Jahon pedagogika tarixi fani rivojlanishiga sharh - История - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	37.3KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	История

Jahon pedagogika tarixi fani rivojlanishiga sharh

Купить

Jahon pedagogika tarixi fani rivojlanishiga sharh
Reja:
1. Qadimgi Yunoniston va Rim davlatlaridagi ta’lim-tarbiya. Sokrat, Platon,
Demokrit va Aristotellarning ta’limotida tarbiya masalalari.
2. G’arbiy Yevropadagi maktab, maorif hamda pedagogik fikrlar
taraqqiyoti. Yan Amos Komenskiyning pedagogik tizimi.
3. Iogann Genrix Petolosiyning pedagogik g’oyalari va faoliyati. Adolf
Distervergning pedagogik qarashlari.
4. Rossiyada ilg’or pedagogik g’oyalarning paydo bo’lishi.
K.Ushinskiyning pedagogik nazariyasi. L.N.Tolstoyning pedagogik
fikrlari. A.S.Makarenkoning pedagogik faoliyati va ta’lim-tarbiyaviy
qarashlari

Tarixiy taraqqiyotining keyingi davrlariga kelib, ibtidoiy jamoa tizimi
o’rnini yangi ijtimoiy formasiya quldorlik tizimi egalladi. Qadimiy Sharqda
birinchi sinfiy jamiyatlar paydo bo’ldi hamda moddiy va ma’naviy madaniyatga
asos solindi. Ayniqsa Yunoniston (Gresiya) xalqlari bu madaniyatni ma’lum
darajada qabul qilib, uni qaytadan rivojlantirdi va butun jahon madaniyatga,
maorifiga o’zining katta hissasini qo’shdi.
Darhaqiqat, tarixiy taraqqiyot davomida turli mamlakatlar jahon
madaniyatiga turicha hissa qo’shganlar. Masalan, Xitoyda birinchi qog’oz ixtiro
qilingan. Hindistonda hisoblashning unlik sistemasi kashf etilgan.
Mesopotamiyada esa yer kurrasini graduslarga, sutkani soatlarga, minutlar va
daqiqalarga bo’lish uylab topilgan.
Eramiz boshlanishidan oldin Markaziy Osiyoning janubiy chekkasiga
yaqin bo’lgan joyda O’rta dengiz bilan Hindistonni birlashtiruvchi karvon yo’li
qurilgan. So’ngra Markaziy Osiyo Xitoydan O’rta dengizga tomon «Buyuk ipak
yo’li» ochilgan. Natijada Markaziy Osiyo xalqaro savdo-sotiq markazi bo’lib
qolgan. Bu esa o’z navbatida Markaziy Osiyo vohalarida madaniyatning
rivojlanishiga ta’sir ko’rsatgan. Ayniqsa, qadimgi Yunonistonda madaniyat,
tarbiya, maktab va dastlabki pedagogik fikrlar boshqa qadimiy Sharq
mamlakatlariga nisbatan juda erta rivojlangan.
Yunoniston unchalik kata bo’lmagan bir qancha quldorlik davlatlaridan
iborat mamlakat bo’lgan. Uning eng katta shaharlaridan Lakoniya (poytaxti
Sparta) va Atttika (poytaxti Afina) ayniqsa madaniyat markazi bo’lishi bilan o’ta
mo’tabar edi. Bu shaharning har qaysisida tarbiyaning boshqa mamlakatlaridan
farqli alohida tizimi vujudga keldi. Bu tarbiya tizimi shaharlar nomi bilan
yuritilib «Sparta» va «Afina» usulidagi tarbiya deb yuritiladigan bo’ldi. Har
ikkala bu shaharning iqtisodiy va siyosiy taraqqiyotidagi ba’zi bir xususiyat
madaniyat darajasi turlicha bo’lganligi tufayli har ikki tizim bir-biridan farq qilar
edi. Ammo ikkala davlatda ham quldorlik tizimi hukmron edi. Yunonistonda

qullarni «gapiradigan ish quroli» deb hisoblardi. Chunki qullar barcha
mamlakatlardagi kabi oddiy insoniy huquqlaridan ham mahrum edilar.
Lakoniya Peloponnesning sharqiy-janubiy qismidagi yerlarga davlat bo’lib,
bu viloyatlar sohilida kemalar to’xtaydigan qulay joy yo’q edi. Mamlakatda qullar
mehnatga asoslangan dehqonchilik hukmron edi. Soni unchalik ko’p bo’lmagan
yarim ozod va huquqli bo’lmagan aholisining ko’pchiligi hunarmandlar edi.
To’qqiz ming oiladan iborat bo’lgan quldorlar wt0 mingdan ko’proq aholiga
hukmronlik qiladi. Spartada qullar shafqatsiz taqib ostiga olinardi. Shu sababli
ular tez-tez isyon ko’tarib turardilar. Bunday hol esa ularning uyushqoq bo’lib
yashashga, hamisha harbiy tayyorgarlikda bo’lishiga da’vat etardi. Tarbiya ishlari
esa davlat ixtiyorida bo’lib uning asosiy maqsadi spartaliklarning bolalarini
baquvvat, jismoniy sog’lom, bardoshli, chiniqqan jangchilar qilib tarbiyalashdan
iborat bo’lishi bilan birga bo’lajak quldorlarni ham tarbiyalashni nazarda tutar edi.
Spartaliklarning bolalari 7 yoshgacha uyda yashar, keyin «agella» deb
ataluvchi alohida davlat tomonidan tashkil etilgan tarbiya muassasasiga
joylashtirilar va ai yoshga yetguncha ularga ana shu muassasalarda ta’lim-tarbiya
berilardi. Bu muassasalarning rahbarlari davlat tomonidan obro’li, taniqli
kishilardan tayinlanardi. Bunday kishilar «pedonom» deb atalib, butun tarbiyaviy
ishga rahbarlik qilardi. Ayniqsa, o’smirlar tarbiyasiga alohida e’tibor berilardi.
Ular jismoniy sog’lom bo’lishi uchun turli mashqlar bilan chiniqtirilar, sovuqqa,
ochlikka chidashga, og’riqqa bardosh berishga ham o’rgatilib borilardi. Ta’lim
jarayonining asosiy qismini harbiy gimnastika mashqlari egallardi. Bu bilan yosh
spartaliklarni yugurishdan, sakrashdan, disk va nayza ota bilishidan, kurashish va
qo’l jangi usullaridan saboq berilardi. Shungdek, harbiy tusdagi maxsus o’yinlar
ham o’rgatilardi. Spartaning kelajak vorislari jismoniy baquvvat, hyech narsadan
qo’rqmaydigan, botir jangchi, o’z xalqini har qanday ofatdan himoya qila oladigan
bo’lib yetishardi.
Qadimgi Gresiyadagi tarbiyaviy ishlar shunisi bilan o’ziga xos ediki, unda
bolani nafaqat jismoniy chiniqtirishgina emas, balki ma’naviy tomondan ham

barkamol bo’lishi nazarda tutiladi. Unda asosan bolalarga musiqa va ashula va
diniy raqslar ham o’rgatilgan. Bu mashg’ulotlarning mazmuni jangovar hamda
harbiy tusda bo’lgan.
Qadimgi grek tarixchisi, faylasuf olimi Plutarx Sparta maktablaridagi
ta’lim-tarbiya haqida gapirib shunday deydi, «O’qish va yozish bolalarga faqat
ularning eng zarurli o’rgatilar edi, tarbiyaning qolgan qismi esa bitta maqsad
hyech so’zsiz itoat qildirishi, chidamli bo’lishini va yengish ilmini o’rgatishni
ko’zda tutadi».
Spartada olib borilgan ta’lim-tarbiyaning yana bir muhim vazifasi
yoshlarni qullarga nisbatan shafqatsiz, ularni mensimaydigan qilib
tarbiyalashdan iborat edi. Shu maqsadda yoshlar «Kreptiyalar» da, ya’ni kechalari
qullarni tutish mashqlarida qatnashtirishgan edi, bunday mashqlar yosh
spartaliklar otryadlari shaharning biror mahallasining yoki shahar tashqarisidagi
nohiyani qurshab olib, shubhali bo’lib ko’ringan har qanday illotni (qulni)
o’ldirardi.
Yoshlarga axloqiy tarbiya berishda davlat rahbarlari maxsus suhbatlar
o’tkazib, shu yo’l bilan ularga axloqiy va siyosiy tarbiya berar edilar. Bu
suhbatlarning asosiy mazmuni vatan dushmanlari bilan kurashib ota-bobolarining
ko’rsatgan mardligi va jasurligi qahramonlar haqida gapirib berishdan iborat edi.
Bu bilan ular yunonlarda o’z vataniga va ota-bobolariga hamda uning merosiga
katta hurmat hissini tarbiyalashgan. Shuningdek, bolalarni savol-javob jarayonida
aniq qisqa va lo’nda qilib javob berishga o’rgatib borilgan.
Sparta ta’lim-tarbiya tizimida bola 18-20 yoshga yetgandan keyin maxsus
«efeblar» guruhida o’tkazilgan va harbiy xizmatni o’taganlar.
Sparta qizlar tarbiyasiga harbiy va jismoniy tarbiya malakalari bilan
qurollantirilib borilgan. Bundan maqsad erkaklar qullar qo’zg’olonini bostirmoq
uchun urushga ketgan vaqtlarida qizlar, ayollar shaharni, uy-joyni qo’riqlash
maqsadida qurollanib qo’riqchilik vazifasini o’tar, qullarni esa itoatda saqlanishi
ta’minlar edilar.

Qadimgi Gresiya ikkinchi bosh shaharlaridan biri Afinada esa hayot,
tartib, intizom, maktab tizimi va undagi ta’lim-tarbiya Spartanikidan butunlay farq
qilardi. Chunki Afinadagi iqtisodiy hayot Spartadagi singari cheklanib quyilgan
emas edi. Qullar xususiy mulk hisoblanardi.
Afinada eramizdan ilgari V-VI asrlarda madaniyat o’sdi. Tibbiyot ilmi,
matematika, tarix, sanat, ajoyib grek me’morchiligi va haykaltaroshligi taraqqiy
qildi.
Afinadagi eng ko’rkam va barkamol inson deb ham jismoniy, ham
ma’naviy jihatdan yetuk kishini o’zlarining «ideal» i deb hisoblar edi.
Tarbiya jarayonida aqliy, estetik va jismoniy tarbiya uyg’unlashgan holda
olib borilardi. Lekin shuni ta’kidlash kerakki, bu ideal faqatgina qullarning qismati
deb hisoblanadi. Ammo tabaqalanish natijasida quldorlik jamiyatining o’zida
ancha kambag’al, ajralib chiqdi, ular hunarmandchilik bilan shug’ullanar edilar.
Boy quldorlar esa ularga nafrat ko’zi bilan qarardilar.
Afinada bolalar 7yoshgacha uyda tarbiyalanar edilar. O’g’il bolalar u
yoshdan boshlab maktabga qatnar, qizlar esa oilada ona ko’magida uy-ro’zg’or
ishlariga o’rgatilar edi. Afinada umuman xotin-qizlarning hayoti uy doirasidan
chiqmas, asosan ichkarida o’tardi.
Bolalar dastlab (7yoshdan 13-14 yoshgacha) «grammatist» va «kivatist»
maktablarida har ikkovida ham, yoki bo’lmasa avval grammatist o’qitilardi. Bu
maktablar xususiy bo’lib, haq to’lanardi, shu tufaylii puli yo’q fuqarolarning
bolalari bu maktablarda ta’lim ola olmasdi. Bu kabi maktablarda «dedaskal» deb
atalgan o’qituvchilar mashg’ulot olib borardi. O’g’il bolalarni maktabga qullar
etaklab borgan. Bunday qullar «pedagog» deb atalgan.
Afinadagi grammatist maktablaridagi ta’lim-tarbiyaning mazmuni o’qish,
yozish va hisoblashni o’rgatishdan iborat bo’lgan.
O’qit harflarni hijjalab o’qitish usulida olib borilib, bolalar harflarni
yodlab, so’ng shu harflarni qo’shib bo’g’inlar yasar, bo’g’inlarni qo’shib so’zlar
yasardilar. Yozuvni o’rganishda mum surilgan yaltiroq taxtachalardan foydalanar

edi. Bunday taxtachaga ingichka cho’p bilan harflar yozilgan edi. Barmoqlar, va
sanoq taxtasi yordami bilan hisoblash o’rgatilardi. Kifarist maktabida o’g’il
bolalarga adabiy bilim, estetik mazmundagi deklamasiyalar o’rgatilardi.
O’g’il bolalar un uchun to’rt yoshga yetganlaridan keyin «Polistra» deb
atalgan o’quv yurtiga o’tardi. Bu o’quv yurtida ular 2-3 yil davomida jismoniy
mashqlar yugurish, sakrash, kurash tushish, disk va nayza irg’itishdan iborat
bo’lib, suvda suzish ham o’rgatiladi. Spartada kabi Afina maktablarida ham
o’quvchilar bilan siyosiy va axloqiy masalalarga suhbatlar o’tkazilgan. Polistrada
jismoniy tarbiya va axloqiy masalalarga doir suhbatlarga eng taniqli fuqarolar
bepul rahbarlik qilardilar. «Polistra»da maktabda o’qish tekin bo’lganligi uchun
ham ko’pchilik bu o’qish bilan cheklanib qolardilar. Ayrim badavlatroq oiladan
bo’lgan bolalar «Polistra» maktabini tugatganidan so’ng «Gimnaziya»ga kirib
o’qirdi. Maktabni tugatgan yoshlar davlat boshqarishda qatnashishlari mumkin
bo’lgan. Shuning uchun ularga falsafa, siyosat, adabiyot fanlari o’qitilgan. Lekin
bu maktabda ham badan tarbiya bilan shug’ullanish davom ettirilgan.
Sokrat (eramizdan avvalgi 469-339 yillari) o’zining demokratik ijtimoiy
c7iqishiga qaramay, konservativ zamindor aristokratlarning ideologi edi. Bu
uning falsafiy va pedagogik qarashlarida tarbiyadan kutilgan maqsad, tabiatni
o’rganish bo’lmay, balki kishining bilib olishi, axloqni kamol toptirish bo’lmog’i
lozim. Ham faylasuf ham notiq Sokrat keng maydonlarda, jamoat oldida so’zlarga
chiqib axloqqa doir masalalar yuzasidan suhbatlar o’tkazar, tinglovchilarning
savol-javob yo’li bilan diqqatini o’zlari uylab topishiga shu yo’l bilan
odamlarning haqiqatni izlashga o’rgatardi. Suhbatning bu usuli o’sha paytda
«Sokrat usuli» deb ataldi. Sokrat usulidan keyingi davrlar uslubiyatida suhbatni
«fikr qo’zg’ovchi savollar usuli» nomida o’tkizish paydo bo’ldi.
Qadimgi Gresiyaning faylasuflaridan Platon eramizdan ilgari (427-347
yillari) idealist faylasuf Sokratning shogirdi, obyektiv idealizm nazariyasining
asoschisi edi. U «g’oyalar dunyosi» birlamchi, his qiluvchi narsalar dunyosi
ikkilamchi deb hisoblanadi.

Platon tanadan tashqarida mavjud bo’lgan narsalar haqidagi nazariyani
olg’a surdi va bu tanadan tashqarida bo’lgan narsalarni « tur» yoki «ideyalar»
deb atadi.Platonning fikricha, u bu davlatning maqsadi oliy ezgulik g’oyasiga
yaqinlashishdir, bu g’oya, asosan tarbiya yo’li bilan ro’yobga chiqishini
ta’kidlaydi.
Tarbiya,- deydi Platon, -davlat tomonidan tashkil etilmog’i va hukmron
guruhlarning faylasuflar va jangchilarning manfaatlarini ko’zlomog’i lozim.
Platon o’zining pedagogika tizimida Sparta va Afina tizimining ba’zi bir
belgilarini birlashtirishga intiladi.
Platon fikricha, bolalar e yoshdan y yoshgacha davlat tomonidan ta’minlab
quyilgan. Ateizm nazariyasini yaratgan atoqli faylasuf materialist demokratning
qarashlari qadimgi yunon faylasufining cho’qqisidir. Demokrit o’z asarida
yuqorida nomlari qayd etilgan mutafakkir faylasuflar kabi tarbiya masalalariga
ko’p e’tibor beradi. U o’z nazariyasida tabiat qonunlariga Xurofotni va qo’rquvni
yemirib tashlaydigan chinakam bilimlarga murojaat qiladi. Demokrit
«xudolarning irodasi» degan gaplar odamlar uylab chiqargan uydirmadan boshqa
narsa emas, deb hisoblab xudolarga ishonchni rad etadi. Demokrit tabiat
masalalarini birinchi bo’lib ilgari so’rdi.
«Tabiat bilan tarbiya bir-biriga o’xshaydi» deb yozadi. Demokrit «ta’lim
mehnat asosidagi go’zal narsalarni hosil qiladi» deb tarbiya ichida mehnatning roli
juda katta ekanligini ta’kidladi. U doimo mehnat qilib turishni talab qildi,
mehnatga odatlana borgan sari, mehnat yengil bo’lib boradi, deydi. U yomon
o’rnakdan ehtiyot bo’lishi kerak, - deb ta’kidlaydi va yaxshi xulq hosil qilishda
mashqning ahamiyati katta, deb hisoblaydi.
Demokrit quldorlik negizlarga nisbatan tanqidiy qarashni vujudga keltirdi,
tabiatni chinakam bilishga tarbiyani qayta qurishga chaqirdi.
Demokrit barcha tabiiy jarayonlarga, jumladan insonning axloqiy
munosabatlariga ham xudolarning aralashuvini inkor etib, kishi xulqining real, bu
dunyodagi asosini topishishga urinadi. Demokrit axloqni odamning o’z tabiatidan
kelib chiniqib chiqib asoslashga harakat qiladi. U axloqning ikkiyuzlama yasama

va haqiqiyga bo’linishiga qarshi chiqadi, shaxsning faqat mulohazadorlik va aql
rahnamoligida mumkin bo’ladigan axloqiy kamoloti uchun jonbozlik ko’rsatadi.
To’g’rirog’ini bilmaslik xatoga olib keladi, degan edi u.
Aql to’g’ri xatti-harakatlarga yo’naltirilmog’i lozim, bu esa bilimlarning
doimo mukammallashtirib borish haqida g’amxo’rlik, tabiat qonunlari va odam
xulqimni 6rganish zarur demakdir, degan edi Demokrit.
Demokritning etik va pedagogik qarashlari diniy qobiqdan holi edi.
Shuning uchun ham o’zidan keyingi faylasuf olimlarga katta ta’sir etdi. Ayniqsa,
ularning inson kamolotidagi nazariy qarashlari, tarbiyaning roliga bergan katta
ahamiyatlari pedagogika tarixi nazariyasini yaratishda asosiy zamin bo’lib xizmat
qiladi.
G’arbiy Yevropada maktab, maorif hamda pedagogik fikrlar
taraqqiyoti. G’arbiy Yevropa mamlakatlarida quldorlik jamiyatining o’rnini olgan
feodalizm u asrda paydo bo’lib, to XVI arlargacha davom etdi. O’rta hol feodal
jamiyatining hayotida din va unga xizmat qiluvchi ruhoniylar g’oyat katta rol
o’ynardilar.
O’rta asrlarda katta kuchga ega bo’lgan katolik ruhoniylari barcha
imkoniyatlardan foydalanib, ma’rifatga qarshi qattiq kurash olib bordilar. Din
haqiqatning birdan-bir manbai hisoblanib, fan dinga xizmat qilar edi. O’rta asr
G’arbiy Yevropa mamlakatlarida ikki guruhga bo’lingan va yetti fanni o’z ichiga
olgan ta’lim dasturi vujudga keltirildi. Birinchi guruh uchta fandan iborat edi, shu
sababli unga lotincha «trivium» nomi berildi. Unga grammatika (lotin tili
grammatikasi) ritorika va dialektika kirar edi. Ikkinchi guruh to’rt fandan iborat
bo’lgani uchun uni lotincha «kvadrivium» deyiladi. Unga arifmetika geometriya,
astronomiya va musiqa kirar edi. Hammasi bo’lib bu yettita fanni yetti erkin
san’at» de atash rasm bo’lib qoldi.
Hamma fanlarning toji debatologiya hisoblanar edi. O’rta asrlarda
beriladigan ta’lim dasturi cherkov maktablari orqali amalga oshirilar edi. Cherkov
maktablarining asosiy turlari prixod maktabi (ya’ni yer cherkovga qarashli)
magistr maktabi va osh cherkov yoki yepiskop maktablaridan iborat edi.

Bu maktablarda qattiq intizom o’rnatilar edi. O’quvchilar qilgan har bir aybi
uchun qattiq va shafqatsiz jazolanardi. Bunday maktablarda odatda o’quvchilarga
tan jazosi berilardi. (savalash, och qoldirish, shu kabilar)
O’rta asrlarda G’arbiy Yevropada xotin-qizlar, ayniqsa mehnatkashlarning
xotin-qizlari deyarli savodsiz edi. Mulkdor feodal va asilzoda tabaqalariga mansub
oilalarda tug’ilgan qiz bolalar odatda xotin-qizlar monastirlari ichida yoki
maxsus murabbiylar va oilaga bekitilgan ruhoniylar qo’l ostidagi uylarda tarbiya
oladilar.
Risar tarbiyasi. Cherkovga qarashli maktablar diniy ruxdagi tarbiya endi
o’rta asrlar jamiyatiga hukmron bo’lgan harbiy pomeshchiklar tabaqasiga mansub
dunyoviy feodallarning talablariga javob bera olmaydigan bo’lib qoldi. Yer va
krepostnoy dehqonlar dunyoviy feodallarning xususiy mulki bo’lib, bu feodallar
krepostnoy dehqonlarni shafqatsiz ekspluatasiya qilar va ularni qurol kuchi bilan
o’zlariga itoat qildirar edilar. Ular dehqonlarni qo’zg’olonlarini bostirishda va
boshqa mamlakatlarga qarshi urushlarda ishtirok qiladilar. O’zlarining yer-suv
mulklarini orttirish maqsadida doim bir-biriga hujum qilib, o’zaro urush qiladilar.
Shuning uchun ham dunyoviy feodallar muhitida risar fazilatlariga ega bo’lgan
odam ideali vujudga keldi. Bu idealga muvofiq risar tajribali, mohir va mard
jangchi, krepostnoy dehqonlarga nisbatan qattiqqo’l, shafqatsiz va ayni vaqtda
feodal tabaqasiga mansub kishilarga nisbatan olijanob, nazokatli, odobli,
xushmuomala, vijdonli, fidokor va sodiq odamdir. Risar ideali bilan bir vaqtda
alohida tarbiya tizimi, ya’ni risar tarbiyasi ham maydonga keldi.
G’arbiy Yevropa mamlakatlarida risar tarbiyasi XII asrga kelib to’la tarkib
topdi va rivojlandi. Risar tarbiyasining mazmuni «risarlarga oid yettita fazilat»dan
tashkil topdi. Bu fazilatlar quyidagilardan iborat, ot minib yurishni bilish,
qilichbozlikni bilish, nayzabozlikni bilish, suza bilish, ov qilib bilish, shashka
o’ynashni bilish, she’r to’qish va qo’shiq ayta bilish. Bu fazilatlardan birinchi
o’rinda turgan uchtasi risarga berilmog’i zarur bo’lgan, harbiy tarbiyaga
taalluqlidir. Risar otlik askar, qilich va nayza esa o’sha zamon jangchisining
asosiy quroli edi. Suzish va ov qilishni bilish jismoniy chiniqish, chaqqonlik va

bardoshlilikni o’stirish uchun talab qilinardi. Bundan tashqari ov qilish tekinxo’r
feodalning bekorchi vaqtini band qilish shuningdek o’zining qayerdaligini aniqlay
bilish (oriyentasiya qobiliyati), topqirlik, hushyorlik, dushmanning izini topish va
shu kabi sifatlarni o’stirish vositasi hisoblanardi. Shashka va shaxmat uyini, bir
tomondan, bekorchi vaqtni band qilish, ya’ni hujum va mudofaa planini tuza
bilish qobiliyatini o’stirishi vositalaridan hisoblanardi.
Shahar maktablarining vujudga kelishi. G’arbiy Yevropada XII-XIII
asrlarda hunarmandchilik va savdoning rivojlanishi shaharlarning o’sishiga va
shahar madaniyatining vujudga kelishiga sabab bo’ldi. Shaharning asosiy aholisini
tashkil qiluvchi hunarmand va savdogarlar o’z bolalariga amaliy faoliyat uchun
zarur bo’lgan bilim berishga manfaatdor edilar. O’sha vaqtda ishlab turgan
cherkovga qarashli diniy maktablar bunday bilim bermas edilar. Shu sababli sexda
birlashgan hunarmandlar va gildiyalarda birlashgan savdo ishlab turgan
cherkovga qarashli diniy maktablar sex maktablari va gildiya maktablari deyilar
edi. Keyinroq borib sex va gildiya maktablari magistrant maktablariga, ya’ni
shahar boshqarmasi (magistrant) xarajatidagi maktablariga aylandi.
Yevropada dastlabki universitetlar hamda Akademiyalarning tashkil topishi
va ulardagi ta’lim tizimi . Yevropada birinchi universitetlar XII asrning ikkinchi
yarmida Italiyada , Angliyada, Fransiyada tashkil qilindi. Bu universitetlar dastlab
professor va studentlarining mustaqil idora qilinadigan uyushmasi
(korporasiyasi)dan iborat edi. Keyinchalik XIII asrda bu korporasiyalar o’z-o’zini
idora qilish huquqi saqlab qolgan holda davlat tomonidan rasmiy tasdiqlandi.
Cherkov esa universitetni tamomlagan talabalarga ilmiy daraja va o’qituvchilik
huquqini berishini o’z ixtiyoriga oldi. Ana shu tariqa universitetlar rasmiy o’quv
muassasaga aylanib qoldi. XIVaXV asrlarga kelib universitetlar Yevropa
mamlakatlarining hammasida ochilgan edi.
Universitetlarning vujudga kelishi va ularning rivojlanishi. XIIaXIII asrda
bir qancha G’arbiy Yevropa mamlakatlarida oliy ma’lumot beradigan 6quv
yurtlari sifatida universitetlarining vujudga kelishiga o’sha vaqtlarda ko’p
yevropaliklarning arab madaniyati (xususan medisina va falsafa) bilan tanishuvi

katta ta’sir ko’rsatadi. Bu madaniyat bilan tanishishga G’arbiy Yevropa
feodallarining XI asr oxirida Sharqdagi arab musulmon mamlakatlariga qarshi
boshlagan harbiy harakatlari sabab bo’ldi. O’sha zamon arab mamlakatlarida
madaniyat va ma’rifat G’arbiy Yevropadagi madaniyatga nisbatan ko’p jihatdan
hiyla taraqqiy qilgan edi. Xususan arablar tomonidan VIII asrda istilo qilingan
Ispaniyada tashkil qilingan arab oliy o’quv yurtlari Yevropa universitetlari uchun
ma’lum darajada namuna bo’ldi. Ispaniyada arablar barpo qilgan arab oliy o’quv
yurtlarida falsafa, matematika astronomiya, medisina fanlari o’qitilar edi.
Yevropaning turli mamlakatlaridan kelgan ko’p talabalar Kordovada o’qib, oliy
ma’lumot olardilar.
Yan Amos Komenskiy (1592-1670) buyuk chex pedagogi. Uning oilasi
ruhoniy «Chex qardoshlari» jamoasiga tegishli bo’lib, o’zlarini protestant Yan
Gusning davomchisi deb hisoblar edilar. Yan Gus katolik cherkoviga qarshi
chiqqani uchun gulxanda yondirib o’ldiriladi.Komenskiy otta-onasidan yosh
ajralib, ancha vaqt o’qimaydi. 16 yoshida «Chex qardoshlari» jamoasining
yordami bilan lotin maktabiga o’qishga kiradi, bu yerda u tarbiya tizimining
yomonligini, o’quv metodlarining yaramasligini kuradi va tushunadi. «Men o’sha
vaqtdayoq tarbiya masalasida mamlakatimni orqada ekanligini ko’rdim. Men
o’sha davrdayoq fan va tarbiya hammaga tegishli bo’lishi kerakligini o’yladim»-
degan edi Komenskiy. Maktabni tugatgach Gerbern universitetiga (Germaniyada)
o’qishga kiradi, uni tugatgach Geydelberg universitetida leksiya kursini tinglaydi,
bu universitetda o’sha davrda ilg’or professorlar ishlardi. Komenskiy Avstriya,
Gollandiyada bo’lib iqtisodiy, siyosiy va madaniy turmushni o’rganadi.
Shuningdek, o’zining ilmi va dunyoqarashini kengaytiradi.1631 yili o’qish uchun
kitob «Otkritiya dver yazka» (tillar va hamma fanlarning ochiq eshigi)ni yaratadi.
Bu asardan so’ng Komenskiyning ko’p mamlakatlarda dongi ketib, ta’siri
kuchayadi. 1632 yili Komenskiy «Buyuk didaktika» degan katta pedagogik asarni
tugatadi. «Ona maktabi» degan maktabgacha tarbiya qo’llanmasi asarini bunyod
etadi. «Buyuk didaktika» asarida «fan, sofiya ideyasini» (fan-grekcha-butun,

hamma, sofiya-donolik, aqllilik) hamma narsani bilish, hamma uchun bilim
berish demakdir.
Komenskiy chex qardoshlari jamoasiga yepiskop qilib tayinlangach,
1648 yilda Leshnoga qaytib keladi. Jamoa tarqatilgan so’ng u yana o’qituvchilik
faoliyatini davom ettiradi. Bir necha yil Vengriyada maktablarni boshqaradi
«Vidimiy mir v kartinkax» degan asar yozib o’qish ishlarini rasmlar bilan olib
borishini ilgari suradi. Bunda yoshlarning xulq qoidasi «Yaxshi tashkil topgan
maktablarning qonuni» degan bir qancha pedagogik foydali ishlari berilgan.
Komenskiy fikricha tarbiyachi boladagi iste’dodni o’stirishi kerak. Agar bola
pedagogik ta’sirsiz yashasa, bu iste’dod tasodifan o’sadi. Kishi dunyoga kelganda
kishiga xos iste’dodga ega buladi. Xuddi olmadagi uruqqa o’xshab ba’zida
ko’proq, ba’zida kamroq bo’ladi.
Komenskiyning yana bir qimmatli tomoni o’quvchilar bilim olish
tushunchasiga ega. Oynani qanchalik chang bosgan bo’lsa ham, bari bir kishi
o’z aksini ko’rishi mumkin, albatta, toza oyna kishi aksini toza ko’rsatadi.
O’qituvchining vazifasi oynadagi changni artib tashlash, ya’ni bilimni bola
ongiga yetkazish, uni aqliy tomondan o’stirishdir, degan edi.
Komenskiy o’z asarlarida tarbiyaning maqsadini ko’rsatadi. Tarbiyaning
maqsadi kishini mangulik dunyosiga tayyorlashdan iboratdir. Buni uch xil
tarbiya orqali amalga oshirish mumkin.
1. Aqliy tarbiya
2. Axloqiy tarbiya
3. Diniy tarbiya
Bu maqsad bolaning tug’ilganidan to 24 yoshgacha amalga oshadi, bu davr ichida
bola turt maktabni o’qib tugatishi, har birida 6 yil o’qishi u kerak, deb hisoblaydi.
Komenskiyning bolani yosh davrlarga bo’lishi. Bunda u tabiiylik prinsipiga
amal qilib, bola yoshini davrlarga bo’ladi.
1. Tug’ilgandan 6 yoshgacha - ona maktabi. Bu davrda bolaning sezish
organlarini o’stirishga, bolaning qabul qilishini, atrofdagi dunyo bilan
tanishtirishga katta ahamiyat beradi. Bolani mehnatga o’rgatish, o’z-o’ziga xizmat

qilishga jalb etish kerak. Ona bolada axloqiy tarbiyaning asoslarini, to’g’rilik,
haqqoniylik, quloq solish, mehnatni sevish va boshqalarni vujudga keltiradi. Ona
maktabi bog’cha yoshidagi bola tarbiyasini kuzda tutadi.
2. 6-12 yoshgacha - xalq maktabi yoki ona tili maktabi. Bunda o’quvchi esda
saqlashi, so’zlashga o’rganishi, yozish, boshlangach maktab ko’nikmasini hosil
qilishi kerak bo’lib, buning uchun geometriya, geografiya, tibbiyot fanlarini
o’rganish lozim.
3. 12-18 yoshgacha - gimnaziya. Bu o’quv yurtining vazifasi bola
tushunchasini, tafakkur qobiliyatini o’stirishdan iborat bo’lib, unda klassik tillar,
tabiiyot bilimlari, axloq, xudojo’ylik o’qitilishi kerak.
4.18-24 yoshgacha universitet. Akademiya. Bu o’quv yurtlari o’quvchining
irodasini, shaxsini bir butun o’stirishi kerak.
Izchillik prinsipida kun, oy, yilga vazifa quyish va uni amalga oshirish
uchun intilish kerakligi aytiladi.Bunda a) aniq vaqtni belgilash, b) o’qishning
bola yoshiga mos bo’lishi, v) material izchillik bilan o’rganilishi, ya’ni bugungi
material ertangi bilan bog’lanishi va keyingi o’tiladigan materialga yo’l ochish
kerak.
Sinf-dars tizimi. Komenskiy o’qituvchi butun sinf bilan jamoa bo’lib
ish olib borishini, ya’ni o’qitishni olib borishni tavsiya etdi. Dars vaqtida utgan
darsni qaytarish, yangi mavzuni tushuntirish, mustahkamlash, uyga vazifa berish
kerakligini ko’rsatadi. Darsni rejalashtirish va olib borish to’g’risida ko’rsatmalar
berdi.
Axloqiy tarbiya. Intizom. U qo’yidagilarni axloqiy tarbiya vositalari deb
biladi a) ota-ona, o’qituvchi, o’rtoqlarning namunasi, B) bolalarga yo’l-yo’riq
ko’rsatish, ular bilan suhbat o’tkazish, V) bolalarni yaxshi xulqqa o’rgatishda
mashqlar o’tkazish, yalqovlik, o’ylamay ish qilishga, intizomsizlikka qarshi
kurashish.
Komenskiy intizomning katta ahamiyati borligini ko’rsatib «Intizomsiz
maktab suvsiz tegirmondir» degan chex maqolini keltiradi. O’rta asr maktablarida
kaltak vositasi bilan o’rnatiladigan intizomga u qarshi chiqadi. Kaltak, xipchin-

qullik qurolidir, deydi. Bolalarga insoniy muomalada b6lishini aytdi. Intizom a)
xayrixohligi, b) o’qituvchining bolaga bo’lgan to’g’ri munosabati, v) bolani
ko’pchilik oldida o’rtoqlari ichida oqilona maqtash yoki qoralash intizomlilikka
olib keladi.
O’qituvchining roli va unga quyiladigan talablar. Komenskiy o’z davridagi
iste’dodsiz, ma’lumotsiz o’qituvchilarni qattiq tanqid etdi. O’qituvchilikni «yer
yuzidagi har qanday kasbdan kura yuqoriroq turadigan juda faxrli kasb» deb
hisobladi.
Shunday qilib, ajoyib slavyan pedagogi Komenskiy butun dunyoda
pedagogika ilmiga asos solib maktab taraqqiyotiga katta ta’sir ko’rsatdi. Uni ko’p
G’arbiy mamlakatlari maktab ishimni yaxshilash maqsadida taklif etdilar. Uning
darsliklari ko’p tillarga, jumladan rus tiliga tarjima etildi. 300 yildan ortiq
davomida uning yozgan asarlari boshlang’ich ta’lim uchun darslik sifatida xizmat
qildi. Komenskiyning ko’rsatmalari hozirgacha ahamiyatini yo’qotgani yo’q.
Iogann Genrix Pestalosiy Shveysariyada vrach oilasida tug’ildi.
Pestallossining otasi u kichikligida o’lgan edi, shuning uchun ham uni onasi
hamda oddiy ayol- ularning sobiq xizmatchisi tarbiyalab o’stirdi.
Pestalosiy avval boshlang’ich maktabda, so’ngra lotin maktabida o’qib ilm
oldi. Pestalosiy o’rta maktabni tamomlagach, ko’proq gumanitar fanlar
o’qitiladigan oliy o’quv yurtiga - kollegiumga, uning filologiya va falsafa
bo’limlariga kirib o’qidi. Pestalosiy kollegiumni tamomlamay turib, xalqning
ahvolini yaxshilash to’g’risida o’zining azaldan orzu qilib kelgan niyatini amalga
oshirishga qaror qildi.
Keyingi sakkiz yil davomida Pestalosiy o’sha davrning eng muhim
masalasini dehqon ho’jaliklarini qanday qilib tiklash, ularning turmushini qanday
qilib yaxshilash, mehnatkashlarning axloqiy va aqliy holatini qanday qilib
yaxshilash masalasini hal qilishga jamoatchilik e’tiborini tortishga intilib adabiy
faoliyat bilan shug’ullandi. U «Lingard va Gertruda» degan ijtimoiy-pedagogik
roman yozib, bu romanda xo’jalikni oqilona usulda olib borish va bolalarni

to’g’ri tarbiyalash vositasi bilan dehqonlarning turmushini yaxshilash
to’g’risidagi o’z g’oyalarini olga surdi.
O’rta internat ochilib unda o’qituvchilar tayyorlaydigan alohida bo’lim ham
tashkil etildi, bu maktabga Pestalosiy boshliq qilib tayinlandi. XIX asrning
boshlaridayoq Pestalosiyning «Gertruda o’z bolalarini qanday qilib o’qitadi»,
«Onalar kitobi yoki onalar uchun o’z bolalariga kuzatish va gapirishni qanday
o’rgatish haqida qo’llanma», «Kuzatish alifbesi yoki o’lchash haqida ko’rsatmali
qo’llanma», «Son to’g’risida ko’rsatmali ta’lim» degan kitoblari bosilib chiqdi, bu
kitoblarda boshlang’ich ta’limning yangi usullari bayon qilindi.
Pestalosiyning ijtimoiy-pedagogik va falsafiy qarashlari. Pestalosiyning
dunyoqarashi demokratik xarakterda bo’lsa ham, lekin tarixdan cheklangan edi. U
o’z xalqini oyoqqa turg’izishni orzu qildi, lekin soddalik qilib mehnatkashlarni
o’qitish va tarbiyalash yo’li bilan ularning turmushini o’zgartirish mumkin, deb
ishondi. U o’z zamonidagi jamiyatda odamlarning ijtimoiy va huquqiy
tengsizligini tushunmadi. U xalq boshiga tushgan kulfatlarining manbasi iqtisodiy
sharoit emas, balki ma’rifatning yo’qligi deb bildi.
Pestalosiy hamma odamlar tarbiya va ilm olish huquqiga ega bo’lishi
lozim, deb davo qilib maktablar jamiyatni ijtimoiy jihatdan o’zgartirishning muhim
vositalaridan biri bo’lishi kerakligini ta’kidladi. Uning fikricha, har bir kishining
haqiqiy insoniy kuchlari harakatga kelib, mustahkamlangandagina eng muhim
ijtimoiy masalalar hal qilinadi, tubdan ijtimoiy o’zgarishlar ro’y beradi. Bunga
tarbiya yo’li bilangina erishish mumkin.
Pestalosiyning fikricha, mehnat odamni tarbiyalash va o’stirishining eng
muhim vositasidir, mehnat odamning jismoniy kuchlarnigina emas, shu bilan
birga aqlini ham o’stiradi. Shuningdek, unda axloq ham tarkib topadi. Mehnat
bilan shug’ullanayotgan odamda mehnatning jamiyat hayotida juda katta
ahamiyati bor degan ishonch tug’iladi, bunday ishonch esa odamlarni ahil va
mustahkam ijtimoiy ittifoq qilib, bir-biriga bog’lovchi eng muhim kuchdir.
Tarbiyaning maqsadi va mohiyati. Pestalosiyning fikricha, tarbiyaning
maqsadi odamning barcha tabiiyiy kuchlarini va qobiliyatlarini o’stirish,

o’stirganda ham har tomonlama va bir-biriga uyg’un ravishda o’stirishdir.
Tarbiyaning bolaga ko’rsatayotgan ta’siri uning tabiatiga uyg’un bo’lishi
lozim.
Barcha insoniy kuchlar va har bir bolaga xos bo’lgan tug’ma kuch va
qobiliyatlar kurtaklarini tabiiy tartibga muvofiq, odam kamolotining abadiy va
o’zgarmas qonunlariga muvofiq holda muntazamlik bilan mashq qildirib,
o’stirish kerak.
Elementar ta’lim nazariyasi. Pestalosiy pedagogika tizimining o’zagidir,
bu nazariyaga kura tarbiyalash eng oddiy elementlardan boshlanib, asta-sekin
tobora murakkabroq darajaga ko’tarilib borishi lozim.
Pestalosiyning elementar ta’lim nazariyasi jismoniy tarbiyani, mehnat
tarbiyasini, axloqiy va estetik tarbiyani hamda aqliy tarbiya va o’qitishni o’z
ichiga oladi. Tarbiyaning mana shu hamma jihatlarini Pestalosiy birabiriga
bog’lab olib borishni taklif qildi, mana shunday tarbiyalash natijasidagina
insonning hamma jihatlari bir-biriga uyg’un bo’lib kamol topishini ta’minlash
mumkin, dedi.
Jismoniy va mehnat tarbiyasi. Pestalosiy bolaning barcha jismoniy
kuchlari va imkoniyatlarini o’stirishi ularni jismoniy jihatdan tarbiyalashning
maqsadi deb, bolaning harakatga, o’ynashga, bir joyda o’tirib qolmaslikka,
hamma narsaga yopishishga, hamisha harakatda bo’lishga majbur qiluvchi tabiiy
intilishini jismoniy tarbiyalashning asosi deb hisobladi.
Pestalosiy inson shaxsini kamolotga yetkazishda jismoniy tarbiyaga juda
katta ahamiyat beradi va uni bolalarning o’sishiga kattalarning oqilona ta’sir
ko’rsatishining birinchi turi deb hisobladi.
Axloqiy tarbiya. Pestalosiy tarbiyaning asosiy vazifasi - kelgusida ijtimoiy
hayotda qatnashib foyda yetkaza oladigan va hamma jihatlari uyg’un bo’lib
kamol topgan inson yetishtirishdir deb biladi. Bolani boshqalarga foyda
keltiradigan ishlarda mashq qildirish yo’li bilan uning axloqi voyaga yetkaziladi.
Pestalosiyning fikricha, bola organizmining kundalik ehtiyojlarini qondirish
asosida bolada onaga nisbatan tugilayotgan mehr-muhabbat axloqiy tarbiyaning

eng oddiy elementidir. Bolaning axloqi uchun oilada asos solinadi. Bolaning
onaga bo’lgan muhabbati asta-sekin oilaning boshqa a’zolariga ham o’tadi.
Aqliy ta’lim. Pestalosiyning aqliy ta’lim to’g’risidagi ta’limoti boy va
mazmunli ta’limotidir. Pestalosiy o’zining insonning hamma jihatlarining bir-
biriga uyg’unlashib kamolga yetishi to’g’risidagi asosiy g’oyasiga tayanib, aqliy
ta’limni axloqiy tarbiya bilan bog’lab olib borish kerakligini ko’rsatadi va
tarbiyalovchi ta’lim olib borishini talab qiladi.
Har qanday ta’lim kuzatishga va tajribaga asoslanishi hamda xulosalar va
umumiylashtirish darajasiga ko’tarilishi lozim, deydi Pestalosiy kuzatishlar
natijasida bolada ko’rish, eshitish sezgilari va boshqa sezgilar hosil bo’ladi, bu
sezgilar bolada fikrlash va so’zlash ehtiyojini tug’diradi, deydi.
Boshlang’ich ta’limning xususiy metodikalarini yaratish. U o’zining
umumiy didaktik qoidalariga tayanib turib, boshlang’ich ta’limning xususiy
metodikasi asosini yaratib berdi.
Pestalosiy ona tili o’qitishning asosiy vazifasi bolaning nutqini o’stirish
va uning so’z boyligini orttirishdan iborat bo’lishi lozim, deb hisoblaydi.
Pestalosiy savod o’rgatishda tovush metodini birinchi o’ringa quydi, bunday qilish
harflarni qo’shib o’qitish metodi hukmronlik qilib turgan o’sha vaqt uchun
g’oyat muhim edi.
Pestalosiy pedagogika nazariyasi va tajribasining ahamiyati.
Pestalosiy burjua-demokratik pedagogikasining kuzga ko’ringan
nazariyachisi va amaliyotchisi bo’ldi. U kambag’allarning bolalarini tarbiyalash
ichiga o’zining butun kuchini fidokorona sarfladi.
Pestalosiy odamning barcha tabiiy kuchlarini va qobiliyatlarini bir-biriga
uyg’un qilib o’stirishdek vazifani tarbiyaning asosiy vazifasi deb bildi. U bolani
jismoniy tarbiyalash, mehnatda tarbiyalash, axloqiy, aqliy tarbiyalash tug’risida bir
qancha juda qimmatli fikrlarni aytib utdi.
Adolf Disterverg (1790-1866) Adolf Distervergning ijtimoiy-pedagogik
faoliyati. U xalqqa ma’rifat berish ichiga o’zini bag’ishlashga qaror qildi va
dastlab Mersa-Reynda, sungra esa Berlinda o’qituvchilik seminarlariga uzoq vaqt

boshchilik qildi, ularni namunali seminarlarga aylantirishga muvaffaq bo’ldi.
Disterverg seminarda pedagogika, matematika va nemis tilidan dars berdi, ayni
vaqtda o’sha seminarlar huzuridagi boshlang’ich tajriba maktablarida ham
o’qituvchilik qildi. Disterverg pedagogika sohasida samarali ish olib borish bilan
bir vaqtda, adabiy ham metodik ishlarini ham zo’r muvaffaqiyat bilan bajarib
turdi. U «Nemis o’qituvchilarini o’qitish uchun qo’llanma» degan kitobini nashr
qildirdi (1835). Bu kitobda Disterverg ta’limning umumiy vazifalarini va
prinsiplari to’g’risidagi o’zining progressiv qarashlarini bayon qilib berdi,
shuningdek u matematika, nemis tili, geografiya, astronomiyaga doir yigirmadan
ortiq darslik va qo’llanmalar nashr qildi, bu darsliklar va qo’llanmalar
Germaniyadaa va boshqa ko’pgina mamlakatlarda katta shuhrat qozondi.
Disterverg tirik chog’idayoq asarlari Rossiyada mashhur bo’lgan eli.
Chunonchi, 1861 yilda uning «Elementar geometriya» si rus tilida nashr etildi.
Rossiyaning ilg’or pedagoglari bu kitobni boshlang’ich maktablarda geometriya
o’qitish uchun eng yaxshi qo’llanma deb hisobladilar.
Disterverg 1827 yildan to umrining oxirigacha «Tarbiya va ta’lim uchun
Reyn varaqalari» degan jurnal chiqarib turdi. U bu jurnalda pedagogikaning turli
masalalariga doir turt yuzdan ortiq maqolasini bostirdi. Boshlang’ich
maktablarining o’qituvchilarini tayyorlash ishini tubdan yaxshilash uchun
kurashdi. U nemis xalq o’qituvchilarining birlashtirish uchun judda ko’p ish
qildi.
Disterverg umrining oxirgi kunlariga qadar progressiv ijtimoiy pedagogika
ishlari bilan shug’ullandi.
Tarbiyaning mohiyati, maqsadi va asosiy prinsiplari.
Disterverg umuminsoniy tarbiya g’oyasini himoya qilib chiqdi, shu g’oyaga
tayanib turib, pedagogikaga oid masalalarni yuqori toifaviy va shovinistik
manfaatlarni kuzlab hal qilishga qarshi kurashdi. Uning fikricha, maktabning
vazifasi «chinakam prussiyaliklar» emas, balki insonparvar kishilar va ongli
grajdanlar tarbiyalab yetishtirishdir. Odamlarda insoniyatga va o’z xalqiga bo’lgan
muhabbat bir-biriga chambarchas bog’langan holda rivojlantirilishi lozim.

Disterverg «inson - mening nomim, nemis mening laqabimdir» - deydi. Disterverg
Pestalosiy singari tarbiyaning eng muhim prinsipini tabiatga uyg’un bo’lishidir,
deb hisobladi.
Aqliy ta’lim. Disterverg ham Pestalosiy singari, ta’limning asosiy vazifasi
bolalarning aqliy kuchlarini va qobiliyatlarini o’stirishdan iboratdir, deb
hisoblaydi. Lekin u formal ta’lim moddiy ta’lim bilan chambarchas
bog’langanligini ko’rsatib, Pestolossiga nisbatan olg’a tomon katta qadam quydi.
Disterverg, umuman sof formal ta’lim bo’lmaydi, lekin o’quvchining o’zi
mustaqil olgan bilimlari va malakalarigina qimmatga egadir, deb uqtirdi. U tabiat
va matematika fanlariga ayniqsa yuksak baho berdi, bu fanlar bolaning aqliy
o’sishi uchun muhim vosita ekanligini ko’rsatdi va hamma tipdagi umumiy ta’lim
maktablarida bu fanlar o’qitilishi lozim deb hisobladi.
O’qituvchiga nisbatan qo’yiladigan talablar. Distervergning fikricha,
o’qitish chog’ida bolalarning tashabbuskorligini o’stirish, ularni bilimlar bilan
qurollantirish o’qituvchi rahbarlik rolini o’ynagandagina mumkin bo’ladigan
ishdir. U ham Komenskiy singari o’qitish ishida puxta ishlangan o’quv rejasi va
yaxshi darslikning bo’lishiga katta ahamiyat beradi. Distervergning Komenskiydan
farqi shuki, u ta’limning muvaffaqiyatli bo’lish oqibati, darslik yoki metodga
emas, balki o’qituvchiga bog’liq deb ta’kidlaydi .
Disterverg o’qituvchilarni amaliy pedagogik mahorat va malakalari bilan
qurollantirishga katta ahamiyat berdi.
Rus pedagogikasining asoschisi K.D.Ushinskiy 1824 yilda Tula shahrida
tug’ildi. U Novgorod - Severskdagi gimnaziyada o’rta ma’lumot olgach, 1840
yilda Moskva universitetining Adliya fakultetiga o’qishga kirdi. Universitetni
tamomlagach 22 yoshda Yaroslavldagi adliya liseyida qomus, (ensiklopediya)
qonunshunoslik, davlat huquqi va moliya fanlari kafedrasiga professor lavozimini
bajaruvchi qilib tayinladi. Ushinskiyning xalqparvar harakati lisey rahbariyatiga
yoqmadi, oqibatda uni liseydan ishdan bo’shatdilar, shu sababli u boshqa o’quv
yurtlariga o’qituvchilik ishiga kira olmadi.

60-yillardagi ijtimoiy pedagogik Ushinskiyning pedagogik iste’dodini
shakllanishiga yordam berdi. 1854-1859 yillari u do’stlari yordamida Gatchina
yetimxonalar institutiga ishga kirdi avvaliga rus tilidan o’qituvchi, keyin esa
sinflar inspektori bo’lib ishladi. U institutda o’quv rejasi va dasturlariga, ta’lim
jarayoniga jiddiy o’zgarishlar kiritdi, metodik yo’llanma berdi.
Ushinskiy 1857 yildan e’tiboran «Jurnal dlya vospitaniya» sahifalarida o’z
maqolalarini chop ettira boshladi. 1860 yilda u «xalq maorifi» jurnalining
muharriri qilib tayinlandi.
1861 yilda o’zining birinchi asari - «Bolalar dunyosi» nomli o’qish kitobini
nashr ettirdi. Bu kitob shu yilning o’zidayoq ikki marta nashr etildi.
K.D.Ushinskiyning Smolniy asilzoda qizlar institutidagi faol pedagogik faoliyatini
ayrim reaksion kayfiyatdagi amaldorlarning o’qituvchilarning noroziligini
uyg’otdi va 1862 yili ishdan bo’shab, pedagogikadan darslik to’zish bahonasida
chet elga ketadi.
U yerlarda «Rodnoye slovo» darsligi nashr etildi. 1870 yilda «muallimlar
uchun qo’llanma», «Ona tili»darsliklari chop etildi. Bundan tashqari
Ushinskiyning pedagogika sohasidagi asosiy nazariy asari «Kishi-tarbiya predmeti
sifatida»asari 1867 yilda I tom, 1869 yilda II tomi bosilib chiqdi.
«Ijtimoiy tarbiyada xalq ruhi to’g’risida», «Pedagogik adabiyotning foydasi
haqida», «Maktabning uch elementi», «ona tili» kabi maqolalar yozgan. «Ona
tili»asarida tilni o’rganishning tarbiyaviy ahamiyati haqida fikr yuritsa,
ta’limning psixologik va mantiqiy asoslari asarida muallifning diqqat, xotira,
tafakkur to’g’risidagi nazariy qarashlari bayon etilgan.
Ushinskiy xalqni har tomonlama tarbiyalash uchun o’zining umuminsoniy
tarbiya g’oyasini olg’a surdi.
U «Ijtimoiy tarbiyada xalq ruhi» nomli asarida ta’kidlashicha oila bolalar
organizmida ota-onalar xarakterining takrorlanishi va rivojlanishiga imkoniyat
yaratadi.
K.D.Ushinskiy chet el maktablarida olib borilayotgan ta’lim-tarbiyani
o’rganib, o’zining «Boshlang’ich ta’lim metodikasi» asarini yozdi. Unda

boshlang’ich maktabdagi ta’lim mazmunini asoslab berish bilan birga uning
qoida, qonun, tartib, metod va vositalarini ishlab chiqarish didaktika faniga katta
hissa qo’shdi. U eng avval o’qitishni bolalar mehnati bilan bog’lashni tavsiya qildi.
Uning fikricha har bir fanni o’qitishda tarbiyalanuvchining hissasiga tushadigan
mehnat uning yoshi va kuchiga loyiq bo’lib, aqliy mehnatdan dam olish uchun
jismoniy mehnat bilan shug’ullanish zarurligini ta’kidlaydi.
Tarbiyaning xalqchilligi haqidagi g’oya Ushinskiyning pedagogik
nazariyasidagi eng asosiy g’oyadir. U ta’lim-tarbiya ishlarida tarbiya asosiy va
hal qiluvchi ahamiyatga ega ekanligini, tarbiyaning ta’limni ham o’ziga
bo’ysundirishini, lekin uning o’ziga xos mohiyatini yo’qqa chiqarmasligini
ta’kidlaydi.
Ushinskiy o’qitish jarayonida ta’limning ko’rgazmalilik, onglilik, puxtalilik,
bolalar kuchiga mosligi va izchilligi prinsiplarini foydalandi.
Umuman K.Ushinskiy tarbiyaning xalqchilligi g’oyasini tarbiya
nazariyasiga asos qilib oldi, boshlang’ich ta’lim asoslarini va metodikasini ishlab
chiqdi, bu uning pedagogikani rivojlantirishdagi katta xizmatidir.
Rus xalqining ulug’ yozuvchisi, olimi, sharqshunos, pedagog va tanqidchi
Lev Nikolayevich Tolstoy 1828 yilda Yasnaya Polyanada qishlog’ida tavallud
topgan.
Tolstoy 1849 yili Yasnaya Polyanada dehqon bolalarni o’qitish bilan
pedagogik faoliyatini boshlaganlar.
Tolstoy o’zining didaktik qarashlari va darslik kitoblariga quygan
talablariga asoslanib, «O’qish kitobini» (1872y) tuzdi. Keyinchalik u kitob ikki
marta qayta ishlanib, 1875 yilda «Yangi o’qish kitobi» nomi bilan nashr etildi.
Tolstoy 4 ta «O’qish kitobi» va arifmetika darsligini ham yozgan.
Yuksak badiiylik, ifodalik, qisqalik, soddalik va materialning bolalarga
tushunarliligi va jozibaliligi muhim belgilardan biridir.
Tolstoy XIX asr 60 yillarning boshida tarbiya bolaning shaxsiga zulm
qilishdan iborat, shuning uchun tarbiyada xatoga yo’l quyish kerak emas, faqat
kattalarning bolaga bilim berishlarigina kifoya qiladi, -degan edi. Bu fikrning

xatoligini keyinchalik Tolstoyning o’zi ham pedagogik faoliyati ham isbotladi.
Haqiqatda, Tolstoy umuman tarbiyaga qarshi bo’lmay, balki o’sha davrdagi
maktablarda olib boriladigan tarbiyaga qarshi edi.
Tolstoy maktablar uchun 12 ta fanni tavsiya etgan. Uning fanlarni
o’qitish haqidagi qarama-qarshi fikri -12 ta fanni o’qitish kerak, ammo ularning
hajmi va ularni o’qitish uchun ajratilgan vaqt o’quvchilarga bog’liq bo’lishi
kerak degan edi.
U ta’limning onglilik, puxta o’zlashtirish, ko’rgazmalilik, hayot bilan
bog’liqligi prinsiplarini qayd qilgan va amaliyotda qo’llagan.
Tolstoy o’qituvchi arifmetika, grammatika va imloni yuzaki, mexanik
ravishda o’rgatish bilan cheklanadigan maktabni quruq, befoyda narsa deb
hisoblagan. U ta’lim bilan tarbiya ajralmas bir narsadir- deb uqtirgan.
Tolstoy fikricha, o’qituvchi o’quvchilar miyasini ko’p charchatmasligi,
har bir darsni o’zlashtirish o’quvchining qulidan keladigan bo’lishi kerak.
Umuman Tolstoy didaktik fikrlarida ayrim ziddiyatlar mavjud bo’lsada
o’qituvchilar va o’zidan keyingi avlodlar uchun didaktik qoidalarga asoslangan
darsliklar va metodik qo’llanmalarni meros qoldirdi.
Anton Semyonovich Makarenko Xarkov guberniyasining Belopolye
shahrida temir yo’l ustaxonasining bo’yoqchilik sexi ustasi oilasida dunyoga
keldi.
U Kremenchug shahridagi maktabni va pedagogika kursini tamomlagandan
keyin 1905 yildan boshlab Kryukovodagi ikki yillik temir yo’l maktabida xalq
o’qituvchisi bo’lib ishladi.
1920 yilda Poltava guberniyasining xalq maorifi bo’limi
A.S.Makarenkoga Poltava yaqinidagi balog’atga yetmagan qonunbuzar bolalar,
yosh jinoyatchilar uchun koloniya tashkil etish va unga rahbarlik qilishni
topshirdi. U 3-4 yil mobaynida namunali tarbiya muassasasi - Gorkiy nomidagi
Mehnat koloniyasini vujudga keltirdi. Unda tarbiyalanuvchi bolalar soni 1926
yilda 120 nafarga yetdi. O’sha Gorkiy nomidagi koloniya Kurajga ko’chirildi, u
yerdagi qarovsiz bolalar 180 nafar edi. U yerdagi bolalarni ham intizomga,

uyushqoqlikka, mehnatsevarlikka o’rgatdi. Keyinchalik F.E.Djerjinskiy nomidagi
mehnat koloniyasiga rahbarlik qildi. Kommunada mehnat tarbiyasining yangi
metodlarini foydalandi. Mehnat faoliyatini va boshqa foydali ishlarni bajargani
uchun kommunarlar 10-15 kishilik otryadlarga bo’linganlar. Har bir otryadning
komandiri bo’lgan.
1933-1935 yillarda A.S.Makarenko «Pedagogik poema» sini 1937 yilda
oila tarbiyasi masalalari yoritilgan badiy pedagogik asar «Ota-onalar kitobini»
nashr ettirdi. Makarenko pedagogik faoliyatida tarbiyasi buzilgan insonni qayta
tarbiyalash g’oyasini nazariya va amaliy jihatdan asoslab berdi.
«Ta’lim-tarbiya tajribasidan ba’zi bir xulosalar» asarida jamoalarning
tarbiyaviy ta’sirini kuchaytirishda tarbiyachi, o’qituvchi hamda bolalar jamoasini
bir-birlariga yaqinlashtirish, o’qituvchilar va bolalar jamoalari bitta jamoa, yoki
ta’lim-tarbiya jamoasi bo’lishi zarurligini alohida ta’kidladi.
U kommunadagi bolalarni hayron qoladigan darajada ijodkor,
talabchan, intizomli qilib yetishtirdi. Makarenkoning ta’limoticha bunga buyruq
berish bilan erishib bo’lmaydi.
A.S.Makarenko tashkil qilgan kommuna va koloniyalarda bolalarni
mehnatga muhabbat ruhida tarbiyalashning birdan-bir omili bolalar jamoasi
ekanligini isbotladi.
A.S.Makarenko barkamol insonni tarbiyalashda silla va uning tutgan
o’rniga alohida e’tibor berib «Ota-onalarga bolalar tarbiyasi haqida leksiyalar»
asarini yaratgan. U yoshlarga murojaat qilib «otangni ham onangni ham izzat-
hurmat qil, rohat ko’rasan va yer yuzida umring uzoq bo’ladi»degan.
Umuman A.S.Makarenko pedagogika fani taraqqiyotida o’zining qimmatli
mehnati bilan qayta tarbiyalash nazariyasini yaratib, g’oyat katta hissa qo’shdi.
Tayanch iboralar: Afina usuli, Sparta usuli, grammatist, jismoniy, mehnat,
Polistriya maktabi, teologiya, dialektika, sinf, dars, didaktika, Rossiyadagi ilg’or

pedagogik g’oyalar, darslik, xalqparvar g’oyalar, koloniya, kommuna maktabi,
qayta tarbiyalash, o’quvchilar jamoasi.

Adabiyotlar:
1. Safo Ochil, K.Hoshimov "O’zbek pedagogikasi antologiyasi" -
T.,"O’qituvchi", 1995.
2. K. Hoshimov "Pedagogika tarixi" "O’qituvchi" -T., "O’qituvchi",1997 yil.
3. O. Xasanova "Pedagogika tarixidan xrestomatiya" -T., "O’qituvchi", 1994
yil.
4. A.Xasanov "Pedagogika tarixi" -T., "O’qituvchi", 1998 yil.

Jahon pedagogika tarixi fani rivojlanishiga sharh

Купить