“Jahon transporti” mavzusini o’qitish texnologiyasi - Geografiya - Diplom ishlar

Dokument ma'lumotlari

Narxi	50000UZS
Hajmi	2.2MB
Xaridlar	0
Yuklab olingan sana	28 Mart 2026
Kengaytma	doc
Bo'lim	Diplom ishlar
Fan	Geografiya

Sotuvchi

Rajabov Yorbek

Ro'yxatga olish sanasi 19 Mart 2026

0 Sotish

“Jahon transporti” mavzusini o’qitish texnologiyasi

Sotib olish

Jahon transporti mavzusini o qitish texnologiya“ ” ’ si
Bitiruv malakaviy ish
Mundarija.
Kirish .......
………………………………………………………………………
I bob. Jahon ijtimoiy-iqtisodiy geografiya ta limi tizimida yangi pedagogik
’
texnologiyalardan foydalanishning ahamiyati ..
………………………………
I.1. Jahon ijtimoiy-iqtisodiy geografiyasi fanini o qitishda pedagogik
’
texnologiyalarni o quv jarayoniga tadbiq etishning zaruriyati, maqsadi va vazifasi
’ …
…………………………………………………………………………
I.2. Jahon ijtimoiy-iqtisodiy geografiyasi fanini o qitishda qo llaniladigan
’ ’
pedagogik texnologiyalarining o ziga xos xususiyatlari ..
’ ……………………………………
I.3. Pedagogik texnologiyalarning asosiy jarayonlari .
……………………………
II bob. Jahon transporti mavzusini o qitish texnologiyasi
“ ” ’ . ………………
II.1.
“ Jahon transporti mavzusini ” o qitishda foydalaniladigan lokal darajadagi ’
texnologiyalar ..
……………………………………………………………………
II.2.
“ Jahon transporti mavzusini ” o qitishda foydalaniladigan xususiy metodik ’
darajadagi texnologiyalar
…………………………………………………………
II.3. Dars jarayonida lokal va xususiy metodik darajadagi texnologiyalarni
uyg unlashtirish yo llari
’ ’ ……………………………………………………………

II.4. Pedagogik tajriba- sinov ishlarini tashkil etish va uning mazmuni ..…………
II.5. Tajriba sinov natijalari .
………………………………………………………
Xulosa . ………
……………… ……………………………………………………
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati ……………………………………….........
Glossariy……………………………………………………………………........
Kirish.
“ Ta’limning yangi modeli jamiyatda mustaqil
fikrolovchi erkin shaxsning shakllanishiga olib keladi.
О‘zining qadr-qimmatini anglaydigan, irodasi baquvvat,
iymoni butun, hayotda aniq maqsadga ega bо‘lgan
insonlarni tarbiyalash imkoniga ega bо‘lamiz”.
Islom Karimov
O`zbekiston Respublikasi Kadrlar tayyorlash milliy dasturida insonni
intellektual va ma`naviy-axloqiy tarbiyalash bilan uzviy bog’langan uzluksiz ta`lim
tizimi orqali har tomonlama barkamol shaxsni shakllantirish nazarda tutilgan. Ta’lim
sohasini rivojlantirishga yо‘naltirilgan istiqbolli dasturlarning yaratilishi va amalda
tatbiq etilishi natijasida ta’lim jarayoni kо‘proq о‘quvchi shaxsiga yо‘naltirilmoqda.
Bu esa, mustaqil fikrlovchi, ijodkor, milliy g‘oyalarga sodiq va yuksak kasb
mahoratiga ega bо‘lgan fuqaroni shakllantirish sohasidagi pedagogik intilishlarning
asosini tashkil etadi. Buning uchun о‘quv-tarbiya jarayoni sifatini takomillashtirish
va kafolatlangan natijaga erishishni ta’minlash lozim. О‘zbekiston Respublikasi
Prezidentining “Sog’lom bola yili” davlat dasturi tо‘g‘risidagi Qarorida
mamlakatimizda sog‘lom va barkamol avlodni tarbiyalash, yoshlarning о‘z ijodiy va
intelektual saloxiyatini rо‘yobga chiqarish bо‘yicha qo’yilgan vazifalarda “....ta’lim
jarayoniga yangi axborot kommunikatsiya va pedagogik texnologiyalarni, elektron
darsliklar, multimediya vositalarini keng joriy etish orqali mamlakatimiz
maktablarida, kasb-hunar kollejlari, litseylari va oliy о‘quv yurtlarida о‘qitish sifatini

tubdan yaxshilash, ...samarali tizimini yanada rivojlantirish” kо‘zda tutilganligi
dolzarb vazifalardan biridir. Prezidentimiz mazkur muammoning dolzarbligiga
alohida urg‘u berib, “ Eski ta lim tizimining eng yomon qusuri boshlang ich’ ‘
ta limga ikkinchi darajali ish deb qarayotganimizdadir. Ochiq aytishimiz kerak:
’
bilimi sayoz muallimlar ham umumta lim maktablarida dars beraveradi...
’
Vaholanki, bolaning dunyoqarashi, didi, salohiyati shakllanadigan maktabdagi davri
eng yetuk, eng tajribali murabbiylar biriktirib qо‘yilishini oddiy mantiqning о‘zi talab
etadi”, “…kelajagimiz poydevori bilim dargohlarida yaratiladi, boshqacha aytganda,
xalqimizning ertangi kuni qanday bо‘lishi farzandlarimizning bugun qanday ta’lim-
tarbiya olishiga bog‘liq”, deya ta’kidlaydilar. Zamonaviy pedagogik texnologiya va
ularning ta’limda qо‘llanishga oid bilimlar, tajriba о‘quvchilarni yuksak bilimli va
intellektual salohiyatga, yetuk malakaga ega bо‘lishlarini ta’minlaydi. Shu fikrga
yondashgan xolda bitiruv malakaviy ish dolzarbligi ni geografiya fanini o qitishda
’
rivojlanib borayotgan yo nalishlardan biri-zamonaviy pedagogik texnologiyalarni
’
o quv jarayonida qo llash orqali o quvchilarni faollashtirishga, mustaqil
’ ’ ’
fikrlashga, o quv jarayonining yuqori sifat va samaradorligiga erishishdan iborat deb
’
belgiladik.
Maqsadi : o quvchilarda “Jahon transporti” mavzusini o qitishda zamonaviy
’ ’
pedagogik texnologiyalarni dars jarayonida qo llash orqali bilim, ko nikma va
’ ’
malakalarini o zlashtirish hamda rivojlantirishdir. Maqsadidan kelib chiqib
’
Vazifalari :- Jahon iqtisodiy-ijtimoiy geografiya ta limi tizimida yangi pedagogik
’
texnologiyalardan foydalanishning ahamiyatini;
- Pedagogik texnologiyalarining o ziga xos xususiyatlari va asosiy jarayonini;
’
-“Jahon transporti” mavzusini o qitishda foydalaniladigan lokal darajadagi
’
texnologiyalarni;
-“Jahon transporti” mavzusini o qitishda foydalaniladigan xususiy metodik
’
darajadagi texnologiyalar samaradorligini;
- Dars jarayonida lokal va xususiy metodik darajadagi texnologiyalarni
uyg unlashtirish yo llari hamda shu usulda o tkazilgan tajriba-sinov ishlarini tahlil
’ ’ ’
qilishdan iborat.

Ob ekti:’ “Jahon transporti” mavzusini o qitish jarayoni. ’
Predmeti: “Jahon transporti” mavzusini o qitishning mazmuni, usullari, vositalari,
’
metodlari va texnologiyalari.
Bitiruv malakaviy ish tuzilishi va hajmi: Kirish, 2 bob, 8 paragraf, xulosa,
foydalanilgan adabiyotlar ro yxati, mavzuga oid atamalardan iborat
’
I bob. Jahon ijtimoiy-iqtisodiy geografiya ta limi tizimida yangi
’
pedagogik texnologiyalardan foydalanishning ahamiyati .
I.1 Jahon ijtimoiy-iqtisodiy geografiyasi fanini o’qitishda pedagogik
texnologiyalarni o’quv jarayoniga tadbiq etishning zaruriyati, maqsadi va
vazifasi.
О‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining birinchi chaqiriq о‘n tо‘rtinchi
sessiyasida Prezident I.A.Karimov kadrlar va ularning kasb malakasi tо‘g‘risida
gapirib shunday degan edi: “Biz oldimizga qanday vazifa qо‘ymaylik, qanday
muammoni yechish zaruriyati tug‘ilmasin, gap oxir oqibat, baribir kadrlarga va yana
kadrlarga borib taqaladi. Mubolag‘asiz aytish mumkinki, bizning kelajagimiz,
mamlakatimizning kelajagi, о‘rnimizga kimlar kelishiga yoki boshqacharoq
aytganda, qanday kadrlar tayyorlashimizga bog‘liq ”
Demak, kelajak bugungi maktab partasiga о‘tirgan voqealikni serqirra sirlarini
bilishga intilayotgan yoshlar qо‘lida ekan, avvalo, ular i’stedodini aniqlash, qobilyat
iqtidorini rivojlantirish, intellektual zakovati, ma’naviy aqliy salohiyatini yuksaltirish
dolzarb masala bо‘lib xisoblanadi. Bu vazifani xal qilish uchun yoshlarni hayotga,
mehnatga tayyorlashning yangi texnologiyasi, metod, usul, vositalardan foydalanish
lozim bо‘ladi. Qolaversa yangilangan ta’lim tizimi, mazmuni uchun eski qolipdagi
metod, usullarini qо‘llash, mantiqsiz hisoblash, xuddi odamning barcha kiyimlarini

yangilashu, oyog‘idagi poyafzalini yirtiq holda qoldirganday bо‘ladi. Bugungi kunda
ta’lim sifatini oshirish о‘quvchilarning mustaqil ijodiy tafakkurini о‘stirish,
pedagogik jarayonda innovatsion texnologiyalardan keng va samarali
foydalanishnigina emas, balki, mazkur jarayonni rejalashtiruvchisi, amalga
oshiruvchisi va boshqaruvchisi bо‘lgan о‘qituvchining kasbiy saviyasi, kasbiy
tayyorgarligini shakllantirish masalasiga chuqurroq yondashuvni talab etadi. Shu
sababli mustaqillik sharoitida ta’lim-tarbiya, malakali mutaxassilar tayyorlash,
shuningdek, pedagog mutaxassislar tayyorlash tizimiga qо‘yilayotgan talablarning
soni har qachongidan ortib bormoqda. Bugungi pedagog mutaxassislar tayyorlash
tizimiga zamonaviy yondoshuvni shakllantirish, bо‘lajak mutaxassis shaxsidagi
ijodkorlik, tadqiqotchilik, mustaqillik va bilish faolligi kо‘nikmalarini rivojlantirish
oliy ta’lim muassasalarida о‘qitiladigan umumkasbiy fanlarning muhim
vazifalaridan sanaladi. Bugungi kunda ta’lim tarbiya jarayonini pedagogik
texnologiyalar asosida qurish, ta’lim islohotlarining maktab oldiga qо‘ygan muhim
vazifalaridan biridir. Ta’lim tarbiya jarayoniga pedagogik texnologiyani tadbiq etish
uchun, avvalo о‘qituvchi pedagogik texnologiya tushunchasining mohiyatini bilishi
va uning shakllarini mukammal о‘zlashtirgan bо‘lishi lozim. Masalan: о‘qituvchi
mahoratiga qо‘yiladigan talablar kasbiy layoqat, psixologik-pedagogik tayyorgarlik,
о‘quvchilarni mustaqil fikrlashga о‘rgatish mahorati, о‘quv adabiyotlari turlarini
bilish, yangi pedagogik va axborot texnologiyalarini egallaganlik, internetning global
tarmog‘i bilan ishlash bо‘yicha amaliy kо‘nikmalar, predmetlararo aloqalardan
foydalanish mahorati va hakoza. Mamlakatimiz talim sohasida rо‘y berayotgan tub
burilishlar har bir talim muassasida didaktik sohasini jonlantirishni talab etadi,
yangilikni joriy etish yо‘li esa har doim murakkab va uzoq. Komil ishonch bilan
aytish mumkinki, pedogogik texnologiyalar yaqin yillar ichida didaktik yangilikka
kirishishning asosiy manbai bо‘lib qoladi . Ta`lim-tarbiya jarayonida pedagogik
texnologiyalarni muvaffaqiyatli qo`llash uchun geografiya o`qituvchilari maxsus
metodik bilim va ko`nikmalarni egallashlari, pedagogik amaliyotda zarur bo`ladigan
metodik tayyorgarlikka ega bo`lishlari lozim. Pedagogik texnologiya atamasiga shu
muammo bo`yicha izlangan har bir olim o`z nuqtai nazaridan kelib chiqqan holda

ta`rif bergan. Hali bu tushunchaga to`liq va yagona ta`rif qabul qilinmagan. Ushbu
ta`riflarning ichida eng maqsadga muvofig i YUNESKO tomonidan berilgan ta`rif’
sanaladi.
Pedagogik texnologiya o`qitish shakllarini optimallashtirish maqsadida o`qitish
–
va bilimlarni o`zlashtirish jarayonida inson salohiyati va texnik resurslarni qo`llash,
ularning o`zaro ta`sirini aniqlashga imkon beradigan tizimli metodlar majmuasidir.
Bu yerda inson salohiyati deyilganda o`qituvchining pedagogik va o`quvchilarning
bilish faoliyati, texnik resurslar deganda o`qitish metodlari va vositalari nazarda
tutilmoqda. Pedagogik texnologiya-shunday bо‘limlar sohasiki, ular yordamida 3-
ming yillikda davlatimiz ta’lim sohasida tub burilishlar yuz beradi, о‘qituvchi
faoliyati yangilanadi, o’quvchilarda xurfikrlik, bilimga chanqoqlik, vatanga mehr-
muhabbat, insonparvarlik tuyg‘ulari tizimli ravishda shakllantiriladi. Bundan tashqari
pedagogik texnologiya ta`lim jarayonining samaradorligini oshirish maqsadida
–
o`qitish va bilimlarni o`zlashtirish jarayonida o`qituvchining pedagogik va
o`quvchining o`quv-bilish faoliyatini uyg un ravishda tashkil etish, mazkur
’
faoliyatni faollashtirish maqsadida, samarali o`qitish metodlari, vositalari va
shakllarini qo`llash, ularning o`zaro ta`sirini aniqlashga imkon beradigan tizimlar
majmuasidir. Pedagogik texnologiyalarning uchta darajasi mavjud:
1. Umumiy metodik daraja. Umumiy pedagogik (umumdidaktik, umumtarbiya -
viy) darajada pedagogik texnologiyaning umumiy qonuniyatlari, kontseptual asoslari,
o`qituvchi va o`quvchining bilish faoliyatini tashkil etish va boshqarishning o`ziga
xos xususiyatlari ishlab chiqiladi.
2. Xususiy metodik darajada muayyan bir o`quv fani, kursni o`qitish
jarayonining maqsadi va vazifalarini amalga oshirish maqsadida ta`lim mazmunini
o`quvchilar ongiga singdirishda foydalaniladigan o`qitish metodlari, vositalari va
shakllarining majmuasi tushuniladi.
3. Lokal (modul) darajada ta`lim-tarbiya jarayonining ma`lum bir qismida
’
mazkur qismning xususiy didaktik va tarbiyaviy maqsadini hal etishga qaratilgan
texnologiya tushuniladi.

Pedagogik texnologiyalarning yuqorida qayd etilgan uchta darajasi bir-birini
to`ldiradi va taqozo etadi. Hamkorlik o`qituvchi va o quvchilarning o`quv-bilish– ’
faoliyati ni takomillashtirish, ularni ma`naviy, axloqiy, intel lek tual jihatdan
rivojlantirish, bu jarayonni bir-biriga uyg unlashtirish, faoliyatning natijasi va
’
borishini hamjihatlikda tahlil qilish imkonini beradi. Demokratlashtirilgan jarayonni
insonparvarlashtirish o`quv-tarbiyaviy jarayonining maqsadini amalga oshirish, tahsil
oluvchi lar ning o`quv-bilish va ma`naviy ehtiyojlarini qondirish, o`quv mehnatining
xarakteri va mazmunini o`zgartiradi va shaxsning uyg unlikda rivojlanishiga qulay
’
psixologik muhit yaratadi. O`qitish jarayonini demokratlashtirishning tub mohiyati
o`quvchi lar ning o`quv-bilish faoliyatini tashkil etishda ularga tanlash imkoniyati
berilishidir.
Geografiya o`qituvchisi o`quvchilarning bilish faoliyatini tashkil etishda
o`quvchilarning xohishiga ko`ra individual tarzda, juftlikda yoki kichik guruhlarda
tashkil etishi lozim. Shuningdek, uy vazifalari ham hamma uchun yagona va
majburiy bo`lmasdan bir necha variantda tayyorlanishi va o`quvchilar o`z xohishiga
ko`ra tanlashlari mumkin. Hozir ta lim-tarbiya sohasida rivojlanib borayotgan
’
yo nalishlardan biri zamonaviy pedagogik texnologiyalarni o quv jarayonida
’ – ’
qo llash bo lib, uni amalga oshirish dolzarb vazifalardandir. Ma lumki, ta lim-
’ ’ ’ ’
tarbiya jarayoni katta avlod tamonidan o z bilim va tajribalarini o sib kelayotgan
’ ’
avlodga o rgatishdan iborat bo lib, bu jarayonda asosan, inson hayoti uchun zarur
’ ’
axborotlarni avloddan-avlodga uzatish amalga oshiriladi. Pedagogik texnologiya
ta lim-tarbiya jarayoni sifatida ishtirokchilarning faoliyatlari orqali amalga
’
oshiriladi. Bu jarayonning pirovard maqsadi barkamol insonni shakllantirish va
rivojlantirish bo lib, asosan quyidagilardan tarkib topadi:
’
- ta lim-tarbiya berish;
’
- axborotlarni avloddan-avlodga uzatish;
- mustaqil fikrlashga o rgatish;
’
- bilim, ko nikma, malakalarni o rgatish va o zlashtirilishiga erishish;
’ ’ ’
- turli metodlarni qo llash va takomillashtirish;
’

- ta lim-tarbiya jarayonida insonparvarlik, halqparvarlik, mafkuraviy’
tamoyillarga asoslanish;
- o quvchining tayyorgarlik darajasini, fiziologik, yosh xususiyatlarini,
’
gigiyenik talablarni hisobga olish.
Pedagogik texnologiya o quv jarayoni(ya ni o qituvchining, o quvchining
’ ’ ’ ’
faoliyati bilan), uning tarkibi, vositalari, usullari va shakllari bilan eng ko p darajada
’
bog langan. Hammamizga ma lumki, inson hamma sohada biror maqsadga erishish
’ ’
uchun, o ziga ma qul bo lgan yo l, usul, vositalardan foydalanib, zarur faoliyatni
’ ’ ’ ’
amalga oshiradi. Demak, avval maqsad paydo bo lsa, keyin shunga muvofiq,
’
mavjud imkoniyatlarga suyangan holdagi faoliyat kelib chiqadi. Ushbu sxemada
pedagogik texnologiyaning asosiy tarkibiy qismlari aks etgan.
V.P.Bespalko ta kidlaganidek: «Pedagogik texnologiya-bu о‘qituvchi
’
mahoratiga bog‘liq bо‘lmagan holda, pedagogik muvaffaqiyatni kafolatlay oladigan,
о‘quvchi shaxsini shakllantirish jarayonini ifodadash-loyihalashdir».
Tarixiy pedagogik texnologiya elementlariga nazar tashlaydigan bo’lsak,
maktab va madrasalarda suqrotona savol-javob usulidan keng foydalanish asosida
о‘quvchilarda ziyraklik, hozirjavoblik sifatlari hamda gо‘zal nutq tarkib toptirilgan.
Suqrotona savol-javob usuli hozirgacha eng samarali ta’lim usullaridan biri sifatida

qо‘llaniladi. Bunda о‘quvchi chuqur mantiqiy fikrlashga, ziyraklikka, aniq va tо‘g‘ri
sо‘zlashga, nutqning mantiqiyligi va ravonligiga xamda tanqidiy, ijodiy fikrlashga
о‘rgatilgan. Masalan, suqrotona suhbatlar deganda о‘qituvchining о‘quvchini
mustaqil va faol fikrlash jarayoniga olib kirishi hamda uning fikrlashidagi notо‘g‘ri
jihatlarni ziyraklik bilan aniqlagan xolda ularni tuzatish yo’liga olib chiqishdan
iborat usullar nazarda tutiladi. Bunday suhbat bosqichlarini quyidagicha
soddalashtirib ifodalash mumkin:
1. Savol-javoblar orqali о‘quvchining bilim darajasi va fikrlash qobiliyatini
umumiy tarzda aniqlash;
2.О‘rganilayotgan mavzuning mazmunini о‘quvchi motivlariga
muvofiqlashtirish. Bu asosan о‘quvchining qiziqish va qobiliyatlariga mos bо‘lgan
misollar tanlash orqali amalga oshiriladi;
3. О‘quvchini faol muloqotga olib kirish. Bunda asosan, rag‘batlantirish
usullaridan foydalaniladi;
4. О‘qituvchi о‘zini bilmaydigan odamdek, о‘quvchidek, tutib, savollar berib
boradi;
5. О‘quvchining tо‘g‘ri fikrlarini rag‘batlantirish orqali uni yanada erkin va
chuqurroq fikrlashga, sо‘zlashga jalb qilish;
6. О‘quvchining xato fikrlarini aniqlab borish;
7. О‘quvchining xato fikrlariga nisbatan tо‘g‘ri fikrni о‘qituvchi tomonidan
yaqqol mantiqiy asoslangan shaklda bayon qilish yoki tushuntirish orqali о‘quvchi
uchun muammoli vaziyat yaratiladi va о‘quvchini о‘z xatolarini о‘zi tuzatishiga
yo’naltiriladi. Bundan kо‘rinib turibdiki, ushbu usul yuqori natija berishi shubhasiz
bо‘lib, ammo buning jiddiy shartlari ham mavjud. Bular о‘qituvchining keng
bilimga va ijodiy fikrlash qobiliyatiga, yuqori muloqot madaniyatiga, pedagogik
mahoratga ega bo’lishi kabilardan iborat. Ta’lim jarayonida bilim oluvchining faolligi tamoyili pedagogikada eng muhim
tamoyillaridan bо‘lib kelgan. Uning mohiyati о‘rganilayotgan predmetni talabalar
tomonidan maqsadli va faol qabul qilinishi, anglanishi, qayta ishlanishi va
qо‘llanilishidir.

Ta’lim olishning faolligi o’quvchilardagi yuqori
motivatsiya, ular tomonidan yangi bilim va kо‘nikmalarni
о‘zlashtirish ehtiyoj sifatida qabul qilinishi, ta’lim
jarayoni natijalari samarali bо‘lishi bilan sifatlanadi.
Faollik o’quvchilarning barcha faoliyat shakllarida mavjud–о‘zgartirish faoliyati,
bilish faoliyati, muloqot va boshqalar. О‘z faoliyati natijasida atrofdagi olamda va
insonning о‘zida ma’lum о‘zgarishlar sodir bо‘ladi.
Ma’lumki, o’quvchilar geograiya fani doirasida о‘rganilayotgan mavzuga bir
xilda yondashmaydilar. Bunga ularning munosabatini qaysi kо‘rsatkichlar orqali
aniqlash mumkin?
Oquvchilarning darsga bо‘lgan munosabati aynan bilim olishdagi faollik, bilan
sifatlanadi. Bu faollik o’quvchini о‘rganish predmetiga “kirib borishining”
intensivligi va mustahkamligini belgilab beradi.
Faollik tuzilmasi quyidagi tarkibiy qismlar orqali ifodalanadi:
 ta’limiy vazifalarni bajarishga bо‘lgan tayyorlik;
 mustaqil faoliyat olib borishga intilish;
 bajarilayotgan harakatlarni anglanganligi;
 faollik predmetiga yо‘naltirilgan diqqatning mustahkamligi;
 о‘z bilim darajasini yanada oshirishga bо‘lgan intilish.
O’quvchi ma’lum darajada mahsuldor, bajaruvchi, qayta tiklovchi faoliyatini
belgilab, unda kо‘proq boshqarilayotgan obyekt rolini ijro etadi. Bu darajadagi
faoliyat “obyekt faoliyati” deb nomlanadi.
Yuqori darajada faollik ta’lim oluvchi faoliyatining birlamchi sababi, manbasi
ro’lini о‘ynab, ijodiy, о‘zgartiruvchi sifatga ega. Bunda faoliyatni amalga oshiruvchi
o’quvchi subyektdir va faoliyatda uning irodasi ishtirok etadi (“subyekt faoliyati”).
Bunday faoliyat quyidagi jihatlar bilan farqlanadi:
 faoliyat amalga oshirilayotgan vaqtda subyektning ichki sifat va holatining
о‘ziga hosligi - maqsadlash, rejalashtirish, natijani oldindan kо‘rishga bо‘lgan ichki
motivatsiyaning mavjudligi(vaziyatdan kelib chiqib, biror fakt ta’sirida amalga
oshiriladigan birinchi daraja faolligidan farqli);

 ixtiyoriyligi, ya’ni bu faoliyat subyektning о‘z maqsadi va irodasiga aoslanadi;
 vaziyatdan yuqoriligi, ya’ni oldindan belgilangan maqsadlar doirasidan chiqib
ketishi (faoliyatning kengayishi);
 mustaqillikka intilish, kо‘zlangan maqsadga erishish yо‘lida izchil va mustaqil
faoliyat olib borishi.
Subyekt faoliyati jarayonida o’quvchining individualigi, mehnatga layoqati,
ijodkorligi, tashabbuskorligi, raqobatbardoshligi va boshqa jihatlari namoyon bо‘ladi.
Har bir pedagogik texnologiya o’quvchilar faoliyatini faollashtiruvchi va
intensivlashtiruvchi vositalarga ega. Quyidagi vaziyatlar ta’lim mashg‘ulotida eng
yuqori faollashtiruvchi samara beradi:
- hodisa va jarayonlarni mustaqil tushuntirib berish;
- о‘z nuqtai nazarini isbotlash;
- munozara va bahslarda ishtirok etish;
- о‘z guruhdoshlariga yoki о‘qituvchiga savol berish;
- boshqa o’quvchilar javobiga taqriz berish va javobini baholash;;
- о‘zlashtirishi past bо‘lgan guruhdoshlariga materialni tushuntirish;
- о‘z kuchini inobatga olgan holda о‘ziga mos vazifa tanlash;
- bir muammo ning bir necha yechimlarini izlab topish;
- о‘z harakatlari natijasini tekshirish, ularni (harakatlarni) tahlil qilish;
- о‘zida shakllantirilgan bilim kо‘nikmalarni qо‘llab, vazifalarni yechish.
Geografiya ta limi jarayonida turli xildagi pedagogik texnologiyalardan’
foydalanish bugungi kun talabidir. Shuning uchun, ta lim jarayoniga pedagogik
’
texnologiyani tatbiq etish yuqorida keltirilgan dolzarb muammolarni ijobiy hal
etishga xizmat qilishi darkor. Pedagogik texnologiyani ta lim jarayoniga tatbiq
’
etilishi, o quvchilarda dars jarayonining ta’sirchanligi va amaliy kо‘nikmaga ega
’
bо‘lishligini kafolatlaydi.
I.2. Jahon ijtimoiy-iqtisodiy geografiyasi fanini o’qitishda qo’llaniladigan
pedagogik texnologiyalarining o’ziga xos xususiyatlari .

Pedagogik texnologiya murakkab bо‘lib, an’anaviy dars berish usullarining
yaxshi tomonlarini о‘zida mujassamlashtirgan, yangicha yondashuvi qо‘llagan holda
eng zamonaviy pedagogik tadbirdir. Uning o’ziga xos xususiyatlaridan biri shuki,
pedagogik texnologiyada dars mashg‘ulotlarini о‘tkazish jarayonida amalga
oshiriladigan ishlarning bosqichma-bosqich va daqiqama-daqiqa oldindan loyihasi
tuzib olinadi. Shunda, dars jarayonida yoritiladigan mavzular bо‘yicha tayanch
tushunchalar va ular asosida tuzilgan nazorat savollari, qо‘llaniladigan interfaol
vosita va didaktik materiallar loyihada belgilab olinadi. Dars mashg‘ulotlari bilim
berish va ularni o’quvchilar tomonidan eslab qolish bilan chegaralanmay, berilgan
bilimlar asosida amaliy mashqlarni bajara olishi, о‘zlashtirishi, o’qituvchi tomonidan
doimiy nazorat ostiga olinadi, kerakli maslahatlar beriladi, asoslanadi hamda bilim va
kо‘nikmalar xayotiyligi isbotlanadi va hokazo. Ta`lim jarayonini tarbiya bilan, bilim,
ko`nikma va malakalarni bir-biri bilan ajratilgan holda shakllantirishga mo`ljallangan
o`quv faoliyatini tashkil etish mumkin emas.
Pedagogik texnologiyalarning o`ziga xos xususiyatlari, mohiyati va mazmuniga
ko`ra ikki guruhga ajratiladi:
1. Pedagogik jarayonning xarakteri, borishi va mazmunini o`zgartirishda
qo`llaniladigan pedagogik texnologiyalar.
2. Geografiya darslarida foydalaniladigan texnologiyalar. Yuqori samara
beradigan va o quvchilarning darsga bo lgan qiziqishlarini rivojlantiruvchi’ ’
pedagogik texnologiyalar to g risida ushbu bitiruv malakaviy ishimning ikkinchi
’ ’
bobida batafsil to xtalib, ma lumotlar keltiriladi.
’ ’
Pedagogik jarayonning xarakteri, borishi va mazmunini o`zgartirishda
qo`llaniladigan pedagogik texnologiyalar guruhiga:
 Ta`lim jarayonini insonparvarlashtirish va demokratlashtirish texnologiyasi;
 S h axsga yo`naltirilgan texnologiyalar;
 Rivojlantiruvchi ta`lim texnologiyalari;
 Ta`limni differentsiallashtirish va individuallashtirish;
 Geografiya darslarida foydalaniladigan texnologiyalar guruhiga:

 Didaktik o`yin texnologiyasi, muammoli ta`lim texnologiyasi, modulli ta`lim
texnologiyasi, hamkorlikda o`qitish texnologiyasi, loyihalash texnologiyasi va
an`anaviy ta`lim texnologiyalari kiradi. O`quvchilarning bilish faoliyatini tashkil
etganda, ta`lim-tarbiya jarayo nini yaxlit, bir tizim holatida, bilim, ko`nikma va
malakalarni bir-biri bilan uzviy ravishda shakllantirish lozimligini qayd etish zarur.
Yuqorida qayd etilgan vazifalarni hal etish va an`anaviy ta`lim tizimidagi
kamchiliklarga barham berish, ta`lim-tarbiya jarayonining samaradorligini oshirish
uchun o`quvchilarning bilish faoliyatini yalpi o`qitish bilan bir qatorda, individual va
kichik guruhlarda o`qitishni tashkil etish maqsadga muvofiq. O`quvchilarning bilish
faoliyati individual tarzda tashkil etilganda o`quvchilar o`quv materialini mustaqil
o`zlashtiradilar, ularning aqliy rivojlanishi, qiziqishi, ehtiyoji, iqtidori, bilimlarni
o`zlashtirish darajasi hisobga olingan holda tuzilgan o`quv topshiriqlarini mustaqil
bajaradi va o`z bilish faoliyatining sub`ektiga aylanadi. Quyida jadval ko rinishida’
pedagogik munosabatlar tipining o`ziga xos xususiyatlarini ko rib chiqamiz.
’
Pedagogik
munosabatlar O`qituvchi faoliyati O`quvchi faoliyati
Sub`ekt
–
ob`ekt
munosabatlarda Yangi mavzu materiali eng
oson o`zlashtiri ladigan usul da,
tayyor axborot shaklida bayon
etiladi. Tegishli hol larda savol-
javob o`tka zadi, bilimlarni mus -
tah kamlab, baholashni amalga
oshiradi. Passiv, faqat
axborot larni qabul
qilishga, shu holatda
eslab qo lish, savol lar ga
javob berish, ko`rsatma ga
bino an ish ko`rish.
Sub`ekt-sub`ekt
munosabatlarda Dars foydalanilayotgan
texno lo giyalari talabla ri asosida
tashkil eti ladi. Yangi mavzu
ma te ri ali o`quvchilar to mo -
nidan mustaqil o`rga nishlari
uchun o`quv top shiriqlari
tavsiya etadi. Tegishli hol larda
yor dam uyushtiradi, savol-
javob o`tkazadi, bilim larni
mustahkam lash, o`z -o`zini,
o`zaro nazorat va o`qituvchi
nazorati orqa li baho lashni Tavsiya etilgan
o`quv topshiriqlari
asosida o`z o`quv
faoliyatini tashkil etadi,
muammoli vaziyatlardan
chiqishning eng muqobil
variantini ishlab chiqadi,
avval o`zlashtirgan bilim
va ko`nikmalaridan
foyda lanib, yangi bi lim -
larni o`zlashtiradi, o`z
fao liya tini o`rtoqla ri ning

amal ga oshiradi. faoliyati bilan taqqos lab,
o`zini rivoj lanti rish
rejasini tuzadi.
Ta`lim-tarbiya jarayonida sub`ekt-sub`ekt munosabatlarni vujudga keltirishda
o` qu v chilarning bilish faoliyatini individual va kichik guruhlarda tashkil etish
maqsadga muvofiq dir.
O`quvchilarning geografiya fanini egallashga bo`lgan qiziqishini orttirish va
bilim olishga bo`lgan ehtiyojlarini qondirish, ta`lim tarbiya jarayonida milliy va–
umuminsoniy qadriyatlar ustuvorli gini ta`minlash, inson, jamiyat va atrof-muhitning
o`zaro munosabat larini uyg unlashtirish, ta`lim oluvchilarda ongli intizom, insoniy
’
qadr-qimmat tuyg usi, yuksak ma`naviyat, ijtimoiy meyyorlarga asos
’ langan xulq-
atvor, estetik boy dunyoqarash, mantiqiy va ijodiy fikr lashni tarkib toptirish
maqsadida Jahon iqtisodiy va ijtimoiy geografiyasini o`qitishga yangicha yondashish
maqsadga muvofiq deb hisobladik. Yangicha yondashuvning asosiy mohiyati,
an`anaviy ta`limda ko`zda tutilgan natijalarni bermayotgan majburan o`qitishdan voz
kechish va uning o`rniga:
 zamonaviy pedagogik va axborot texnologiyalaridan foydalanish orqali
geografiya darslari jarayonini samarali tashkil etish;
 mustaqil ish va mustaqil faoliyatni amalga oshirish;
 tegishli talablarni jamoa orqali qo`llashni amalga oshirish muhim sanaladi.
Yangi munosabatlarning vujudga kelishi o quvchi shaxsiga tafovutlab
’
yondashishni, ya`ni ta`lim jarayonini differentsiallashtirish va individuallashtirish
printsipini talab etadi.
Mazkur printsiplar asosida ta`lim jarayonini tashkil etishda:
- o`rta saviyali o`quvchiga nisbatan mo`ljal olishdan voz kechish;
- dars jarayonida har bir o quvchning eng yaxshi sifatlarini aniqlash va uni
’
rivojlantirish, qiziqishi, ehtiyoji, qobiliyati, yo`nalishi, sifatlari, aqliy jarayonining
xususiyatlarini aniqlash;

- dars jarayonini har bir o`quvchining ehtiyoji, qiziqishi, iqtidori va imkoniyatiga
yarasha o`quv topshiriqlarini tayyorlash hamda o`ziga xos xususiyatlarini hisobga
olish lozim bo`ladi.
Pedagogik texnologiyaning o’ziga xos xususiyatlarida:
- Barcha o’quvchilar о‘z qobiliyatlari darajasida albatta о‘zlashtirishlari
kafolatlanadi.
-O’quvchilarning dars davomida befarq bo’lmaslikka, mustaqil fikrlashi, ijod
etishi va izlanishiga majbur etishi;
-O quvchilarni o quv jarayonida bilimga bo lgan qiziqishlarini doimiy’ ’ ’
ravishda bo lishini ta minlashi;
’ ’
-O quvchilarning bilimga bo lgan qiziqishini mustaqil ravishda har-bir masalaga
’ ’
ijodiy yondashgan holda kuchaytirishi;
-O qituvchi va o quvchining hamisha hamkorlikdagi faoliyatini tashkilllanishi.
’ ’
Bizning fikrimizcha, pedogik texnologiyaning eng asosiy negizi bu o qituvchi
’
va o quvchining belgilangan maqsaddan kafolatlangan natijaga hamkorlikda
’
erishshlari uchun tanlangan texnologiyalarga bog liq deb xisoblaymiz, ya ni
’ ’
o qitish jarayonida maqsad boyicha kafolatlangan natijaga erishishda
’
qo llaniladigan har bir ta lm texnologiyasi o qituvchi va o quvchi o rtasida
’ ’ ’ ’ ’
hamkorlik faoliyatni tashkil eta olsa, har ikkalasi ijobiy natijaga erisha olsa, o quv
’
jarayonida o quvchilar mustaqil fikrlay olsalar, ijobiy ishlay olsalar, izlansalar,
’
tahlil eta olsalar, o zlari xulosa qila olsalar, o zlariga, guruhga , guruh esa ularga
’ ’
baho bera olsa, o qituvchi esa ularning bunday faoliyatlari uchun imkoniyat va
’
sharoit yarata olsa, bizning fikrimizcha ana shu o qitish jarayonining asosi
’
hisoblanadi. Har bir dars, mavzu, o quv predmetining o ziga xos texnologiyasi
’ ’
bor, ya ni o quv jarayonidagi pedogogik texnologiya bu yakka tartibdagi jarayon
’ ’
bo lib, u o'quvchining ehtiyojidan kelib chiqqan xolda bir maqsadga yo naltirilgan,
’ ’
oldindan loyihalashtirilgan va kafolatlangan natija berishiga qaratilgan pedagogk
jarayondir.
O`quvchilarning o`zlashtirgan bilimlarini amaliyotga qo`llashda ko`nikma va
malakalar muhim rol o`ynaydi. Ko`nikma va malakalarni til bilan tushuntirib

bo`lmaydi, ularni amaliy faoliyatda ko`rsatish kerak bo`ladi. Shu sababli inson
hayotining asosini faoliyat usullari (ko`nikma va malakalar) tashkil etib, u
o quvchining muhim sifati sanaladi. O`quvchilarning dunyo haqidagi bilimlarida, bu’
b о rada tushunchalarni tarkib t о ptirishda х ilma- х il ta’lim uslublari, v о sitalaridan
unumli f о ydalanishga to`g`ri k е ladi. G ео grafik bilimlar nafaqat g ео grafiya, balki,
o`quvchilarning k е lgusida qanday kasblarni egallashlaridan qat’iy nazar, ularning
dunyo qarashlari tak о millashuvi uchun nih о yatda zarur. Agar har bir ins о n uchun
o`qish, yozish, his о blay о lish qanchalik zarur bo`lsa, ularning madaniyatli kishilar
bo`lib y е tishishlarida g ео grafik bilimlar ham shunchalik zarur. Umuman har bir
o`quvchining k е lajakdagi sha х sini b е lgilashda g ео grafik bilimlarning r о li
ch е ksizligini hayotni o`zi isb о tlam о qda. H о zirgi davrda g ео grafik bilimlar mazmuni
va undagi o`zgarishlar nih о yatda t е zlik bilan o`zgarm о qda. Har bir х udud o`ziga хо s
iqlim, tupr о q, ah о li r е surslariga ega. Bu o`z navbatida ularni o`rganishda o`ziga хо s
bo`lgan m е t о dlarni qo`llashni taq о za qiladi va х .k.
Buyuk pedagoglarimiz o’qituvchini “amaldagi ruxshunos” deyishgan. Bir
soatlik dars jarayonida o’qituvchi 100 dan ortiq muammoli vaziyatlarga duch
kelishi mumkin. Jamoada sog lom muhitni ta minlashda, o quvchining
’ ’ ’
ma naviy va axloqiy qiyofasini shakllanishida muammoli vaziyatlarning ijobiy
’
yechimi alohida ahamiyat kasb etadi. Mustaqil fikr-mulohaza insonda mavjud
bilimlarni, fikr va voqelikka bo lgan munosabatlarning erkin yuzaga
’
chiqarilishidir. Albatta, ushbu jarayon o z-o zidan royobga chiqmaydi,
’ ’
ayniqsa, ta lim-tarbiyada. Ma lumki, ta lim o qituvchi va o quvchi orasida
’ ’ ’ ’ ’
o rnatiladigan pedagogik munosabatlar majmuidir. Ana shu munosabatlarda
’
o zaro ishonch, talab va tartib muhimdir, ya ni bilimlar ortib boradi, intellekt
’ ’
mukamallashadi. Geografiya t a lim tizimiga joriy etilayotgan zamonaviy
’
pedagogik texnologiyalardan ko zlanayotgan asosiy maqsad ham xuddi ana
’
shundadir. Yangicha yondashuv jarayonida bilim talabalarning o z ijtimoiy
’
tartiblari asosida paydo bo ladi va hulq-atvor shaklining ham o zgarishga
’ ’
ta sir qiladi. Mustaqil fikrlarni bildirar ekan, o quvchi dars jarayonining faqat
’ ’
subyekt sifatida ham namoyon bo ladi, ya ni teng xuquqli ta lim dialogini
’ ’ ’

vujudga keltiradi. Ayniqsa, darsni muammoli tashkil etish o quvchi o quv’ ’
faoliyatiga ijobiy ta sir ko rsatadi. Ushbu jarayonning yanada
’ ’
muvaffaqiyatliroq chiqishi uchun psixologik asosga e tiborini qaratish kerak.
’
Pedagogik texnologiyalar asosida o quv jarayoni tashkil etilganda bilim
’
egallashning bir qancha bir-biriga bog liq bo lgan bosqichlari mavjud bo lib,
’ ’ ’
tayyor bilimlarni o quvchi ongiga yetkazish, esga olish, esda saqlash, qayta esga
’
tushirish, so zlab berish, yozma ifodalash kabi holatlarni bilish, tushunish
’
darajalarini ifodalaydi. Bu darajalarda bilim oluvchidan ijodiy yondashuv talab
etilmaydi. O zlashtirishning keyingi darajalarida o quvchilar olgan bilimlarini
’ ’
amalda tatbiq etishi, ma lum natijalarni qo lga kiritishi, to ldirishi, boyitishi,
’ ’ ’
o zgartirishi o zining mustaqil nuqtai nazariga ega bo lishi talab etiladi. Bu
’ ’ ’
o zlashtirish darajalari uchun muammoli yondashuv ahamiyatli hisoblanadi.
’
О‘quvchilarning ma’naviy hayoti, dunyoqarashi, aqliy kamoloti, bilimlarining
mustahkamligi, о‘z kuchiga ishonchi ularning quvnoqligi, tetikligiga bog‘liq. Shu
sababli geografiya о‘qituvchisi dars mashg’ulotlari davomida о‘quvchilarning
kayfiyatini kо‘taruvchi, diqqatini jalb qiluvchi ta lim usullariga e tibor qaratishi
’ ’
lozim deb o’ylayman.
I.3 Pedagogik texnologiyalarning asosiy jarayonlari.
Pedagogik texnologiyaning asosiy jarayoni o quv-tarbiya mashg ulotlari,
’ ’
ya ni o qituvchi bilan o quvchi o rtasidagi pedagogik muloqot ko rinishida
’ ’ ’ ’ ’
amalga oshiriladi. Bu muloqot davomida ularning har biri ma lum faoliyat turlarini
’
amalga oshiradilar. Ularning ushbu faoliyatlati bevosita pedagogik texnologiyaning
asosiy jarayonini hosil qiladi. Buni sxema ko rinishida quyidagicha tasvirlaymiz.
’
Pedagogik texnologiya asosiy jarayoni ishtirokchilarining faoliyat turlari.
Pedagogik texnologiyaning asosiy jarayoni o qituvchi uchun so zlash,
’ ’
ko rsatish, topshiriqlar berish, nazorat qilish orqali mustaqil bilim olish va fikrlashga
’
o rgatishdan, o quvchi uchun esa diqqatni jamlagan holda tinglash, kuzatish,
’ ’
topshiriqlar bajarish orqali mustaqil bilim olish va fikrlashga o rganishdan iboratdir.
’

Ushbu berilgan sxemadan ko rinib turibdiki, o qituvchi rahbarligida o quvchi’ ’ ’
o zi bilim oladi, o’rganadi, o’zlashtiradi, mustaqil fikrlash ko’nikmalarini egallaydi.
’
1
2
3
Bundan tashqari shuni alohida ta’kidlashimiz zarur-ki pedagogik jarayonni
samarali bо‘lishida o’quvchilar diqqati juda muhim ahamiyat kasb etadi. Buyuk rus
pedagogi K.D. Ushinskiy diqqatni “о‘rganilayotgan materialni odam ongiga kirishi
uchun yagona eshik” deb ta’riflagan. Agar о‘qituvchi o’quvchi diqqatini jamlashga
erishgan bо‘lsa, bu muvafaqqiyatning yarmiga erishganlikdir. Diqqat idrok, PEDAGOGIK TEXNOLOGIYA
JARAYONI
O’QITUVCHIO’QITUVCHI
OQUVCHIOQUVCHI
Mustaqil ishlash,
O’qish, o’zlashtirish, fikrlash,
fikrini himoya qilish
Diqqatni jamlash
, tinglash, , tinglash,
yozish, chizish, topshiriq yozish, chizish, topshiriq
bajarish, kuzatishbajarish, kuzatishTushuntirish , rahbarlik qilish ,
mustaqil ishlash, fikrlashni
o’rganish, reglamentni belgilash.
So’zlash
,ko’rsatish, topshiriq ,ko’rsatish, topshiriq
berish, reglament, nazoratberish, reglament, nazorat

tushunish, tasavvur, о‘zlashtirish, eslab qolish, qayta tiklash va ijodiy faraz uchun
zarurdir. Diqqatimizni jamlanishi faqat о‘z xohishimizga emas, balki ta’surotlarning
kuchi, yangiligi, kutilmaganligiga ham bog‘liqdir. Dars o’quvchilarni
ajablantiradigan, qiziqtiradigan, о‘ylantirib qо‘yadigan savol yoki vazifadan
boshlansa, o’quvchilar diqqati tezroq jamlanadi. Yuqorida berilgan ma’lumotlarga
asoslanib, shularni aytishimiz mumkin-ki, pedagogik texnologiyaning predmeti о‘quv
jarayon va professional tayyorgarlik tizimini loyihalashdan iborat. Geografiya
ta’limida tizimli yondashish о‘qitish tizimining barcha asosiy tomonlarini–maqsadni
aniqlashdan tortib, to yangi о‘qitish tizimining samaradorligini tekshirish, uni
sinovdan о‘tkazish va ommalashtirishgacha bо‘lgan jarayonini о‘z ichiga oladi. U о‘z
harakat tartiblarining takrorlanuvchanligi va ularni tо‘la о‘quv jarayoniga tadbiq etish
g‘oyasi , oqibat natijada, bu jarayonning «jonli о‘qituvchiga» bog‘liq bо‘lmay
qolishiga olib keladi. Geografiya о‘quv jarayonida о‘qituvchining vazifasi oldindan
tuzilgan(о‘zi tuzgan bо‘lishi shart emas) material bilan о‘qishni tashkil etishda
tashkilotchi va maslahatchi rolini ijro etishdan iborat.
Pedagogik jarayon ishtirokchilari, avvalo o`qituvchi va o`quvchilar o`rtasida
janjalli masalalar chiqmasligi uchun quyidagi qoidalarga amal qilishlari zarur:
-Doskada javob bergan o`quvchi uning javobidagi xato va kamchiliklarni boshqa
o`quvchilar tomonidan to`ldirish va to`g irlash jarayonida jim turib eshitishi shart.’
Bu qoida o`quvchilarda eshitish odobining vujudga kelishiga zamin tayyorlaydi;
-Doskada javob berishi kerak bo`lgan o`quvchi javobini tez boshlamasa, sinf
chidam va sabr bilan kutib, tinchlik saqlashi kerak. Bu qoida sinfda ongli intizomning
shakllanishiga olib keladi;
-Kech qolgan o`quvchi intizomi muhokama qilinmaydi, tanbeh berilmaydi. Darsda
o`quvchilarning har bir faoliyati nazorat qilinib, baholanib borilganligi sababli
o`quvchilar iloji boricha darsga o`z vaqtida kelishga harakat qiladi.
Mutaxassislarning fikricha, innovasion texnologiyalar pedagogik jarayon
hamda о‘qituvchi va о‘quvchi faoliyatiga yangilik, о‘zgartirishlar kiritish bо‘lib, uni
amalga oshirishda asosan interfaol uslublardan foydalanildi. Bunday uslublarning
о‘ziga xosligi shundaki, ular faqat pedagog va о‘quvchilarning birgalikda faoliyat

kо‘rsatishi orqali amalga oshiriladi. Bunday о‘qituvchi bilan о‘quvchining hamkorlik
jarayoni о‘ziga xos xususiyatlarga ega bо‘lib, ularga:
- о‘quvchilarning dars davomida befarq bо‘lmaslikka, mustaqil fikrlash, ijod qilish
va izlanishga majbur etilishi;
- о‘quvchilarning о‘quv jarayonida fanga bо‘lgan qiziqishlarini doimiyligini
ta’minlanish;
- о‘quvchilarning fanga bо‘lgan qiziqishlarini mustaqil raishda har bir masalaga
ijodiy yondashgan holda kuchaytirilishi;
- о‘quvchilarning hamkorlikdagi faoliyatini doimiy ravishda tashkil etilishlari kiradi.
Har bir о‘quv fani dasturida nisbatan murakkab mavzular mavjud. Har bir mavzu,
dars, о‘quv predmetining о‘ziga xos texnologiyasi bor. Shu bilan birga о‘quv
jarayonini oldindan loyihalashtirish zarur. Bunda о‘qituvchi о‘quv fanining о‘ziga
xos tomonini, joy va sharoitni, eng asosiysi о‘quvchilarning imkoniyati va ehtiyojini
hamda hamkorlikdagi faoliyatni tashkil eta olishini hisobga olishi kerak. Shundagina,
kerakli kafolatgan natijaga erishish mumkin. Binobarin, о‘qituvchi, avvalo, har bir
darsning texnologik xaritasini tuzishda albatta, dars jarayonining aniq maqsadi,
vazifalari, uni amalga oshirish texnologiyasi va kafolatlangan natija о‘z ifodasini
topishi kerak. Ta’kidlash joizki, texnologik xaritada dars jarayonining hamda
о‘qituvchi va о‘quvchi faoliyatining barcha qirralari о‘z aksini topadi. Yuqorida
berilgan tasniflardan kelib chiqqan holda xulosa qilsak-pedagogik texnologiya
o’quvchilarga o’qituvchilar tomonidan kasbiy pedagogik maqsadlarni amalga
oshiruvchi ta’sir ko‘rsatilish tizimini belgilaydi, pedagogik faoliyatni aniq maqsadlar
asosida tashkil qilish hamda uning texnologikligini nazorat qilish imkoniyatini
beradi.
Hozirgi kundagi z amonaviy usullar о‘quvchilarning chuqur bilim olishi uchun
qator imkoniyatlar yaratish bilan birga ularda о‘z fikrini himoya qilish kо‘nikmasini
shakl l antiradi, hamkorlikda ishlash, hayotda uchrab turadigan qiyinchiliklarni
birgalikda yengish tajribasini singdiradi.
Zamonaviy usullardan foydalanish:
 sinf muhitini о‘zgartiradi;

 mavzu qanday о‘rganilishi kerakligini belgilab beradi;
 har bir о‘quvchini faollashtiradi.
Bugungi kunda о‘qituvchi о‘qitish uchun faqat zaruriy axborotlarnigina tanlab
olishi va о‘quvchini bevosita mustaqil bilim olishga о‘rgatmog‘i zarur. Bu jarayonda
о‘qituvchining pedagogik mahorati, uning chuqur bilimi, odob - axloqi muhim rol
о‘ynaydi.
Bilish qobiliyatini boshqarish
Qalbga yо‘l topa olishErgashtira olish ma’naviy
ishonchga kira olishIshonchga kirish, ishontira olishО‘quv jarayonini tashkil eta olish
Dо‘stona va samimiy munosabatTexnologik mahorat
Nutq mahorati
Muloqotga kirishuvchanlik
О‘quvchini yoshi, ichki imkoniya
tiga moslik
О‘quvchilarda ichki his-tuyg‘u va qiziqishni,
mustaqil ta’lim olish kо‘nikmasini О‘QITUVCHI MAHORATI

II bob. “Jahon transporti” mavzusini o’qitish texnologiyasi.
II.1. “Jahon transporti ” mavzusini o’qitishda foydalaniladigan lokal
darajadagi texnologiyalar.
“ Jahon transporti mavzusini o qitishda foydalaniladigan lokal darajadagi” ’
texnologiyalar deyilganda darsning muayyan bir qismida uy vazifasini so rash, yangi
’
o rganilgan mavzuni mustahkamlash bosqichida foydalaniladigan texnologiyalar
’
tushiniladi. Ular jumlasiga Keys , Insert , Klaster , Aqliy hujum , Venn
“ ” “ ” “ ” “ ”
diagrammasi, K i chik guruhlarda ishlash , A t amalar zanjiri , A t amalar
“ ” “ ” “
varag i , tezkor o yinlar, o yin mashqlarining turli shakllari va h.k kiradi.
’ ” ’ ’
Dastur mazmunidagi faqat faktik materiallarni o rganish nazarda tutilgan
’
mavzularda insertdan foydalanish tavsiya etiladi. Insert- lokal darajadagi pedagogik
texnologiya bo lib, o quvchilar tomonidan o quv materialidagi asosiy g oya va
’ ’ ’ ’
faktik materiallarni anglashiga zamin yaratish maqsadida qo llaniladi.
’
O quvchilarni insert yordamida ishlash ko nikmalarini rivojlantirish uchun
’ ’
ularga o rganiladigan
’ o quv materiallari va maxsus jadval tarqatiladi. O quvchilar ’ ’
har bir abzatsni o rganib chiqib, maxsus jadvalga muayyan simvollar yordamida
’
belgilash tavsiya etiladi. Agar abzatsda berilgan ma lumot shu kungacha
’
o zlashtirgan bilimlariga mos kelsa, Bilaman -V, agar ma lumotlar tushunarli va
’ “ ” ’
yangi bo lsa, u holda Ma qullayman +, agar ma lumotlar o quvchilar
’ “ ’ ” ’ ’

o zlashtirgan bilimlariga mos kelmasa, u holda o rganish lozim -, o quvchilar’ “ ’ ” ’
o quv materiallarini o zlashtirishda qiyinchilik his etsa, u holda Tushunmadim -?
’ ’ “ ”
belgisini qo yadi. Quyida insert jadvalini keltiramiz.
’
1-jadval
Abzatslar
№ “Bilaman”-
V “Ma’qullayman” + “o’rganish lozim”
- “Tushunmadim” -
?
1.
2
3
3. va h.k
Dars jarayonida insertdan foydalanishning afzallik tomoni shundaki , avval kichik
guruh a ’ zolari o ’ rtasida , so ’ ng kichik guruhlar bilan o ’ zaro o ’ quv bahsi o ’ tkazilishi ,
bahsda o ’ quvchilar tomonidan yo ’ l qo ’ yilgan kamchiliklarni to ’ ldirish , bilimidagi
bo ’ shliqlarni to ’ ldirish yuzasidan o ’ qituvchi tomonidan berilgan axborot ta ’ lim
samaradorligiga xizmat qiladi .
Geografiya darslarida o ’ quvchilarning o ’ zlashtirgan bilimlarini tizimlashtirish ,
mustahkamligini ta ’ minlash maqsadida klasterdan foydalanish muhim o ’ rin tutadi .
Klaster - cluster - ingliz tilida shajara degan ma ’ noni anglatadi . ( Klaster-tutam,
bog lam
‘ )- axborot xaritasini tuzish yо‘li-barcha tuzilmaning mohiyatini
markazlashtirish va aniqlash uchun qandaydir biror asosiy omil atrofida g‘oyalarni
yig‘ish. Bilimlarni faollashtirishni tezlashtiradi, fikrlash jarayoniga mavzu bо‘yicha
yangi о‘zaro bog‘lanishli tasavvurlarni erkin va ochiq jalb qilishga yordam beradi [ 20 ] .
Ushbu lokal texnologiya o quvchilar tomonidan o zlashtirilgan va
’ ’
o zlashtiradigan g oya, qonuniyat va tushunchalar o rtasidagi bog lanishni
’ ’ ’ ’
anglash, bir-biriga uzviyligini tushunishga imkon yaratib, tahliliy-tanqidiy fikr
yuritish ko nikmalarini rivojlantirishga zamin tayyorlaydi. Klaster quyidagi tartibda
’
tuziladi: o rganilayotgan fan kursi mazmunidagi muayyan g oya doska yoki
’ ’
qog oz o rtasiga yoziladi, so ngra ushbu g oya bilan bog liq tushunchalar bir-
’ ’ ’ ’ ’
biriga bog liq xolati ko rsatkich bilan belgilanib, tarmoq hosil qiladi. Klaster bitta
’ ’
bob yoki mavzu bo yicha yaxlit tuzish o quvchilarning tizimli fikr yuritishiga
’ ’
zamin yaratadi. Klasterning asosida asosiy g oya yoki tushuncha o rin oladi,
’ ’
masalan Jahon transporti tarmoqlari quyidagicha tuziladi:

Klasterdan foydalaniladigan darslarda o quvchilar teng sonli kichik’
guruhlarga ajratilib, ularga o quv topshirig ining didaktik maqsadi va bajarilish
’ ’
tartibi tushuntirilgandan so ng, ular ajratilgan vaqt ichida fikrlarini jamlab, o zlari
’ ’
tuzgan klasterni himoya qilib,fikrlarini dalillashga imkon yaratilib, eng yaxshi va
oson tuzilgan klaster aniqlanadi, g oliblar rag batlantiriladi.
’ ’
Geografiya darslarida lokal darajada qo llaniladigan texnologiyalardan biri
’
Venn diagrammasi bo lib, uni ishlab chiqqan ingliz olimi
’ Djonn Venn nomi bilan
yuritiladi. Venn diagrammaisi o rganilayotgan mavzuning tushuncha va jarayonlarni
’
tahlil qilish va taqqoslashni talab etadi. Jahon iqtisodiiy ijtimoiiy geografiyasi
–
kursining . Jahon xo‘jaligida quruqlik transport turlari va yo‘llarining rivojlanishi
hududiy jihatdan katta tafovutlarga ega. Bu tafovutlar yuqorida ta’kidlanganidеk,
tabiiy gеografik omillar va iqisodiy rivojlanish darajasi bilan bog’liqligi o xshash va
’
farqli hamda samarali jihatlarini taqqoslashda foydalanish mumkin. Venn
diagrammasi quyidagi ko rinishda bo lishi tavsiya etiladi.
’ ’

Yo ki,
’ Jahon
transporti Suv
transpotiQuruqli
k
transport
i Ko’l
transpotiDaryo
transpoti
Dengiz
transpotiQuvurAvtomobi
lTemir
yo’l
Havo
traspoti
Tabiy omil
Iqtisodiy
omilO’xshashlig
i

Venn diagrammasi- dars jarayonida ikki va uch jihatlarni hamda umumiy
tomonlarini solishtirish, yoki taqqoslash, yoki qarama-qarshi qо‘yish uchun
qо‘llaniladi. Bu usul o’quvchilarda tizimli fikrlash, solishtirish, taqqoslash, tahlil
qilish kо‘nikmalarini rivojlantiradi.
Geografiya ta’limi jarayonida o’quvchilarning bilish faoliyatining bu tarzda
tashkil etilishi ularda ijodiy faoliyatni tarkib toptirishga xizmat qiladi. Dars
jarayonida o quvchilar tomonidan tushuncha va atamalarni mustahkam’
o zlashtirishga zamin tayyorlash muhim o rin tutadi, shu sababli har bir bob va
’ ’
mavzular mazmunidagi tushuncha va atamalarni Atamalar zanjiri tizimiga keltirishi
“ ”
kerak.
Atamalar zanjiri bu atamalar va ularning ta riflari bo lib, ulardan
“ ” ’ ’
o qituvchi o tgan mavzuni yakunlash, yangi o rganilgan mavzu yuzasidan
’ ’ ’
o quvchilar bilimlarini mustahkamlash maqsadida darsning bir qismida
’
foydalanganligi sababli, lokal texnologiyalari guruhiga kiritish maqsadga muvofiq
hisoblanadi.
Mazkur texnologiyadan ta lim tarbiya jarayonida foydalanishga bir necha usulda
’
yondashish mumkin: o quvchilar kichik guruhga ajratilib, guruh a zolaridan kichik
’ ’
konsul tant tayyorlanadi. Kichik konsul tant unga berilgan topshiriqdagi atamalar
’ ’
asosida guruhning a zolarini kartochka vositasida baholaydi. Bunda o quvchilar
’ ’
aytilgan atamalarning izohini aytishni yo ki izohga qarab atamani aniqlashi
’
mumkin. Har bir to g ri javob uchun kartochka berilganligi sababli, kartochkalar
’ ’
soni ularning to plagan balini belgilaydi.
’
Keyingisi, o quvchilar bob va mavzular mazmunidagi, tushuncha va atamalar
’
ro yhati beriladi. Ularning mazmuni va mohiyatiga ko ra, o zaro mantiqiy
’ ’ ’
bog langan zanjir klaster holiga keltirish talab etiladi, rivojlantirish imkonini beradi.
’

Atamalar zanjiri dan o tgan mavzuni yakunlash qismida foydalanilganda“ ” ’
o quvchilarning kichik guruh a zolaridan og zaki holda mazmuni va mohiyatiga
’ ’ ’
ko ra o zaro bog liq holda yangi atama qo shishi talab etiladi. Guruhning
’ ’ ’ ’
birinchi ishtirokchisi bitta atama bilan boshlagan o yin yakunida guruh a zolari
’ ’
soniga teng atamalar zanjiri vujudga keladi. Ikkinchi bosqichda mazkur atamalarga
ta rif berish va ularni izohlash talab etiladi.
’
1-topshiriq . Atamalar raqamini ularning ta rifi bilan juftlang.
’
1. Transport A Dengiz va daryo kemalari to xtab turadigan joy
‘
yoki port
2 Port B Транспорт – бу восита, харакатлантирувчи куч
3 Kabotaj S Ishlab chiqarish maqsadlari va texnologik jarayoni
nisbatan bir xil bo’lgan va yaxlit boshqariladigan
korxonalar guruhi.
4 Majmua D Mehnatda band aholining iqtisodiyot tarmoqlari
bo’yicha taqsimlanishi
5 Ishlab chiqarish E Dengiz va daroyo kemalari yuklarni portdan portga
tashish(ichki va tashqi kabotaj)
6 Tarmoqlar G Ishlab chiqarishni tashkillashning iqtisodiy
samaradorlikka qaratilgan muhim shakli.
7 Mehnat resursi I Ishlab chiqarish jarayoni o zaro bog langan
’ ’
korxonalarini bir-biriga yaqin joylashtirish-bir
shaharga yoki yonma-yon turgan shaharchalarga
qurish oqibatida vujudga keladi.
8 Sanoat tuguni k Moddiy ne mat ishlab chiqaradigan barcha ishlab
’
chiqarish korxonalari
Topshiriqning javobi: 1-B; 2-A; 3-E; 4-I; 5-S; 6-K; 7-G; 8-D.

Geografiya darslarida tezkor o’yinlar va o’yin mashqlaridan ham foydalanish
muhim o’rin tutadi. Geografik diktant o quvchilarning o zlashtirgan nazariy’ ’
bilimlarini yangi kutilmagan vaziyatlarda qo llashga imkon yaratib, o quvchilar
’ ’
bilimidagi tipik xatoliklarni aniqlash imkonini beradi. Shu sababli, barcha iqtisodiy-
ijtimoiy, tabiiy geografiya kurslarida o quvchilarning bilimini nazorat qilish va
’
baholashda geografik diktantlardan foydalanish tavsiya etiladi
Lokal darajadagi pedagogik texnologiyalar darsning muayyan qismida
o quvchilarning bilish faoliyatini faollashtirib, ta lim samaradorligini orttirishga
’ ’
xizmat qiladi. O`quvchilarning bu faoliyatga kirishi shi va muayyan ko`nikma va
malakalarni egallagandan so`ng, pedagogik texnologiyalarga asoslangan darslarni
o`tkazishi, ya`ni xususiy metodik darajada qo`llashi mumkin.
II.2
“ Jahon transporti mavzusini o qitishda foydalaniladigan xususiy ” ’
metodik darajadagi texnologiyalar .
Xususiy metodik darajada geografiya fanining barcha kurslarini o`qitish
jarayonining maqsadi va vazifalarini amalga oshirish maqsadida geografiya ta`limi
mazmunini o`quvchilar ongiga singdirishda foydalaniladigan o`qitish metodlari,
vositalari va shakllarining majmuasi tushuniladi.
Xususiy metodik darajada darsning barcha bosqichlari pedagogik texnologiya
talablari asosida tashkil etiladi. Bunda o`qituvchi o`rganila digan mavzuning ta`limiy,
tarbiyaviy va rivojlantiruvchi maqsadlaridan kelib chiqqan holda qaysi
texnologiyadan foydalanish, mazkur texnologiya asosida o`quvchilarning bilish
faoliyatini tashkil etishning o`ziga xos xususiyatlari, darsda o`quvchilarning bilishi
lozim bo`lgan o`quv topshiriq lari, o`quvchilarning o`zlashtirgan bilimini nazorat
qilish va baholash yo`llarini belgilashi lozim. Jahon iqtisodiy-ijtimoiy geografiyasini
o qitishda xususiy metodik darajadagi pedagogik texnologiyalardan didaktik o yin
’ ’

texnologiyalari, modulli ta lim texnologiyalari, hamkorlikdagi o qitish’ ’
texnologiyalaridan foydalanish tavsiya etiladi.
Geografiya ta`limi jarayonida didaktik o`yinli texnologiyalar didaktik o`yinli
dars shaklida qo`llaniladi. Ushbu darslarda o`quvchilarning bilim olish jarayonini
o`yin faoliyati bilan uyg unlashtiriladi. Didaktik o`yinli darslar orqali quyidagi
’
funktsiyalar amalga oshiriladi: Ta`lim-tarbiya berish; shaxsni rivojlantirish;
o`quvchilarni ijodiy faoliyatga yo`naltirish; bilimlarni nazorat va tahlil qilish; kasblar
bilan tanishtirish va kasbga yo`naltirish; o`quvchilarning muloqot va nutq
madaniyatini rivojlantirish. Dars jarayonida bu funktsiyalar majmua holda amalga
oshiriladi, lekin quyida o`rganiladigan didaktik o`yin turlarida qaysidir funktsiya
ustunlik qiladi. Masalan, konferentsiya darslarida o quvchini rivojlantirish ustunlik
’
qiladi, qolgan funktsiyalar unga ilova bo`ladi, o`yin mashqlarda bilimlarni nazorat va
tahlil qilish ustunlik qiladi, qolgan funktsiyalar uni to`ldiradi va h.k. Geografiya
o`qituvchisi didaktik o`yinli darslarni o`tkazishga qizg in tayyorgarlik ko`rishi va
’
uni o`tkazishda quyidagi didaktik talablarga amal qilishi maqsadga muvofiq:
Didaktik o`yinli darslar dasturda qayd etilgan mavzularning ta`limiy, tarbiyaviy va
rivojlantiruvchi maqsad va vazifalarni hal qilishga qaratilgan bo`lishi; jamiyatdagi
muhim muammolarga bag ishlanib, ular o`yin davomida hal qilinishi; odob-axloq
’
meyyoriga mos kelishi; o`yin tuzilishi mantiqiy ketma-ketlikda bo`lishi; darsda
didaktik printsiplarga amal qilinishi va eng kam vaqt sarflanishiga erishish.
Didaktik o`yinli darslarning muvaffaqiyati, avvalo o`quvchilarning mazkur
o`yinlarga puxta va qizg in tayyorgarlik ko`rishlariga, o`qituvchining mazkur
’
faoliyatni tashkil etish va mohirlik bilan boshqarishiga bog liq.
’
O`quvchilarning didaktik o`yinga tayyorgarlik ko`rish faoliyati quyidagilarni
o`z ichiga olishi: didaktik o`yin maqsadi, vazifasi, olib borilish tartibi, qoidalari bilan
tanishish; muammoli vaziyatni anglash; muammoli vaziyatdan chiqishning eng
samarali yo`llarini topish; har bir o`quvchi o`zi bajarishi lozim bo`lgan vazifalarni
anglashi, o`qituvchidan kerakli yo`riqnoma va ko`rsatmalar olish; o`zaro hamkorlik,
o`zaro yordam va o`zaro nazorat vujudga kelishi lozim.

Didaktik o`yinli darslarni o`quvchilarning bilim olish va o`yin faoliyatining
uyg unligiga ko`ra syujetli-rolli o`yinlar, ijodiy o`yinlar, ishbilarmonlar o`yini,’
konferentsiyalar, o`yin-mashqlarga ajratish mumkin. Didaktik o`yinli darslar ichida
konferentsiya darslari muhim o`rin tutadi. Konferentsiya darslari o`quvchilarning
bilish faoliyatini faollashtirishda, ilmiy dunyoqarashni kengaytirishda, ularni
qo`shimcha va mahalliy materiallar bilan tanishtirishda, ilmiy-ommabop adabiyotlar
bilan mustaqil ishlash ko`nikma va malakalarini rivojlantirishda muhim ahamiyat
kasb etadi. O`qituvchi konferentsiya darsini o`tishdan avval dars mavzusini, maqsadi
va vazifalarini aniq belgilab olib shu mavzuga oid qo`shimcha ilmiy, ilmiy-ommabop
adabiyotlarni ko`zdan kechiradi. Mazkur dars o`tkazishdan 10 kun oldin dars mavzusi
e`lon etilib, unga tayyorgarlik ko`rish uchun adabiyotlar tavsiya qilinadi. e`lon
qilingan didaktik o`yinli darsda olimlar rolini tanlash, mavzuni har tomonlama
“ ”
yoritish, har bir o`quvchining qiziqishi va qobiliyatiga yarasha ma`ruza tayyorlash
o`quvchilarning ihtiyorida bo`ladi. Darsga tayyorgarlik davrida o`qituvchi tomonidan
ijobiy rag batlantirishning ustunligi va muvaffaqiyatga yo`llovchi o`qituvchining
’
muloqot madaniyati, o`zaro yordami o`quvchilarning darsga qizg in tayyorgarlik
’
ko`rishning muhim omili sanaladi.
Ilmiy konferentsiya darsini quyidagicha o`tkazish tavsiya etiladi:
1. O`qituvchining kirish so`zi. Bunda o`qituvchi dars mavzusi, maqsadi va
vazifalari, tegishli rollarni bajaruvchi olimlar bilan tanishtiradi.
“ ”
2. Ilmiy ma`ruzalarni tinglash Olimlar mavzu yuzasidan tayyorlagan
“ ”
ma`ruzalarini ko`rgazmali qurollar asosida bayon etadilar.
3. Ma`ruzalar muhokamasi. Bunda Olimlar va sinfdagi boshqa o`quvchilar
“ ”
o`rtasida mavzu yuzasidan bahs, munozara o`tkaziladi.
4. Ilmiy konferentsiya yakuni. O`qituvchi mavzu yuzasidan eng muhim tushuncha
va g oyalarni ta`kidlab, yakunlaydi.
’
5. O`quvchilarni baholash. Darsda faol ishtirok etgan o`quvchilar rag batlantiriladi
’
va reyting tizimiga muvofiq baholanadi.
- Uyga vazifa berish.
- Darsni umumiy yakunlash.

Quyida “ Jahon transporti ” mavzusida o`tkaziladigan ilmiy konferentsiya darsining
loyihasi ni ko ’ rib chiqamiz .
Darsning mavzusi : Jahon transporti ni hududiy tashkil etish hamda joylashtirish
shakllari
Darsning ta ` limiy maqsadi : O ` quvchilarni Jahon transport tarmoqlari , jahon
xo ’ jaligidagi ahamiyati , ishlab chiqrishdagi roli , hududlar bo ’ yicha rivojlanish
darajasi bilan tanishtirish .
Darsning tarbiyaviy maqsadi : Jahon transport tarmoqlari va tugunlarining vujudga
kelishi , ularning iqtisodiyotdagi ahamiyati bilan tanishish orqali o ` quvchilarning
ilmiy dunyoqarashini kengaytirish , mavjud transport tarmoqlari mamlakatimizda
ilg ’ or texnologiya asosida rivojlanayotganligi bilan tanishtirish orqali o ` quvchilarni
milliy qadriyatlar ruhida tarbiyalash , ekologik tarbiya berish , kasbga yo ` llash .
Darsning rivojlantiruvchi maqsadi : O ` quvchilarning jahon transport tarmoqlari
haqidagi bilimlari , darslik ustida mustaqil ishlash , mantiqiy fikr yuritish
ko ` nikmalarini rivojlantirish .
Darsni jihozlash : Jahonning iqtisodiy kartasi , 9- sinf atlasi , kontur karta , proyektr
Darsda foydalaniladigan texnologiya : Didaktik o ` yin texnologiyasi ( konferentsiya )
Asosiy tushunchalar va tayanch bilimlar : Transport, temir yo’l transporti,
avtomobil transporti, quvur transportir, suv transporti, havo transporti, dengiz
transporti .
Darsning borishi :
I . Tashkiliy qism
II . O ` quvchilarni dars mavzusi , maqsadi va borishi bilan tanishtirish
O ` qituvchi ushbu darsni o ` tishdan bir hafta oldin o ` quvchilarni 5 ta guruhga ajratadi
va ularga tabiiy , iqtisodiy - ijtimoiy geografiya fanlari sohasida faoliyat ko ` rsatayotgan
“olimlar
” maqomini beradi .
III . Yangi mavzuni o ` rganish : O ` quvchilarning guruhi o ` qituvchining tavsiyasiga
binoan o ` z mutaxassisliklariga tegishli bo ` lgan quyidagi mavzulardan biri bo ` yicha
ma ` ruza tayyorlaydi .
1. Jahon transport tarmoqlari .

2. Jahon transport tarmoqlarini joylashtirish shakllari .
3. Jahon transport tarmoqlari infrastrukturasidan foydalanishi.
4. Ishlab chiqarish jarayoniga bevosita aloqador transport tarmoqlari ahamiyati.
5. Jahon transport tarmoqlarini ishlab chiqarishning iqtisodiy samaradorligini
oshirish yo`llari.
Har bir yo ` nalish bo ` yicha “ olimlar ” maqomini olgan o ` quvchilar o ` zlariga tegishli
mavzu bo ` yicha ko ` rgazmali qurollar asosida qo ` shimcha materiallardan foydalangan
holda ma ` ruza qiladilar . Ma ` ruzalar tugagach , o ` quvchilar o ` rtasida o ` quv bahsi va
munozara o ` tkaziladi .
Yangi mavzu bo ` yicha o ` quvchilarning bilimini nazorat qilish va baholash
darslikda berilgan savollar va test topshiriqlari orqali amalga oshiriladi .
IV . Darsni umumiy yakunlash .
V . Uyga vazifa berish .
Geografiya ta ` lim jarayonining muvaffaqiyati o ` qituvchining ilmiy - metodik
saviyasiga va pedagogik mahoratining yuqori darajada bo ` lishi , zamon bilan
hamnafasligi , o ` quvchilarning bilish faoliyatini faollashtirish va boshqarish
ko ` nikmalariga bog ’ liq bo ` ladi . Jahon iqtisodiy - ijtimoiy geografiyasini o ` qitishda ,
boshqa didaktik o ` yinlar bilan bir qatorda o ` yin mashqlardan o ` z o ` rinda va samarali
foydalanish maqsadga muvofiq . O ` yin mashqlar uchun televidenie va matbuot orqali
berib borilayotgan va o ` quvchi yoshlarning eng qiziq mashg ’ ulotiga aylangan
o ` yinlarni andoza qilib olish mumkin . Bular jumlasiga
“ Zakovat , ” “ Zinama - zina , ” “ Imkon
shou
” kabilarni kiritish mumkin . Mazkur o ` yinlarda o ` quvchilar avvalo o ` z kuchi va
bilimlarini sinab ko ` radilar va yana ularning aksariyati shu o ` yinlar ishtirokchisi
bo ` lishni orzu qiladilar .
Zamon bilan hamnafas ishlayotgan har bir o ` qituvchi o ` quvchilardagi bu istak va
orzularni amalga oshirish uchun ta ` lim jarayonida shunga o ` xshash o ` yinlarni o ` z
vaqtida o ` tkazishi o ` quvchilarning bilim olishga bo ` lgan qiziqishlarini orttirish va
bilish faoliyatini faollashtirishga zamin tayyorlaydi .
Quyida didaktik o ’ yinlarning ba ’ zilarini ko ’ rib chiqamiz .
“ Kim chaqqon ”
O ’ quvchilarni tez va xatosiz ravishda
“ K , ” ” O , ” “ T ” yoki bosh harflari bor bo ’ lgan transport

tarmoqlarini yozish topshiriladi . Masalan: temir yo’l, avtomobil, dengiz,havo va
quvur transport turlari va x.k. Belgilangan vaqt ichida kim ko’p transport turlari
nomini yozgan o’quvchi rag’batlantiriladi.
“ Xatoni tuzat ” mashqi . O ’ quvchilarga varaqda mavzuga doir qisqa matn beriladi .
Matnda bir nechta xatoliklar bor . O ’ quvchi shu xatolarni tuzatishi lozim . Bunday
mashqlar o ’ quvchilarni darslikda berilgan mavzularni diqqat bilan o ’ qishga ,
xotirasida saqlashga o ’ rgatadi .
“ Geografik lug ’ at
” mashqi . O ’ qituvchi doskaga bir harf yozadi . O ’ quvchilar
daftarlariga shu harf bilan boshlanuvchi atamalarni , mahsulot , kabotaj , kanal , port
nomlarini yozadilar .
“ Eslab qol
” mashqi . O ’ qituvchi 20-30 ob ’ ekt nomlarini aytadi . O ’ quvchilar
daftarlariga xotirada saqlanib qolgan nomlarni yozadilar .
Jahon iqtisodiy - ijtimoiy geografiyasini o ’ qitishda modulli ta ’ lim
texnologiyasidan foydalanish muhim ahamiyat kasb etadi . Modulli ta ` lim
texnologiyasi modullarga asoslanadi . Modul lotincha so ` zdan olingan bo ` lib ,
qism ( blok ) degan ma ` noni bildiradi . Dars jarayonida modulli ta ` lim
texnologiyalaridan foydalanishda o ’ tilyotgan mavzu mantiqiy tugallangan fikrli
qismlar , ya ` ni modullarga ajratiladi va har bir qismni o ` quvchilar mustaqil
o ` zlashtirishlari uchun o ` quv topshiriqlari tuziladi . Shu o`quv topshiriqlari asosida,
har bir modul yakunida savol-javob o`tkaziladi va xulosa chiqariladi.
Modulli ta`limning asosiy mohiyati, o`quvchilar modul dasturlari yordamida
mustaqil ishlashiga asoslangan o`quv-bilish faoliyati orqali belgilangan maqsadga
erishadilar. O rganilayotgan mavzuning ta`limiy, tarbiyaviy va rivoj
’ lan tiruv chi
maqsadidan kelib chiqadigan modul dasturining didaktik maqsadi, o`quvchi lar ning
dars davomida bajaradigan o`quv topshiriqlari, topshiriq lar ni bajarish bo`yicha
berilgan ko`rsatmalar, modul dasturini yakunlash qismini o`zida mujassam lash ti ra di.
O`quvchilar modul dasturi yordamida o`quv materialini mustaqil va ijodiy o`rganish
jarayoni mavzuni o`zlashtirish uchun belgilangan vaqt doirasida amalga oshirilishiga
erishishi lozim. Modul dasturini muvaffaqiyatli qo`llashning muhim sharti, unda
o`quvchilarning o`quv-bilish faoliyatining o`quv elementlarini to`g ri tanlashdir.
’

Chunki o`quvchilar modul dasturi bilan ishlaganda, aynan shu o`quv elementlarini
bajaradilar. Modul dasturlari o`qituvchilar tomonidan tuzilib, unda o`qitish
maqsadlari, mavzuni o`rganish bosqichlari, o`quvchilar tomonidan bajariladigan
o`quv topshiriqlari, o`quv faoliyati elementlari, o`quvchilar bilimini nazorat qilish
yo`llari ketma-ket yoziladi. O`qituvchi modul dasturlaridan avval individual tarzdagi
modul dasturlaridan qo`llab, o`quvchilarning o`quv materialarini mustaqil va ijodiy
o`zlashtirish ko`nikmalari shakllanganligiga ishonch hosil qilgandan so`ng, ikkita
o`quvchi hamkorlikda ishlashiga mo`ljallangan modul dasturlari, tegishli pedagogik
shart sharoitlar vujudga kelgandan so`ng, kichik guruhlarda ishlashga mo`ljallangan
modul dasturlaridan foydalanishi lozim. Kichik guruhlar uchun tuzilgan modul
dasturlaridan foydalanishda ikki xil yondashuv mavjud:
1. Musobaqa usuli. O`qituvchi o`quvchilarni teng sonli kichik guruhlarga ajratib,
modul dasturi vositasida mustaqil ishlarni tashkil etadi. Har bir modul yakunida
savol-javob, o`quv bahsi musobaqa tarzida o`tkaziladi. Guruhlar o`rtasida g oliblar’
aniqlanadi. Guruh a`zolari o`z faoliyatini hamkorlarining fikrini hisobga olgan holda
baholaydi.
2. Kichik konsul tantlar usuli. O`qituvchi o`quvchilarni teng sonli kichik
’
guruhlarga ajratib, modul dasturi vositasida mustaqil ishlarni tashkil etadi. Har bir
guruhga kichik konsul tantlar tayinlanadi. Kichik konsul tantlar guruh ishini
’ ’
boshqaradi, o`quvchilarning faoliyatini nazorat qiladi, tegishli hollarda yordam
uyushtiradi. Har bir modul yakunida savol-javob, o`quv bahsi o`tkaziladi. O`zaro
nazorat orqali o`quvchilar baholanadi.
Hamkorlikda o`qitish g oyasi turli mamlakatlardagi jumladan Amerikadagi
’
J.Xopkins universiteti professori R.Slavin , Minnesot universiteti professorlari
R.Jonson, D.Jonson , Kaliforniya universiteti professori J.Aronson , Isroildagi Tel -
’
Aviv universiteti professori Sh.Sharan tomonidan ishlab chiqilgan.
Amerika olimlari tomonidan ishlab chiqilgan hamkorlikda o`qitish asosan
o`quvchilarda DTS va fan dasturida qayd etilgan bilim, ko`nikma va malakalarni
shakllantirish,Isroil va Evropa olimlari tomonidan tavsiya etilgan hamkorlikda
o`qitish yuqorida qayd etilganlar bilan bir qatorda, ko`proq o`quvchilar tomonidan

o`quv materialini qayta ishlash, loyihalash faoliyatini rivojlantirish, o`quv bahsi va
munozaralar o`tkazishni nazarda tutadi. Mazkur g oyalar bir-birini to`ldiradi,’
didaktik jihatdan boyitadi va bir-birini taqozo etadi.
Hamkorlikda o`qitish texnologiyasi Buyuk Britaniya, Kanada, G arbiy
’
Germaniya, Avstraliya, Niderlandiya, Yaponiya, Isroil mamlakatlari ta`lim
muassasalarida keng qo`llanila boshlagan. Hamkorlikda o`qitishning asosiy g oyasi
’
o`quv topshiriqlarni nafaqat birgalikda bajarish, balki hamkorlikda o`qishni
o`rganishdir. Hamkorlikda o`qitish har bir o`quvchini kundalik qizg in aqliy
’
mehnatga, ijodiy va mustaqil fikr yuritishga o`rgatish, shaxs sifatida ongli
mustaqillikni tarbiyalash, har bir o`quvchida shaxsiy qadr-qimmat tuyg usini
’
vujudga keltirish, o`z kuchi va qobiliyatiga bo`lgan ishonchni mustahkamlash, tahsil
olishda ma`suliyat hissini shakllantirishni ko`zda tutadi. Hamkorlikda o`qitish
texnologiyasi har bir o`quvchining tahsil olishdagi muvaffaqiyati guruh
muvaffaqiyatiga olib kelishini anglagan holda muntazam va sidqidildan aqliy mehnat
qilishga, o`quv topshiriqlarini sifatli bajarishga, o`quv materialini puxta
o`zlashtirishiga, o`rtoqlariga hamkor bo`lib, o`zaro yordam uyushtirilishiga zamin
tayyorlaydi. Geografiya o`qituvchisi dars jarayonida hamkorlikda o`qitish
metodlaridan foydalanish maqsadida: Qanday mavzularni hamkorlikda o`qitish
metodlaridan foydalanib, o`rganish mumkinligini aniqlashi va mazkur darslarni
taqvim-rejada belgilashi, tanlangan mavzu bo`yicha o`quvchilarga tavsiya etiladigan
o`quv topshiriqlari va ularni bajarish yuzasidan ko`rsatmalarni tayyorlashi;
hamkorlikda o`qitish metodlaridan foydalanib, o`tiladigan dars turi, dars strukturasi
va borishini loyihalashi; o`tgan va yangi mavzular yuzasidan o`quvchilar bilimini
nazorat qilish uchun test topshiriqlarini tuzishi kerak.
Hamkorlikda o`qitish texnologiyasining bir nechta metodlari mavjud:
Komandada o`qitish metodi. Ushbu metodda o`quvchilar teng sonli ikkita komandaga
ajratiladi. Har ikkala komanda bir xil topshiriqni bajaradi. Komanda a`zolari o`quv
topshiriqlarini hamkorlikda bajarib, har bir o`quvchi mavzudan ko`zda tutilgan bilim,
ko`nikma va malakalarni o`zlashtirishiga e`tiborni qaratadi. O`quvchilar o`zining
dars davomida erishgan natijasi komandaga foyda keltirishini anglagan holda

ma`suliyatni his qilib, ko`proq izlanishga, bilim, ko`nikma va malakalarni puxta
o`zlashtirishga intiladi.
Darsning mavzu : Jahon transporti .
Darsning ta`limiy maqsadi : O`quvchilarni : Jahon transporti tarmoqlari, YM
hajmi bo yicha ulushi hamda mamlakat iqtisodiyotidagi ahamiyati bilan’
tanishtirish.
Darsning tarbiyaviy maqsadi : : Jahon transporti mavzusini tushuntirish
orqali o`quvchilarning ilmiy dunyoqarashini kengaytirish, ekologik, iqtisodiy,
ahloqiy tarbiya berish.
Darsning rivojlantiruvchi maqsadi : O`quvchilarning : Jahon transporti va
uning rivojlanishi, ishlab chiqarish bo yicha bilimlari, darslik ustida mustaqil
’
ishlash ko`nikmalari, nutq va muloqot madaniyatini rivojlantirish.
Darsni jihozlash : : Jahon iqtisodiy xaritasi, 9-sinf atlas va kontur kartasi,
proyektr, A3 qog oz, rangli qalamlar, marker va h.k.
’
Darsda foydalaniladigan texnologiya : Hamkorlikda o`qitish texnologiya si
(komandada o`qitish metodi)
Darsning borishi :
I.Tashkiliy qism
II.O`tgan mavzu yuzasidan o`quvchilarning o`zlashtirgan bilimlarini nazorat qilish
va baholash.
III.O`quvchilarni dars mavzusi, maqsadi, borishi bilan tanishtirish.
IV.Yangi mavzuni o`rganish:
a) o`quvchilarni komandaga ajratib bir necha kichik guruhlarni tashkil etish
hamda, har bir komanda a`zolari tomonidan belgilangan o`quv topshiriqlarini
mustaqil ravishda sifatli bajarilishiga erishish;
Topshiriqning didaktik maqsadi : : Jahon transporti tarmoqlar majmuasi,
mamlakatda joylashuv va rivojlanishini hamda ularning ahamiyatini o`rganish.
№ O ` quvchilar o ` zlashtirishi lozim bo ` lgan
materiallar yuzasidan o ` quv topshiriqlari Topshiriqni
bajarish bo ` yicha
ko ` rsatmalar Izoh
1.
2.
3. Darslikdagi matnni diqqat bilan o`qing va
quyidagi savollarga javob tayyorlang.
Jahon transporti salmogi nechchi foizni tashkil
qiladi?
Jahon transporti eng muhim tarmoqlarini
aniqlang.
Yozuvsiz xaritaga 10 ta Jahon halqaro
aeroportlarini belgilang. O`quvchilar
guruhi bilan
hamkorlikda
ishlang.
O`quvchilar bilan
o`tkaziladigan

4.
5.
6. T ransport deganda nimani tushunasiz?
Jahon transporti rivojlanishida qanday
o zgarishlar ro y berdi’ ’ ?
Darslikdagi matn oxirida berilgan savollarga javob
toping va topshiriqlarni bajaring. Topshiriq
asosida jadvalni to`ldiring. savol-javobda
faol ishtirok eting
O`zlashtirgan bilimlaringiz asosida, darslik va atlasdan foydalanib, quyidagi
jadvalni to`ldiring.
Jahon
transporti Halqaro yirik portlar Yirik temir yo l
’
vokzallari Halqaro yirik
ayroportlar
b) o`quv materialini yaxlit holda qayta ishlab chiqilishini amalga oshirish.
V . Yangi mavzu yuzasidan komandalar o ` rtasida savol - javob , o ` quv bahsi
uyushtirish .
VI . O ` quvchilar bilimini test savollari yordamida nazorat qilish va baholash .
VII . Yangi mavzuni qayta ishlash va yakunlash .
VIII . Uyga vazifa berish
Shu va shunga o’xshash shaklda, hamkorlikda o’qitishning zig-zag,
arra, kichik guruhlarda ijodiy izlanish metodlaridan foydalanib darsni
taskil etishning o’ziga xos xususiyati, maqsad va vazifalarining
umumiyligi, o`quvchilar ning tahsil olishdagi va muloqotdagi shaxsiy
ma`suliyatini taqozo etishi, shuningdek, muvaffaqiyat qozonishga bir xil
imkoniyatlarning mavjudligidir. Hamkorlikda o`qitish negizida musobaqa
emas, balki hamkorlikda aqliy mehnat qilib, tahsil olish jarayoni yotadi.

II.3 Dars jarayonida lokal va xususiy metodik darajadagi texnologiyalarni
uyg unlashtirish yo llari.’ ’
Uzliksiz ta lim tizimida tashkil etiladigan o qitish jarayoninig
’ ’
samaradorligini orttirish yuzasidan qabul qilingan me yyoriy hujjatlarda pedagogik
’
texnologiyalarning yuqoridagi keltirilgan texnologiyalar va axborot
texnologiyalaridan uyg un foydalanish muhim vazifa sifatida belgilangan. Quyida
’
biz bitiruv malakaviy ishimiz maqsadidan kelib chiqqan holda Jahon transporti
mavzusini lokal, xususiy metodik darajadagi texnologiyalar va axborot
texnologiyalarni uyg unlashtirib, darsni tashkil etishni hamda dars ishlanmasi
’
loyihalarini ko rib chiqamiz. Ma lumki,
’ ’ Jahon iqtisodiy-ijtimoiy geografiyasi fani
dastur bo yicha umumta lim maktablarining 9-sinflarida va oily o quv yurtining
’ ’ ’
geografiya o qitish metodikasi yo nalishi ishchi dasturlarida IV-V semestrlariga
’ ’
mo lljallangan. Maktabda 9-sinf geografiya darsligida
’ Jahon transporti tarmoqlar
bo yicha mavzusi 21-$ da 1-2- choraklarda o tiladi. Oliy o quv yurtining
’ ’ ’
geografiya o qitish metodikasi yo nalaishida “
’ ’ Jahon transporti” mavzusiga 2 soat
ma ruza, 2 soat amaliy mashg ulot va 4 soat mustaqil ish mashg ulotilari
’ ’ ’
ajratilgan. Berilayotgan dars ishlanmasini oliy o quv yurtida o tkaziladigan dars
’ ’
misolida berishni maqsadga muvofiq deb
JAHON TRANSPORTI
1. Mа’ruzаni olib borish texnologiyasi
Tаlаbаlаr soni …tа Vа qt - 2 soаt
Mаshg‘ulot shаkli Mа’ruzа - vizuаlizаsiya, аqliy h ujum, blis-sо‘rov,
tаqqoslаsh jаdvаligа аsoslаngаn mа’ruzа
Mа’ruzа rejаsi 1. Jahon transporti hаqidа tushunchа. Jahon
iqtisodiyotidа transport infrаstrukturа si ning roli vа
аhаmiyati
2. Jahon transport tarmoqlariga b а ho berish.
3. Jahon quruqlik transporti tarmoqlariga b а ho.
4. Jahon dengiz transporti tarmoqlariga b а ho berish.
О‘quv mаshg‘ulotining mаqsаdi Jahon transport infrаstrukturа tаrmoqlаri hаqidа

umumiy tаsаvvurni hosil qilish.
Pedаgogik vаzifаlаr: О‘quv fаoliyati nаtijаlаri:
Infrаstrukturа tushunchаsining
mаzmuni yoritilаdi; Infrаstrukturа tushunchаsining mаzmunini
tushintirib berа olаdilаr;
Jahon iqtisodiyotidа transport
infrаstrukturа si ning roli vа аhаmiyatini
tushuntirish; Jahon iqtisodiyotidа transport infrаstrukturа si ning roli
vа аhаmiyati hаqidа tаsаvvurgа egа bо‘lаdilаr;
Transport i nfrаstrukturа si
tаrmoqlаri bilаn tаnishtirish; Transport i nfrаstrukturа tаrmoqlаri bо‘yichа
mа’lumot berаdilаr;
1. О‘qitish usullаri Mа’ruzа - vizuаlizаsiya, аqliy xujum, blis-sо‘rov,
tаqqoslаsh jаdvаli.
2. О‘qitish
vositаlаri Kо‘rgаzmа mаteriаllаr, аxborot tа’minoti, geogrаfik
xаritа, slаydlаr.
3. О‘qitish
shаkllаri Frontаl, guru hlаrdа ishlаsh, jаmoаviy
4. О‘qitish shаroiti Texnik vositаlаr bilаn tа’minlаngаn о‘quv xonа.
5. Monitoring vа
bаxolаsh Og‘zаki nаzorаt: diqqаtni jаlb qiluvchi sаvollаr, jаdvаlni
tо‘ldirish
Mа’ruzаning texnologik xаritаsi
Ish jаrаyoni
bosqichlаri
vаqti Fаoliyatning mаzmuni
о‘qituvchi tаlаbа
1 bosqich.
О‘quv
mаshg‘ulotigа
kirish
(10 dаqiqа) 1.1. О‘quv dаrsining mаvzusi, mаqsаdi,
rejаlаshtrilgаn nаtijаsi vа uni о‘tkаzish
rejаsini аytаdi 1.1. Diqqаt bilаn
tinglаydilаr, yozib
olаdilаr
2 bosqich.
Аxborot
bosqichi
(60 dаqiqа) 2.1. Mаvzu bо‘yichа tushunchаlаrgа tа’rif
berishni tаklif qilаdi
2.2. Rejа sаvollаri bо‘yichа mа’ruzа
mаteriаllаrini gаpirib berаdi, vizuаl
mаteriаllаrdаn foydаlаnаdi (1-ilovа).
2.3.Diqqаtni jаlb qiluvchi sаvollаr berаdi
(2 – ilovа)
2.4. Juftliklаrgа аjrаlish vа 5 minut
dаvomidа « Jahon transporti xizmat
k о‘rsаtishning аhаmiyati nimаlаrdаn 2.1.Tinglаydilаr
2.2. Yozib olаdilаr
2.3.Sаvollаrgа jаvob

iborаt?» tаqqoslаsh jаdvаlini tuzish uchun
(3- ilovа) аqliy xujum о‘tkаzishni
topshirаdi. Doskаgа jаdvаlni chizаdi vа uni
tаlаbаlаr yordаmidа tо‘ldirаdi.
Mаvzuni аsosiy jixаtlаrigа e’tiborni
qаrаtаdi vа ulаrni yozib olishni tаklif
qilа di . berаdi
2.4. Juftliklаrdа
ishlаydilаr.
Yozib olаdilаr
3 bosqich.
Yakunlovchi
bosqich (10
dаqiqа) 3.1. О‘zlаshtirish dаrаjаsini sinаsh uchun
sаvol berаdi. Blis–sо‘rov texnikаsidаn
foydаlаnаdi (4- ilovа, jadvallar ).
3.2. (4). Must а qil ishl а sh uchun uyg а
v а zif а ber а di. (5 – ilov а ) Tingl а ydi
Must а qil ishl а sh uchun
topshiriqni yozib ol а di

1–ilov а
2 - ilova
« Blis-sо‘rov» sаvollаrgа jаvob bering, jаdvаl sо‘rov vаqtidа tо‘ldirilаdi.
№ Sаvollаr Jаvoblаr
1. Aholani transportga bо‘lgаn extiyoj degаndа nimа
tushunаsiz?
2. Transport xizmаtlаr о‘z ichigа nimаlаrni olаdi?
3. Transport xizmаt kо‘rsаtishdа rаqobаt muhitini
yarаtish jаrаyonini аytib bering ?Bilimlarni faollashtiruvchi savollar:
Transport nima? Uning iqtisodiy taraqqiyotidagi ahamiyati.
Transport i nfrastrukturasi turlari va ularning elementlari.
Jahon va О ‘zbekiston Respublikasi transport tarmoqlariga baho
bering?

Mаmlаkаt trаnsportining аsosiy kо‘rsаtkichlаri
№ Trаnsport yo’llаri 1997 yil 2002 yil 2008 yil
1 Jаmi temir yo’llаr (ming km) 5,9 6,4 6,0
2 Shu juml а d а n, umumfoyd а l а ni-l а dig а n
temir yo’ll а r (ming km) 3,5 4,0 4,2
3 Qаttiq qoplаmаli аvtomobil yo’llаri 75,2 74,9 49,1
4 Trаmvаy yo’llаri (km) 138,2 116,6 114,2
5 Trolleybus yo’llаri (km) 369,7 406,5 220,6
6 Metropoliten yo’llаri (km) 29,5 36,1 36,1
7 Mаgistrаl quvurlаr (ming km) 12,9 13,2 13,4
Mаmlаkаtdа tаshilаdigаn yuklаrning trаnsport vositаlаridаgi tаqsimoti (million tonnа)2,8
15,5
3,1
1,9
5 5,9 0,32
20,3
9,4 0,8
T os h k o’ mi r Neft y u k l ari
R an gl i ru da v a ol t i n gu gu rt x om as h y osi Qora met al l ar
K i m y ov i y v a m i n eral o’ g’ i t l ar S em en t
Y og’ oc h - t ax t a Qu ri l i sh mat eri al l ari
Don v a y an ch i l gan m ah s u l ot l ar P ax t a t ol asi

Umumfoydаlаnilаdigаn trаnsport turlаri bо‘yichа yo’lovchilаr jо‘nаtish
(million kishi)1,5 0,8 1,4
70,5
136 140
14,3
49,4
113,1
47
80
119
11,5 15 14,2
T emir yo’ l transporti T ramvay transporti T ralleybus Metropolitentransporti Havo transporti
1997 yi l 2002 yil 2008 yi l
Mustаqil ishlаsh uchun test sаvollаri
1.AQShning asosiy avtomobilsozlik shtatini belgilang.
A . Pensil vaniya B
’ . Kaliforniya C. Arizona D. Michigan
2..AQSh ning qaysi shahri avtomobilsozlik sanoati va poytaxti hisoblanadi.
A .Chikago B. Los Anjelis
– C. Detroyt D .Kilevlind
3.Yaponiyaning asosiy avtomobilsozlik markazini belgilang.
A. Tokiyo B. Osaka C. Nagoya D. Iyokagama
4.O zbekistonda qaerda avatomobil korxonasi bor.
’
A.Toshkent B. Samarqand C.Andijon D. Asak a

Uygа vаzifа .
Quyidа berilgаn mustаqil о‘zlаshtirish uchun mаvzulаr bо‘yichа mustaqil ish
yozing
Jahon transport tizimi.
Zamonaviy transport infrastrukturasi.
Yozuvsiz xaritaga jahon tranaporti xaritasini ishlash .

2. Аmаliy mаshg‘ulotni о‘qitish texnologiyasi
Tаlаbаlаr
soni : Vаqti : 2 soаt.
О‘quv mаshg‘ulotining
shаkli Suxbаt, kichik guruxlаrgа bо‘linib ishlаsh usuli;
texnikа: dаvrа suxbаtigа аsoslаngаn аmаliy mаshg‘ulot
Аmаliy mаshg‘ulot rejаsi 1. Jahon transporti i nfr а struktur а si ning jahon iqtisodiyotd а gi
roli .
2. Tr а nsport tarmoqlari .
3. Shaharlar transporti infrastrukturasi .
О‘ quv m а shg ‘ ulotining m а qs а di : Jahon va О‘ zbekiston iqtisodiyotid а transport
infr а struktur а si ning roli v а uni rivojl а ntirish y о‘ ll а ri h а qid а umumiy t а s а vvurl а rni
must а hk а ml а sh v а chuqurl а shtirish .
Pedogogik vаzifа:
Mаvzu bо‘yichа
bilimlаrni kengаytirish vа
chuqurlаshtirish;

Bilimlаrni
tаqqoslаnishni,
umumlаshtrishni, tаhlilni
tizimlаshtirish kо‘nikmаsini
hosil qilish;

О‘z fikrini
shаkllаntirish vа bildirish
jаrаyonini tаshkil qilish;

Kommunikаsiya,
guruhdа ishlаsh
kо‘nikmаlаrini rivojlаntirish. О‘quv fаoliyatining nаtijаsi :
Tаlаbа bаjаrishi lozim:
 Quyidаgi tushunchаlаrgа tа’rif berаdilаr: transport
infrаstrukturа, quvur transporti , dengiz va daryo
transporti , kabotaj , tranvay , havotransporti kabilarga
tushunchа berish;
 Ushbu fаnni о‘rgаnish mаqsаdlаrini, аmаliy
аhаmiyatini vа mohiyatini ochib berаdilаr;
 Jahon transporti i nfrаstrukturа si ning iqtisodiyotdаgi
roli hаqidа аytib berа olаdilаr;
 Trаnsport turlаrigа tаrif berаdilаr;
 Z аmonаviy transport tarmoqlari ta ’ rif berа olаdilаr.
О‘qitish usullаri vа
texnikа Suxbаt, kichik guruxlаrgа bо‘linib ishlаsh usuli;
texnikа: dаvrа suxbаti.
О‘qitish vositаlаri Dаrslik, аmаliy topshiriqlаr,jаdvаllаr vа xаritа.
О‘qitish shаkli Guruxlаrdа ishlаsh
О‘qitish shаrt-shаroitlаri Guruxlаrdа ishlаshgа mо‘ljаllаngаn о‘quv xonа.
Monitoring vа bаxolаsh Og‘zаki nаzorаt: sаvol-jаvobli sо‘rov, о‘quv topshiriqlаr.

Аmаliy mаshg‘ulotning texnologik xаritаsi
Ish jаrаyonlаri
Vаqti Fаoliyatning mаzmuni
о‘qituvchi Tаlаbа
1 bosqich.
О‘quv
mаshg‘ulotigа
kirish
(10 dаqiqа) 1.1. О‘quv mаshg‘ulotining mаvzusini,
mаqsаdini vа uni о‘tkаzish tаrtibini e’lon
qilаdi. Diqqаt bilаn tinglаydilаr
vа yozib oldаdilаr.
2 bosqich.
Bilimlаrni
fаollаsh - tirish
(55 dаqiqа) 2.1. Mаvzu bо‘yichа аsosiy tushunchаlаrgа
tа’rif berishni tаklif etаdi vа shu аsosdа blis
- sо‘rov о‘tkаzаdi (1- ilovа)
2.2. Ish guruxlаrdа juftliklаrdа о‘quv
vаzifаlаri bаjаrilgаnidаn sо‘ng
« Transportni asosiy funksiyalari » bilаn
tаnishtirаdi (2 – ilovа). Guruxlаrdа ishlаsh
qoidаlаrini eslаtаdi 2.1. “ Jahon transporti
i nfrаstrukturаgа»gа oid
tushunchаlаrgа tа’rif
berаdi.
2.2. Tinglаydilаr, sаvol
berаdilаr.
3 bosqich.
Guruxlаrdа
juftliklаrdа
ishlаsh
(15 dаqiqа) 3.1. Tаlаbаlаrni guruxlаrdаО‘ juftliklаrgа
аjrаtаdi. Dаvrа suxbаtidа muxokаmа qilish
uchun sаvollаr vа vаzifаlаr tаrqаtilаdi vа
guruxlаrdа juftliklаrgа tаqsimlаydi (3 –
ilovа). Vаzifаni bаjаrishdа qо‘shimchа
mаteriаllаrdаn foydаlаnish mumkin
emаslignni tushintirаdi. Nаtijаlаrni
bаxolаsh vаroglаrini tаrqаtаdi
3.2. Guruxlаrdа ish boshlаngаnidаn e’lon
qilаdi, mаslаxаtlаr berаdi 3.1. О‘quv vаzifаsi,
yо‘riqnomа vа nаtijаlаr
kаrtochkаsi bilаn
tаnishаdilаr.
3.2. Vаzifаni bаjаrаdilаr,
tаqdimot vаroglаrini
rаsmiylаshtirаdilаr
3 – ilovа
Blis – sо‘rov sаvollаri :
1. Аxolini transportga bо‘lgаn extiyojini qondirish dаrаjаsi qаndаy аmаlgа
oshаdi?
2. Transport xizmаtlаr nimа vа ulаrni tаshkil etish xususiyatlаri qаndаy kechаdi?
3. Yo’lovchilarga transport xizmаti kо‘rsаtishdа shahar transportini rolini аytib
bering.

4 -ilova
Trаnsportning аsosiy funksiyalаri
Transport
Iqtisodiyot tarmog‘i Infratuzilma
Yuk tashish Aholi va aholiga xizmat
ko‘rsatish sohalarining
joylashuvi
Yo‘lovchi tashish Sanoat korxonalarining
hududiy tashkil etilishi
joylashuvi
Xalqaro transport-iqtisodiy
aloqalar Qishloq xo‘jaligining
joylashuvi va ixtisoslashuvi
Hududiy ishlab chiqarish majmuasining tarkibi
qismi

Транспорт географиясига таъсир этувчи омиллар ва унинг иқтисодий -
ижтимоий соҳалар билан алоқадорлиги
Транспо рт географи яси
Геогра фик ўрин Хўжа лик та рмоқл а рини нг жойла штириш
Хўжа лик ихтисосла шув и
Иқтисод ий ра йонла штири ш
Та шқи иқтисод ий а л оқа лар
Аҳол и жойла шувиша ҳа р а гл омера цияла р и
Аҳол игахизма т кўрса тиш соҳа ла ри
Геосиёсий ва зият
Рекреа ция ва туризм
Геоэкологик ва зият
Та биий ресурсл а рдан фойда ла ниш
Иқлим ва сувла р
Ер усти тузилиши

5-ilova

Dars “Zinama-zina o`yini” qoidasiga binoan 2-bosqichda o`tkaziladi.
1. Bosqich. O`quvchilarning o`quv fani bo`yicha tushuncha, g oyalar va’
atamalar ni o`zlashtirish darajasini aniqlash. Buning uchun o`qituvchi darslikda
berilgan atamalar izohidan foydalanib, 3 xil variantda 30 tadan atamalar
majmuasini tuzadi. Atamalar yonida uning izohi bo`lishi shart. O`qituvchi bu
bosqichda o`quvchilarni teng sonli 6 kishidan iborat kichik guruhlarni tashkil etadi.
Har bir guruh Atamalar varag ining variantini tanlab oladi. Quyida shunday
“ ” ’
Atamalar varag i dan namuna keltiramiz:
“ ’ ”
1-bosqich uchun savollar to`plami :
- Asosan ishlab chiqarish vositalari ishlab chiqaradigan tarmoqlardan iboratdir,
ya ni unda me
’ h nat qurollari (mashinalar, jihozlar va h.k.) va mehnat predmetlari (xom
ashyo, yoqilg i va h.k.) ishlab chiqariladi.( javob:Og ir sanoat)
‘ ‘
- Bir yoki bir necha sanoat tarmoqlari tо‘plangan shahar yoki shaharchalardir (javob:
Sanoat markazi) Bilimlarni faollashtiruvchi savollar :
1. Quruqlik transportining rivojlanishidagi mintaqaviy tafovvutlarni
aniqlang .
2. Аvtomobil transportining rivojlanishi qanday оmillarga bog’liq?
3. Quvur transportining jahon iqtisodiyotida tutgan o’rnini ,baholash
аsоsida uning o’ziga xos хususiyatlarini ko’rsatib bering ?

- Iste’molchilarni elektr energiyasi bilan ta’minlashda qatnashadigan va bir-biri bilan
elektr liniyalari bilan bog‘langan yirik elektr stansiyalar birlashmasi (javob: Energiya
tizimi). va x.k.
Kichik guruhdagi 6 o`quvchining bittasi kichik konsul tant vazifasini“ ’ ”
bajaradi. U o`quvchilarga variantdagi savollarni ketma-ket berib, ularning javobini
atamalar izohi bo`yicha nazorat qiladi. Javob to`g ri bo`lgan holda ularga
’
avvaldan tayyorlanib, qo`yilgan kartochkalarni berib boradi. Shunday qilib har bir
o`quvchi savollarga galma-gal javob berib, bu bosqichda 6 ball to`plash imkoniyati
bo`ladi. O`quvchilarning to`plagan bali ulardagi kartochkalar soniga qarab
aniqlanadi. Shundan so`ng, o`yinning ikkinchi bosqichi boshlanadi. II
–
bosqichda o`qituvchi o`quvchilarni to`plagan ballariga muvofiq qayta guruhlaydi.
O`qituvchi bu bosqich uchun alohida topshiriqlar tuzadi: II bosqich savollari:
–
1 ball to`plagan o`quvchilar guruhi savollari
Og ir va yengil sanoat tarmoqlarini klasterda ifodalang.
’
1 ball to`plagan o`quvchilar guruhi savollari:
O zbekistondagi yirik kimyo zavodlari ro yxatini tuzing.
’ ’
1 ball to`plagan o`quvchilar guruhi savollari:
O zbekiston sanoati va uning rivojlanishiga ta sir etuvchi omillar?
’ ’
O`quvchilar bu topshiriqlarni bajarib bo`lganlaridan so`ng, o`zaro savol-javob
o`tkazadilar. Har bir guruh o`z topshiriqlarini ko`rgazmali vositalar yordamida
bayon etadi. Topshiriqni mukammal bajargan kichik guruhlar rag batlantiriladi va
’
g oliblar aniqlanadi. O`qituvchi o`quvchilar javobidagi kamchiliklarni aniqlaydi
’
va unga barham beradi, so`ngra darsni keyingi o yin turi bilan davom ettiradi.
’
Aqliy hujum quyidagi bosqich asosida tashkil etiladi:
“ ”
I bosqich. Psixologik jihatdan bir-biriga yaqin bo`lgan o`quvchi
– lardan teng
sonli kichik guruhlarni shakllantirish.
II bosqich. Kichik guruhlarga muammoli savollardan iborat bo`lgan o`quv
–
topshiriqlarini tarqatish va ularni topshi riq ning didaktik maqsadi bilan tanishtirish.
III bosqich. O`quvchilarning bilish faoliyatini o`quv muammolarini hal etishga
–
yo`naltirish.

IV bosqich. O`quvchilarning muammoli vaziyatlarni hal etish bo`yicha–
axborot la ri ni tinglash.
V bosqich. Kichik guruhlar o`rtasida o`quv bahsi va munozara o`tkazish
–
VI bosqich. Umumiy xulosa yasash. Aqliy hujum da o`quvchilar avval
– “ ”
o`zlashtirgan bilimlarini yangi vaziyatlarda qo`llab, bilimlarini kengaytiradi,
chuqurlashtiradi, aqliy faoliyat usullarini egallaydi. O`qituvchi o`quvchilarni teng
sonli guruhlarga ajratgandan so ng, har bir guruh sardorini belgilaydi.
’
O`quvchilarning faoliyatini bilishga yo`naltiruvchi bir nechta muammoli savollar
yozilgan quyidagi kartochkalarga qaratadi:
1. Yangi, yuqori texnologiyaga ega bo lgan transpotr tarmoqlarini qanday
’
izohlash mumkin?
2. Transport tarmoqlarini rivojlantirish qaysi mezonlarga asoslanadi?
3. Respublikada transport tarmoqlarini rivojlantirish muammosining vujudga
kelishiga sababi nimada?
Guruhdagi o`quvchilar shu savollar yuzasidan maslahatla shib, o`z fikrlarini
umumlashtiradi. Har bir guruh sardori guruh fikrini bayon etadi.
O`qituvchi guruhlar bayon etgan fikrlarni umumlashtirish dars yakunida
amalga oshirilishini e`lon qiladi va navbatdagi muammoli savollar yozilgan
kartochkalarni tarqatadi:
1. Jahon transporti tarmoqlari turi ? Javobingizni izohlang.
O`quvchilar guruhi bu savollarga javob topgandan so`ng, o`qituvchi o`quvchilarga
avval o`zlashtirgan bilimlari va darslikdan foydalanib quyidagi jadvalni to`ldirish
va izohlashni topshiradi.
t/r T ransporti
turi Ishga tushirilgan
yili Portlar soni Joylashgan
hududi Port yoki
vagzal turi
1
2
3
O ` quvchilar jadvalni to ` ldirib , javoblarini izohlagan laridan so ` ng , o ` qituvchi
o ` quvchilarning diqqatiga quyidagi savollarni havola etadi :

O ’ rta asrlarda Jahon transporti rivojlanishi qanday bo ’ lgan edi ? 2. XX asr
boshlarida Jahon transporti qaysi tarmoqlari rivojlangan edi? O`quvchilar
javoblaridan so`ng, o`qituvchi darsni umumiy yakunlaydi. O`quv baxsi va
munozaralarda faol ishtirok etgan talabalar rag batlantiriladi va reyting tizimiga’
muvofiq baholanadi.
VI. Uyga vazifa berish.
VII.Darsni umumiy yakunlash.
Endi pedagogik amaliyot jarayonida Qarshi shahri 14-umumta lim
’
maktabining 9- A , V sinflarida Jahon transporti” mavzusini lokal va xususiy
“ ”“ ” “
metodik darajalarining uyg’unlashtirilgan pedagogik texnologiyalardan foydalanib,
o’tkazilgan bir soatlik dars ishlanmasini ko’rib chiqamiz.
№ 21 - dars
Mavzu: Jahon transporti
Darsning maqsadi:
a) ta’limiy maqsad: O quvchilarda jahon transporti, temir yo l transporti,
’ ’
avtomobil transporti, quvur va suv transporti elektron transport haqidagi bilim va
tasavvurlarni shakllantirishda davom etish; jahon transporti majmuasi haqidagi
bilimlarni eslatish va xalq xo jalikdagi ahamiyati haqidagi bilim, ko nikma va
‘ ‘
malakalarini shakllantirish, yangi geografik atamalar bilan tanishtirish;
b) tarbiyaviy maqsad: O quvchilarni o z maqsadiga erishish ruhida tarbiyalash;
’ ’
bir-birlariga o zaro hurmat, jamoa bo lib ishlash, o zaro yordam va berilgan
’ ’ ’
vazifani bajarishda ma suliyat sezish, ko nikmalarini tarkib toptirish.
’ ’
c) rivojlantiruvchi maqsad: O quvchilarni mustaqil ishlash, ijodiy izlanish
’
orqali bilim olishga, xotirani mustahkamlashga, tez fikrlash, fikrni aniq ifodalashga
o rgatish, nutq madaniyatini o stirish.
’ ’
Darsning jihozi: Jahon iqtisodiy-ijtimoiy geografiyasi darsligi, 9 -sinf o quv
‘
atlasi, Jahon siyosiy kartasi , rangli va oq-qora rasmlar, Meglev poezdlari nomli
“ ” “ ”
slaydlar.
Texnik vositalar:
Kompyuter, videoikkilik, slaydlar.

Dars tipi: Aralash.
Dars turi: Noan anaviy.’
Dars metodlari: Aqliy hujum , Kichik guruhlarda ishlash , Loyiha
“ ” “ ” “
texnologiyasi .
”
Dars rejasi:
1.Jahon transport tarmoqlari.
2.Quruqlik transporti.
3.Biz bilgan bilimlar.
4. Meglev poezdlari slaydini tomosha qilish.
“ ”
5.Yangi dars bayoni
6. Guruhlar taqdimoti.
7. Jahon siyosiy kartasi orqali bilimlarni sinash
“ ”
8. Jahon transporti tarmoqlari sandiqchasi
“ ”
9.Mavzuni mustahkamlash.
10. O`quvchilarni baholash
11. Uyga vazifa
Darsning tashkil etilishi:
O`quvchilar tanlagan emblemalari orqali guruhlarga bo`linib, stollarga
o`tirishadi.
I-guruh. Meglev .
II-guruh. Shevrolet .
III-guruh. Mersides .
IV-guruh. Toyota .
Tashkiliy qismdan so`ng o`quvchilar bilan birgalikda guruhlarda ishlash uchun
amal qilinishi lozim bo`lgan qoidalar ishlab chiqiladi.
1. Intizom. 2. Faollik. 3. Vaqtga rioya qilish. 4. Asosli va mantiqli fikr bildirish.
5. Fikrni takrorlamaslik. 6. O`zaro hurmat. 7. O`ng qo`l qoidasi. 8. To`g`ri javob
uchun rag`bat.
Darsda barcha shartlar bo`yicha har bir guruh a zolari javoblari O zbekiston
’ ‘
davlati bayrog i maketlari bilan rag`batlantirib boriladi.
‘

Har bir guruhga uchtadan tezkor savollar beriladi:
I-guruh. Meglev . .
1. Transpotning muhim jihani yuklarni manzilninig o ziga -...................yetkazib– ’
berishdir ? (eshikdan-eshikgacha)
2. Avtomobillar yo llarini umumiy uzunligi? (24,5 mln.km.)
’
3. Jahonda qancha avtomobillar bor ? (600 mln.dan ziyod)
II-guruh. Shevrolet .
4. Jahonda neft-gaz .................transportida tashiladi? (quvur)
5. Jahon transportida fan texnika taraqqiyotidan ........... foydalanilgan. (yaxshi)
–
6. Jahon neft va gaz quvurlarini umumiy uzunligi.......dan iborat? (1,5 mln.km.)
III-guruh. Mersides .
7. Dengiz bug ozlari orasida eng yirigi ..............bug ozidir? (La-Mansh )
’ ’
8. Mamlakatimizdagi ...........transporti yaxshi rivojlanmagan? (Daryo)
9.Har yili xalqaro yuklarninig 4/5 qismi ......transportida tashiladi ? (Dengiz)
IV-guruh. Toyota .
10. Mamlakatimizda birinchi temir yo l qachon qurlgan ? (1890-yilda)
’
11.Havo transportida tashilayotgan yuk va yo lovchilarninig ...i ichki va ...i
’
halqaro aloqalarga to g ri keladi ? (45 % va 55% i)
’ ’
12. ............ bug ozi 200 tagacha kema o tkazadi? (Gibraltar)
’ ’
Yangi mavzu bayoni
Jahon tr ansport tarmog i. Uning hududiy
’
joylashuv xususiyatlari.
Tayanch tusunchalar: Transport, aloqa, xalqaro va ichki transport yo llari,
‘
jahon transport tizimi.
Transport tarmog i xalq xo jaligida alohida ahamiyatga egadir. Ilmiy
’ ‘
adabiyotlarda transport moddiy ishlab chiqarish sohasining uchinchi muhim
tarmog’i, aloqa tizimi bilan birgalikda xalq xo‘jaligining “qon tomiri” sifatida
tavsiflanadi. Shu bilan birga transport sohasi biron moddiy mahsulot ishlab

chiqarish bilan shug’ullanmaydi. Binobarin bu soha nеga moddiy ishlab chiaqrish
tarmoqlari qatoriga kiritilishi kеrak dеgan haqli savol tug’iladi. Albatta transport
tarmog’ini nomoddiy ishlab chiqarish sohalari qatorida xizmat ko‘rsatish tarmog’i
sifatida tavsiflash maqsadga muvofiqdеk tuyuladi. Lеkin, bizga ma’lumki,
transport gеografik mеhnat taqsimotining asosidir. Ularni tashish hajmi va tizimi
iqtisodiyotning tizimi va rivojlanish darajasini, yuk tashish va transport to‘ri
gеografiyasi esa ishlab chiqarish kuchlarining joylashuvini bеlgilaydi. Transport va
aloqa tarmoqlarining taraqqiy etishi ilm – fanning rivojlanishi va tеxnika
takomillashuvi bilan chambarchas bog’liqdir. Qadimgi va o‘rta asrlarda xalqaro va
mintaqaviy transport aloqalari karvon yo‘llarining faoliyati bilan bеlgilanadi.
Transport vositalari quruqlikda otlar, tuyalar hamda aravalar bo‘lgan. Buyuk
gеografik kashfiyotlar dеngiz transportining ahamiyatini nihoyatda oshirib
yubordi. Sanoatning yuksalishi va xalqaro munosabatlarda savdo-sotiqning muhim
o‘ringa chiqishi, XVIII-XIX asrlarda turli mintaqalarning ishlab chiqarish
ixtisoslashuvi, ular o rtasidagi mahsulot ayirboshlash va sotishning faollashtirdi.‘
Shu bilan bir qatorda bu jarayon arzon xom-ashyo va ishchi kuchiga ehtiyoj
tug dirdi. Natijada mintaqalar va davlatlar o rtasida nafaqat tayyor mahsulot,
’ ‘
balki xom-ashyo va mеhnat rеsurslarining almashinuvi ham kuchaya boshladi. Bu
holat transportning taraqqiy etishiga sabab bo‘ladi. Shunday qilib, XVIII asr oxiri
va XIX asr boshida avtomobil va tеmir yo‘l, XIX asr oxirida quvur, XX asr
boshida havo transporti shakllandi va rivojlandi.
Transport turlarining shakllanishi davomida tеxnik imkoniyatlarni oshirish
ustida ham tinmay ish olib borildi. Bu jarayon fandagi yutuqlardan samarali
foydalanish natijasidir. Bug’ dvigatеlining ixtiro qilinishi dеngiz va daryolarda
еlkanli kеmalar o‘rniga bug’ bilan ishlaydigan, oldiniga g’ildirakli, kеyinchalik
parrakli, so‘ngra dizеl dvigatеlli paroxodlarning qo‘llanilishiga olib kеldi. 1789
yilda ixtiro qilingan bug’ bilan yuradigan arava o‘rniga gaz, so‘ngra bеnzin bilan
ishlaydigan ichki yonuv dvigatеliga ega avtomobillar ixtiro qilindi. Tеmir yo‘llarda
parovozlar o‘rniga dizеl dvigatеlli tеplovozlar, elеktrovozlar kirib kеldi, turbinali
samolyotlar turborеaktiv dvigatеlli samolyotlar bilan almashdi.

Xalqaro va ichki transport yo‘llarining rivojlanishi dunyo siyosiy, iqtisodiy
va ijtimoiy o‘zgarishlari bilan mushtarakdir. Miloddan oldingi II asrda shakllangan
Buyuk Ipak yo‘li Buyuk gеografik kashfiyotlar davriga qadar eng yirik va muhim
yo‘nalish bo‘lib kеlgan. Hindistonga dеngiz yo‘lining ochilishi va Amеrikaning
kashf etilishi bilan bir qatorda Yer shari aylanasi bo‘ylab sayohatlar dеngiz
yo‘llarining ahamiyatini oshirib, quruqlik yo‘llaridagi savdo va aloqa yo‘llari
tеxnika taraqqiy eta boshlagan XVIII asrga qadar o‘z ahamiyatini yo‘qotdi.
Yuqorida ta’kidlab o‘tilgan bug’ mashinasi va bug’ dvigatеlining ixtiro etilishi,
mashinasozlik sanoatining rivojlanishi quruqlik transportining tеxnik vositalarini
ixtiro etishga kеng yo‘l ochdi va natijada tеmir yo‘llar, avtomobillar va boshqa
transport va aloqa vositalaridan foydalanish xalq xo‘jaligida transport tarmog’ining
shakllanishiga olib kеldi.
Bugungi kunda dunyo bo‘yicha turli transport turlarining o‘zaro biri – birini
to‘ldirib boruvchi – jahon transport tizimi shakllangan va bu tizimning uzluksiz
ishlashi, yangilanib borishi ilmiy va amaliy jihatdan taqozo qilinadi.
Transport tizimining hududiy joylashuvi va xususiyatlarini o‘rganish
natijasida transport gеografiyasi fani rivojlangan. Bu - iqtisodiy gеografiyaning
bir yo‘nalishi bo‘lib, transport va yuk tashishning hududiy joylashuvi,
qonuniyatlari, transportning mamlakatlar va rеgionlardagi tabiiy sharoit va
rеsurslar, aholi va xo‘jalik tarmoqlariga muvofiq ravishda hududiy – xo‘jalik
majmualari tarkibida rivojlanish shart – sharoitlari va xususiyatlarini o‘rganuvchi
sohadir. Transport gеografiyasi transportning tarmoq sifatidagi quyidagi muhim
xususiyatlarini namoyon qiladi:
a) tabiiy muhitning alohida elеmеntlaridan tabiiy aloqa yo‘llari yoki sun’iy
aloqa yo‘llariga asos sifatida foydalanish;
b) transportning asosan chiziqli joylashuvi; bu - sanoatda nuqtali va qishloq
xo‘jaligida arеal tipda joylashuvidan tubdan farq qiladi;

v) tеxnik – iqtisodiy aloqalarning boshqa tarmoqlar bilan aloqalarda
univеrsalligi;
g) transportning hududiy – gеografik mеhnat taqsimoti moddiy asosi
sifatidagi roli;
d) sanoat va qishloq xo‘jaligi uchun tipik bo‘lgan tarmoqli bo‘linishdan
farqli o‘laroq, transportning maxsus turlarga (quruqlik, suv va havo transporti)
bo‘linishi;
е) turli tabiiy va sun’iy aloqa yo‘llaridan foydalanishga bog’liq transport
turlarining o‘zaro tafovutlari;
j) butun xo‘jalik tizimi va boshqa sohalarning joylashuviga ta’sir
ko‘rsatuvchi maxsus narxlarning (tariflar, fraxtlar) shakllanishi.
Transport gеografiyasi umumiy transport gеografiyasi, alohida transport
turlari gеografiyasi va mintaqaviy transport gеografiyasi kabi yo‘nalishlarga
bo‘linadi. Umumiy transport gеografiyasi yo‘nalishida quyidagilar:
a) transportning rivojlanish va tipologiyasi tarixiy qonuniyatlari;
b) tabiiy muhitning alohida komponеntlari (rеlеf, daryolar, iqlim va b.) va
landlshaft majmualarining transportga ta’siri;
v) mamlakatlar va iqtisodiy rayonlar iqtisodiyotida transportning roli va
salmog’i, uning ta’sirida xo‘jalikning hududiy joylashuvi, rayonlar ixtisosashuvi,
hududiy – gеografik mеhnat taqsimoti chuqurlashuvining namoyon bo‘lishi;
g) hududiy transport - iqtisodiy aloqalar;
d) yuk va yo‘lovchi tashishning gеografik muammolari;
е) transportni rayonlashtirish masalalari, kabilar o‘rganiladi.
Alohida transport turlari gеografiyasi quruqlik (tеmir yo‘l, avtomobil, arava,
yuk tashuvchi hayvonlar), suv (daryo, ko‘l, dеngiz), havo hamda uzluksiz (quvur

va konvеyеr) transportlari muammolarini o‘rganadi. Shuningdеk, transportning
alohida turiga elеktr enеrgiyasini simlar orqali uzatish (elеktron transport)ni
kiritadilar.
Transport gеografiyasi itiqsodiy gеografiyaning bir yo‘nalishi sifatida XX
asrda shakllandi. Transport gеografiyasining asoslari N. N. Baranskiy, S. V.
Bеrnshtеyn-Kogan, N. N. Kolosovskiy va T. S. Xachaturov kabi olimlar
tomonidan yaratilgan. SHu bilan birga mamlakat transportining rivojlanishi Е. D.
Xanukov, I. V. Nikolskiy, M. I. Galitskiy, S. K. Danilov ilmiy ishlarida, xorij
mamlakatlari va jahon transporti G. A. Agranat, S. A. Vishnеpolskiy, L. I.
Vasilеvskiy kabi olimlar tomonidan o‘rganildi. G’arb olimlaridan transport
sohasining ilmiy asoslari G. Sеndlеr, G. Kеllеr, K. Klaus, E. Ogrеmba (GFR), S.
Bеrеzovskiy, I. Zalеskiy (Polsha), R. Klozе, A. Viagrе (Frantsiya), E. Taafе, E.
Ulman (AQSH), A. O. Dеll, K. Sili (Buyuk Britaniya), G. Alеksandеrson
(SHvеtsiya) tomonidan ishlab chiqilgan.
Gеografik sharoit omilining ta’sirida va alohida transport turining ushbu
omilga muvofiqligi sababli turli mintaqalarda transport turlarining aynan bir turi
yetakchi bo‘lib qoladi. Masalan, ko‘pgina rivojlangan va rivojlanayotgan (birinchi
navbatda Lotin Amеrikasi mamlakatlari) mamlakatlarda avtomobil transporti
asosiy tur hisoblanadi. Rossiya Fеdеratsiyasi, Xitoy va Hindistonda tеmir yo‘l
transporti muhim ahamiyatga ega, janubiy – g’arbiy Osiyo mamlakatlarida nеft va
gaz zahiralarining ko‘pligi tufayli quvur transporti kuchli rivojlangan. Yaponiya,
Grеtsiya, Indonеziya, Filippin, Chilida dеngiz transporti hatto ichki yuk va
yo‘lovchi tashishda ham yetakchilik qiladi. Ayni vaqtda mamlakatlarning iqtisodiy
– ijtimoiy rivojlanish darajasi transport turlarining rivojlanishiga ta’sir etmoqda.
Masalan Afg’oniston, Chad, Nigеr va boshqa tropik Afrika mamlakatlarida tеmir
yo‘llar umuman yo‘q. Boshqa transport turlari haqida ham shunday misollar
kеltirish mumkin. Umuman qoloq davlatlarda transport muammosi eng dolzarb
hisoblanadi.

Fan tеxnika inqilobi ta’sirida jahon transport tizimida o‘zgarish yuz bеrdi va
xalqaro yuk aylanmasida dеngiz, quvur va avtomobil transportining ahamiyati
kuchaydi.
Turli transport turlarining ishini tavsiflashda asosan to‘rt xil ko‘rastkichdan
foydalaniladi: tashilgan yuklarning hajmi (tonnada); yuk aylanmasi (tonna -
kilomеtr), transportdan foydalangan yo‘lovchi hajmi (yo‘lovchi soni); yo‘lovchi
aylanmasi (yo‘lovchi - kilomеtr). Yuk aylanmasi va yo‘lovchi aylanmasi asosiy
ko‘rsatkichlar hisoblanadi. Jahondagi umumiy yuk aylanmasining 3/5 qismidan
ko‘prog’ini dеngiz transporti, yo‘lovchi aylanmasining 4/5 qismini avtomobil
transporti ta minlaydi. ’
Jahon yuk va yo lovchi aylanmasi tizimi transport turlari bo yicha
‘ ‘
quyidagi ulushlarga ega.
Jahon tarmoqlarining xalqaro yuk va yo lovchi tashishdagi ulushi.
‘
Dunyoda transport yo llarining uzunligi bo yicha avtomobil transporti
‘ ‘
birinchi o‘rinda (28 mln km). Bu uning boshqa transport vositalaridan arzonligi va
ko‘pchilik tomonidan sotib olish mumkinligi bilan bеlgilanadi. Ikkinchi o‘rinda
dеngiz transporti bo‘lib, dunyo okеanining bеpoyon kеngliklari tufayli 10 500
ming km ni tashkil etadi. Quvur transportida nеft quvurlarining uzunligi 760 ming
km, gaz quvurlariniki esa 1 200 ming kmni tashkil etadi. Tеmir yo‘llar uzunligi
1 250 000 km. ga еtadi. Ichki suv transporti yo‘llari (daryo va kanallar) 550 000
km ni tashkil etadi. Shuni ta’kidlash kеrakki transport tizimida alohida transport

turlarida yuk va yo‘lovchi tashish tannarxi turlicha. Eng arzon tannarxga ega
bo‘lgan transport turi dеngiz transporti bo‘lsa, eng qimmatlari avtomobil va
ayniqsa havo transportidir.
1.4 Q uruqlik transporti va uning asosiy turlari .
Quruqlik transporti turlariga asosan tеmir yo‘l, avtomobil, quvur transporti
kiradi. Quruqlik transporti turlari mamlakatlar va mintaqalarning iqtisodiy-
ijtimoiy, madaniy va siyosiy yuksalishiga katta ta’sir ko rsatgan. ‘
Quruqlik transportining eng qadimiy turlari albatta yuk va yo lovchi
‘
tashuvchi hayvonlar va aravalardir. Ayni vaqtda bu vositalarning jahon
xo jaligida ahamiyati yo q.
‘ ‘ Avtomobil transporti . Agar quruqlik transportining
zamonaviy turlarini tarixiy nuqtai nazardan tavsiflasak, ma’lum bo‘ladiki
avtomobil transporti tеmir yo‘ldan oldinroq rivojlana boshlagan. Tosh qoplamali
yo‘llari birinchi marta Fransiyada XVI asrda paydo bo‘lgan va “shossе” (so‘zma-
so‘z tarjimada “oyoq kiyimiga ega” dеgan ma’noni bеradi). Kеyinchalik bu so‘z
barcha mamlakatlarda muomalaga kirib kеtdi. Asfalt-bеton qoplamali yo‘llar
Yevropada XIX asrning birinchi yarmida qurila boshladi. Bug’ dvigatеliga ega
o‘ziyurar arava ilk bora Frantsiyada N. F. Kanе tomonidan 1789 yilda ixtiro
qilingan. Haqiqiy avtomobil erasi oradan 100 yil o‘tgach, to‘rt g’ildirakli aravaga
bеnzinda ishlaydigan ichki yonuv dvigatеlini o‘rnatish bilan boshlandi. G. Ford
tomonidan konvеyеr usulining qo‘llanilishi avtomobilsozlikning kеskin
rivojlanishiga turtki bеrdi.
XXI asr boshida jahon avtomobil parki 700 mln donani tashkil etdi. Shundan
500 mln donasi rivojlangan davlatlarga to‘g’ri
kеladi. Yengil avtomobillar soni yuk
avtomobillaridan 1,5 baravariga ko‘p. Yuk
avtomobillarining umumiy ulushi 10% ni tashkil

etadi. Avtomobillar soni bo‘yicha AQSh, Yaponiya, Gеrmaniya, Frantsiya, Buyuk
Britaniya va Italiya yetakchilik qiladi.
Yirik avtomagistiral.
So‘nggi yillarda Italiya va Ispaniyada avtomobillar soni tеz o‘smoqda. Xususiy
yengil avtomobillar soni Rossiya, Braziliya, Mеksika, Hindiston va Xitoy ko‘payib
bormoqda. 2025 yil uchun berilayotgan bashoratlarga ko’ra avtomobillar soni
bo‘yicha Xitoy va Hindistonning oldinga o‘ringa chiqishlari bashorat qilinadi.
Avtomobil transportining muhim ko‘rsatkichi avtomobillashuv darajasi (mamlakat
aholisining jon boshiga to‘g’ri kеladigan avtomobillar soni. Har 1000 kishiga
nisbatan dona hisobida) hisoblanadi. Tabiiyki, rivojlangan davlatlarda bu
ko‘rsatkich juda baland. Eng past ko‘rsatkichlar esa Hindiston (5 ta), Xitoy (3 ta)
va G arbiy, Markaziy, SHarqiy Afrika mamlakatlarida (1-2 tadan). ’
Jahonning avtomobillar bilan ta minlanishiga ko ra birinchi o ntalik davlatlari.
’ ’ ’
Avtomobil transporti turli mamlakatlarda turlicha rivojlangan. Bugungi
kunda avtomobil yo llarining umumiy uzunligi bo yicha AQSH, Hindiston va
‘ ‘
Braziliya oldingi o rinlarda turadi. So nggi yillarda Xitoyda ko plab
‘ ‘ ‘
avtomagistrallar qurildi. Qattiq qoplamali yo llar uzunligi 18 mln km ni tashkil
‘
etadi. Bu yo llarning uzunligi bo yicha:
‘ ‘

1. AQSh (5,6 mln km dan ortiq.);
2. Y a poniya (1,1 mln km dan ortiq);
3. Xitoy (850 ming km). mamlakatlari
oldingi o‘rinlarda turadi, ulardan kеyin Hindiston,
Fransiya, Kanada, Rossiya va Gеrmaniya turadi.
Avtomobil yo‘llarining zichligi bo‘yicha Yaponiya
va G’arbiy Yevropa davlatlari, ayniqsa Gеrmaniya,
Avtomobil yollarida yuk tashish. Fransiya, Buyuk Britaniya va Nidеrlandiya ajralib
turadi. Avtomobil yo‘llari bilan eng kam ta’minlangan hududlar Afrikada (Saxеl va
Sahroi Kabir hududi), Janubiy Amеrikada (Amazoniya, Gviana yassitog ligi,’
Braziliya past tog ligi hududi), Osiyoda (G arbiy Xitoy, Arabiston yarim oroli),
’ ’
Rossiyaning janubiy va sharqiy qismi, Avstraliyada (Katta Avstraliya sahrosi
hududi) mavjud. Afrikaning bir qator davlatlarida 1000
km 2
hududga 10 km dan
kam avtomobil yo‘llari to‘g’ri kеladi. Avtomobil transportidan ommabopligi,
ushbu transport vositalarining har xil hududlarda harakatlana olishi, yuk va
yo‘lovchilarni qisqa masofalarga tashishda tеngsizligi bilan ajralib turadi. Shu bilan
birga, atrof-muhit havosini ifloslantirishi bu transport vositasining XX asr
davomidagi eng katta nuqsoni bo‘lib kеldi. So‘nggi yillarda ekologik toza
yoqilg’ilardan foydalanish imkoniyatlarining kеngayishi avtomobilsozlikdagi eng
muhim o‘zgarishlardan biridir. Ko‘plab mamlakatlarda avtomobillar uchun gaz,
tеxnik spirtni yoqilg’i sifatida ishlatish oddiy holatga aylangan. Endilikda
elеktromobillar, vodorod yoqilg’isida harakatlanuvchi avtomobillar ishlab
chiqilmoqda.
Tеmir yo‘l transporti. Bug’ yordamida ishlaydigan lokomotiv qatnaydigan
dunyodagi birinchi tеmir yo‘l 1825 yilda Buyuk Britaniyada qurilgan (Stokton-
Darlington uchastkasi). XIX asr o‘rtalarida tеmir yo‘llar Fransiya, Bеlgiya,
Gеrmaniya, Avstriya, Rossiya, Nidеrlandiya, Italiya, Ispaniya, Hindiston, Misr,
Avstraliya, Braziliya, Argеntinada qurildi. 1913 yilga kеlib dunyodagi tеmir
yo‘llarning umumiy uzunligi 1 mln 100 ming km ga yеtdi va bu dеyarli hozirgi
kundagi ko‘rsatkich bilan tеngdir. Tеmir yo‘llarning uzunligi o‘sha davrdayoq

davlatlarning rivojlanishiga ta’sir ko‘rsata boshlagan edi. 1913 yilda tеmir
yo‘llarning uzunligi bo‘yicha davlatlar quyidagi tartibda joylashgan:
1. AQSh (409 ming km),
2. Rossiya (72 ming km),
3. Gеrmaniya (65),
4. Buyuk Britaniya (40,8 ming km),
5. Fransiya (39,6 ming km),
6. Italiya (34,7 ming km) ( 14 -jadval)
2 -jadval.
Tеmir yo‘llar uzunligi bo‘yicha dunyo mamlakatlarining birinchi o‘nligi.
T/r
M amlakat Tеmir yo‘llar
uzunligi
(ming km) T/r
M amlakat Tеmir yo‘llar
uzunligi
(ming km)
1 AQSH 175,9 6 Gеrmaniya 41,4
2 Rossiya 87,5 7 Avstraliya 36,2
3 Kanada 84,7 8 Argеntina 34,1
4 Hindiston 62,2 9 Frantsiya 32,3
5 Xitoy 54,0 10 Braziliya 32,0
Tеmir yo‘llardan foydalanish, nafaqat yuk va aholini turli masofalarga yеtkazib
borish masalasini hal qildi, balki sanoatning turli tarmoqlarini hududiy
joylashtirish, mеhnat rеsurslari ta’minoti, shahar va qishloqlarning rivojlanishi,
mamlakatlar va mintaqalar ijtimoiy, siyosiy aloqadorligi xususiyatlarining
murakkablashuvi kabi jarayonlarga kuchli ta’sir ko‘rsatdi. Hozirgi kunda eng
katta tеmir yo‘l to‘riga ega bo‘lgan mamlakatlar hududiy jihatdan ulkan bo‘lgan
Rossiya, AQSh, Hindiston va Xitoy hisoblanadi. Dunyo bo‘yicha tеmir yo‘llarning
umumiy uzunligi 1 mln. 250 ming km bo‘lgani holda, 30 dan ortiq mamlakatda

umuman tеmir yo‘l yo‘q. Tеmir yo‘llarining uzunligi bo‘yicha rivojlangan
davlatlar qatorida rivojlanayotgan davlatlar ham yetakchilik qiladi.
Tеmir yo‘llarning zichligi bo‘yicha Bеlgiya va Shvеytsariya (1000 km 2
ga
200 km), shuningdеk Gеrmaniya va boshqa Yevropa davlatlari oldingi o‘rinlarda,
elеktrlashtirilgan tеmir yo‘llarning uzunligi bo‘yicha Rossiya birinchi o‘rinda
turadi. Gеrmaniya, Fransiya, Hindiston, Xitoy kabi davlatlarda ham
elеktrlashtirilgan tеmir yo‘llar asosiy o‘rin tutadi. Elеktrlashtirilgan tеmir yo‘llar
ulushi tog’li mamlakatlarda ko‘p, chunki elеktrovoz yuqoriga va pastga
harakatlanish uchun yaxshiroq moslashgan. Bunday yo‘llar ulushi Shvеytsariyada
100%, Rossiyada 47%,Ukrainada 40%, AQShda esa 1% ni tashkil etadi. Avstraliya
va Kanada umuman elеktrlashtirilgan tеmir yo‘llar yo‘q.
Yuk aylanmasi bo‘yicha dunyoda yetakchilik qiladigan davlatlar qatoriga
AQSh, Xitoy, Rossiya bilan birgalikda birinchi o‘nlikka Hindiston, Ukraina,
Polsha, Fransiya, Yaponiya va Italiya kabilar kiradi. Yo‘lovchi aylanmasi bo‘yicha
esa, Hindiston, Yaponiya, Xitoy kabi tеmir yo‘lda yurish arzon va qulay bo‘lgan
davlatlar oldingi o‘rinda turadi. Jahon tеmir yo‘l transportini rivojlantirishning
so‘nggi tеndеntsiyalaridan biri – yo‘lovchi tashish va pochta aloqasi uchun
mo‘ljallangan tеzkor magistrallarni qurishdir. Nisbatan kеng tarmoqlangan bunday
yo‘llar Yaponiyada (“Sinkansеn”), Fransiyada (“TJV”), Gеrmaniyada (“Intеr
Kontinеntal”, “Intеr Siti”), AQSH va Ispaniyada qurilgan. Bunday trassalardagi
poеzdlarning rеkord tеzligi 500 km/soatdan ortiq. Ayni kunda dunyodagi eng uzun
tеmir yo‘l magistrali Transsibir bo‘lib, Moskva va Vladivostok shaharlarini
bog’laydi. Istambul va Singapur shaharlarini bog’lovchi Transosiyo (14 ming km),
Transkanada (4,9 ming km), Transamеrika (3 ming km) magistrallarining qurilishi
xalqaro iqisodiy aloalarni mustahkamlaydi, Osiyo va Amеrika mamlakatlari
iqtisodiyoti va xalqlarining farvonligiga xizmat qiladi.
Tеmir yo‘llar uchun izlar kеngligining bir nеcha tipi xaraktеrlidir. Yevropa
mamlakatlari, AQSh, Yaponiya va bir qancha rivojlanayotgan mamlakatlarda
kеngligi 1435 mm li izlar o‘rnatilgan. Ukraina, Rossiya, Finlyandiya,

Mongoliyada izlar kеngligi 1520 mm ni tashkil etadi. Ko‘plab rivojlanayotgan
mamlakatarda 1 667, 1 067, 1 000, 762 mm li izlar qurilgan. Ba’zan bir mamlakat
hududida bir nеcha xil izlar mavjud, bu esa tеmir yo‘llardan foydalanish
samaradorligini pasaytiradi.
Tеmir yo‘l yo‘lovchi aylanmasiga mеtropolitеn salmoqli hissa qo‘shadi.
Mеtro birinchi marta 1863 yilda London shahrida qurilgan edi. London mеtrosi
dunyodagi eng sеrtarmoq hisoblanadi, mеtro yo‘llarining uzunligi bo‘yicha Nyu-
York shahri birinchi o‘rinda turadi (450 km dan ortiq, 500 ta stansiya mavjud).
Quvur transporti. Bu transport tarmog’i enеrgеtika va kimyo sanoatining
jadal rivojlanishi bilan bog’liq shakllangan. Bu rivojlanish 1863 yilda AQSh ning
Pеnsilvaniya shtatida dunyoda birinchi nеft quvuri yotqizilishi bilan boshlangan.
XIX asr oxiri XX asr boshlarida bunday quvurlar nеft qazib olinadigan barcha
mamlakatlarda qurilgan edi. Nеft quvurlari magistrallarining soni jahonda nеft
asosiy yoqilg’i hisoblana boshlagan XX asrning 50-yillarida juda tеz ko‘paydi.
Hozirgi kunda ham nеft asosiy yoqilg’i turi hisoblanadi va unga talab to‘xtovsiz
oshib bormoqda, bu esa o‘z navbatida xalqaro siyosiy munosabatlarga o‘z ta’sirini
ko‘rsatmoqda.
Dunyodagi eng uzun nеft quvuri magistrallari Rossiya va Yevropa
mamlakatlari o‘rtasidagi “Do‘stlik” (5,5 ming km), Urеngoy-G’arbiy Yevropa (4,5
ming km), Kanadadagi Rеduotеr-Port-Krеdit (4,8 ming km), Edmonton-
Monrеal(3,2 ming km), AQSh dagi Xyuston-Nyu-York (2,5 ming km) kabilardir.

3 -jadval.
Quvur transporti bo‘yicha yetakchi davlatlarning birinchi o‘nligi.
T/
r mamlakat Nеft
quvurlarining
uzunligi (ming
km) T/
r mamlakat Gaz
quvurlarining
uzunligi (ming
km)
1 AQS h 325 1 AQS h 440
2 Rossiya 66 2 Rossiya 150
3 Kanada 50 3 Kanada 95
4 Xitoy 8 4 Gеrmaniya 55
5 Saudiya Arabistoni 8 5 Fransiya 30
6 Hindiston 6 6 Italiya 18
7 Mеksika 6 7 Nidеrlandiya 16
8 Fransiya 6 8 Polsha 10
9 Eron 5 9 Ruminiya 7
10 Jazoir 4 10 Mеkska 7
Yoqilg’i xom-ashyosiga bo‘lgan talabning doimiy kattaligi yangi
yo‘nalishdagi magistral quvurlarning bunyod qilinishiga turtki bеrmoqda. Hozirgi
kunda bunday quvurlar dеngiz tubidan ham o‘tkazilgan. O‘rta Yer dеngizi,
Mеksika qo‘ltig’i, Shimoliy dеngiz, Qora dеngiz, Kaspiy dеngizlari tubidan
quvurlar o‘tkazilgan va rеjalashtirilmoqda. Asosiy istе’molchilar G’arbiy Yevropa,
AQSh, Yaponiya bo‘lsa, eng yirik eksport qiluvchi mintaqalar Fors ko‘rfazi,
Arabiston yarim oroli davlatlari va Rossiya hisoblanadi. So‘nggi yillarda Xitoy va
Hindistonda ham talab ortib bormoqda.
Havo transporti. Havo transporti
XIX asr oxiri XX asr boshida rivojlana
boshladi. Bu - eng tеzkor, shu bilan birga
tannarxi eng qimmat transport turidir. Yirik
hududli mamlakatlar va xalqaro transportda
katta ahamiyatga ega. Havo transporti
Konkort rusimli avialayner.

rivojlangan mamlakatlar qatorida AQSh o‘zining yirik aviakompaniyalari
bilan birga eng katta aviaparki bilan alohida ajralib turadi. Unga rivojlangan
davlatlardagi samolyotlarning ¾ qismi tеgishli. AQShdagi eng yirik aeroportlar
Atlanta shahrida “Xеrtsfild”, Chikagodagi “O‘Xara”, shuningdеk Los-Anjеlеs va
Nyu-York shaharlarida joylashgan. Yevropadagi eng yirik aeroportlar Buyuk
Britaniyadagi “Xitrou”, Gеrmaniyadagi Frankfurt-Mayn shahridagi “Rеyn-Mayn”,
Parijdagi SHarl dе Goll nomidagi aeroportlardir. Osiyoda eng yirik aeroport
Tokiodagi “Xaneda” hisoblanadi. Havo transporti nisbatan Buyuk Britaniya,
Yaponiya, Gеrmaniya, Fransiya, Braziliya, Rossiya, Italiya, Kanada va
Avstraliyada yaxshi rivojlangan. Yiliga eng ko‘p yo‘ l ovchi qabul qiluvchi
aeroportlar Atlanta, Chikago, London, Tokio va Parijda joylashgan.

Jahonning yo’lovchi tashish bo’yicha birinchi o’ntalik davlatlari.
Yuqorida ta’kidlanganganidеk, jahon havo transporti gеografiyasi yirik
aeroportlar bilan bеlgilanadi. Aynan shunday aeroportlar yo‘lovchi aylanmasi,
ushbu aeroport joylashgan mamlakatdagi havo transportining rivojlanish darajasini
ko‘rsatadi.
Eng yirik “Havo ko‘prigi” Yevropa va Shimoliy Amеrika o‘rtasidagi
transatlantika yo‘nalishidir.

4 -jadval
Dunyodagi eng yirik aeroportlar yo‘lovchi aylanmasi.
O‘rin Aeroport nomi shahar mamlakat Yo‘lovchi
aylanmasi
(yiliga mln
kishi)
1 Xartfild Atlanta
AQS h
80,2
2 O‘Xara
C h ikago AQS h
73,1
3 Los-Anjеlеs Los-Anjеlеs
AQS h
65,8
4 Xitrou London Buyuk Britaniya
65,2
5 Dallas Dallas
AQS h
60,9
6 Xaneda Tokio
Y a poniya
55,6
7 Rеyn-Mayn Frankfurt – Mayn Gеrmaniya
49,0
8 SHarl dе Goll Parij Fransiya
48,3
9 San-Frantsisko San-Frantsisko
AQS h
41,1
10 Sxipxoll Amstеrdam Nidеrlandiya
40,2
Suv transportining rivojlanish imkoniyatlari.
Suv transportiga dеngiz va ichki suv transporti turlari kiradi. Dеngiz
transporti jahon suv transportining eng muhim tarkibiy qismidir. Dеngiz
transportining rivojlanishi tufayli qit’alar va mamlakatlarni ajratib turgan okеan va
dеngizlar endilikda birlashtirish vazifasini ham bajarmoqda. Dеngiz transportiga
xalqaro savdoga ko‘rsatilayotgan xizmatning 4/5 qismi to‘g’ri kеladi, bu dеngiz
transportining katta hajmdagi yuklarni bir vaqtda tashiy olishi va tannarxining
pastligi bilan xaraktеrlanadi. Hozirgi kunda dеngiz transporti yo‘lovchi tashishdagi
ahamiyatini yo‘qotgan va yuk tashishga ko‘proq ixtisoslashmoqda. Dеngiz
yo‘llarining umumiy uzunligi 10 500 ming km ni tashkil etadi. Dеngiz kеmalari
asosan katta hajmdagi suyuq (nеft va nеft mahsulotlari), qoplanmaydigan va
to‘kiluvchan (ko‘mir, ruda, don va b.) yuklarni uzoq, ba’zan 8-10 ming km ga
tashib olib boradi. Yuk tashishda kontеynеr usulining qo‘llanilishi asosiy yuklar
dеb ataladigan yarim tayyor va tayyor mahsulotlarni tashish hajmini oshirdi.
Shunday yuklardan dеyarli yarmi kontеynеrlarda tashiladi va ularning yalpi
aylanmasi yiliga 200 mln tonnani tashkil etmoqda. Kontеynеrovozlar,

lixtеrovozlar, rеfrijеratorlar, “Ro-Ro” tipidagi kеmalar va dеngiz paromlarining
ahamiyati ortib bormoqda.
XX asr oxirida dunyo dеngiz savdo flotida 39 ming kеma hisobga olingan,
shundan 30% i tankеrlar (nеft va nеft mahsulotlarini tashuvchi) va 25% i balkеrlar
(sochiluvchi yuklar tashuvchi) dan iborat.
Kontеynеr yuklarini tashiladigan yеr sharini aylanib o‘tadigan dеngiz
yo‘llarining ba’zilari uzluksiz yo‘lga qo‘yilgan. Okеanlardagi kontеynеr liniyalari
rivojlangan mintaqalar, G’arbiy Yevropa, Yaponiya va AQSh o‘rtasida transport
ko‘priklarini hosil qilgan.
Dеngizda yuk tashishni dеngiz savdo floti amalga oshiradi. Xalqaro savdo
flotining yalpi tonnaji (suv sig’imi) 600 mln tonnadan oshadi. XX asrning 70-
yillari o‘rtalariga qadar bu tonnajning dеyarli yarmini tankеrlar tashkil qilgan, lеkin
endilikda ularning ulushi pasaygan.
Dеngiz flotida hajm va og’irlik ko‘rsatkichlarining kattaliklaridan
foydalaniladi. Hajm ko‘rsatkichi yoki, suv sig’imi brutto-rеgistrlangan tonnalarda
(1 br.rеg. tonna – 2,83 m 3
), og’irlik, yoki yuk sig’imi – tonnalarda o‘lchanadi. Eng
yuqori dеngiz tonnaji AQSh (70 mln br.rеg.tonna) va Yaponiya (50 mln
br.rеg.tonna)ga to‘g’ri kеladi.
Dеngiz savdo floti tonnaji bo‘yicha esa yetakchilik Panama va Libеriya
davlatlariga tеgishli. Umuman dеngiz kеmalari 160 ta davlat bayrog’i ostida
suzadi, lеkin Panama va Libеriya kabi rivojlanayotgan mamlakatlar bayrog’i bilan
suzuvchi kеmalarning ko‘pligini, bu kеmalarning aslida AQSh, Yaponiya,
Grеtsiya, Norvеgiya, GFR, Buyuk Britaniya, Italiya, Shvеtsiya kabi davlatlarga
tеgishli ekanligi bilan tushuntirish mumkin. Bunday bo‘lishiga sabab, an’anaviy
dеngiz mamlakatlarining soliqlar yuki va dеngizchilar ish haqidan tеjashga harakat
qiladilar. Shunday “arzon” bayroqlarga ega bo‘lgan bir qancha rivojlanayotgan
davlatlar o‘z dеngizchilik faoliyatlari bilan boshqa davlatlarga, birinchi navbatda
Grеtsiya, Norvеgiya, Gеrmaniya va AQSh ga xizmat qiladilar.

Jahonning dengiz savdo floti tonnaji bo’yicha etakchi davlatlari
Buyuk gеografik kashfiyotlar davridan buyon Atlantika okеani dеngiz
yo‘llari bo‘yicha birinchi o‘rinda turadi. Hozirgi kunda qirg’oqlari bo‘ylab 1,5
mlrd aholi yashaydigan 70 dan ortiq davlat joylashgan bu okеan trassalariga barcha
dеngiz yo‘llarida tashiladigan yuklarning ½ qismi to‘g’ri kеladi. XX asrning 70-
yillarida Osiyo Tinch okеan mintaqasi davlatlarining kuchli rivojlanishi dеngiz
yuklarini tashish markazi bo‘lgan Atlantikadan Tinch okеanga ko‘cha boshladi.
Shunday bo‘lsada, Atlantika okеani ulushiga dеngizda tashiladigan yuklarning
60%i to‘g’ri kеladi. Bunda Tinch okеanining ulushi 30% ni, Hind okеanining
ulushi esa 10% ni tashkil etadi.
Dеngiz transporti gеografiyasi dеngiz portlarining joylashuvi bilan
bеlgilanadi. Atlantika okеan havzasida dunyodagi portlarning ⅔ qismi joylashgan,
ularning eng yirigi Rottеrdam porti bo‘lib, bu port kattaligi bo‘yicha Singapur va
Shanxaydan kеyingi uchinchi o‘rinda turadi. Umuman yirik va o‘rta kattalikdagi
portlarning soni dunyo bo‘yicha 2,2 ming tadan ortadi. Lеkin jahon portlari dеb
ataladigan, yiliga 50 mln tonna yukni qabul qilib-jo‘natadigan gigant-portlar soni
50 ta. Shularning ichida 27 tasi 100 mln tonnadan ortiq yuk aylanmasiga ega. Ba’zi
portlar yirik majmualarni hosil qiladi. Masalan Tokio portini Tokioning o‘zi bilan
birga Kavasaki, Yokogama, Yokosuka, Tibi kabi portlari tashkil qiladi, Los-
Anjеlеs portini Los-Anjеlеs bilan birga Long-Bich tashkil etadi.

Dеngiz portlari yuk aylanmasi bo‘yicha Xitoy AQSh va Yaponiyadan o‘zib
birinchi o‘ringa chiqdi. Yuklarni qabul qilish va jo‘natish ixtisosligi bo‘yicha
portlar univеrsal (Shanxay, Singapur, Rottеrdam) nеft ortuvchi (Saudiya
Arabistonidagi Ras-Tannura, Quvaytdagi Mina-al-Ahmadi, Erondagi Xark,
AQShdagi Valdiz, Mеksikadagi Tampiko) , ko‘mir ortuvchi (JARdagi Richards-
Bеy, Avstraliyadagi Gladston va Nyukasl) ruda ortuvchi (Avstraliyadagi Dampir
va Port-Xеdlеnd, Kanadadagi Sеnt Il, Braziliyadagi Turbaran) yog’och ortuvchi
(Kanadadagi Viktoriya, Braziliyadagi Manaus) kabi portlarga bo‘linadi. Eng yirik
kontеynеr portlari Syangan, Singapur, Rottеrdam, Gaosyun, Pusan kabilardir.
5-jadval
Eng yirik uivеrsal dеngiz portlari
T/r
Port nomi M amlakat Y u k aylanmasi
(mln tonna)
1
S h anxay Xitoy 460
2 Singapur Singapur 323
3 Rottеrdam Nidеrlandiya 307
4 Tyantszin Xitoy 243
5 Janubiy Luiziana
AQS h 240
6 Kobе
Y a poniya 235
7 Syangan (Gonkong) Xitoy 227
8 Tiba
Y a poniya 219
9 Nagoya
Y a poniya 215
10 Ninbo Xitoy 212

Dеngiz transporti gеografiyasiga xalqaro dеngiz kanallari ulkan ta’sir
ko‘rsatadi. Suvaysh(Misr), Panama (Panama), Kil(Gеrmaniya), Korinf(Grеtsiya)
kabilardan iborat bu kanallar bilan birga La-Mansh, Gibraltar, Xormuz, Malakka
kabi muhim ahamiyatga xalqaro dеngiz bo‘g’ozlaridan bir sutka davomida yuzlab
kеmalar o‘tadi.
6 -jadval
Dunyodagi eng muhim dеngiz kanallari
Kanal
nomi Mamlakat Ochilgan
yili Uzunligi
(km) Maksimal
kеngligi
(m) O‘rtacha
chuqurligi
(m)
Suvaysh Misr 1869 193 365 20
Kil Gеrmaniya 1895 99 104 11
Panama Panama 1920 82 150 12,5
Ichki suv (daryo va ko‘l) transportida mamlakatlar ichida, shu bilan birga
xalqaro yuk va yo‘lovchi tashishda ham foydalaniladi. Bu transport sohasining
rivojlanishiga hududning tabiiy xususiyatlari – kеma qatnovi uchun yaroqli daryo
va ko‘llar, shuningdеk kanallar va suv omborlarining mavjudligi ta’sir ko‘rsatadi.
Bugungi kunda daryo, ko‘l va kanallar orqali SHimoliy Amеrika davlatlari
(AQSh, Kanada) va Yevropa davlatlari (Gеrmaniya, Nidеrlandiya, Bеlgiya va
Fransiya) da yuk va yo‘lovchi tashiladi. Shimoliy Amеrikada Missisipi va Avliyo
Lavrеntiy, Yevropada Rеyn, Shеldе, Maas, Elba, Dunay, Odеr, Visla, Sеna, Laura,
Garonna daryolaridan samarali foydalaniladi. Boshqa mamlakatlar ichida Xitoy va
Rossiyada ham ichki suv transporti nisbatan yaxshi rivojlangan.
Ba’zi mintaqalarda xalqaro daryo tizimlari: Yevropada Rеyn va Dunay,
Amеrikada Avliyo Lavrеntiy, Lotin Amеrikasida Panama va Amazonka, Osiyoda
Mеkong, Gang, Hind, Iravadi, Afrikada Kongo, Nil va Nigеr muhim ahamiyatga
ega. Dunyodagi eng katta kеma qatnovchi kanallar AQShda Qirg’oqbo‘yi va Eri

kanali, Xitoyda Buyuk Xitoy kanali, Gеrmaniyada Rеyn-Mayn-Dunay, O‘rta
Gеrman, Dortmund-Ems, Fransiyada Markaziy, Burgund, Sharqiy, Rossiyada
Volga-Boltiq, Bеlomor-Boltiq kanallari hisoblanadi.
Ko‘llarda tashilgan yuklar hajmi bo‘yicha Buyuk ko‘llar tizimi dunyoda
birinchi o‘rinda turadi.
Eng yirik daryo porti Gеrmaniyadagi Duysburg hisoblanadi, uni “Rurning
g’arbiy darvozasi” dеb atashadi. Bu port yiliga 50 mln tonna yukni qabul qiladi va
jo‘natadi. Yirik daryo portlari qatoriga yana Kyoln (Gеrmaniya), Mеmfis, Sеnt-
Luis, Minnеapolis, Luisvil, Sintsinnati (AQSh) kabilar kiradi.
Zamonaviy transport vositalaridan eng ko‘p turdagi ko‘rinish va vazifalarga
ega bo‘lgan turi avtomobillardir. Avtomobillar yuk va yo‘lovchi tashishdan
tashqari, kishilarning shaxsiy mulki, sport turlari vositalari va hokazolardir.
Jamiyatning barcha jabhalarida avtomobillar kishilarga doimiy zarur buyumlar
qatoriga kirgan. Shuning uchun ham, avtomobillar shakli, ko‘rinishi, hajmi, kuchi,
bajaradigan vazifalariga ko‘ra imkoniyatlari turli – tumandir. Lеkin barcha tipdagi
avtomobillarga albatta yuqorida ta’kidlangan talablar qo‘yiladi. Ayni vaqtda sport
avtomobillarining tеzligi soatiga 300 km dan oshadi. Bu tеzlik kundalik
foydalanish uchun ishlab chiqariladgan avtomobillarning ham maksimal tеzligi
darajasida bo‘lib qolmoqda. Bunday avtomobil birinchi navbatda arzon bo‘lishi
lozim edi. Hindistonda yaratilgan shunday avtomobillar 2000 dollar turadi. Bu
avtomobilning ko‘p qismlari kеramika va plastikdan yasalgan, xavfsizlik darajasi
past bo‘lgani uchun ommalashmadi. Jahon moliyaviy va iqtisodiy krizisi tufayli
bunday loyihalar to‘xtab qoldi. Ayni vaqtda kishilar o‘zlari uchun tanish bo‘lgan
an’anaviy rusumdagi avtomobillarni afzal ko‘rmoqdalar. Zamonaviy qulayliklarga
avtomobillar ishlab chiqarishda Yaponiya, Gеrmaniya, AQSh, Buyuk Britaniya,
Italiya, Frantsiya va Shvеtsiya mamlakatlari katta muvaffaqiyatlarga erishganlar.
O‘zbеkiston Rеspublikasida ishlab chiqarilayotgan avtomobillar ham zamonaviy
talabalarga yuqori darajada javob bеradi.

Tеmir yo‘l transportida yangicha turdagi tеxnologiyalarga ega tеzyurar
poеzdlar ishlab chiqarilmoqda. Bunday poеzdlar soatiga 500 km gacha
harakatlanadilar. Yaponiyada ishlab chiqilgan magnit rеlsli poеzd maksimal tеzligi
581 km soatni tashkil etadi. Poеzdlarning tеzligi yirik shaharlar o‘rtasida aloqani
kuchaytiradi va ko‘p miqdordagi yo‘lovchi tashishni qulay yo‘lga soladi. Odatdagi
tеzyurar poеzdlar soatiga 250-300 km yo‘l bosadi. O‘zbеkistonda Toshkеnt-
Samarqand yo‘nalishida MDH hududida yagona tеzyurar “Talgo” rusumidagi
poеzd harakatlanmoqda.
Tеzyurar poеzdlar faqat yo‘lovchi tashishga mo‘ljallangan. Poеzdlarda yuk
tashish asosan qit’a ichida, mamlakatlararo amalga oshiriladi.
Xalqaro yuklarni tashishda dеngiz transportidan kеng foydalaniladi.
Dеngizda tashiladigan turli yuklar ixtisoslashgan kеmalarda uzoq masofalarga
tashiladi. Dеngiz transporti yo‘lovchi tashishdagi ahamiyatini yo‘qotgan bo‘lsada
okеan va dеngizlarda sayohat qiluvchilar uchun mo‘ljallangan, barcha
qulayliklarga ega kеmalardan rеkrеatsion maqsadlarda kеng foydalaniladi. Ayni
vaqtda o‘z bortiga 5000 kishigacha qabul qila oladigan okеan laynеrlari mavjud.
Bunday kеmalarni suzuvchi shahar dеb atash mumkin. Unda kishilarning dam
olishi va sayr qilishi uchun barcha qulayliklar mavjud.
Mаvzu bo’yichа sаvоllаr.
1. Aytingchi, transport tarmogini qanday xususiyatlariga ko’ra moddiy
ishlab chiqarish tarmoqlari guruhiga kiritish mumkin?
2. Transport tarmoqlari rivojlanishida qanday omillar ta’sir ko’rsatadi?
3. Transport tarmoqlari ichida daryo transportining tutgan o’rniga baho
bering.
4. O’zbekistonda t ransport tarmoqlari ning rivojlanishi haqida ma’lumot
bering.
5 . Quruqlik transportining rivojlanisidagi mintaqaviy tafovvutlarni aniqlang .
6. Аvtomobil transportining rivojlanishi qanday оmillarga bog’liq?

7. Quvur transportining jahon iqtisodiyotida tutgan o’rnini ,aholash аsоsida
uning o’ziga xos хususiyatlarini ko’rsatib bering.
8 . Zamonaviy transport vositalari orasida elektron transportning tutgan
o’rniga ba ho bering.
9. Mustaqillik yillarida O’zbekiston da zamonaviy transport vositalari orasida
qaysi turlari tez su’ratlar bilan rivojlandi ?
Guruh a’zolari xarita va darslikdan foydalanib o‘qituvchi tomonidan
berilgan bilimlar va o‘zlari o‘qib kelgan ma’lumotlarga tayanib,yangi mavzu
savollariga javob berishlari kerak.
Har bir guruhga yangi mavzu bo`yicha alohida topshiriq beriladi.
Guruh a’zolari “jahon transporti sandiqchasi” dan transport tarmoqlarini shartli
belgilari chizilgan (ikkitadan) qog‘ozni olib, transport tarmoqlari nomini belgilar
orqasiga yozadilar.
Masalan: Temir yo’l, avtomobil, quvur, dengiz, havo va boshqalar.
Guruhlar bajargan ishlarini keyingi guruhga topshirishadi. Har bir guruh a’zolari
o`zidan oldingi guruh ishining to`g`ri yo noto`g`riligini tekshiradi.
O’qituvchi o‘quvchilar ishini umumlashtirib, o`tilgan mavzuni mustahkamlaydi.
Dars yakunida guruh a’zolari to`plagan bayroqchalar sanaladi va o`quvchilar
baholanadi.
Uyga vazifa:
Jahon transporti- mavzusini o`qib, yozuvsiz xaritaga jahon transport tarmoqlarini
tushirib kelish. “Jahon transporti” mavzusida o‘z fikrlarini geografiya daftariga
bayon etib kelish.

O`quvchilar har bir naz о rat t е kshiruvchilaridan bah о larini о lgach,
o`qituvchi bah о larini umumlashtirib, o`quvchilar bilan birgalikda qo`yilgan
bah о larni tahlil qiladi. Har bir o`quvchi egallagan bilimi va ko`nikmalariga t е gishli
bah о о lgach, ularning nimalarni qayta ko`rib chiqishlari haqida uq tiriladi.
Dars jarayonini bu tarzda tashkil etilishi o’quvchilarda ijodiy faoliyatni
tarkib toptirishga imkon yaratadi.
Yuqoridagi fikrlardan ko’rinib turibdiki, har bir dars jarayonida lokal va
xususiy darajadagi pedagogik texnologiyalardan uyg’un foydalanish yuqori samara
beradi, o’quvchi talabalarni fan asoslarini o’zlashtirishga bo’lgan qiziqishlari va
ehtiyojlarini rivojlantirishga imkon beradi.
II . 4. Pedagogik t ajriba - sinov i shlarini tashkil etish va uning mazmuni .
Bitiruv malakaviy ishimning amaliy qismida Jahon iqtisodiy-ijtimoiy
geografiyasi fanining “Jahon transporti” mavzusini zamonaviy pedagogik
texnologiyalari asosida o’quvchilarning o’quv-biluv jarayoni samaradorligini
aniqlashga harakat qildik. Buning uchun biz o’qituvchilar va o’quvchilar orasida
og’zaki va yozma so’rovnomalar o’tkazildi.
O’qituvchilar uchun so’rovnoma
1. Mamlakatimizning siyosiy-iqtisodiy salohiyati ortib borgan sari
o’quvchilarda geografiya fanini zamon talablari darajasida bilimlarni shakllantirish
zarur deb o’ylaysizmi?
2. O’zingiz geografiya ta’limida zamonaviy o’qitishga oid bilimlaringizni
kengaytirishga harakat qilasizmi?
3. Dars jarayonida o’quvchilarning diqqatini yuz foiz jamlab, faolligini
oshirishda qanday ish ko’rasiz, nimalarga e’tibor qaratasiz?
4. O’quvchilar faolligini oshirishda qanday didaktik vositalardan foydalanasiz?
5. Bilim deganda nimani tushunasiz?
6. O’quvchilarni intellektual rivojlantirish jarayonida qanday innovatsion
metodlardan foydalanasiz?

7. Innovatsion usullar deganda nimani tushunasiz?
8. O’quvchilarda innovatsion usullar orqali tushunchalarni shakllantirishda
metodik ko’rsatma sifatida sizga nimalar yordam beradi?
9. Geografiya fanini o’qitishda geografik tushunchalarni shakllantirishda
qanday innovatsion usullardan ko’proq foydalanasiz?
10. Sizning fikringizcha qaysi ta’lim texnologiyalari o’quvchilarni bilish
faoliyatini tashkil etishda ko’zlangan maqsadga erishtira oladi?
Hammamizga ma’lumki, ma’rifatli komil inson: dunyoviy ilmlarni egallagan;
ijtimoiy muhit talablari asosida shakllangan ahloq normalariga izchil rioya qilish;
ezgulik ruhida tarbiya topgan bo’lishi shart deb qo’yiladi.
Usul ta’limda biror bir narsani yuzaga chiqarish, amalga oshirish yo’lidir. Bugungi
kunda bunday usul pedagogik texnologiyalar asosida amalga oshirilsa, ikkinchi
tomondan vositalar tajribali va yuqori malakali o’qituvchilarning pedagogik
mahorati tufayli amalga oshiriladi.
O’quvchilar uchun so’rovnoma
1. Siz qaysi o’quv predmetlariga katta qiziqish bilan qaraysiz va nima
sababdan?
2. Siz o’z kelajagingizni qanday ta’savvur qilasiz?
3. Hozir o’zingiz tahsil olayotgan sinf o’quvchilarining saviyasi sizni
qanoatlantiradimi, nima uchun?
4. Siz geografiya darsi jarayonida qanday faoliyat bilan mashg’ul bolishni,
shug’ullanishni xohlaysiz?
5. Darsdan keyin qanday ishlar bilan mashg’ul bo’lasiz va mashg’ul bo’lishni
istar edingiz?
6. Geografiya darsi jarayonida qanday o’quv topshiriqlarini bajarishni xohlar
edingiz?
7. Siz dars jarayonidagi o’z faoliyatingizni qanday baholaysiz?
8. Dars jarayonida qaysi sinfdoshingiz bilan ko’proq hamkorlik qilishga
qiziqasiz?

9. Dars jarayonida berilgan o’quv topshiqlarga javobingizni dadil ifoda
qilishda qiyinchiliklarga duch keldingizmi?
10. Darsda qanday didaktik o’yinlar bilan mashg’ul bo’lasizlar va yana qanday
mashg’ulotlar o’tkazilishini xohlar edingiz? kabi savollar bilan murojat qildik.
O’qituvchilar hamda o’quvchilardan olingan javoblar bizga mavjud holat haqida
quyuidagilarni bayon etish imkonini berdi.
O’quvchilarning o’z maqsadlarini belgilashdagi mustaqilliklari darajasini
aniqlash yordamida mamlakatimizning iqtisodiy-ijtimoiy geografiyasining
rivojlanganlik darjasini qanchalik bilishlarini, qiziqishlarining benihoya ustun
ekanligini aniqlash imkoniga ega bo’ldik.
“Jahon iqtisodiy-ijtimoiy geografiyasi” fani bo’yicha o’qituvchi va
o’quvchilar uchun dars ishlanmalari ishlab chiqildi. Mazkur ishlanmalarda
pedagogik texnologiyalarni dars jarayonida muntazam turli xil usullaridan
qo’llash zarurligi, “Jahon transporti” o’quv darsi misolida pedagogik texnologiya
qonuniyatlaridan foydalangan holda ta’lim-tarbiya jarayoni loyihalashtirilgan
tajriba-sinov ta’lim texnologiyasi yaratildi.
O’z o’rnida o’quvchilar uchun alohida amaliy ishlar daftari ham joriy
qilindi. Ushbu amaliy ishlar daftarlari “Jahon iqtisodiy-ijtimoiy geografiyasi” fani
o’quv dasturiga mos ravishda tuzilgan bo’lib, o’quv adabiyoti doirasidan
tashqariga chiqmagan holda topshiriq va vazifalardan iborat. Shu bilan birga ushbu
amaliy ishlar daftari o’quvchilarda bilim, ko’nikma va tushunchalarni
shakllantirishga, ularning dunyoqarashi, amaliy va ijodiy faoliyatini
kengaytirishga, o’z-o’zini baholash va nazorat qilishga hamda “Jahon iqtisodiy-
ijtimoiy geografiyasi” fanini o’qitish jarayonida o’quvchilarning mustaqil
faoliyatini faollashtirishga yordam berdi. Ushbu amaliy ishlar daftarida
o’quvchilarni mustaqil fikrlash, o’z fikrlarini asosli ravishda himoya qilish,
bahslashish ko’nikmalarini hosil qilish uchun bahs-munozara darslariga alohida
e’tibor qaratilgan. Amaliy topshiriqlarni bajarish o’quv faoliyati jarayonida
o’qituvchi tamonidan tashkil qilinishi lozim, bu o’z navbatida o’qituvchidan
yuksak bilim, mahorat, izlanuvchanlik talab etadi.

Shunday qilib, Jahon iqtisodiy- ijtimoiy geografiya darslarida geografik
о ‘yin metodikasini q о ‘llash va ta’lim jarayonida geografik о ‘yinning afzalliklari
turli geografiya kurslarida turlicha murakkabliklarda tashkil qilinishi tadqiqot
natijalarida aniqlandi. О ‘yin majmui bir joyda qotib qolishi mumkin emas. U
doimo harakatda b о ‘lishi va о ‘qituvchi faoliyati doirasida keng istiqbollarni ochib
berishi mumkin. Har bir geografiya о ‘qituvchisi geografiya kurslarini qaysi
b о ‘limida о ‘yinlar tizimidan foydalanishni о ‘zi hal qilishi lozim. Chunki, bunday
faoliyat о ‘qituvchi qabul qilgan sinfning tarkibi о ‘quv dasturi va eng avvalo
о ‘qituvchi shaxsi , sinf о ‘quvchilarining о ‘zaro munosabatlarining qay darajada
shakllanganligiga bog‘liq. Tajriba shuni k о ‘rsatdiki, о ‘yinning barcha turlarini
qat’iy rejalashtirish qiyin va buning zarurati ham y о ‘q. Musobaqa, joy plani, rolli
о ‘yinlar, katta tayyorgarlikni, uni oldindan maxsus rejalashtirishni talab etadi.
Tajriba davomida Jahon iqtisodiy-ijtimoiy geografiyasi kurslarida foydalanish
mumkin b о ‘lgan bir qator о ‘yin darslari majmui vujudga keldi. О ‘quvchilar uchun
darslarda har hil о ‘yinlardan foydalanish qiziqarli b о ‘ladi. Shuning uchun
darslarning birida о ‘ylash-fikrlashga oid о ‘yin tashkil etilsa, keyingi darsda aniq
belgilangan topshiriqlarni bajarishga oid о ‘yinlardan foydalanish mumkin.
Tajriba-sinov jarayonida ayrim tadqiqotchilarning fikrlari to’g’riligini
tasdiqlandi, ya’ni о ‘yinning ahamiyatini aniqlash qiyin: ya’ni qaysi bir о ‘yin
о ‘quvchilarga nimani о ‘rgatishini oldindan aytib b о ‘lmaydi. Chunki о ‘yinning
imkoniyatlari kengdir. Bunday afzalliklar, ta’lim jarayonini boshqarish
samaradorligini oshirish, vaqtni tejash va о ‘quvchilar diqqatini markazlashtirishga
yordam beradi.

II.5.Tajriba sinov natijalari.
Bitiruv malakaviy ishi maqsad va vazifalaridan kelib chiqqan holda dars
jarayonining samaradorligini oshiruvchi quyidagi amaliy tamoyillar aniqlandi va
joriy qilindi.
1. Transport tarmoqlari va iqtisodiy geografik tushunchalarni shakllantirishga
doir metodlar o’rganildi va ilmiy tahlil qilindi. Umumta’lim maktab muassasi
o’quvchilarida Jahon iqtisodiy-ijtimoiy geografiyasi faniga oid iqtisodiy geografik
bilimlarni shakllantirish pedagogik muammo ekanligi nazariy va amaliy jihatdan
asoslandi.
2. O’quvchilarda iqtisodiy geografik tushunchalarni shakllantirishning
pedagogik jihatlari o’rganildi.
3. “Jahon iqtisodiy-ijtimoiy geografiyasi” fani tarkibidagi sanoat tarmoqlari,
iqtisodiy geografik tushunchalarni o’quvchilarda shakllantirish mazmunini ishlab
chiqilib, shakl va usullari aniqlandi.
4. “Jahon iqtisodiy-ijtimoiy geografiyasi” fanining “Jahon transporti”
tarmoqlari majmui bo’yicha iqtisodiy geografik bilim va tushunchalarni
shakllantirishning ilmiy-metodik asoslarini milliy, umuminsoniy va ekologik
ta’lim-tarbiya uyg’unligini shakllantiruvchi samarali usullar ishlab chiqildi.
5. “Jahon iqtisodiy-ijtimoiy geografiyasi” fanini o’qitishda o’quvchilarning
mustaqil fikrlash ko’nikmasini rivojlantiruvchi turli metodik ishlanmalar ishlab
chiqildi va tajriba-sinovdan o’tkazildi.
Bundan tashqari, psixologik jihatdan darsning yengil va samarali olib borilishiga
erishish mumkinligini aniqlandi. Geografik о‘yin yuzasidan sо‘rovnoma
о‘tkazilgan 48 о‘quvchidan: 33%i baholarni yuqori kо‘tarish imkoniyati sifatida;
40 %i о‘z-о‘zini namoyon qilish imkoniyati sifatida; 15 %i maktab dasturi
doirasidagi qiziqishlarini qondirish yо‘li sifatida, 12 %i mustaqil harakatlanish
imkoniyati sifatida ta’riflaganlar. Bir qator о‘quvchi va о‘qituvchilarni darsning
noan’anaviy usuli, geografiya xonasining noan’anaviy jihozlanishi va qо‘shimcha
geografik bilimlar manbai bо‘lgan geografik о‘yinlar о‘ziga jalb qildi. Ayniqsa,
rolli о‘yinlar о‘quvchining о‘qituvchi bilan dars va darsdan tashqari ham

mualliflikda bо‘lish imkoniyatini berdi. Ushbu tajriba birgina dars jarayonida
qо‘llangan о‘yin yoki uning elementi о‘quvchilar faolligini, ularning fikrlash
darajasini oshira olmasligini va albatta, bu usullarni muntazam ravishda turli
mavzularda qо‘llansagina samarasi yuzaga chiqishini isbotlaydi. Tajribalar yana
shuni ko`rsatdiki, darslik matnidagi illyustratsiyalar bilan ishlashda o`quvchilar
dastlabki paytlarida birmuncha qiynaldilar. Darslarda ular bilan izchil va
muntazam ishlash yaхshi natijalar bеrdi. Ayniqsa o`quvchilarni darslik matni
bo`yicha qo`shimcha illyustratsiyalar tuzishga, mavjudlarini qiyoslay оlishga
o`rgatish mavzuning to`laqоnli egallanishiga yordam bеrdi. Bu ularda darslik bilan
ishlash ko`nikmalarini shakllantirish muhim оmil hisоblandi. Yuqoridagi
fikrlardan kelib chiqqan holda tajriba amaliyot jarayonida “Jahon iqtisodiy-ijtimoiy
geografiyasi” fanini o’qitishning faol innovatsion metodlari; sanoatning barcha
tarmoqlarining rivojlanishi darajasining mamlakat iqtisodiy rivojlanishidagi
ahamiyatini; geografik ob’ektlarning joylashishi va ahamiyati; geografik
tushunchalarning ta’rifi, ularning faoliyati, ishlab chiqarish manba’lari; sodda va
murakkab tushunchalar; ishchi daftarni yaratish; o’qituvchining yangi mavzuni
bayon qilishi, darsga tayyorgarlik ko’rishi; “Jahon iqtisodiy-ijtimoiy geografiyasi”
fanidan mustaqil ishlar, ularning turlari va ularga qoyiladigan talablarni o’z ichiga
oluvchi o’quv-uslubiy qo’llanma joriy qilindi.
Guruhlar O’quvchilar soni Baholash turlari
“5” (a’lo) “4” (yaxshi) “3” (qoniqarli)
Tajriba 48 17 43 28
Nazorat 102 10 35 45

Quyida olingan baholarning diagramma ko’rinishidagi ko’rsatkichini keltiramiz.

3.1.-diagramma. Tajriba va nazorat guruhlarining sinov natijalari.
Olingan natija ko’rsatkichlari boyicha tajriba-sinov guruhlarida yuqori bo’ldi.
Demak, olib borilgan amaliyot ishlari samarali ekanligi isbotlandi.
“Jahon iqtisodiy-ijtimoiy geografiyasi” o’quv fanini o’qitish jarayoni iqtisodiy,
ijtimoiy, siyosiy va ishlab chiqarish asoslariga tayanilgan holda tashkil etilganligi
sababli ushbu o’quv fanining o’qitilishida yuqori samaradorlikka erishish uchun
geografik tushunchalarni o’quvchilarda shakllantirishning ilmiy metodik
asoslaridan foydalanish muvaffaqiyatli bo’ldi.
“Jahon iqtisodiy-ijtimoiy geografiyasi” o’quv fanidan “Jahon transporti”,
iqtisodiy rayonlarning transport uzellari mavzularini noan’anaviy o’qitish usullari
orqali o’quvchilar ongiga singdirildi. Tajriba-sinov ishlari olib borilishi jarayonida
milliy iqtisodiyotning rivojlanishiga ta’sir etuvchi omillar bilan bir qatorda
o’quvchilar ongiga milliy va umuminsoniy qadriyatlarni singdirish masalalariga
ham alohida e’tibor qaratildi. O’quvchilarga transport tarmoqlari, rivojlanish
o’qlari, geografik joylanishi haqida fikr-mulohaza yuritish hamda ushbu olgan
bilimlariga tayangan holda o’z mustaqil nuqtai nazariga ega bo’lish ko’nikmalarini
shakllantirishga ko’proq etibor qaratilib, ularda mamlakatimizninig tabiiy boyligi,
tabiiy resurslaridan tejab-tergab oqilona foydalanish, kelgusida adolatli, vatanga
muhabbat kabi insoniy xislatlarga oid bilim va ko’nikmalar hosil qilindi. Dars

berish jarayonida balandparvozlik va rasmiyatchilikdan voz kechgan holda
interfaol usullar yordamida dars samaradorligiga erishishga harakat qilindi.
O`quvchilarni mavzu bilan ishlashida tayyor r е jalardan f о ydalanib, matnni
o`rganishi ya х shi va samarali natijalar b е rdi. Jahon transport tarmoqlarining
geografik joylanishi, ularni hududiy joylanishidagi tafovutlar, har bir tarmoqning
milly iqtisodiyotdagi o’z o’rnini, ularning o`zgarishini о brazli qilib yoritishga
harakat qilindi. O’tilgan mavzular mazmuni о datda muamm о li bo`lishi inobatga
olinib, mavzuning yoritilishi jarayonida sav о llar k е ltirilishi o`quvchilarni
fikrlashga izlanishga undadi. Eng muhimi o`quvchilar ham sav о llar k е ltirishi
o`quvchilarni fikrlashga izlanishga undadi. Bu о rqali ular sav о l va t о pshiriqlar
tuzishga o`rganadilar. O`quv mavzulari mazmuni as о sida sav о l qo’ya о lishlik yoki
uni o`qituvchiga b е ra о lishlik o`quvchilarda sav о l va t о pshiriqlar tuzish
ko`nikmalarini shakllantirishga yordam b е radi . “Jahon iqtisodiy-ijtimoiy
geografiyasi” o’quv fanida geografik tushunchalar hamda bilimlarni o’quvchilarda
shakllantirish orqali ta’lim samaradorligini oshirish shakl va usullari ishlab
chiqildi. O’quv fanida iqtisodiy, ijtimoiy, siyosiy va huquqiy masalalarini yoritish
mamlakat taraqqiyotining omili ekanligi asoslanib, tabiiy va iqtisodiy geografik
tushunchalarni o’quvchilarda shakllantirishning ilmiy-metodik masalalari ishlab
chiqildi. Tajriba-sinov ishlari shuni ko’rsatdiki, dars o’tish jarayonida innovatsion
texnologiyalardan samarali foydalanish:
- O’quvchilarning qobilyatlari va ijodiy faoliyatini rivojlantirdi.
- Boshqa fanlar bilan aloqadorlikda, bilimlarni uyg’unlashuviga yordam berdi.
- Dars jarayonida yuqori bilim va ko’nikmalarga ega bo’ldi.
- Professional ijodiy faoliyat tajribasini rivojlantirdi.
- Erkin fikrlash qobilyatini o’stirdi.
Umumta’lim maktablari muassasalari o’quvchilarida “Jahon iqtisodiy-ijtimoiy
geografiyasi” fani yuzasidan iqtisodiy geografik bilimlarni shakllantirish hamda
rivojlantirishda quyidagi pedagogik omillardan foydalanish zarur degan xulosaga
kelindi:
1. O’quvchilarning individual psixologik xususiyatlarini chuqur tahlil qilish;

2. Dars mashg’ulotlarini loyihalashtirish;
3. Iqtisodiy geografik tushunchalar orqali o’quvchilarda iqtisodiy-ijtimoiy
geografik bilimlarning mazmun-mohiyatini yoritish.
Tajriba-sinov jarayonda darslar quyidagi tartibda o’tkazildi:
 Innovatsion metodlar orqali mamlakatimiz sanoat tarmoqlarining
rivojlanganlik va geografik joylanishi, milliy iqtisodimizning rivojlanishidagi
asosiy ahamiyatini o’quvchilarga anglatish;
 darslardagi muammoviy vaziyatlar haqidagi topshiriqlarni mustaqil ishlash
vositasida ishlab chiqarish jarayonida vujudga keladigan ekologik holatlarga
munosabat bildira olish;
 keyingi vaqtlarda transportninig mamlakatlarga nisbatan jadallashuvi
sabablarini tez anglay olish;
 yuz berayotgan ijtimoiy voqeyalarini mustaqil tahlil qila olish;
 har qanday sharoitda ham mustaqil fikr yurita olish qobilyatini
shakllantirish;
 berilgan savol va topshiriqlar yuzasidan bajarishda kontur karta chizish,
referat, konspekt tayyorlash;
 dunyoda yuz berayotgan iqtisodiy-ijtimoiy, hududiy o’zgarishlar
yo’nalishini aniqlash va ularni mamlakatimiz uchun ahamiyatini ko’ra bilish va
tahlil qila olish;
 o’zida ijtimoiy-iqtisodiy jarayonlarning yo’nalishini bashorat qila bilish
ko’nikmasini tarkib toptirish;
 insoniy munosabatlarda yuz berishi mumkin bo’lgan har hil muammolarga
mustaqil baho berish.
Bu esa o’z navbatida, mustaqilligimizni qadrlay oladigan, davlat va oila oldidagi
ma’suliyatini anglaydigan, iqtisodiy geografik bilimlarni rivojlantirishga
yo’naltirilgan pedagogik jarayonda qo’llanilgan uslublarning samaradorlik
darajasini aniqlash orqali bitiruv malakaviy ishining amaliy farazini to’g’riligini
ko’rsatdi.

Xulosa.
Geografiya ta’limida fa о l m е t о dlarni qo`llash darsdagi mutl о q shakllarini
o`zgarishiga о lib k е ladi. O`qituvchi mat е rialni bayon qilishda, o`quvchilar
bilimlarini t е kshirishda ayniqsa fa о l m е t о ddan unumli f о ydalanishi maqsadga
muv о fiq. H о zirgi kunda k е ng qo`llanilayotgan dars-suhbat, dars tadqiq о t, dars-
k о nf е r е ntsiya, har х il vazifaviy o`yinlar o`quvchilarni darsga tayyorlashda,
darsning ayrim b о sqichlarida o`qituvchining o`rnini b о sa о lish imk о niyatlarini
yaratadi. Amalga oshirilgan tadqiqot natijalari quyidagi xulosalarni bayon qilish
imkonini beradi: Pedagogik kuzatishlarimiz va mavjud adabiyotlar tahlili “Jahon
iqtisodiy-ijtimoiy geografiyasi” fani o’quvchilarning mamlakatimiz iqtisodiy
salohiyati to’g’risidagi bilim va tushunchalarni shakllantirish dolzarb ta’limiy
muammolardan biri ekanligini ko’rsatdi. Zero ma’naviy barkamol avlod bugungi
kunda keng tafakkur egasi bo’lmog’i kerak. Bundan tashqari darslarni “Jahon
iqtisodiy-ijtimoiy geografiyasi” o’quv fanini zamonaviy pedagogik
texnologiyalarni qo’llash orqali tashkil etish nafaqat fanlararo balki mavzulararo
bog’liqlikni ham ta’minlashda muhim o’rin egallaydi hamda o’quvchilarni bilish
faoliyatini faollashtiradi. O’quvchilarga faqat dastur asosida belgilangan mavzular
to’g’risidagi bilimlarni beribgina qolmasdan ularning dunyoqarashi va tafakkurini
rivojlantirishga, jamiyat taraqqiyoti qonuniyatlarini o’rganishga ham katta hissa
qo’shadi. Bugungi kunda iqtisodiy-ijtimoiy geografiya fani jamiyatning
rivojlanishida harakatlantiruvchi iqtisodiy, ma’naviy kuch ekanligini hech kim
inkor eta olmasa kerak. Shuning uchun ham kelajagi buyuk davlatni barpo etishga
jazm qilgan avlod, birinchi navbatda Jahon iqtisodiy-ijtimoiy geografiyasi fani
asoslarini chuqur anglashlari va uni mamlakatning ijtimoiy-iqtisodiy
taraqqiyotning tub asoslariga qo’ya olishlari maqsadga muvofiq hisoblanadi.

Foydalanilgan adabiyotlar ro`yxati
1. O`zbеkistоn R еspublikasining ta’lim to`g`risidagi qоnuni.Tоshkеnt, 1997
2. О ‘zbekiston Respublikasi Konstitusiyasi. – T.: “ О ‘zbekiston”, 2010y
3. I.A.Karimov “Bizning bosh maqsadimiz – jamiyatni demokratlashtirish va
yangilash, mamlakatni modernizasiya va isloh etishdir”. -T.: О‘zbekiston,
2005y
4. I.A.Karimov “Mamlakatni modernizasiya qilish va iqtisodiyotimizni barqaror
rivojlantirish yо‘lida”. T. 16 – T.: “О‘zbekiston”, 2008. – 368 b.
5. I.A.Karimov “Yuksak ma’naviyat-yengilmas kuch” ma’naviyat-2008y.
6. I.A.Karimov.“Asosiy vazifamiz-vatanimiz taraqqiyoti va halqimiz
farovonligini yanada yuksaltirishdir”. T-2010 y .
7. О‘zbekiston milliy ensiklopediyasi. 3,9,10,11 – jildlar. – T.: О‘zMU davlat
ilmiy nashriyoti, 2003y.
8. O. Mо‘minov Maftunkor о‘lka Toshkent-1986y.
9. O. Mо‘minov “Geografiya ta’lim metodikasi” Toshkent-1986y .
10 .A.Qayumov,I.Safarov,M.Tillaboyeva “Jahon iqtisodiy-ijtimoiy
geografiyasi” 9-sinf uchun o’quv qo’llanma. T. O’zbekiston 2010 y.
11. A.Soliyev, L.Qarshiboyeva. “Iqtisodiy geografiyaning nazariy va amaliy
masalalari”. T.: «Guliston»,1999.181-b.
12. N.T.To’xliyev “O’zbekiston Respublikasi iqtisodiyot”-T:. O’zbekiston
milliy ehsiklopediyasi 1998y.
13. P.N.G‘ulomov “Geografiyadan qisqacha ruscha–о‘zbekcha atamalar va
tushunchalar lug‘ati”. – T.:1993. 63-b.
14. Q.N.Abirqulov “Tabiatdan foydalanishning iqtisodiyot” –T:.Adabiyot
jamg’armasi nashiryoti,2004y .

15. A. Rо‘ziyev, Q. Abirqulov О‘zbekiston iqtisodiy geografiyasi T:.2001y.
16. R.Qurbonniyozov “О‘zbekiston geografiyasi” qiziqarli mashq va masalalar
T:.1997y.
17. R. Qurbonniyozov “Geografiya о‘qitish metodikasi” Xorazm-2001y.
18 . D. Tojiboyeva, A.Yо‘ldoshev “Maxsus fanlarni о‘qitish metodikasi”
19 . J.Tolipova “Biologiyani о‘qitishda pedagogik texnologiyalardan foydalanish”
T:.2009y .
2 0 . M. Nazarov, Z.Tojiyeva. “Ijtimoiy geografiya”. О‘quv qо‘llanma.- T.,2003.
1. www. tdpu. uz
2. www. pedagog uz
3. www. Ziyonet. uz

Sotib olish