Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 768.5KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет История

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Jadidlar faoliyati mustaqillik yillarida yoritilishi

Купить
O‘BEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM ,FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI MIRZO ULUG‘BEK NOMIDAGI O‘ZBEKISTON MILIY UNIVERSITETI TARIX FAKULTETI KURS ISHI MAVZU: JADIDLAR FAOLIYATI MUSTAQILLIK YILLARIDA YORITILISHI QABUL QILDI: _________________ BAJARDI:________________________ Toshkent-2025 MUNDARIJA: KIRISH ..................................................................................................................... 3 I BOB. JADIDLARNING MAORIF, MADANIY SOHALARDAGI ISLOHOTLARINI O‘RGANILISHI ................................................................... 6 1.1. Turkistondagi Usuli jadid maktablarining tadqiqotlarda aks etishi .................... 6 1.2. Tadqiqotlarda jadid adabiyotilarining yoritilishi .............................................. 12 II BOB. JADIDCHILIKNING SIYOSIY HARAKATGA AYLANISHINI TADQIQOTLARDA YORITILISHI .................................................................. 17 2.1. Tadqiqotlarda Jadid matbuotining yoritilishi ................................................... 17 2.2. Tadqiqotlarda jadidlarning Turkiston muxtoriyati tuzishdagi o‘rnini o‘rganilishi ............................................................................................................... 23 UMUMIY XULOSA .............................................................................................. 27 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI ......................................... 29 2 KIRISH XIX asrning oxiri va XX asr boshlarida Turkiston ijtimoiy-siyosiy hayotida jadidichilik harakati keng quloch yoyib rivojlandi. «Jadid» so‘zi arabcha yangi usul degan ma’noni anglatadi. Jadidchilik harakati Turkistonda XIX asrning oxirida quruq madaniy-ma’rifiy harakatning, ya’ni eski maktablarning qiyin o‘qitish tizimiga nisbatan yengil tovuch usuliga asoslangan yangi uslub (metod) asosida o‘qitishga o‘tishdangina iborat emasdi, ayni chog‘da turk-islom huquqiy munosabatlarining millatga o‘rgatilishi, milliy-ma’rifiy, taraqqiyot va milliy istiqlol muammolarini ham o‘z ichiga olgan edi. Bu harakatning vujudga kelishida O‘rta va Yaqin Sharq mamlakatlarida keng quloch yoyib rivojlangan turli oqimlar va Turkiyadagi «Ittihodiy va taraqqiy», «Yosh turklar» harakatining ta’siri katta bo‘ldi. XX asrning boshlarida Turkistondagi ijtimoiy-siyosiy hamda demokratik harakat jarayoni asosan ikki yo‘nalishda rivojlanib borgan. Birinchi yo‘nalish chor Rossiyasiga qarshi kurashni turlicha g‘oya va yo‘nalishlarda olib borish maqsadida Rossiyaning o‘zida vujudga kelgan sotsial-demokratik kadetlar, eserlar va boshqa siyosiy partiyalarning vakillari edilar. Hali bu guruhlar vakillari hatto oktabr to‘ntarilishiga qadar ham o‘lkada siyosiy partiya o‘laroq uyushib shakllanmagan edilar. Chunki ular oz sonli va asosan kelgindi rusiy zabon millatlarning vakillaridan iborat bo‘lganlar. Mahalliy xalq bu siyosiy guruhlarning birortasiga ham ommaviy sur’atda ergashmagan, ularni qo‘llab-quvvatlamagan, bu guruhlarga a’zo bo‘lib kirmaganlar. Chunki, mahalliy xalq tili boshqa, dini, urf-odati boshqa bo‘lgan rusiyzabon millatlarga yotsirab, begonasirab, ularni g‘ayridin-kofirlar deb,bosqinchi-mustamlakachilar deb qaraganlar. Bu siyosiy guruhlarning dastur maqsadlari, taktik kurash usullari mahalliy xalq g‘oyasi va saviyasidan yiroq bo‘lgan, ular bu dastur maqsadlar mohiyatini chuqur tushunib yetmaganlar va ularni qabul qilmaganlar. Mavzuning dolzarbligi: Turkistonda jadidchilik harakati katta ijtimoiy- siyosiy kuch sifatida maydonga chiqib borayotgan edi. Ma’lumki ,Yevropada 3 bu davrda texnika taraqqiyotini boshdan kechirib , jamiyatning keyingi davrlari uchun keng ma’daniyati va turmushi uchun mustahkam poydevor yaratayotgan bir paytda yurtimiz mustamlaka holatiga tushib qolishi , mustamlaka milliy zulumning o‘rnatilishi o‘lka aholisi holatini yomonlashishiga olib keladi. Qoloqlik va jaholatni, o‘lka aholisining ayanchli ahvoli Turkistonning Yevropa va jahon sivilizatsiyasida orqada qolib ketgani , islom va shariat oyoq osti qilingani va og‘ir hayotdan qutulish , erk va ozodlikka erishish haqida o‘z zamonasining ilg‘or ziyoli qatlamlarda fikr-mulohazalar paydo bo‘la boshladi .Jadidlarning harakatlari g‘oya va fikrlarini , harakatlarini tahlill etish va taqiq etish tarixshunoslik fani uchun juda muhim ahamiyatga ega. Bundan tashqari mustaqil O‘zbekistonda ushbu davrni yoritishdagi yutuq va kamchiliklarni taqiqetish ham muhimdir. Mavzuning maqsadi va vazifalari: Ushbu kurs ishining maqsadi jadidlarning ijtimoiy-siyosiy hayotdagi faoliyati tarixining eng samarali va so‘ngi usullari yordamida ochib berish , bu davr siyosiy hayotiga nisbatan turli davrlarda yashab ijod qilgan tarixchilar ya’ni , XX asr ikkinchi yarmidan boshlab tarixchi- olimlar tomonidan amalga oshirilgan tadqiqotlar, mustaqillik yillarida amalga oshirilgan ishlar , shuningdek , xorij mamlakatlarida amalga oshirilgan ilmiy izlanishlar ular tomonidan olib bildirilgan fikr va mulohazalarini tatqiq etish va shu orqali tarixshunoslik fanini yanada rivojlanishiga hissa qo‘shishdan iboratdir. Jadidlar faoliyatining tarixshunosligini yoritib berishda biroz e’tibordan chetda qolgan muammolarni topish va tarixchilar e’tiboriga havola etish ishning asosiy maqsadlaridan biri hisoblanadi. Mavzuning vazifalari Turkistonda jadidlar faoliyatini qanday nuqtayi nazardan yoritilganligini o‘rganish , turli g‘oya va mafkuralarining tarix fani taraqqiyotiga ijobiy va salbiy ta’sirini o‘rganish , jadidlar faoliyati tarixini yortish ishlariga eng muhim darajada hissa qo‘shgan olimlarning tadqiqot ishlarini tahlil qilishdan iboratdir . 4 Mavzuning o‘rganilishi: Jadidlar faoliyati tarixi ustida eng muhim Tadqiqotchilar qatoriga D. Alimova 1 , U. Dolimov 2 , B. Qosimov 3 , Sh. Rizayev, 4 Izzat Sulton 5 , T. Ernazarov 6 , Tulak 7 , R.T. Shamsutdinov 8 , Q.Rajabov 9 A.Abduazizova 10 , S. A’zamxo‘jayev 11 , G. Mahmudova 12 , Y.Abdullayev 13 , T. Ernazarov 14 kabi tarixchilarni kirgizshimiz mumkin . Kurs ishi obyekti: Tadqiqot obyektiga jadidlarning faoliyati tarixiga oid Sho‘rolar davrida , mustaqil O‘zbekistonda olib borilgan barcha tadqiqot ishlari. Kurs ishining tuzilishi : Kurs ishi kirish, ikki bob, to‘rtta paragrif Xulosa va adabiyotlar ro‘yxatidan iborat 1 Д.Алимова. Жадидчилик феномени-Тошкент:. 2022-й 2 У.Долимов.Туркистонда жаид маеаблари Тошкен:т.Университет-.2006. 3 Б.Косимов.Миллий Уйгониш :Жасорат Фидоилик. Тошкент Мвнавият-2002 4 Шуҳрат Ризаевнинг Жадид драмаси" Тошкент.:"Шарқ"1997-й. 5 Иззат Султон Адабиёт назарияси , Тошкент.:Укитувчи 1978-й 6 Т.Эрназаров . Туркистонда вақтли матбуот .Тошкент.: 1959-й. 7 Tulak. XX asr o zbek adabiyoti. –Andijon .: 1993.ʻ 8 Шамсутдинов Р.Т. Туркистон мухторияти ва унинг тақдири . «Ўзбекистон тарихи».2006 9 К Ражабов Туркистон Мухторияти вазирлари ҳамда Миллий Мажлис аъзолари ҳаёти ва тақдири. - Тошкент.: 2021. 10 А. Абдиазизова Туркистон матбуотитарихи. – Тошкент.: Академия, 2000. 11 C .Аъзамхўжаев Туркистон мухторияти. Миллий демократик давлатчилик қурилиши тажрибаси. Тошкент.:2000. 12 G , Mahmudova Jadidizm va Turkistonda axloqiy - estetik fikr taraqqiyoti . - T .: Davr - press , 2006 13 Y . Abdllayev . Eski maktablarda xat - savod o ’ ganish T . O ’ qituvchi -1973 14 T.Ernazarov Turkistonda vaqtli matbuot (1870-1924-yillar). – Toshkent: O„zbekiston SSR davlat nashriyoti, 1959. 5 I BOB. JADIDLARNING MAORIF, MADANIY SOHALARIDAGI ISLOHOTLARINING O‘RGANILISHI 1.1. Turkistonda usuli jadid maktablarining tadqiqotlarda aks etishi Turkistonda usuli jadid maktablarining tadqiqotlarda aks etishi haqida so‘z borganda, bu mavzu XIX asr oxiri va XX asr boshlaridagi jadidchilik harakatining eng muhim yo‘nalishlaridan biri sifatida ko‘riladi. Usuli jadid maktablari Turkistonning ijtimoiy, madaniy va siyosiy hayotida tub o‘zgarishlar keltirib chiqargan ta’lim islohotlari sifatida tadqiqotlarda keng yoritilgan . Tadqiqotlarda usuli jadid maktablari Turkistonda chor Rossiyasi mustamlakachiligi va mahalliy xalqlarning ma’rifiy orqada qolganligi sharoitida paydo bo‘lgan islohot sifatida talqin qilinadi. Bu maktablar Ismoilbek Gaspirali tomonidan Qrimda boshlangan “usuli jadid” (yangi usul) ta’lim tizimiga asoslanib, Turkistonda Mahmudxo‘ja Behbudiy, Munavvarqori Abdurashidxonov, Abdulla Avloniy kabi ziyolilar tomonidan rivojlantirildi. Tadqiqotchilar bu maktablarning maqsadi faqat ta’lim berish emas, balki milliy ongni uyg‘otish, vatanparvarlik va zamonaviy bilimlarni targ‘ib qilish ekanligini ta’kidlaydi. Izlanishlariga qaraydigan bo‘lsak usuli jadid maktablari eski usul maktablaridan farqli o‘laroq, zamonaviy pedagogik usullarni joriy etgani ta’kidlanadi. Masalan, “usuli savtiya” qo‘llanilgan, ona tilida ta’lim berishga e’tibor qaratilgan va tabiat, geografiya, matematika kabi dunyoviy fanlar o‘qitilgan. U.Dolimovning taqiqoti 15 usuli jadid maktablarining ijtimoiy- madaniy ahamiyati va metodik-texnologik asoslarini o‘rganadi. Bunda Usuli jadid maktablarining xarakteri va ona tilda ta’lim berishning asoslari tahlil qilinadi. Ona tilida ta’lim berishning ahamiyati va uning xalq ta’limidagi o‘rni muhokama qilinadi. Usuli Jadid maktablarining shakllanishi eski usul maktablari va jadidlar tashkil etgan maktablar o‘rtasidagi ziddiyatlar farqlarning kelib chiqishi , hamda usuli qadamning usuli jadiddan orqada ekanligi , faqat diniy ilmlar bilan cheklanib qolganligi aytiladi . Yangi usul maktablarida diniy ilmlar bilan birga 15 . Долимов У. Туркистон жадид мактаблари. -Тошкент: Университет, 2006,- Б. 8. 6 dunyoviy ilm ham o‘qitilayotganligini ham ham farqli jihatlaridan .Usuli Jadid maktablarining o‘lka bo‘ylab keng quloch yoyishi haqida , dastlab Buxoro hududlarida , Xiva hududiga keyinchalik , Farg‘ona bo‘ylab tarqalganligini ko‘rishimiz mumkin.Ona tilda usuli jadid asosida ta’lim berishning pedagogik texnologiyalari va falsafiy asoslari o‘rganiladi. Jadidlarning ta’lim tizimidagi islohotlarini o‘rganishga ixtisoslashgan tadqiqotchilardan R. Xoliqova.U jadidlar tomonidan tashkil etilgan yangi usul maktablarning O‘zbekistonda zamonaviy ta’lim tizimining asosini shakllantirganligini ilmiy asosda isbotladi. Uning tadqiqotlari jadidlarning yoshlar tarbiyasi va xalq savodxonligini oshirishdagi xizmatlariga bag‘ishlangan. Asarda 19-asr oxiri va 20-asr boshlarida Markaziy Osiyoda, jadidchilik harakatining pedagogik metodlari, ona tilda ta’lim berishning asoslari va zamonaviy fanlarni o‘qitish usullari ilmiy tahlil qilinadi. Jadidchilar (Ismoilbek Gasprinskiy, Mahmudxo‘ja Behbudiy, Abdulla Avloniy kabi shaxslar) tomonidan ilgari surilgan usuli jadid maktablarining ta’limdagi o‘zgarishlari va ularning ijtimoiy-madaniy ta’siri o‘rganiladi. Shu bilan birga, asar usuli jadid metodlarining bugungi kunda ta’lim tizimida qo‘llanilishi va zamonaviy pedagogik amaliyotga moslashtirilishi masalalariga bag‘ishlanadi. Z. Abdurashidovning tadqiqoti 16 Turkistonda jadidchilik xarakatining shakllanishida Ismoil Gaspiralining roli ilmiy asosda tadqiq etadi . Ushbu tadqiqot XIX asr oxir - XX asr boshlaridagi ma’rifatparvarlik g‘oyalari ,usuli jadid makatablari va Turkistondagi ijtimoiy -madaniy islohotlarning tarixiga bag‘ishlanadi. Turkistonda “usuli jadid” maktablari tashkil etilishi va Ismoil Gasprinskiyning sayohatlari o‘rganiladi . Gasprinskining yangi ta’lim usuli -“usuli jadid” ning tashkil topishi, uning ma’naviy-ma’rifiy asoslari va Turkistondagi ilk qo‘llanishlari tahlil qilinadi. Gasprinskiyning ta’limdagi islohotlari milliy uyg‘onish va madaniy rivojlanishga xizmat qilmoqda edi . Jadid maktablarining tashkil topishi, ularning ta’lim tizimi, o‘quv dasturlari va mahalliy aholiga ta’siri ko‘rib chiqiladi. 16 . Abdurashidov Z. Ismoil Gaspirinskiy va Turkistonda jadidchilik.- Toshkent : 2008,- B .26. 7 Bu maktablar zamonaviy bilim va milliy o‘zlikni mustahkamlashda muhim rol o‘ynagan. R. Shamsutdinov va B. Rasulovning tadqiqotlari 17 Turkistondagi ta’lim muassasalari - maktab va madrasalarning tarixiy taraqqiyotini ilmiy asosda yoritib beradi. Turkistondagi an’anaviy va zamonaviy ta’lim tizimlarining rivojlanish jarayoni ko‘rib chiqadi. Tadqiqotda madrasalarning tarixiy o‘rni, ularning ta’lim metodologiyasi va jamiyatdagi mavqeidan tortib, jadidchilik harakati doirasida shakllangan “usuli jadid” maktablarining tashkil topib ta’lim tizimigacha bo‘lgan o‘zgarishlarni batafsil tadqiq etadi. Mualliflar tadqiqotda Turkistondagi ta’lim muassasalarining tashkil topishi, ularning o‘quv dasturlari, pedagogic usullari va ma’naviy- ma’rifiy ahamiyatini ko‘p qirrali yoritadi. Bunda jadid ziyolilarining ta’lim sohasidagi islohotlari, ularning milliy uyg‘onish va madaniy rivojlanishga qo‘shgan hissasi alohida ta’kidlanadi. Y. Abdullayevning tadqiqotida 18 O‘zbekiston va Markaziy Osiyo ta’lim tarixida muhim o‘rin tutgan an’anaviy (usuli qadim) maktablarning xat-savod o‘rgatish metodlarini ilmiy asosda o‘rganadi. Asarda 19-asr oxiri va 20-asr boshlarida faoliyat yuritgan eski maktablarning ta’lim tizimi, o‘quv jarayonining tashkil etilishi va xat-savod o‘rgatishning pedagogik usullari tahlil qilinadi. Muallif an’anaviy maktablarda qo‘llanilgan o‘qitish uslublari, diniy matnlar asosida o‘quv jarayonining tuzilishi, shuningdek, o‘qituvchi-shogird munosabatlari va ta’limning ijtimoiy kontekstini chuqur yoritadi. Tadqiqotda eski maktablarning o‘ziga xos xususiyatlari, masalan, o‘quv jarayonida Qur’on va boshqa diniy matnlardan foydalanish, xattotlik va imlo qoidalarini o‘rgatish, shuningdek, bolalarning xat- savodxonlik darajasini oshirishda qo‘llanilgan an’anaviy usullar tahlil qilinadi. Shu bilan birga, usuli qadim maktablarining cheklovlari, ya’ni zamonaviy fanlarning yo‘qligi, ta’limning faqat diniy doirada qolishi va o‘quv metodlarining bir xilligi kabi muammolar ham muhokama qilinadi. Abdullayev o‘z tadqiqotida usuli qadim maktablarining ta’limdagi o‘rni va ularning jadidchilik harakati bilan taqqoslangan holda zamonaviy ta’lim tizimiga 17 . Шамсутдинов Р. , Расулов Б. Туркистон мактаб ва мадрасалари тарихи.- Андижон: Мерос, 1994,-Б.13. 18 . Абдуллайев Й. Эски мактабларда хат-савод урганиш.- Тошкент: Укитувчи,1973,-Б.23. 8 ta’sirini baholaydi. Asarda tarixiy hujjatlar, pedagogik adabiyotlar va o‘sha davr ta’lim amaliyotchilarining tajribalariga tayanib, xat-savod o‘rgatishning o‘ziga xos metodikasi va uning ijtimoiy-madaniy ahamiyati ochib beriladi. Sayyora Samandar, Umid Bekmuhammad Xorazm jadidchiligi: islohotlar, ta’lim va adabiyot nomli monografiyasiga kelsak Xorazmda jadidlar tomonidan jamiyatda amalga oshirilgan islohotlar va bu jarayonning aynan Qrimlik jadidlar lideri Ismoil G‘aspirali tomonidan qo‘llab-quvvatlanishi bilan bog‘langan holda yoritib beriladi. Bu borada eng noyob bo‘lgan “Tarjimon” gazetasidagi Xorazmga oid maqolalardan manba sifatida foydalanilgan. Shuningdek, Xorazmdagi jadid maktablari va ushbu sohaning fidoyilari faoliyati ham tadqiq etiladi. Eng asosiysi, tarix va adabiyotshunoslikda tadqiq etilmagan Xorazm jadid adabiyoti namunalari ham tahlil qilinadi. Jadid maktabi o‘z nomi, pedagogik uslubiga ko‘ra dars beriladigan o‘z davrining zamonaviy ta’lim dargohi edi. Xorazmda jadid maktablari esa aynan Feruzxon, Asfandiyor va bosh vazir Islomxo‘ja, Mamat mahraimlarning tashabbuslari va mablag‘lari asosida tashkil etilgan va qisqa paytda o‘z natijasini bergan jadid maktablari jamiyatdagi jarayonlarning taraqqiy qilishiga, harakatlanuvchi kuchiga aylandi.Xorazm jadid maktablari nafaqat ta’lim sohasida, balki milliy uyg‘onish va istiqlol g‘oyalarini targ‘ib qilishda muhim rol o‘ynadi. Bu maktablarning bitiruvchilari orasidan Bekjon Rahmon, Nizomiddinoxun, Mar yam Sultonmurodova kabi taniqli shaxslar yetishib chiqdi. Feruzxon (Muhammad Rahimxon II) va Asfandiyorxonning ma’rifatparvarlik faoliyati, shuningdek, Islomxo‘janing islohotlari Xorazmda zamonaviy ta’lim tizimining asosini yaratdi. Ushbu jarayonlar Xorazm jadidchiligining ijtimoiy- siyosiy va madaniy hayotdagi o‘rnini mustahkamladi, bu esa keyinchalik sovet davrida ta’lim boshqaruvi tizimlariga asos bo‘ldi. B. Qosimovning yana bir tadqiqoti 19 Jadidchilik harakatining asosiy poydevori bo'lgan,usuli jadid maktablari, ular jamiyatni yangilash va yangi avlodni zamonaviy bilimlar bilan tarbiyalash maqsadini ko‘zlangan. XIX asrda dunyo taraqqiyoti Evropa ilm-fanini o‘zlashtirishni talab qildi, lekin o‘z milliy o‘zligini 19 . Qosimov B . O ‘ zbek adabiyoti va adabiy aloqalari tarixi .- Toshkent : - B .73. 9 va dinini saqlab qolish ham muhim edi. Bu uch jihatni (ilm-fan, milliy o‘zlik, din) muvozanatli ushlab turish zarurati ta’kidlandi. Usmonli imperiyasining XVIII asrdagi qulashi zamon bilan hamqadam bo‘lmaslik oqibatlari sifatida ko‘rildi, bu esa jadidchilik g‘oyalarini shakllantirdi. Ismoilbek Gasprinskiy Rusiya musulmonlari uchun ma’rifatni o‘z tillari va milliy an’analari asosida isloh qilingan maktablar orqali rivojlantirishni taklif qildi. 1884-yilda u «usuli jadid» maktabini ochdi va «Xojai sibyon» darsligini nashr etdi, bu usul tovush usuliga asoslangan holda osonlikdan murakkabga o‘tishni targ‘ib qildi. Biroq, Rusiya hukumati bu tashabbusni ruslashtirish siyosatiga xalaqit deb qaradi va qarshilik ko‘rsatdi. Turkistonda rus-tuzem maktablari tashkil qilingan bo‘lsa-da, ular mahalliy xalq orasida muvaffaqiyat qozona olmadi. Gasprinskiyning takliflari, general-gubernatorlar va mahalliy ma’murlar tomonidan rad etildi, ammo u o‘z g‘oyalarini targ‘ib qilishda davom etdi. Samarkand va Buxoroda ochilgan usuli jadid maktablari qisqa muddatda e’tirof topdi, lekin hukumatning qarshiligi tufayli kengayishi cheklandi. Jadidchilik, milliy ma’rifat va taraqqiyotni o‘z tilida rivojlantirishga qaratilgan harakat sifatida shakllandi, ammo ruslashtirish siyosati uning yo‘lida jiddiy to‘siq bo‘ldi. Xulosa o‘rnida shuni aytish mumkinki Jadidlarning “usuli jadid” maktablari Turkistonda ma’rifatparvarlik va milliy uyg‘onishning muhim ramzi bo‘lgan. Ular zamonaviy ta’lim tizimini joriy qilish orqali aholining ma’naviy va intellektual rivojlanishiga xizmat qilgan. Tadqiqotlar ushbu maktablarning tarixiy ahamiyati, jadid ziyolilarining faoliyati va ularning kelajak avlodlarga ta’sirini ilmiy asosda tasdiqlaydi. Jadid maktablari o'zbek jamiyatida ma'rifatparvarlik g'oyalarini tarqatishning asosiy markazlaridan biri bo'lgan. Ular zamonaviy ilm-fanni o'rgatish, milliy til va adabiyotni rivojlantirish, yangi dunyoqarashni shakllantirishga qaratilgan. Jadid maktablari an'anaviy maktablardan farqli o'laroq, o'qitish usullarini zamonaviylashtirishga, darsliklarni yangilashga va o'quvchilarni mustaqil fikrlashga o'rgatishga e'tibor qaratgan. Jadid maktablarining faoliyati o'zbek xalqining milliy uyg'onish davrida muhim ahamiyatga ega bo'lgan. Ularning ma'rifatparvarlik g'oyalari, ta'lim sohasidagi yangiliklari va milliy kadrlarni 10 tayyorlashdagi roli o'zbek jamiyatining taraqqiyotiga katta hissa qo'shgan. Jadid maktablari merosi o'zbek ta'lim tizimi va milliy g'ururini shakllantirishda muhim ahamiyatga ega ekanligini ko’rish mumkin. 11 1.2. Tadqiqotlarda jadid adabiyotining yoritilishi Jadid adabiyoti yangi o‘zbek adabiyotiga tamal toshini qo‘ygan dastlabki davr sifatida muhim o‘rin egallaydi . Ta’kidlash kerakki, bu davro‘zbek mumtoz va yangi o‘zbek adabiyoti o‘rtasida o‘ziga xos ko‘prikvazifasini o‘tadi . Shu davrdan boshlab , adabiyotning ijodi yo‘nalishlari, janrlar tizmi , badiiy tasvir prinsiplari yangilandi , mavzular olami boydi. Ushbu jarayonga xos xususiyatlarni , shakllanish va takomil bosqichlarini nazariy asosda fundamental tekshirish ilmiy ehtiyojga aylandi. Jadidchilikmohiyati jadid adabiyotining yuzaga kelishi , dastlabki namoyondalarining faoliyatini o‘rgana boshladilar. Jadid adabiyoti XIX asr oxiri va XX asr boshida Turkiston va boshqa Markaziy Osiyo mintaqalarida yuzaga kelgan islohotparvar adabiy-mafkuraviy harakat sifatida o‘ziga xos o‘rin tutadi. Ushbu adabiyot milliy uyg‘onish, ma’rifatparvarlik va modernizatsiya g‘oyalarini targ‘ib qilgan bo‘lib, o‘zbek, qozoq, tatar va boshqa turkiy xalqlarning adabiy merosida muhim iz qoldirgan. Tadqiqotlarda jadid adabiyoti ko‘pincha ijtimoiy- siyosiy islohotlar, ma’naviy-ma’rifiy o‘zgarishlar va milliy o‘zlikni shakllantirish kontekstida tahlil qilinadi. Jadidchilik mohiyatini , jadid adabiyotining yuzaga kelishi , dastlabki namoyondalari faoliyatini o‘rganishga kirishgan va ulkan hissa qo‘shgan adabiyotshunos olim B. Qosimovning tadqiqotlari 20 shu yo‘nalishdagi ishlar uchun ilmiy hamda amaliy asos vazifasini o‘taydi.\ Uning ilmiy faoliyati asosan jadid adabiyoti, o‘zbek adabiy tarixi bag‘ishlangan bo‘lib, bu sohalarda ko‘plab chuqur tadqiqotlar va nashrlar bilan e’tirof topgan. Qosimovning asosiy diqqati jadid adabiyotining ma’naviy-ma’rifiy g‘oyalari, uning ijtimoiy-siyosiy konteksti hamda adabiy merosning tarixiy rivojlanishiga qaratilgan. U “O‘zbek adabiyoti tarixi” (1967), “O‘zbek adabiyoti darsligi” (1999) kabi asarlarda jadidlarning ijodiy va mafkuraviy merosini tahlil qilib, ularga zamonaviy nazariy yondashuvlarni joriy etgan. U “Taraqqiy”, “Shu’ro-i Islom” kabi davriy nashrlarni o‘rganib, jadid adabiyotining manba 20 . Косимов Б. Миллий Уйгониш :Жасорат Фидоилик.-Тошкент: Маънавият, 2002,-Б.128. 12 asoslarini kengaytirgan. Shu bilan birga, u Abdulla Qodiriy, Mahmudxo‘ja Behbudiy kabi adiblarning asarlarini adabiy nuqtai nazaridan chuqur o‘rganib, ularning estetik va ijtimoiy ahamiyatini oshkor qilgan. Uning “O‘zbekiston tarixiy matnlar katalogi” (2002) kabi ishlari adabiyotshunoslikda yangi metodologik yondashuvlarni joriy etishda muhim o‘rin tutadi. Qosimovning ilmiy merosi o‘zbek adabiyotshunosligini boyitish, jadid adabiyotini global kontekstda o‘rganishga zamin yaratish va kelajak avlodlar uchun ilmiy asoslar qo‘yishda katta hissa qo‘shgan . Izzat Sultonning tadqiqotlari o‘zbek adabiyotshunosligi sohasida muhim ilmiy manba hisoblanadi. Kitob adabiyot nazariyasining asosiy tamoyillari, tushunchalari va metodologik yondashuvlarini o‘rganishga qaratilgan bo‘lib, o‘zbek adabiyotining rivojlanish jarayonlarini ilmiy asosda tahlil qilishga xizmat qiladi. Muallif adabiyotning estetik, ijtimoiy va madaniy o‘rinini o‘rganishda marksistik adabiy nazariya tamoyillaridan kelib chiqib, adabiy ijodning shakllanishi va rivojlanishidagi asosiy omillarni ochib bergan. Izat Sulton o‘zbek adabiyotining milliy o‘ziga xosliklarini ta’kidlab, undagi an’analar va zamonaviy tendensiyalarning uyg‘unligini o‘rganadi. Kitobda nazariy materiallar ilmiy jihatdan tasniflangan bo‘lib, adabiyotshunoslikda qo‘llaniladigan metodlar (masalan, tarixiy-materialistik tahlil va estetik tahlil) bilan boyitilgan. Shu bilan birga, muallif o‘zbek adabiyotining klassik va sovet davri ijodkorligini taqqoslash orqali nazariy xulosalar chiqargan. Ozod Sharafiddinovning “Ijodni anglash baxti” 21 nomli kitobida “20-30-yillar jadid adabiyoti” sarlavhali bob bor. Ushbu bobda olim Hamza dramaturgiyasi haqida muhim ma’lumotlarni taqdim qilgan. Olimning yozishiga ko‘ra, 20- yillarda jadid dramaturgiyasi ancha rivojlangan. Bu rivojlanish o‘zbek milliy teatrining rivojlanishiga yo‘l ochgan. Ushbu yillarda dramaturgiya yo‘nalishida ijod qilgan eng faol ijodkorlar Abdurauf Fitrat, Abdulhamid Cho‘lpon, Hamza Hakimzodalar bo‘lgan. Ushbu dramaturglar o‘zlarining dramatik asarlarida ozodlik, hurriyat, ma’rifatparvarlik kabi jadid g‘oyalarini targ‘ib qilgan. Bunday 21 .Шарафиддинов О. 20-30 –йиллар жадид адабиёти, Ижодни англаш бахти китоби,Т., 2004 й, Б-152 13 asarlar qatoriga xususan, Hamzaning “Qahramon O‘g‘iz”, “Farg‘ona fojialari”, “Muxtoriyat”, “Tuhmatchilar jazosi”, “Kim to‘g‘ri?”, “Maysaraning ishi”, “Xolisxon” kabi asarlari kiritilgan. O.Sharafiddinov dramaturglar faoliyatini to‘g‘ri baholagan. Hamzaning yuqorida tilga olingan asarlarining birortasida siyosiy tuzumga aloqador g‘oyalar ifoda etilmagan. Hamzaning mazkur asarlari jadid g‘oyalari asosida maydonga kelgan. Ushbu asarlarda dramaturgni qoralash yoki ayblash uchun hech qanday asos yo‘q. A. Jalolovning “Jadid adabiyotida milliy ozodlik va istiqlol g‘oyalari” nomli maqolasi “O‘zbek tili va adabiyoti” jurnalining 1996 yildagi 4-soniga qaraydigan bo‘lsak, unda XX asr boshlarida shakllangan jadidchilik harakati va uning o‘zbek adabiyotidagi aksini ilmiy jihatdan tahlil qiladi, xususan, milliy ozodlik va istiqlol g‘oyalarining adabiyotdagi ifodasiga e’tibor qaratadi.Jadidchilik harakati (arabcha “jadid” – yangi) XIX asr oxiri va XX asr boshlarida Turkiston, Qrim, Kavkaz va Tataristonda vujudga kelgan ijtimoiy-siyosiy va ma’rifiy oqim bo‘lib, uning o‘zbek adabiyotidagi ta’siri katta bo‘lgan. Maqolada jadid adabiyoti o‘zbek xalqining milliy o‘zligini shakllantirishda muhim vosita sifatida ko‘riladi. Behbudiy, Fitrat, Cho‘lpon, Munavvarqori kabi jadid yozuvchilari o‘z asarlarida vatan, ozodlik, tenglik va adolat kabi tushunchalarni targ‘ib qilganlar.Jadid adabiyotidagi milliy ozodlik g‘oyalarini Turkistonning o‘sha davrdagi ijtimoiy-siyosiy sharoiti bilan bog‘laydi. 1905–1907 yillardagi Rus inqilobi, 1916 yildagi mardikorlikka qarshi qo‘zg‘olon kabi voqealar jadidlarning dunyoqarashiga ta’sir ko‘rsatgan. A. Jalolovning maqolasi ilmiy jihatdan muhim hisoblanadi, chunki u o‘zbek adabiyotidagi jadidchilik harakatini tizimli ravishda tahlil qiladi va milliy ozodlik g‘oyalarining adabiyot orqali qanday targ‘ib qilinganini ko‘rish mumkin. Jalolov jadid adabiyotidagi yangi adabiy shakllarni – realistik proza, publitsistika, yangi zamonaviy she’riyat va dramaturgiyani tahlil qiladi. Masalan, Behbudiy va Fitratning publitsistik asarlari, Cho‘lponning she’rlari va pyesalari orqali milliy istiqlol g‘oyalari xalqqa yetkazilgan.“Jadid adabiyoti o‘zbek xalqining milliyo‘zligini shakllantirishda muhim vosita bo‘lib xizmat qildi. Masalan, Mahmudxo‘ja Behbudiy o‘zining ‘Padarkush’ pyesasida vatan va ozodlik 14 g‘oyalarini xalqqa yetkazishga harakat qildi, unda u xalqni ma’rifat orqali ozodlikka erishishga chaqirdi. B.Qosimovning jadid adabiyoti sohasidagi yana bir tadqioqtiga 22 keladigan bo’lsak, Jadidchilikning ruhi va mazmunini o‘zida bekamu ko‘st namoyon etgan jadid adabiyoti milliy ong va sezim taraqiyotida beqiyos rol o‘ynaydi. Jadid adabiyoti Turkiston jadidchilik harakatining muhim qismi sifatida 1905-yildan boshlab shakllandi va milliy ongni uyg‘otishda katta rol o‘ynadi. Bu adabiyot millatning ma’rifat, o‘zlik va mustaqillik yo‘lidagi ehtiyojlariga xizmat qildi. Ismoilbek Gasprinskiy, Abdulla Avloniy, Behbudiy, Hamza kabi jadidchilar adabiyotni xalqning ma’naviy va ijtimoiy taraqqiyoti uchun vosita sifatida ko‘rdilar. Ular Rusiya istilosi va ruslashtirish siyosatiga qarshi milliy o‘zlikni saqlash, zamonaviy bilimlarni o‘zlashtirish va iqtisodiy-siyosiy mustaqillikni ta’minlash zarurligini ta’kidladilar. Manifestda bergan erkinliklar natijasida matbuotda, xususan «Turkiston viloyatining gazeti», «Ta’limon» kabi nashrlarda munozaraviy ruhdagi maqola va she’rlar chop etildi, bu esa adabiyotning ijtimoiy masalalarni ko‘tarishdagi rolini oshirdi. Avloniy, Hamza va boshqalar adabiyotda nafaqat ma’rifatni, balki mustamlakachilikning oqibatlari, iqtisodiy adolatsizlik va millatlararo tengsizlikni tanqid qildilar. Jadid adabiyoti dastlabki bosqichlarda (1905–1917) yalang‘och da’vat va shiorbozlikka moyil bo‘lsa-da, 1910-yillarning oxiri va 1920-yillarning boshlarida to‘laqonli adabiyot sifatida shakllandi. Bu adabiyot milliy ma’rifat, istiqlol g‘oyasi va o‘zlikni himoya qilishni targ‘ib etib, Turkiston xalqlarining yangi zamon talablariga moslashishiga xizmat qildi. Xulosa qilib aytganimizda Jadid adabiyoti milliy ozodlik, mustaqillik va erkinlik g'oyalarini targ'ib qildi. U xalqni o'z huquqlarini himoya qilishga va mustamlakachilikka qarshi kurashishga undadi. Jadid adabiyoti o'zbek xalqining milliy-ozodlik harakatida muhim bosqich bo'ldi. Uning g'oyalari va tamoyillari kelajak avlodlar uchun ilhom manbai bo'lib xizmat qildi. Jadid adabiyotining tadqiqotlarda o'rganilishi uning o'zbek xalqining milliy o'zligini shakllantirish, ma'rifatparvarlik g'oyalarini yoyish, ijtimoiy muammolarni ko'rsatish va milliy 22 . Qosimov B. O‘zbek adabiyoti va adabiy aloqalari tarixi.-Toshkent: -B.179. 15 ozodlik harakatiga qo'shgan hissasi beqiyos ekanligini ko'rsatadi. Jadid adabiyoti merosi o'zbek xalqining ma'naviy boyligi hisoblanadi. Tadqiqotlarda jadid adabiyotining o‘rganilishi natijasida bu adabiyot harakati nafaqat madaniy-ma’rifiy yuksalishga, balki milliy ong va tafakkurning shakllanishiga kuchli ta’sir ko‘rsatgani aniqlanadi. Jadid adabiyoti o‘z davrining ijtimoiy muammolarini yoritib, islohotlar zaruratini ilgari surdi, millatni uyg‘otish, ilm-ma’rifatga chorlash vositasiga aylandi. Shuningdek, bu adabiyotda yangi badiiy shakl va uslublar paydo bo‘lib, o‘zbek adabiyotining modernlashuviga asos soldi. Umuman olganda, jadid adabiyoti milliy uyg‘onish davrining madaniy-ruhiy asosini tashkil etdi. 16 II.BOB. JADIDCHILIKNING SIYOSIY HARAKATGA AYLANISHINI TADQIQOTLARDA YORITILISHI 2.1.Tadqiqotlarda Jadid matbuotining yoritilishi Jadid matbuoti XIX asr oxiri – XX asr boshlarida Turkistonda milliy uyg‘onish, ma’rifatparvarlik va ijtimoiy islohotlarning muhim vositasi sifatida xizmat qilgan. Ushbu matbuot jadidchilik harakatining asosiy platformasi bo‘lib, ta’lim, adabiyot, madaniyat va siyosiy ongni rivojlantirishda katta rol o‘ynagan. Jadid matbuotining yoritilishi tadqiqotlarda ko‘p qirrali o‘rganilib, uning tarixiy shakllanishi, mazmuni, ijtimoiy-madaniy ta’siri va milliy merosdagi o‘rni batafsil tahlil qilingan. XX asr boshlarida Turkistonda mahalliy jadid matbuoti paydo bo‘ldi. Tadqiqotlarda jadid matbuotining mazmuni ko‘p qirrali talqin qilinadi. Asosiy mavzular quyidagilardan iborat: ma’rifat va ta’lim, milliy o‘zlik va vatanparvarlik, ijtimoiy tanqid, adabiy-madaniy meros. Tadqiqotlar jadid matbuotining jamiyatdagi o‘rnini quyidagi jihatlar orqali yoritadi: moliyaviy muammolar, konservativ qarshilik. Jadid matbuoti o‘zbek milliy matbuoti va adabiyotining rivojlanishiga muhim asos yaratgan. Jadid matbuoti faoliyati bo‘yicha tadqiqot olib borgan tarixshunos olimlardan B. Irzayev. Tadqiqotida XIX asr oxiri – XX asr boshlarida Turkistondagi siyosiy-ijtimoiy o‘zgarishlarni jadid matbuoti orqali ilmiy asosda tadqiq etadi. Ushbu tadqiqot jadidchilik harakatining matbuot vositasida Turkistondagi milliy uyg‘onish, ma’rifatparvarlik va siyosiy jarayonlarga ta’sirini ko‘p qirrali yoritadi. Bunda jadid nashrlarining – “Tarjimon”, “Oyina”, “Turkiston viloyati gazetasi”, “Xurshid” va boshqa gazeta-jurnallarning siyosiy mavzularni yoritishi, ijtimoiy tanqid va milliy ongni shakllantirishdagi roliga e’tibor qaratadi. Olim jadid matbuotining siyosiy-ijtimoiy muhitga ta’siri, aholi siyosiy ongini yuksaltirish va mustamlaka bosimiga qarshi fikriy kurashdagi ahamiyatini tahlil qilishni maqsad qilgan. Tadqiqot jadid ziyolilarining matbuot orqali siyosiy islohotlar, milliy istiqlol va ma’naviy yuksalish g‘oyalarini ilgari surganligini ko‘rsatadi. Bunda Ismoil G‘asprinskiy, Mahmudxo‘ja Behbudiy, Abdulla Avloniy, Munavvarqori Abdurashidxonov, Cho‘lpon, Fitrat kabi jadid ziyolilarining 17 nashrlardagi faoliyati o‘rganiladi. Ilmiy tadqiqot tarixiy-qiyosiy usulga asoslanib, jadid matbuotining Turkistondagi siyosiy jarayonlarga ta’sirini o‘rganadi. A. Abduazizovaning tadqiqotiga keladigan bo‘lsak, Turkistonda matbuotning paydo bo‘lishi, uning jadidchilik g‘oyalari bilan bog‘liqligi va milliy madaniyat, ta’lim, adabiyot hamda siyosiy jarayonlarga ta’sirini ilmiy asosda yoritishni maqsad qiladi. Unda 23 jadid matbuotining Rossiya imperiyasi mustamlakasi sharoitida milliy ongni shakllantirish, ma’rifatparvarlik va islohotchilik g‘oyalarini targ‘ib qilishdagi muhim vazifalari tahlil qilinadi. Asosiy tadqiqot obyekti – Turkistondagi jadid matbuoti, xususan, “Turkiston viloyati gazetasi” (1870–1917), “Tarjimon” (1883–1918), “Oyina” (1913–1915), “Xurshid” (1906–1908), “Taraqqiy” (1906) kabi nashrlardir. Muallif Ismoil G‘asprinskiy, Mahmudxo‘ja Behbudiy, Abdulla Avloniy, Munavvarqori Abdurashidxonov kabi jadid ziyolilarining matbuot faoliyatini o‘rganadi. Tadqiqotda matbuotning paydo bo‘lishi, jadid matbuotining asosiy nashrlari, matbuotning ijtimoiy-madaniy vazifalari, siyosiy jarayonlarga munosabati, qiyinchiliklar va cheklovlari o‘rganiladi. T. Ernazarovning tadqiqotiga 24 keladigan bo‘lsak Turkistonda vaqtli matbuot va matbaa ishlarining vujudga kelishi va rivojlanishida tatar ma’rifatparvarlarining faoliyatini yoritishga harakat qiladi . Turkistonda XIX asr oxiri – XX asr boshlaridagi davriy matbuotning tarixiy shakllanishi, rivojlanishi va ijtimoiy-madaniy ahamiyatini ilmiy asosda tadqiq etadi. Unda jadidchilik harakati doirasida paydo bo‘lgan gazeta va jurnallarning milliy uyg‘onish, ma’rifatparvarlik, ta’lim, adabiyot va siyosiy ongni yuksaltirishdagi roliga bag‘ishlangan. Tadqiqot Turkiston matbuotining Rossiya imperiyasi mustamlakasi sharoitidagi faoliyati, asosiy nashrlari, muharrirlari va ularning jamiyatga ta’sirini ko‘p qirrali yoritadi. Jadid matbuotining asosiy nashrlari va mazmuni, matbuotning ta’siri va merosi o‘rganiladi. 23 .Абдиазизова А. Туркистон матбуотитарихи. -Тошкент: Академия, 2000, - Б.80. 24 Эрназаров Т. Туркистонда вақтли матбуот.-Тошкент: ,1959,-Б.6 18 Bahrom Irzayev va Umrilla Ortiqov tomonidan yozilgan “Jadid matbuoti sahifalarida Turkistondagi siyosiy jarayonlar” nomli tadqiqot ishida XIX asr oxiri – XX asr boshlarida Turkistondagi jadidchilik harakatining siyosiy-ijtimoiy jarayonlardagi rolini tadqiq qiladi. Unda jadid matbuotining milliy uyg‘onish, ma’rifatparvarlik va mustaqillik uchun kurashda asosiy vosita bo‘lganligini ko‘rsatadi. “Sho‘ro-yi Islomiyya”, “Ulug‘ Turkiston”, “El bayrog‘i” kabi nashrlar orqali mustamlaka bosimiga qarshi kurash, 1917 yildagi inqiloblar, muxtoriyat masalasi va milliy birlik g‘oyalari yoritilgan. Mualliflar 1917 yilda tashkil etilgan Turkiston Komiteti, “Sho‘ro-yi Islomiyya” partiyasi va “Turkiston O‘lka Markaziy musulmon sho‘rosi” kabi siyosiy tashkilotlarning faoliyatini tahlil qilib, Mahmudxo‘ja Behbudiy, Munavvar qori Abdurashidxonov, Mustafo Cho‘qayev kabi jadid ziyolilarining milliy istiqlol uchun kurashiga e’tibor beradi. “Ulug‘ Turkiston”da muxtoriyat va demokratiya, “El bayrog‘i”da esa Qo‘qonda e’lon qilingan Turkiston Muxtoriyatining tarixi keng yoritiladi. Mazkur mavzuda tadqiqot olib borgan olimlardan A. Jalolov va H. Ozganboev tomonidan o’rganilgan tadqiqotda, 25 o‘zbek ma’rifatparvarlik adabiyotining shakllanishi va rivojlanishida vaqtli matbuotning o‘rnini o‘rganishga bag‘ishlangan. Asarda xususan XIX asrning ikkinchi yarmi va XX asr boshlarida chop etilgan “Turkiston viloyatining gazetasi”, “Taraqqiy”, “Samarqand” va “Turkiston” kabi nashrlar misolida ma’rifatparvarlik g‘oyalarining keng yoyilishi, adabiy-ijtimoiy fikrning rivojlanishi tahlil etiladi. Mualliflar mazkur nashrlarda chop etilgan maqolalar orqali zamonaviy bilim, islohot, milliy uyg‘onish va ijtimoiy adolat g‘oyalarining ilgari surilganini asosli ravishda ko‘rsatishadi. Shu bilan birga, matbuotning jamiyatda savodxonlikni oshirish, taraqqiyparvar mualliflar avlodini voyaga yetkazishdagi roli yoritib beriladi. Ushbu tadqiqot, o‘z navbatida, ma’rifatparvarlik adabiyotining manbaashunoslik asoslarini tahlil qilishda muhim ahamiyat kasb etadi. 25 .Жалолов А. , Ўзганбоев Ҳ. Ўзбекмаърифатпарварликадабиётининг тараққиётида вақтли матбуотнинг ўрни (“Туркистон вилоятининг газети”, “Тариққий”, “Самарқанд”, "Туркистон” кулланмалари асосида). - Тошкент: Фан, 1993, - Б. 60. 19 Yana bir tadqiqotchi olimlardan Azamat Ziyo , u Turkiston Muxtoriyati davrida faoliyat yuritgan milliy matbuotning shakllanishi, asosiy yo‘nalishlari va siyosiy-ijtimoiy hayotdagi o‘rni tahlil“Hurriyat”, “Kengash”, “Turon” kabi nashrlarning mazmuni, maqsadi va ularning Turkiston Muxtoriyati siyosiy rahbariyati bilan aloqasi tahlil qilinadi. Shuningdek, matbuot orqali aholini siyosiy faollikka undash, jadidchilik g‘oyalarini yoyish va milliy birdamlikni shakllantirish yo‘lidagi sa’y-harakatlar ochib beriladi. qilinadi. Unda tarixiy manbalar, arxiv hujjatlari va davr matbuoti materiallari asosida XX asr boshlarida Turkiston hududida milliy o‘zlikni tiklash, demokratik g‘oyalarni targ‘ib etish va mustaqillik harakatlarini qo‘llab-quvvatlashda matbuotning tutgan o‘rnini yoritadi.Tadqiqot natijalari Turkiston Muxtoriyatining qisqa, ammo mazmunli faoliyati davomida axborot maydonida olib borilgan kurashlar va milliy matbuotning g‘oyaviy pozitsiyasini ochib beradi. Bunda tarixiy bosqichda milliy matbuotning ijtimoiy- siyosiy jarayonlardagi roli va ta’sirini o‘rganish uchun muhim ilmiy manba hisoblanadi. B.Qosimov tadqiqotiga 26 keladigan bo’lsak Turkiston matbuoti Umumrusiya musulmon matbuoti bilan qadam -baqadam borishi, o‘lka turmushi milliy taraqqiyot bilan bog‘liq masalalarni ko'tarib chiqishi va hal qilishga urinadi. Milliy adabiyotning shakllanishi hamda taraqqiy qilishiga munosib hissa qo'shdi.Turkistonda davriy matbuot aslida jadidlardan ilgariroq, 1870-yilda paydo bo'ldi va u o'lkaga kirib kelgan Rusiya hukumatining harbiy-istilochilik siyosatiga xizmat qilgan. 1867-yilda Toshkentda tashkil etilgan bosmaxona 1870-yildan boshlab rus tilidagi «Туркестанские ведомости» gazetasini chiqara boshladi, keyinchalik o‘zbek tilida ilova sifatida nashr etildi. Gazeta 1917-yilgacha general- gubernatorlar va rus ma’murlari nazorati ostida faoliyat yuritdi. Uning muharrirlari orasida N. Ostroumov kabi ruslashtirish siyosatini olg‘a surgan shaxslar bor edi, ular mahalliy xalqning milliy-diniy an’analarini kamsitish orqali rus madaniyatini targ‘ib qildilar. Gazeta Rusiya tarixi va madaniyatini ulug‘lash, mahalliy xalqni ruslardan o‘rnak olishga chaqirish va «o‘risparast» avlod yetishtirishga xizmat 26 . Qosimov B. O‘zbek adabiyoti va adabiy aloqalari tarixi.-Toshkent: -B.92 20 qildi. Shu bilan birga, 1905-yildagi 17-oktabr Manifesti bergan erkinliklar natijasida jadid matbuoti shakllandi, bu esa milliy taraqqiyot, adabiyot va ma’rifat masalalarini ko‘tarib, Turkiston matbuotini umumiy Rossiya musulmon matbuoti bilan hamnafas rivojlanishiga zamin yaratgani keltiriladi. Xulosa o‘rnida shuni aytish mumkinki, Jadidlar matbuoti faoliyatining o‘rganilishi o‘zbek milliy uyg‘onish harakati tarixini, uning mafkuraviy asoslari va ijtimoiy-siyosiy g‘oyalarini chuqur anglashda muhim ahamiyat kasb etadi. Bu matbuot orqali jadidlar zamonaviy dunyoqarashni shakllantirishga intildilar, xalqni savodxon qilish, milliy o‘zlikni anglashga undadilar. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, jadid matbuoti nafaqat adabiy va ma’rifiy harakat sifatida, balki siyosiy ongni shakllantiruvchi kuchli omil sifatida ham namoyon bo‘lgan.Jadidlar matbuoti o‘zbek jamiyatida milliy uyg‘onishning asosiy yo‘nalishlaridan biri bo‘lib, uning o‘rganilishi bugungi kunda ham tarixiy o‘zlikni anglash, mustaqil tafakkurni rivojlantirish va ijtimoiy-ma’naviy taraqqiyot yo‘llarini belgilashda dolzarb ahamiyatga ega. Turkistonda vaqtli matbuot va matbaa ishlari vujudga kelishi va rivojlanishida tatar ma’rifatlarining faoliyati deyarli taqiqqilinmagan . Turkistonda tatar ziyolilari bilan hamkorlikda nashr qilgan gazetalarda jurnallarda o‘lkada yuz berayotgan voqea- hodisalar bilan tanishtirilib borilishishi reja qilingan edi.Turkiston aholisini jaholatda olib chiqsh uchun , maktab madrasalarni isloh qilish , millatni ma’rifatli qilish g‘oyalari ilgari surilar edi. Jadid matbuoti Turkiston xalqlarining milliy o zligini anglash va uyg onishida muhimʻ ʻ rol o ynadi. U milliy madaniyatni rivojlantirish, ma rifatni yoyish va milliy birlikni ʻ ʼ mustahkamlashga qaratilgan g oyalarni targ ib qildi. Jadid matbuoti jamiyatdagi ʻ ʻ ijtimoiy-siyosiy muammolarni yoritib, islohotlar o tkazishga chaqirdi. U jamiyatni ʻ zamonaviylashtirish, adolatni ta minlash va xalqning farovonligini oshirishga ʼ intildi. Jadid matbuoti milliy adabiyot va tilning rivojlanishiga katta hissa qo shdi. ʻ U yangi adabiy janrlarni yaratishga, tilni soddalashtirishga va uni xalqqa yaqinlashtirishga harakat qildi. Jadid matbuoti xalqni milliy davlatchilik g oyasiga ʻ tayyorlashda muhim rol o ynadi. U milliy davlatning zarurligi, uning tamoyillari ʻ va maqsadlari haqida ma lumot berib bordi. ʼ Jadid matbuoti xalqni milliy 21 davlatchilik g oyasiga tayyorlashda muhim rol o ynadi. U milliy davlatningʻ ʻ zarurligi, uning tamoyillari va maqsadlari haqida ma lumot berib bordi. Jadid ʼ matbuoti mustamlakachilik siyosatiga qarshi kurashda, milliy manfaatlar himoyasida muhim qurol vazifasini o tadi. ʻ Jadid matbuotining o rganilishi uning ʻ o zbek xalqining tarixiy taraqqiyotida tutgan o rnini aniqlash, milliy-ma naviy ʻ ʻ ʼ merosimizni tiklash va kelajak avlodlarga yetkazish uchun muhimdir. 22 2.2. Tadqiqotlarda jadidlarning Turkiston muxtoriyati tuzishdagi o‘rnini o‘rganilishi Jadidlarning Turkiston mustaqilligini tashkil etishdagi o‘rni tadqiqotlarda ko‘p qirrali o‘rganilgan. Ushbu tadqiqotlar Turkistonda XIX asr oxiri – XX asr boshlarida jadidchilik harakatining ma’rifiy, ijtimoiy-siyosiy va madaniy roliga e’tibor qaratib, ularning mustaqillik uchun kurashidagi faoliyatini tahlil qiladi. Tadqiqotlarda jadidlarning Turkiston mustaqilligini tashkil etishdagi asosiy sa’y- harakatlari, ularning siyosiy tashkilotlardagi ishtiroki, matbuot orqali milliy ongni uyg‘otishi va Rossiya mustamlaka bosimiga qarshi kurashi ko‘rsatilgan. Jadidlar avvalgi bosqichda ma’rifatparvarlik g‘oyalarini ilgari surib, “usuli jadid” maktablari orqali aholi savodxonligini oshirishga va milliy ongni uyg‘otishga intilgan. 1917 yil fevral inqilobidan so‘ng Rossiya imperiyasida podsho tuzumi ag‘darilgach, jadidlar ma’rifiy faoliyatdan siyosiy kurashga o‘tdi. Ular Turkistonga muxtoriyat olish masalasini ko‘tarib, milliy mustaqillik g‘oyalarini ilgari surdi. Ular ma’rifiy islohotlar orqali milliy ongni uyg‘otib, siyosiy tashkilotlar va matbuot vositasida mustaqillik uchun kurashgan. 1917 yilda Turkiston Muxtoriyatini e’lon qilish jadidlarning bu boradagi eng katta yutug‘i bo‘ldi. Ammo ichki nizolar, tashqi bosim va birlikning yo‘qligi ularning muvaffaqiyatsizligiga sabab bo‘ldi. S. Azimxo‘jayevning tadqiqotiga 27 keladigan bo‘lsak unda Turkiston muxtoriyatining yuzaaga kelishidagi vaziyatlar ,XX asr boshlarida Turkistonda jadidlarning hurriyat mafkurasi va va uning rivojlamnishi , Turkistonda 1917-yi fevralidan so‘nggi ijtimoiy-siyosiy o‘zgarishlar va taraqqiyparvarlarning faollashuvi ,Turkiston muxtoriyati g‘oyasining shakllanishi va undagi baxs munozaralar keltiriladi. Tadqiqotda Turkiston xalqlarining muxtoriyatchilik xarakatiga jalb etilishi , Turkiston o‘lka musulmonlarining Sho‘rosi tashkil etilishi siyosiy birlashishiga qo‘yilgan qadam, muxtoriyatchilik kaytfiyatlarining kuchayib borishi va amaliy tayyorgarlik masalari yortiladi .Turkiston Muxtoriyati: ozodlik 27 . Аъзамхўжаев С. Туркистон мухторияти. Миллий демократик давлатчилик қурилиши тажрибаси.- Тошкент: Маънавият, 2000,-Б.28. 23 milliy davlatchilikning tiklanishi uchun kurashlari ; Muxtoriyat uchun talablarning taraqqiyparvarlar tomonida ishlab chiqilishi , jadidlar milliy demokratik g‘oyalarining amaldagi ifodasi talqin etiladi .Turkistonda Sovet avtonomiyasining o‘rnatilishi , yangi imperiya tuzumlarining keltirilishi haqida batafsil ma’lumot beradi. R. Shamsutdinovning ilmiy tadqiqot ishiga keladigan bo‘lsak, Turkiston Muxtoriyatining 1917–1918 yillardagi tarixi, jadidlarning undagi roli va uning barham topishiga olib kelgan omillarni ilmiy tahlil qiladi. Asarda 1917 -yil 27- noyabrda Qo‘qonda e’lon qilingan Turkiston Muxtoriyatining tashkil topishi, uning muvaqqat xalq Sho‘rosi va muvaqqat hukumat tarkibi ko‘rsatilgan. Jadid ziyolilari – Mahmudxo‘ja Behbudiy, Munavvar qori Abdurashidxonov, Mustafo Cho‘qayevlarning muxtoriyat g‘oyasini ilgari surishdagi faoliyati tadqiq etiladi. “Ulug‘ Turkiston”, “El bayrog‘i” kabi nashrlarda muxtoriyatni qo‘llab- quvvatlashga bag‘ishlangan maqolalar yoritilgan. Jumladan, 1917 yilda Turkiston Muxtoriyatini e’lon qilish jadidlarning bu boradagi eng katta yutug‘i bo‘ldi. Ammo ichki nizolar, tashqi bosim va birlikning yo‘qligi ularning muvaffaqiyatsizligiga sabab bo‘ldi. Muxtoriyatning qisqa umr ko‘rishiga sabab bo‘lgan omillar – ichki qarama-qarshiliklar, tashqi bosim, bolsheviklar tomonidan kuch bilan bostirilishi kabi holatlar yoritiladi . Q. Rajabovning tadqiqotlariga 28 qaralsa 1917-yil noyabrda tashkil qilingan Turkiston Muxtoriyati hukumati vazirlaring faoliyati va taqdiri aks ettirilgan.Unda davlat boshqaruv organlari -hukumat vazirlari va Mlliy Majlis a’zolarining xayoti hamda keyingi taqdiriga bag‘ishlangan 1917–1918 yillarda Turkistonda tashkil etilgan mustaqil muxtor hukumat tuzilmasi, uning ijtimoiy-siyosiy asoslari, ishtirokchilarining faoliyati va ularga nisbatan Sovet hokimiyati davrida olib borilgan ta’qiblar chuqur tahlil etiladi. Muallif boy arxiv manbalari, shaxsiy hujjatlar va zamonasining guvohlarining yodnomalariga tayanadi. Kitob nafaqat tarixiy voqelikni tiklash, balki Turkiston musulmon ziyolilarining mustaqillik yo‘lidagi kurashini yoritishda muhim ilmiy manba hisoblanadi. 28 .Ражабов Қ. Туркистон Мухторияти вазирлари ҳамда Миллий Мажлис аъзолари ҳаёти ва тақдири.- Тошкент: 2021,-Б.11. 24 S.A‘zam Xodjayev tadqiqotiga qaraydigan bo'lsak, 29 1917–1918 yillarda Turkiston o‘lkasida yuzaga kelgan Turkiston muxtoriyatining vujudga kelish jarayoni, siyosiy-huquqiy asoslari hamda qisqa muddatli faoliyatining mazmun- mohiyati yoritiladi. Unda muxtoriyat g‘oyasining shakllanishida jadidlar harakati va ularning demokratik islohotlarga oid qarashlari muhim o‘rin tutganini tahlil qiladi. Shuningdek, muxtoriyat hukumatining siyosiy strukturalari, qonunchilik faoliyati, millatlararo munosabatlar va tashqi bosimlar ostida faoliyat yuritgan muhim jihatlariga tarixiy asoslangan yondashuv bilan baho beriladi. Unda jadidlarning siyosiy faolligi, milliy uyg‘onish g‘oyalari, konstitutsiyaviy boshqaruvga intilishlari, muxtoriyat hukumatining tuzilishi va faoliyat yo‘nalishlari arxiv hujjatlari va tarixiy manbalar asosida ochib beriladi. Shuningdek, bu davlat tuzilmasining qisqa umr ko‘rishiga sabab bo‘lgan tashqi bosimlar va ichki ziddiyatlar ham tahlil qilinadi. Turkiston tarixidagi milliy davlatlilik tajribasini o‘rganishda, milliy ong va siyosiy tafakkur taraqqiyotini tushunishda muhim manba sifatida xizmat qiladi. Min iarov A.ning “Turkistondagi ijtimoiy-siyosiy jarayonlarning milliyɡ matbuotda yoritilishi (1917–1918 yillar)” nomli monografiyasida 1917–1918 yillarda Turkiston hududida yuz bergan ijtimoiy-siyosiy jarayonlarning milliy matbuotda qanday aks etgani tahlil etiladi. Asarda davrning murakkab siyosiy manzarasi, xususan, Fevral va Oktyabr inqiloblaridan keyin vujudga kelgan siyosiy bo‘shliq, milliy harakatlarning kuchayishi va Turkiston Muxtoriyati g‘oyalarining shakllanishi matbuot materiallari asosida yoritilgan.Muallif turli gazeta va jurnallar – “Hurriyat”, “Najot”, “Kengash”, “Ulug‘ Turkiston” kabi nashrlar faoliyatini chuqur tahlil qilib, ular orqali xalq ommasining siyosiy ongini oshirish, milliy birdamlikni shakllantirish va zamonaviy jamiyatga yo‘l ochishga bo‘lgan urinishlarni ko‘rsatadi. Kitobda milliy ziyolilar, xususan, jadidlar harakati vakillarining matbuotdagi faoliyati, ularning ijtimoiy adolat, tenglik va mustaqillik g‘oyalarini ilgari surishdagi roli ochib berilgan. 29 . А'зам Ходжаев С. Туркистон мухторияти: миллий-демократик давлатчилик қурилиши тажрибаси. -Т: Маънавият, 2000, -Б . 15. 25 Xulosa qilib aytganda jadidlar Turkiston muxtoriyatining mafkuraviy va amaliy asoslarini yaratgan, milliy-demokratik davlatchilik tajribasining poydevorini qo‘ygan siyosiy kuch sifatida tarixiy jarayonda muhim o‘rin egallaydi.Turkiston muxtoriyatining tashkil topishi va qisqa faoliyati jadidlar harakatining eng yuksak siyosiy bosqichini tashkil etadi. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, jadidlar bu muxtoriyat g‘oyasining mafkuraviy asoschilaridir. Ular o‘lkada milliy uyg‘onish, ma’rifat va taraqqiyot orqali xalqni siyosiy hayotga tayyorlash, mustaqil davlatlilik tuyg‘usini shakllantirish yo‘lida faol harakat qilganlar.Jadid yetakchilari muxtoriyat hukumati tuzilmasini shakllantirishda, demokratik tamoyillar asosida boshqaruv tizimini yo‘lga qo‘yishda beqiyos hissa qo‘shganlar. Tadqiqotlarda ularning siyosiy qarashlari, islohotlarga oid loyihalari, muxtoriyat konstitutsiyasi va ijtimoiy barqarorlikni ta’minlash borasidagi sa’y- harakatlari chuqur tahlil etilgan.Ularning bu boradagi faoliyati hozirgi davrda ham siyosiy ong va milliy o‘zlikni shakllantirishda o‘rnak bo‘la oladi. 26 XULOSA Mustaqillik yillarida jadidlar faoliyati yanada kengroq va chuqurroq o‘rganila boshladi. Ularning milliy uyg‘onish, ta’lim-tarbiya va madaniyat sohasidagi islohotlari tarixiy haqiqatga asoslangan holda qayta tiklandi. Jadidlarning o‘z zamonasida yuzaga kelgan muammolarga yechim topish uchun qilgan sa’y-harakatlari, milliy ong va mustaqillik g‘oyalarini ilgari surishdagi roli keng yoritildi. Bugungi kunda jadidlarning faoliyati mustaqil O‘zbekiston tarixshunosligida muhim o‘rin egallab, ularning merosi yosh avlodga milliy qadriyatlarni anglash va hurmat qilishda yo‘riqnoma vazifasini bajaradi. Shu tariqa, mustaqillik davrida jadidlar faoliyatining yoritilishi milliy tarixni tiklash va boyitishda katta ahamiyat kasb etadi. Jadidlar o‘zlari tashkil etgan matbuotda o‘z g‘oya-fikrlarini e’lon qilib, xalq orasida keng ma’rifatchilik ishlarini olib borib xalqni «har vaqt g‘aflat uyqusidan o‘yg‘otuvchi», «millat ongining ochqichi» ekanligini namoyon etib o‘lka aholisini hur fikralshga va katta siyosiy kurashga hozirlay oldi. Bu davrda «Erk», «Turon», «Maorif havaskorlari», «Taraq-qiyparvarlar», «O‘qituvchilar jamiyati» kabi uyushmalar paydo bo‘ldi. Munavvarqori aytganidek, «Ularning butun umidi Rossiyadagi inqilob jarayonida mahalliy aholini milliy, diniy cheklash va jabrlashdan ozod qilish, ularning haq- huquqlarini yevropaliklar bilan tenglashtirish, xilma-xil maktab va matbuot ishlari hamda turli-tuman jamiyatlar tashkil etishga keng imkoniyat yaratib berishga qaratilgan edi». Jadidchilik harakatining yetuk siymolaridan Samarqandda Mahmudxo‘ja Behbudiy, Toshkentda Munavvar Qori, Ubaydullaxo‘ja Asadullaxo‘jaev, Toshpo‘latbek Norbo‘tabekov, Abdulla Avloniy, Buxoroda Fitrat, F. Xo‘jaev, Usmonxo‘ja, Abduvohid Burhonov, Sadriddin Ayniy, Qo‘qonda Ashurali Zohiriy, Obidjon Mahmudov, Hamza, Orenburgda Ahmad Boytur- sun, Miryoqub Dulat, Andijonda Abdulhamid Sulaymon o‘g‘li Cho‘lpon, Sa’dullaxo‘ja Tursunxo‘jaev, Xorazmda Polvon- niyoz hoji Yusupov, Bobooxun Salimovlar xalqqa ziyo tarqatishda, milliy matbuotni rivojlantirishda va milliy davlatchilik qurishda keng qamrovli faoliyat olib bordilar. 27 Jadidlar bu davrda «ozodlik, tenglik va adolat» shiori ostida ishladilar. Ularning 1916 yil mardikorlikka olish voqeasiga munosabati g‘oyatda e’tiborga molikdir. Jadidlarning mardikorlarni qaytarishga urinishlari 1917 yil fevral inqilobi boshlanishi bilan to‘la amalga oshdi. Bu hodisa el orasida ularning obro‘sini ko‘tardi. Mazkur holat jadidlar ma’rifatparvarliqsan siyosiy kurashga allaqachon o‘tganliklarini bildirar edi. 1917 yildan jadidchilik harakati siyosiy tus ola boshlab, o‘lkada Turkiston Muxtoriyati hukumati tashkil etdi lekin bu davlat atigi 72 kun umr ko‘rgan bo‘lsa ham, chunki u erksevar xalqimizni milliy mustaqillik va istiqlol uchun kurashga da’vat etdi. Xusasan, 1918 yilning erta bahorida avval Farg‘ona vodiysida, so‘ngra butun Turkistonda qurolli qarshilik harakati boshlandi. Ammo, bu davrga kelib Turkiston Muxtoriyatini tor-mor etib, o‘lkada yakka hukmron bo‘lgan, qurol va zo‘ravonlikka tayangan bolsheviklar Toshkentda sovetcha andozadagi avtonomiya muxtoriyat)ni tashkil etishga kirishgan edilar. 28 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI 1. .Abdllayev Y.”Eski maktablarda xat-savod o’ganish” Toshkent.:O’qituvchi,1973. 2. Abdurashidov Ismoil Gaspirinskiy va Turkistonda jadidchilik Toshkent.:2008 3. Mahmudova G. Jadidizm va Turkistonda axloqiy-estetik fikr taraqqiyoti. -T.: Davr-press, 2006. 4. Tulak." XX asr o zbek adabiyoti." –Andijon, 1993.ʻ 5. Абдиазизова A . Туркистон матбуотитарихи. - Тошкент: Академия, 2000. 6. Алимова .д» Жадидчилик феномени»-Тошкент. 2022-й 7. Аъзамхўжаев С. Туркистон мухторияти. Миллий демократик давлатчилик қурилиши тажрибаси. Тошкент. 2000. 8. Долимов.»Туркистонда жаид маеаблари» Тошкент.Университет-2006 9. Эрназаров Т. "Туркистонда вақтли матбуот" 1959-й.Тошкент 10. Иззат Султон "Адабиёт назарияси " -1978-й , Тошкент, Укитувчи 11. Жалолов А ., Ўзганбоев Ҳ. Ўзбекмаърифатпарварликадабиётининг тараққиётида вақтли матбуотнинг ўрни (“Туркистон вилоятининг газети”, “Тариққий”, “Самарқанд”, "Туркистон” кулланмалари асосида). - Тошкент: Фан, 1993 . 12. Косимов.»Миллий Уйгони :Жасорат Фидоилик.» Тошкент Мвнавият-2002 13. Ражабов Қ. Туркистон Мухторияти вазирлари ҳамда Миллий Мажлис аъзолари ҳаёти ва тақдири.» -Тошкент. 2021. 14. Ризаев .Ш "Жадид драмаси" 1997-й. Тошкент, "Шарқ" 15. Шамсутдинов Р.Т. Туркистон мухторияти ва унинг тақдири. . «Ўзбекистон тарихи».-2006. Internet saytlari 1 .jadid uz.plaformasi 2. ziyouz.com. kutubxonasi 3 .google scolar 29

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB. JADIDLARNING MAORIF, MADANIY SOHALARDAGI ISLOHOTLARINI O‘RGANILISHI

1.1. Turkistondagi Usuli jadid maktablarining tadqiqotlarda aks etishi

1.2. Tadqiqotlarda jadid adabiyotilarining yoritilishi

II BOB. JADIDCHILIKNING SIYOSIY HARAKATGA AYLANISHINI TADQIQOTLARDA YORITILISHI

2.1. Tadqiqotlarda Jadid matbuotining yoritilishi

2.2. Tadqiqotlarda jadidlarning Turkiston muxtoriyati tuzishdagi o‘rnini o‘rganilishi

UMUMIY XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI

Купить