Farg’oniy al-Rishtoniy. Burxoniddin
fiqx ilmiga (din, shariat haqidagi fan) oid bir nechta risolalarni «Bidoyatul
mubtadiy» (ilmga-kirishuvchi dastlabki asos) «Al mazid» (ziyoda qilish) «Kitobul
faroiz» (farzlar haqida kitob) va boshqa asarlarni yozib oldirgan. Burxoniddin
Marginoniyning «Xidoya fi furu’ al-fukx» (Fikx sohalari bo’yicha qo’llanma) asari
56 kitobdan iborat bo’lib, bu asar shariat kodeksi deb ataladi
1207 yili Chingizxonning bosqinchilik yurish boshlandi. Shu yili Tong'utlar
boj to`lamaganlikda ayblanib er mulklari talon-taroj qilindi. 1207-1208 yillarda
Э nasoy xavzasi, Ettisuvning shimoliy qismi hamda mo`g'il erlari egallandi. 1211
yili Xitoyga yurish boshlandi. Bu yurish 1215 yili Pekinni egallash bilan
yakunlandi. Xitoyni egallashi Chingizxonning keyingi yurishlarida muxim
axamiyat kasb etdi.
19

Bu paytga kelib "Iskandar Soniy" deb elon qilindi. Sulton Muxammad
Xorazm shox (1200-1220) erlari Daytu qipchoqdan Iroq g'aznagacha Kasbiydan
Ettisuvgacha cho`zilgan edi. O`zlarini davrining eng buyuk tojdori deb
xisoblashgan. Ikki davlat arboblari o`rtasida, ikki davlat o`rtasida diplamatik
munosabatlar o`rnatilgan, lekin asosiy mAqsad ayg'oqchilik ma`lumotlarini yig'ish
edi.
Oldindan tayyollangan bahonalar asosida 1919 yili Mo`g'illarning O`rta
Osiyoga yurishi boshlandi. Birinchi zarba Turkiston va Etti suvga qaratildi. 200
ming kishilik Mo`g'il, Tatar qo`shinlari 4 yo`nalishga bo`lindi. Birinchi qismga
o`g'illari Chig'atoy va O`qtoy boshchiligida O`tror qamalida qoldirildi. Ikkinchi
qismga kata o`g'li Shuji boshchilik qilgan. Bu qism Sirdaryoning etagi orqali
Sig'noq, O`zgan, Jan dva Yangikent shaxarlariga chiqishi kerak edi.
20

2.2. Mo`g'illarning O`rta Osiyoni istilo qilishi.
Uchinchi qism Oloqko`yon va Suketucho`rbiy qo`mondonligida
Sirdaryoning o`rta qismi orqali Binokat va Xo`jandga chiqishlari kerak edi.
To`rtinchi asosiy qismga Chingizxonning o`zi boshchilik qilib Buxoro yo`nalishda
yurish boshladi. 1221 yili qishda Xorazmshoxlar poytaxti Urganch egallandi.
Shaxar olingach Mo`g'il-tatarlar janubga-Balx, Xirot Marv va g'azna shaxarlarini
talash uchun yo`l oldilar. O`rta Osiyo va uning xanubidagi erlar egallagach
Chingizxon 1223 yili Kavkazga chiqdi va rus inyazlarini tor-mor keltirdi.
Sarkardalar Jebe va Subatay boshchiligida qo`shinlar Kalkada Ruslar Bilan
to`qnashdilar, 1223 yili Bulg'or egallandi. Chingizxon tiriklik paytidayoq zabt
etilgan butun erlarni o`z o`g'illariga bo`lib berdi. Katta o`g'li Jujiga Janubiy Sibirv,
Ddashtqipchoq , Volga bo`yi Shimoliy Xorazm va Darbongacha bo`lgan erlar
berildi. Ikkinchi o`g'li Chig'atoyga SharqIy Turkiston, Ettisuv Movorounaxr
Xorazmning janubiy xududlari va yana Balx, Badaxshon, qobul, g'azna to Sind
daryosigacha bo`lgan erlar. Uchinchi o`g'li O`qtoyga vatani Mo`g'iliston va Xitoy.
To`rtinchi kenjatoy o`g'li To`liga Xuroson va Э ron erlari berilda. Har to`rt ulus
ulug' xoqonga bo`yin egar edi. Xoqon poytaxti qoraqo`rim edi.
Chingizxon boshchiligida mo g ullarning Markaziy Osiyoni bosib olishi ikkiʻ ʻ
bosqichda amalga oshirildi. Asosiy zarba Xorazmshohlar davlatiga qarshi
qaratilgan edi[2]. 1218-yilda mo g ullar o zlarining eski dushmani, yaqinda
ʻ ʻ ʻ
Qoraxitoylar davlatining go rxoniga aylangan Kuchluk ustidan g alaba qozonib,
ʻ ʻ
natijada Qoraxitoy hududi Mo g ullar imperiyasi va Xorazm o rtasida bo linib
ʻ ʻ ʻ ʻ
ketadi. 1219-yil kuziga kelib Xorazm bilan urush boshlandi, u 1223-yil
bahorigacha davom etdi. Bu davrda Xorazmshohlar davlatining asosiy qismi Hind
daryosidan Kaspiy dengizigacha bosib olindi. Mo g ullarga yana bir necha yil
ʻ ʻ
qarshilik ko rsatgan oxirgi Xorazmshoh Jaloliddin Manguberdi oxir-oqibat
ʻ
mag lubiyatga uchradi va 1231-yilda vafot etadi.
ʻ
Chingisxonni taxtga chiqishi
21

1206 yili Temujin ismli zodagon Chingisxon nomi bilan Mongoliya taxtiga
chiqdi. 1215 yili Chingizxon shimoliy Xitoyda erishilgan g alabalarniʻ
mustahkamlab, o z etiborini g arb tomon qaratadi. 1219 yili u Jebenoyonga
ʻ ʻ
Sharqiy Turkiston va Yettisuvni ishg ol etishni buyuradi. Chingizxon armiyasi
ʻ
kuchluq davlatini tor-mor keltirib Movarounnahrga bostirib kiradi. Samarqandni
mustahkamlash uchun katta xiroj yig iladi, biroq bu mablag lar isrof qilinadi,
ʻ ʻ
shahar devorlari esa mustahkamlanmaydi.
O tror, Buxoro va Samarqandga yurishlar
ʻ
1219 yili Chingizon katta va mustahkam qal a bo lgan O trorga yurish
ʼ ʻ ʻ
qiladi. O z kuchlarini ikkiga ajratib, ulardan birini O tror qurshovi uchun qoldiradi,
ʻ ʻ
qolganiga o g li Juchini boshliq etib Signak, Uzgen, Jenda va so ngra Urganchni
ʻ ʻ ʻ
zabt etish maqsadida safarbar etadi. 5 ming kishilik askar Sirdaryo bo lab Binkat
ʻ
va Xo jand shaharlariga yuborilgan. Chingizxonning o zi esa asosiy kuchlar bilan
ʻ ʻ
suvsiz dashtlar bo ylab qisqa yo l orqali Buxoro tomon yo l oladi. 1220 yilning
ʻ ʻ ʻ
fevralida Buxoro ishg ol etiladi. Chingizon shaharni o z askarlariga talon-taroj
ʻ ʻ
qilish uchun topshiradi. Buxoroning ayanchli taqdiri haqidagi mash um xabar tez
ʼ
orada butun Movarounnahrga yoyiladi. Aholi qo rquv va tahlikaga tushadi.
ʻ
Xorazmshoh Muhammad qo rqoqlik bilan qochishga hozirlik ko radi. Samarqand
ʻ ʻ
himoyachilariga boshchilik qilgan turk To g ayxon Chingizxon xizmatiga o tishga
ʻ ʻ ʻ
umid qilib shaharni topshiradi. Mo g illar shaharga bostirib kirib qirg inbarot
ʻ ʻ ʻ
uyushtiradilar. Samarqand aholisining faqat to rtdan bir qismi omon qoladi.
ʻ
Xo jand va Urganchga yurishlar
ʻ
1220-yilning aprelida mo g ullar Xo jandni ishg ol etadilar. Sirdaryo
ʻ ʻ ʻ ʻ
yaqinida ular Binkatni zabt etadilar. Xo jand hukmdori Temur Malik mo g ullarga
ʻ ʻ ʻ
qarshi mardonavor kurash olib boradi. U o zining kam sonli askarlari bilan yo l-
ʻ ʻ
yo lakay jang qilib Urganchga yetib keladi. 1220-yilning yoziga qadar
ʻ
Movarounnahrning sharqiy va markaziy qismi mo g ullar tomonidan bosib olinadi.
ʻ ʻ
Xorazmshoh qochadi. U Kaspiy dengizining janubiy qirg og idagi orolda vafot
ʻ ʻ
etadi. Urganchda Temur Malik qisqa vaqt davomida xalq lashkarlariga boshchilik
22

qiladi. U Chingizxonga qarshi muvaffaqiyatli kurash olib boradi. 1220-yilning
kuzida Chingizxon bir hamla bilan Termezni ishg ol etadi. [3]ʻ
1221-yilning qishida Urganch qamali boshlanadi. Shahar aholisi dushmanga
qahramonlarcha qarshilik ko rsatadi. Urganch taslim bo lishidan avval Balx va
ʻ ʻ
Marv shaharlari zabt etiladi. 1221-yilning yoziga qadar butun Markaziy Osiyo
hududi mo g ullar tasarrufiga o tadi. Chingizxon vafotidan so ng mo g ul
ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
imperiyasining merosxo rlar o rtasidagi taqsimoti natijasida Movarounnahr
ʻ ʻ
Chingizxon o g li Chig atoy ulusi deb e tirof etiladi. Chig atoy saroyi uchun
ʻ ʻ ʻ ʼ ʻ
o lpon yig ish vazifasi mahalliy savdogar Mahmud Yalavochga ishonib
ʻ ʻ
topshiriladi.
Chig'atoyga berilgan erlar Chig'atoy ulusideb nomlanib poytaxti Beshbalig'
shahri edi. Mo`g'illarning o`troq halqni boshqarish tajribalari bo`lmaganligi tufayli
mahalliy zodogonlar xizmatidan foydalanganlar. Muxmud Yalovoch ham shular
jumlasidan edi. Bundaylar noib etib tayinlanib, ular orqali butun aholidan soliq
yig'ishtirilib olinar edi. SoliqLar miqdori "Yaso" qonunlariga ko`ra belgilanar edi.
Asosiy soliq "kalon" bo`lib xosilning 1g'100 qismidan olingan. "qopchur"
solig'i(1935) chorva solig'i bo`lib har 100 boshdan bita olinar edi. Davlat xazinasi
uchun "Shulen" yoki "Shulsi" solig'i belgilangan bo`lib, har bir podadan 2 yashar
qo`y va qimiz uchun har mingta otdan 1 ta biya olinar edi. "Yom" larning xizmat
xarajati ham aholidan undirib olinarji. Mo`g'il xukmdorlariga yaxshi xizmat qilgan
mahaliy zodogonlar va savdogarlar turli payzalar Bilan taqdirlanar edi. Kun tabaqa
vakillari esa ikki tomonlama zulm ostida qoldilar. Shu tufayli 1238 yilgi Maxmud
Tarobiy kabi qo`zg'olonlar kelib chiqadi.
XIII asrning ikkinchi yarmidan boshlab mo`g'il zodogonlari o`troq xayot
tarziga ko`cha boshladilar. 1269 yili Chig'atoy ulusi xoni qaydu mo`g'il shahzoda
va no`yonlarini quriltoyga chaqirib tog' va cho`llard а yashashga, shahar atrofiga
manzil ko`rmaslik, sababsiz, ekinzorlarni payxon qilmaslik qaror qabul qildi.
Lekin mo`g'il zadogonlarining o`troqlashuvi davom etdi. Chig'atoy ulusida erga
egalik qilishning 4 turi mavjud edi: 1-chisi Mulki devon-davlat erlari, 2chisi mulki
23

inju-xon noiblari va ularning avlodlariga qarashli erlar, 3-chisi mulki vaqf-masjid,
madrasa, xaloqo, mozor va mAqbaralarga qarashli erlar, 4-chisi Xususiy mulk.
Chig'atoy ulusida savdo xo`jalikni asosiy turlaridan biri edi. Ma`sudxon
davrida (12 1289) pul tavar munosabatlarini tartibga solish mAqsadida 16 ta
shaxarni bir xil vazn va o`lchovda bo`lgan sof kumush zarb ettirildi. Asta sekinlik
bilan savdo, xunarmandchilik, dexqonchilik iziga tushadi. Yana bir pul isloxoti
Kepekxon (1309; 1318-1326) davrida o`tkaziladi. O`roqlikni va Islom dinini afzal
ko`rgan Kepakxon iqtisodiy xayotni tartibga solish mAqsadida ma`muriy va pul
isloxoti o`tkazildi. U davlatni viloyat va tumanlarga bo`ladi. Tijorat uchun umumiy
nomi "kepaki" deb ataluvchi yirik kumush tangalar-dinor, mayda kumish tangalar-
derhamni muomilaga kiritdi. "Kepaki" temuriylar davrida ham muomilada bo`lgan.
O`troqlasha boshlagan mo`g'il xonlari shaxar qurilishga ham etibor Bera
boshladilar. Duvoxon (1291-1306) davrida Andijon shaxriga asos solindi.
Kepekxon Nasaf shaxri janubida saroy qurdirdi va joy qarshi nomini oldi. Bu
shahar Kepekxon davlatini poytaxti bo`lib qoldi.
24

2.3. Chig'atoy ulusi davrida O`rta Osiyo .Mug'illar davrida
geografik bilimlar.
Chig atoy (Jag atay) ulusi yoxud Chig atoy o rdasi, Chig atoy xonligi,ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
Chig atoy davlati (mo g .: Цагаадайн улс; o zbekcha: Chig atoy ulusi; xitoycha:
ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
察合台汗國 ; forscha: یاتغج تاناخ ) — Mo g ul imperiyasidan so ng 1224-yilda
ʻ ʻ ʻ
Chingizxonning ikkinchi o g li Chig atoyxon va uning vorislari hukmronlik qilgan
ʻ ʻ ʻ
yerlarni o z ichiga olgan mo g ul, keyinroq turklashgan ulus[4][5]. XIII asr
ʻ ʻ ʻ
oxirlarida xonlik o zining eng yuqori cho qqisida Orol dengizining janubida
ʻ ʻ
Amudaryodan to hozirgi Mo g uliston va Xitoy chegarasidagi Oltoy tog larigacha
ʻ ʻ ʻ
cho zilgan, bu taxminan tugatilgan Qoraxitoylar davlatiga to g ri keladi[6].
ʻ ʻ ʻ
Chig atoy ulusidagi mo g ullari o zlarining boshqaruv tarzida asosan ko chmanchi
ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
bo lib qolishgan va XV asr oxirigacha shahar markazlarida o rnashmaganlar.
ʻ ʻ
Chig atoy ulusidagi mo g ullar Movarounnahr va Tarim havzasidagi shahar aholisi
ʻ ʻ ʻ
ustidan hukmronlik qilganlar.
Chingizxon tirikligidayoq yerni to‘rt o‘g‘liga bo‘lib bergan. Chig‘atoyxonga
qanday yer berilganligi bo‘yicha tadqiqotchilar turlicha fikr bildiradilar. Chig atoy
ʻ
yerlari va saroylari haqidagi ilk ma lumotlar Chan Chunning esdaliklarida
ʼ
uchraydi. U 1222-yilda Chingizxon bilan uchrashish uchun O rta Osiyoga
ʻ
borganini, 1223-yilda esa u bilan uchrashib, chig atoylar xonadonidan o tganini
ʻ ʻ
qayd etgan. O sha paytda chig atoylar xonadoni Ili daryosining janubida
ʻ ʻ
joylashgan edi[
Yana bir fikrga ko ra, Chig atoyxon tugatilgan Qoraxitoy imperiyasiga taxminan
ʻ ʻ
mos keladigan hududlar: Issiqko l, Ili daryosi, Chu daryosi, Talas, Movarounnahr
ʻ
va Tarim havzasini meros qilib oladi. Chig atoyxon o z xonligida to liq mustaqil
ʻ ʻ ʻ
bo lmagan va ancha vaqt Qoraqurumdan buyruq olgan. Ko chmanchilik bilan
ʻ ʻ
shug ullanuvchi mo g ullarning o troq aholini boshqarish tajribasi yo qligi bois
ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
Chig atoyxon o ziga tegishli ulusni boshqarishni avval xorazmlik Mahmud
ʻ ʻ
Yalavochga, so ngra uning o g li Mas udbekka (1238—1289) topshiradi. O zi esa
ʻ ʻ ʻ ʼ ʻ
umrining oxirigacha ukasi O qtoy qoon saroyida bosh maslahatchi tarzida faoliyat
ʻ
ko rsatadi. Chig atoy ulusidan olinadigan daromadlarning asosiy qismi
ʻ ʻ
25

Qoraqurumga jo natilgan. Qolgan qismini mahalliy aholidan tayinlangan oliyʻ
hokim ulus ehtiyojlari hamda qo shin xarajatlari yo lida sarf qilish huquqiga ega
ʻ ʻ
bo lgan. Chig atoy ulusida ham Chingizxon barpo etgan mo g ullar davlatidek
ʻ ʻ ʻ ʻ
mehnatkash omma nafaqat mo g ul bosqoqlari, dorug alari, balki mahalliy
ʻ ʻ ʻ
zodagonlar va oqsuyaklar tomonidan ham ezilgan. Dehqonlar, hunarmandlar,
kosiblar, chorvadorlar ilgaridan mavjud bo lgan soliqlardan tashqari mo g ullar
ʻ ʻ ʻ
joriy qilgan yangi soliq va o lponlarni to lashga majbur edi. Oxir oqibat Chig atoy
ʻ ʻ ʻ
ulusining qishloq va shaharlarida mo g ullarga va yerlik zodagonlarga nisbatan
ʻ ʻ
noroziliklar kuchaygan, qo zg olonlar bo lib o tgan. Shulardan biri 1238-yildagi
ʻ ʻ ʻ ʻ
Mahmud Torobiy qo zg olonidir. Biroq Mas udbek qo zg olonni bostirib, xalqni
ʻ ʻ ʼ ʻ ʻ
mo g ul qasosidan qutqardi. Chig atoyxon 1242-yilda vafot etadi va uning o rniga
ʻ ʻ ʻ ʻ
nabirasi Qorahuloku o tiradi, chunki uning otasi Mutukan 1221-yilda Bomyon
ʻ
qamalida o ldirilgan. Qorahuloku mustaqil hukmronlik qilish uchun juda yosh edi,
ʻ
shuning uchun uning o rniga beva xotin Ebuskun regent sifatida hukmronlik qildi.
ʻ
1246-yilda Guyukxon uning o rniga amakilaridan biri Yesu Munkeni tayinlaydi.
ʻ
Yesu Mungke hokimiyat tepasiga keldi, chunki u Guyukxonning yaqin do sti edi.
ʻ
U davlat ishlarini xotini va vaziri Behiddin Marg inoniyga topshirgan ichkilikboz
ʻ
edi. 1252-yilda u Manguqoon tomonidan taxtdan olindi va u yana Qorahulokuni
taxtga o tkazadi[8]. Manguqoon va Botuxon Chig atoy ulusini mulk sifatida
ʻ ʻ
tugatib, uni Tuli va Jo ji vorislari o rtasida taqsimlashga kelishib olishgan. 1251-
ʻ ʻ
yil imperiya poytaxti Qoraqurumda bo lib o tgan qurultoyda Mangu qoon etib
ʻ ʻ
saylangach, chig atoy xonzodalarning ko pchiligi O ktoy qoon avlodlari qatori qatl
ʻ ʻ ʻ
qilingan. Chig atoy ulusini Mangu qoon va Botuxon bo lishib olganlar.
ʻ ʻ
Movarounnahr Botuxonga qaram bo lib qolgan. XIII asrning 60-yillarida
ʻ
Chig atoyxonning 6-farzandi Baydarning o g li Olg u (1261—1265) chig atoylar
ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
hokimiyatini qayta tiklashga erishadi. Olg u vafot etgach, uning vorislari —
ʻ
Muborakshoh va Baroqxon mahalliy aholi bilan yaqinroq munosabatda bo lish
ʻ
maqsadida musulmonlikni qabul qilganlar. 1266-yil Chig atoy ulusi xoni qarorgohi
ʻ
Yettisuvdan Movarounnahrga — Ohangaronga ko chiriladi. Baroqxon
ʻ
hukmronligi vaqtida Xaydu ko rsatmasiga muvofiq Mas udbek tomonidan Buxoro
ʻ ʼ
26

qayta tiklanadi. Farg ona vodiysida yangi shahar — Andijonga asos solinadi.ʻ
Kepakxon (1318—1326) davrida qarorgoh Qashqadaryoga ko chiriladi, qadimgi
ʻ
Nasaf yaqinida Qarshi shahri barpo etiladi. Ulus Erondagi kabi ma muriy birliklar
ʼ
hamda soliq undiriluvchi tumanlarga (Farg ona va Qashqarda — o rchin)
ʻ ʻ
taqsimlanadi, yagona pul birligi — kepakiga o tiladi. Ammo mo g ul mulklarini
ʻ ʻ ʻ
birlashtirish va markazlashtirish maqsadida o tkazilgan ma muriy va moliyaviy
ʻ ʼ
islohotlar siyosiy tarqoqlikka barham berishga qodir emas edi.
Mo`g'illar hukmdorligi O`rta Osiyo fan arboblari uchu no`ta og'ir davr
bo`ldi. Ko`pchilik olimlar xalok bo`ldi, bir qismi chet elga ketib o`sha erda ijod
etishga majbur bo`ldi. Mo`g'illar davriga oid o`lkamiz geografiyasi haqidagi
malumotlar ikkiga: sharq olim va sayyoxlarining asarlari va mo`g'il xukmdorlari
xuzuridagi Rim papasi elchilarining sayyoxlik malumotlariga bo`linadi. Shunday
asarlardan biri Xitoylik sayyox Chan Chunning Chingizxon topshirig'iga ko`ra
1221-1223 yillarda O`rta Osiyoga qilgan sayyoxati asosida vujudga kelgan.
"SiYuTszi" "g'arbga qilingan sayyoxat tasviri" asaridir. Uning sayyoxati
qozag'istonning shimoliy-sharqi- Shimoliy Qirg'iziston-Chuv vodiysi-Talas
vodiysi-Sirdaryo-SamarqAnd-Amudaryo-Balx marshuriti bo`yicha o`tgan. Chan
Chun asarda o`zi bo`lgan xududlarning rel'efi, iqlimi, erlari haqida yozgan. M.
Sirdaryoning oqimi, suvga chanqoq Mirzacho`l va qizilqum. Iqlimga e`tibor
bergan va uni Oltoy Bilan solishtirgan. O`rta Osiyo tabiatiga xos mexalar haqida.
Yana bir agar Muhammad Avfiy qalamiga mansub bo`lib "Javomial-
xikoyat va al-rivoyat" (1227) asaridir. Asar bir necha bobdan iborat bo`lib erning
umumiy tasviri va unda yashaydigan turl и halqlalr haqida ma`lumot bergan. Xitoy
haqida, shimoliy-SharqIy Evropa va O`rta Osiyodagi turkiy halqLar haqida, Rim
va Yunonlar haqida, Arabiston, Xindiston, Xabashiston tasviri, Kaspiy dengizdagi
orollar, Kaspiyga yaqin halqLar va ularning xayti xaqida keng ma`lumotlar
berilgan. Ushbu asarga Sho`rolar davrining Rus olimlari juda yuqori baho
berganlar.
1326-yil oxirida Tarmashirin Chig atoylar ulusi taxtiga o tirdi. U ulusda
ʻ ʻ
1334-yilgacha hukmronlik qildi. Ibn Battuta Tarmashirin bilan Naxshab shahri
27

yaqinida uchrashgan. Tarmashirin musulmon bo lgan va o troq turmush tarziniʻ ʻ
afzal ko rgan va musulmonlar uni Alouddin deb atashgan. Ayrim shahzodalar
ʻ
uning ko chmanchi an’analaridan mutlaqo voz kechdi deb da’vo qilib, unga qarshi
ʻ
isyon ko tardilar. Qo zg olonga Duva-Temurxonning o g li Buzan boshchilik
ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
qildi, u Tarmashirinni ag darib, uni o ldiradi[9].
ʻ ʻ
Buzan bir necha oy hukmronlik qildi va 1334-yilda taxt Duvaxonning
nevarasi Djenkshixonga topshirildi. Djenkshixon buddist bo lib, 1332-yilda Duva-
ʻ
Temurxon huzuriga 172 nafar rus asirlarini yuborgani uchun pul mukofoti olgan.
Jenkshixon saroyi Olmaliqda bo lib, katolik rohiblari shahar yaqinidan yer sotib
ʻ
olib, ibodatxona qurishgan. 1338-yilda Djenkshixonni o z ukasi Esan Temur
ʻ
taxtdan ag daradi. Tez orada Enus-Temurxon akasining o limida onasini aybladi.
ʻ ʻ
Shundan so ng Chig atoy ulusi taxtini salibchilarga qarshi qirg inlar uyushtirgan
ʻ ʻ ʻ
O qtoyxon avlodidan bo lgan Ali sulton egalladi. Suiqasd paytida barcha katolik
ʻ ʻ
rohiblari o ldirilgan.
ʻ
Ali sulton keyin Kunjig xonning nabirasi Muhammad Po lodxon bo lib,
ʻ ʻ ʻ
uning o rniga Yasaurning o g li Qozonxon taxtga o tirdi. Qozonxon 1346-yilda
ʻ ʻ ʻ ʻ
urush yillarida tanazzulga yuz tutgan xonlikni mustahkamlash uchun olib
borilayotgan kurashlarda qozoq shahzodasi qo lidan o ldirilgan. Uning vorislari
ʻ ʻ
hukmronlikni faqat tabiiy hol sifatida olib borgan va davlatning haqiqiy hokimiyati
mo g ul va turkiy shahzodalar qo liga o tgan. Olimlarning hisob-kitoblariga ko ra,
ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
1241-yildan 1370-yilda Dog o lon Temur hokimiyat tepasiga kelgunga qadar
ʻ ʻ
Chig atoy ulusida jami 25 ta xon almashgan[10].
ʻ
Biroq mintaqada 1346-yilda Qozonxondan so ng o qtoylar sulolasi xoni
ʻ ʻ
Donishmanji ikki yil davomida ulusni o z qo liga oladi. Shundan so ng 1370-
ʻ ʻ ʻ
yilgacha mo g ul va turkiy shahzodalarning qo g irchoqlari Bayonqulixon va
ʻ ʻ ʻ ʻ
Temurshoh 13 yil davomida birin-ketin taxtga o tirdilar. Mo g ulistonda 1348-
ʻ ʻ ʻ
yilda hokimiyat tepasiga kelgan 18 yoshli Tug luq Temur Duvaxonning nabirasi
ʻ
deb e lon qilindi. Tug luq Temurning onasi Duvaxonning o g li Emilxo janing
ʼ ʻ ʻ ʻ ʻ
xotini bo lib, u vafot etganida ikkinchi erining uyiga borgani taxmin qilinadi[11].
ʻ
28

Ba’zi tadqiqotchilar Tug luq Temurni Chig atoy ulusi xoni debʻ ʻ
hisoblamaydilar, chunki uning Chig atoy ulusi xoni bo lganligi juda shubhali.
ʻ ʻ
Ayrim olimlar Qozonxonni Chig atoy ulusining so nggi xoni deb hisoblaydilar.
ʻ ʻ
Shunday qilib, 1370-yil O rta Osiyoda Amir Temur saltanatining o rnatilishi
ʻ ʻ
chig atoylar hokimiyatiga barham berdi. Biroq bu hududda bir muddat ulus
ʻ
qoldiqlari hisoblanmish bir qancha ko chmanchilar uyushmasi saqlanib qoldi.
ʻ
29

XULOSA
Tarixiy geografiya faniga o`z xissasini qo`shgan O`rta Osiyolik olimlardan
yana biri Faxriddin Banokatiy (XIV asr boshlari) dir. Binokatiyning "Tarixi
Binokatiy" (yoki "Ravzat ulul al-bob fi tavorix ul akobir va ansob" - "Ulug'
kishilarning tarixi va nasabi bobida donishmandlar bog'i") asarining VII bobbi
geografiyaga bog'liq. Unda Xindiston, Armaniston, Э ron, Rum, Xitoy,
Mo`g'iliston, arab va yaxudiylarerlaridan hamda O`rta Osiyoning tabiati, aholisi
to`g'risida zarur ma`lumotlar bor.
O`rta Osiyoda mo`qullar hukmronlik qilgan davrdagi o`lka geografiyasi,
uning tabiati, tarixi, shaharlari va asholisi haqidagi ma`lumotlar tarixchi
Rashididdin (1247-1318), Jamol qarimiy, Abul Fido (1273-1332) va mashhur arab
sayyohi Ibn Batuta (1304-1377) asarlarida ham uchraydi. Biroq bu ma`lumotlar
geografik mohiyati jthatidan ilk o`rta asr klassiklari ma`lumotiga deyarli muhum
yangili к qo`sha olmaganligi uchun ulrga maxsus to`xtab o`tmaymiz.
Evropalik o`rta asr elchilari orasida Osiyo geografiyasi tarixida eng katta iz
qoldirgan sayyoh venetsiyalik dvoryan Marko Polodir (1254-1324). Biroq bu
mashhur sayyoh o`z sayyohatida O`rta Осиё territoriyasida Pomirdagina bo`lgan.
Marko Polo 1274 yil eron-BalxPomir orqali qashqarga Matteno Poloning 1260 yil.
O`rta Osiyoda bo`lib, Xiva-SamarqandTurkiston-Shimoliy Tyanshan' marshurit и
bo`yicha kezib, O`rta Osiyo haqida to`plagan ma`lumotlaridan ham foydalangan.
Xulosa qilib aytsak, O`rta Osiyoda mug'ullar hukmronligi bu o`lka haqidagi
geografik tasavurlarning rivojlanishiga katta salbiy ta`sir ko`rsatdi. Bu davrdan
SAqlanib qolgan kamdankam manbalar O`rta Osiyo tabiati to`g'risida bir butun va
mukammal tasavvur hosil qilmaydi.
30

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. Mirziyoyev Sh.M. “Erkin va farovon, demakratik O’zbekiston davlatini
mard va olijanob xalqimiz bilan birga quramiz” mavzusidagi Prezidenti lavozimiga
kirishish tantanali marosimiga bag’ishlangan Oliy Majlis palatalarining qo’shma
majlisidagi nutqi.-T.: “O’zbekiston” , 2016.-56.
2. Mirziyoyev Sh.M. “Qonun ustuvorligi va inson manfaatlarini ta’minlash-
yurt taraqqiyoti va xalq farovonligi garovi ” mavzusidagi O’zbekiston
Respublikasi Konstitutiyasi qabul qilinganining 24 yilligiga bag’ishlangan
tantanali marosimdagi ma’ruzasi. - T.: “O’zbekiston” , 2016.-48.
3. Mirziyoyev Sh.M. Tanqidiy tahlil, qat’iy tartib intizom va shaxsiy
javobgarlik – har bir rahbar faoliyatining kundalik qoidasi bo’lishi kerak. - T.:
“O’zbekiston” , 2016.-102 b.
4. Mirziyoyev Sh.M. Buyuk kelajagimizni mard va olijanob halqimiz bilan
birga quramiz. - T.: “O’zbekiston” , 2016.- 488 b.
5. Mirziyoyev Sh.M. Buyuk kelajagimizni mard va olijanob halqimiz bilan
birga quramiz. - T.: “O’zbekiston” , 2016.- 488 b.
6. Karimоv I. A. Bizdan оzоd va оbоd Vatan qоlsin. T.2. – T., 1996. – 379 b.
Karimоv I. A. Vatan sajdagоh kabi muqaddasdir. T. 3. – T., 1996. – 366 b.
Karimоv I. A. Хavfsizlik va barqarоr taraqqiyot yo`lida. T. 6. – T., 1998. –b.
7. Karimоv I. A. Хavfsizlik va tinchlik uchun kurashmоq kеrak. T. 10. – T.,
2002. – 432 b.
8. Karimоv I. A. Tinchlik va хavfsizligimiz o`z kuch-qudratimizga,
hamjihatligimiz va qat’iy irоdamizga bоg`liq. T. 12. – T., 2004. – 400 b.
9. Karimоv I. A. Yuksak ma’naviyat – еngilmas kuch., 2008. – 176 b.
10. Karimоv I. A. Mamlakatimizni mоdеrnizatsiya qilish yo`lini izchil davоm
ettirish – taraqqiyotimizning muhim оmilidir // POSTDA. – 2010. – 11 dеk.
11. Karimоv I. A. O`zbеkistоn Rеspublikasi ichki ishlar idоralari хоdimlariga
bayram tabrigi // POSTDA. – 2007. – 25 оkt.
31

$12. Azamat Ziyo O‘zbek davlatchiligi tarixi: (Eng qadimgi davrdan Rossiya bosqiniga qadar). T., 2000. 13. Axmadjonov Rossiya imperiyasi Markaziy Osiyoda. T., 2003 14. Ismoilova J. Farg‘ona vodiysida milliy ozodlik kurashlari. T., 2003. 15. Istoriya Uzbekistana. – T.: Fan, 2012. 16. Sagdullayev A.S. Qadimgi O‘rta Osiyo tarixi. T., 2004. 17. Sagdullayev va boshqalar. O‘zbekiston tarixi: davlat va jamiyat taraqqiyoti. T., 2000. 18. Tarix shohidligi va saboqlari: chorizm va sovet mustamlakachiligi davrida O‘zbekiston milliy boyliklarining o‘zlashtirilishi. \ Loyiha rahbari, mas’ul muharrir: D.A.Alimova. – T.: Sharq, 2001. 19. Murtazayeva R.H. O‘zbekistonda millatlararo munosabatlar va bag‘rikenglik. –Toshkent: Universtitet, 2007. 20. O‘zbekiston Milliy Ensiklopediyasi. 13-jildlik. T.: O‘zME, 2000-2006. 21. O‘zbekiston tarixi. T.: Universitet, 1997. 32$

IX-XVII ASRLARDA O'LKAMIZ TARIXIY GEOGRAFIYASI

Купить

Информация о документе

Продавец

Ix-xvii asrlarda o'lkamiz tarixiy geografiyasi

Похожие документы