Jahon xo’jaligi - Geografiya - Kurs ishlari

Dokument ma'lumotlari

Narxi	15000UZS
Hajmi	323.7KB
Xaridlar	0
Yuklab olingan sana	05 Mart 2026
Kengaytma	docx
Bo'lim	Kurs ishlari
Fan	Geografiya

Jahon xo’jaligi

Sotib olish

Jahon xo’jaligi
MUNDARIJA:
KIRISH........................................................................................................................2
I BOB. JAHON XO’JALIGI TARMOQLAR TARKIBINING SHAKLLANISH
BOSQICHLARI.
1.1. Jahon xo’jaligi tarmoqlari tarkibi.......................................................................4
1.2. Jahon xo’jaligi shakllanish omillari..................................................................11
1.3. Jahon xo’jaligi tarmoqlari rivojlanishining o’ziga xos
xususiyatlari.................................................................................................................14
II BOB. JAHON XO’JALIGI TARMOQLARINING HUDUDIY
XUSUSIYATLARI.
2.1. Xalqaro geografik mehnat taqsimotining jahon xo’jaligidagi
o’rni............................................................................................................................21
2.2. AQSH va Xitoyning jahon xo’jaligidagi ahamiyati............................................24
2.3. Trans milliy korporatsiyasidagi ro’li...................................................................28
XULOSA....................................................................................................................33
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR..................................................................34
ILOVALAR...............................................................................................................35
1

KIRISH
Mavzuvning dolzarbligi: Jahon xo jaligiʻ - turli mamlakatlar milliy
iqtisodiyotining bozor munosabatlari zamirida bir-birini taqozo etgani holda umumjahon
yaxlitligini tashkil etishi; jahondagi o zaro aloqador milliy xo’jaliklar va xalqaro
ʻ
iqtisodiy munosabatlar majmui. Jahon xo’jaligi bozor iqtisodiyoti rivojining mahsuli
sifatida 19-asrning oxiri — 20 - asr boshlarida shakllandi. Xalqaro mehnat taqsimoti
turli mamlakatlar milliy xo’jaliklarini ixtisoslashishiga olib keladi, ya ni muayyan
ʼ
mamlakatda u yoki bu soha ustuvor rivojlanadi. Ixtisoslashuv mamlakatda qanday tabiiy
resurslarning borligiga va shu yerdagi ishlab chiqarish tajribasiga bog liq. Ixtisoslashuv
ʻ
harajatlarni kamaytirib, tovarlarni sifatli ishlab chiqarish. imkonini berganidan xalqaro
aloqalarni zaruratga aylantiradi.
Jahon xo’jaligidagi iqtisodiy aloqalar har bir mamlakat milliy iqtisodiyotining
mustaqilligi; mamlakatlar iqtisodiy munosabatlarining bozor qoidalari asosida olib
borilishi; iqtisodiy aloqalar uning ishtirokchilar uchun zaruriy manfaatli bo lishi; milliy
ʻ
xo jaliklar manfaatlarining uyg unligiga tayanib, ixtiyoriy ravishda va sharoit yetilganda
ʻ ʻ
o zaro integratsiyalashuvi tamoyillariga asoslanadi.
ʻ
Jahon xo’jaligi aloqalari ko p qirrali bo lib, savdo-sotiq, xalqaro valyuta-kredit
ʻ ʻ
munosabatlari, kapital chiqarish va uni kiritish, ochiq iqtisodiy zonalar tashkil etish, ish
kuchi migratsiyasini uyushtirish, birgalikda ilmiy-texnikaviy loyihalarni
moliyalashtirish, axborot almashish, sayyohlik sohasida hamkorlik qilish kabi shakllarga
ega. Jahon xo’jaligida kishilarning turmush darajasi iqtisodiyotga bog liq holda jiddiy
ʻ
farqlanadi. Boy mamlakatlarda yuksak turmush darajasi mavjud bo lgani holda qoloq
ʻ
mamlakatlarda kambag allar aholining katta qismini tashkil etadi. XXI-asrga kelib bu
ʻ
ikki guruh mamlakatlaridagi turmush darajasining farqi 12 martadan ziyodroq bo ldi.
ʻ
Qoloq mamlakatlarda daromadning nisbatan ko p qismi iste molga sarflansada,
ʻ ʼ
daromadning kam bo lishi hisobidan bu mamlakatlarda turmush darajasi pastligicha
ʻ
qoladi.
2

Hozirgi davrda Jahon xo’jaligining rivojlanishi 3 yo nalishda bormoqda: 1)ʻ
Jahon xo’jaligiga kiruvchi mamlakatlar safi kengayib, uning tarkibiga 90-yillarda sobiq
sotsializm tizimidan ajralib chiqqan 25 ta yosh mamlakat xo jaligi qo shildi. Mustaqillik
ʻ ʻ
tufayli O zbekiston ham Jahon xo’jaligiga kirib keldi, jahon iqtisodiyotining teng
ʻ
huquqli ishtirokchisiga aylandi, xalqaro tashkilotlarga a zo bo ldi, jahon savdosida
ʼ ʻ
ishtirok etib, 1996—2001 yillarda, uning tashqi savdo oboroti 63,3 mlrd. dollarni tashkil
etdi; 2) Jahon xo’aligida ishlab chiqarishning o sishi yuz bermoqda. 1998 yil dunyoda
ʻ
yaratilgan jami tovar va xizmatlar qiymati 36,5 trln. dollar bo lsa, 2001 yilga kelib 40
ʻ
trln. dollardan ziyod bo ldi; 3) Jahon xo’jaligida iqtisodiy integratsiya (iqtisodiy
ʻ
ishtirokchilar faoliyatining birlashib ketishi) va globalizatsiya (jahon iqtisodiyotining
umumbashariy tus olishi, milliy iqtisodiyotlarning har biri uning tarkibiy qismi bo lib
ʻ
qolishi) yuz berib, sifat o zgarishlari yuzaga kelmoqda.
ʻ
Kurs ishining maqsadi va vazifalari . Kurs ishining maqsadi janon xo’jaligi,
xalqaro iqtisodiyotda yetakchi tarmoqlarini o’rganish. Uning vazifalari esa quyidagilar:
jahon iqtisodiyotida yetakchi rol o’ynaydigan davlatlar tajribasini o’rganish;
Kurs ishining predmeti. Jahon xo’jaligidagi iqtisodiy aloqalar har bir mamlakat
milliy iqtisodiyotining mustaqilligi; mamlakatlar iqtisodiy munosabatlarining bozor
qoidalari asosida olib borilishi; iqtisodiy aloqalar uning ishtirokchilar uchun zaruriy
manfaatli bo lishi; milliy xo jaliklar manfaatlarining uyg unligiga tayanib, ixtiyoriy
ʻ ʻ ʻ
ravishda va sharoit yetilganda o zaro integratsiyalashuvi tamoyillariga asoslanadi.
ʻ
Kurs ishining obyekti. Jahon mamlakatlari xo’jaligi. Jahonda iqtisodiyotida
ro`y berayotgan o`zgarishlar, soha rivoji bilan bog`liq bo`lgan muammoli vaziyatlar,
tendensiyalar.
Kurs ishining tarkibiy tuzilishi. Kurs ishi kirish, ikkita bob, beshta reja, xulosa,
foydalanilgan adabiyotlar ro`yxatidan iborat.
3

I BOB. JAHON XO’JALIGI TARMOQLAR TARKIBINING SHAKLLANISH
BOSQICHLARI.
1.1. Jahon xo’jaligi tarmoqlari tarkibi.
Umuman, xo'jalik tarmoqlari iqtisodiy va ijtimoiy geografiyaning eng asosiy
mavzusi hisoblanadi. Xususan, bu eng yirik mavzu jahon moddiy ishlab chiqarishining
sanoat, qishloq xo'jaligi, transport tarmoqlarini va ular bilan uzviy bog'liq bo'lgan
xalqaro iqtisodiy aloqalar sohalarini qamrab oladi. Bu mavzularni o'rganish bilan
o'quvchi har bir xo'jalik tarmoqlarining jamiyat hayotida tutgan o'rni, rivojlanishi va
joylashishi xususiyatlari, ularning atrof-muhitga ta’siri haqida atroflicha tushuncha
oladi. Sanoat - moddiy ishlab chiqarishning yetakchi tarmog'idir. U har qanday xo'jalik
tarmoqlarining rivojlanishini ta’minlab berish xususiyatiga ega. Jahonning barcha sanoat
tarmoqlarida 450 mln.dan, ziyod ishchi va xodimlar ishlaydi. Sanoatda band ishchi-
xizmatchilar soniga ko'ra, Xitoyda (64 mln. kishi), AQSHda (26 mln. kishi), Rossiyada
(20 mln. kishi) yetakchilik qiladi.
Oxirgi yuz yillikda sanoat ishlab chiqarishning hajmi jahonda 50 baravardan
ortiq o‘sdi, bu o'sishning 3/4 qismi XX asrning ikkinchi yarmiga — FTI davriga to'g'ri
keladi. Mavjud sanoat tarmoqlari rivojlanish davri va ahamiyatiga ko'ra uch guruhga
bo'linadi.
Birinchi guruhga sanoatning eski tarmoqlari kiradi. Bularga toshko'mir, temir
rudasini qazib chiqarish, metallurgiya, vagonsozlik, elektrovoz-teplovozsozlik,
kemasozlik, to‘qimachilik kiradi. Ular barcha davlatlar va mintaqalarda ishlab chiqarish
kuchlarining rivojlanishiga va joylashishiga katta ta’sir ko’rsatib kelmoqda.
Ikkinchi guruhga yangi tarmoqlar deb ataluvchi avtomobilsozlik, rangdor
metallurgiya, plastmassalar, kimyoviy tolalar, samolyotsozlik, stanoksozlik kabi
tarmoqlar kiradi. Ularning ahamiyati jahonda ancha yuqori. 1

1
http://geografiya.uz/jahon-iqt-ijt-geografiyasi/1009-jahon-xojaligi-tarmoqlari-geografiyasi.html
4

Uchinchi guruhga eng yangi tarmoqlar kiradi. Bular mikroelektronika, elektron
hisoblash texnikasi, atom va aerokosmonavtika, optika, organik sintez kimyosi,
mikrobiologiya va boshqa tarmoqlardir. Ularning asosiy xususiyati fantalab tarmoqlar
ekanligidir. Bu sohalarni, odatda, «yuqori texnologiya» tarmoqlari ham deyishadi va u
FTI davrining hosilasi hisoblanadi.
Hozirgi davrda uchinchi guruh sanoat tarmoqlari eng tez va barqaror rivojlanish
sur’atlariga ega bo’lib, AQSH, Yaponiya, Germaniya, Buyuk Britaniya, Fransiya kabi
yetuk rivojlangan mamlakatlarda ishlov beruvchi sanoat yalpi mahsulotning 35-40 % ini
bermoqda. Mazkur guruh sanoat tarmoqlarining yana bir xususiyati ularning, asosan,
iqtisodiy rivojlangan va yangi industrlashgan davlatlarda rivojlanganligidir. Shu sababli
ularning jahon sanoati geografiyasiga ta’siri to'xtovsiz ortib bormoqda. Shu bilan birga
sanoat umuman ancha murakkab tarmoqqa еgа. Yoqilg`i-energetika sanoati turli yoqilg`i
(neft, gaz, ko`mir va boshqalar) va elektr energetika (issiqlik, gidro, atom elektr
energetikasi) tarmoqlarini o`zida birlashtiradi.
Birlamchi energiya resurslari (neft, gaz, ko`mir, yonuvchi slanes, torf va
boshqalar)ning ishlab chiqarish va iste`mol qilish hajmi doimo o`sib bormoqda.
Tarmoqning muhim xususiyatlaridan biri mahsulotlarni ishlab chiqarish va iste`mol
qilish geografiyasi o`rtasidagi farqning kattaligidir. Buning isboti sifatida raqamlarga
murojaat qilaylik. Aholisi 314 mln. kishi bo`lgan AQSH jahonning barcha turdagi
birlamchi energiya resurslarining ¼ qismini iste`mol qilgan holda, aholisi 3 mlrd.
kishidan ziyod rivojlanayotgan mamlakatlar birgalikda ana shuncha vositalardan
foydalanmoqda, xolos. Agar jahonda har bir kishiga yiliga o`rtacha 2 tonna shartli
yoqilg`i to`g`ri kelgan bo`lsa, bu ko`rsatkich AQSHda 10 tonnaga, rivojlanayotgan
mamlakatlarda esa 0,7 tonnaga to`g`ri keladi. XX asr davomida jahonning yoqilg`i-
energetika balansi (YEB)da ham katta siljishlar yuz berdi. Asrning birinchi bosqichida
asosiy energetika vositasi sifatida ko`mirdan foydalanilgan. Bu davrda jahon YEBda
ko`mirning hissasi 1913-yildagi 78%dan 1950-yilda 55%ga tushdi. 2
Bu birinchi
2
http://geografiya.uz/jahon-iqt-ijt-geografiyasi/1009-jahon-xojaligi-tarmoqlari-geografiyasi.html
5

bosqichni haqli ravishda ko`mir davri deyish mumkin. Asrning ikkinchi yarmidan
boshlab jahon YEBda ikkinchi bosqich – neft-gaz davri boshlandi. Buning asosiy
sababi, birinchidan, neft va gazning qattiq yoqilg`i turlari, jumladan, ko`mirga nisbatan
eng samarali energiya vositasi ekanligi; ikkinchidan, ularning ko`p yo`nalishli universal,
shu bilan birga, nisbatan ekologik jihatdan toza energetika vositasi ekanligi;
uchinchidan, qazib chiqarish rayonlaridan asosiy iste`molchi hududlarga ularni
tashishning nisbatan qulayligi bo’ldi. Jahon energetikasi 80-yillar boshlaridan o`z
taraqqiyotining uchinchi davriga qadam qo`ydi. Bu davrda, asosan, tugamaydigan va
ayrim o`rni tiklanadigan energiya vositasi sifatida qadam-baqadam kengroq
foydalanishga o`tila boshlandi.
Neft sanoati yoqilg`i-energetika tarmoqlarining yetakchisidir. U nafaqat ko`p
qirrali energetika resursi, shu bilan birga, organik sintez kimyosining asosiy
xomashyosidir. Shu sababli uning siyosiy-strategik ahamiyati ham katta. Neft tabiiy
resurs sifatida juda qadim zamonlardan buyon ma`lum. Sanoat asosida neftni qazib
chiqarish XIX asrning oxirgi choraklaridan ko`paydi. Neft qazib chiqaruvchi davlatlar
soni tez ko`paydi. Hozirgi paytda jahonning 80 dan ortiq mamlakatlarida neft qazib
chiqarilmoqda. Muhim tomoni shundaki, jahon neft zaxiralarining 86%i qazib
chiqarilayotgan neftning salkam 48% i rivojlanayotgan davlatlar hissasiga to`g`ri
keladi.
Jahonda neftni qazib chiqarish va eksport qilishda OPEK (Neftni eksport
qiluvchi mamlakatlar tashkiloti, unga Jazoir, Liviya, Iroq, Quvayt, Qatar, Eron, Saudiya
Arabistoni, BAA, Indoneziya, Nigeriya, Gabon, Venesuela, Ekvador davlatlari a`zo)
mamlakatlari muhim rol o`ynamoqda. Hozirgi paytda bu mamlakatlar guruhi jahonda
aniqlangan neft zahiralarining salkam 80% iga, qazib chiqarilayotgan neftning esa
salkam 50% dan ortiq qismiga egalik qilmoqda. Jahonda neftga eng boy hudud Fors
qo`ltig`i sohillarida joylashgan mamlakatlar hisoblanadi. Faqat ana shu davlatlar yer
qa`rida jahon neft zaxiralarining 2/3 qismidan ko`prog`i to`plangan va ular qazib
chiqarilayotgan neftning 1/4 qismidan ko`prog`ini bermoqda. Neftni katta miqdorda
6

import qiluvchi mamlakatlar qatoriga AQSH (250 mln.t), Yaponiya, Xitoy va Yevropa
Ittifoqi davlatlari kiradi. 3
Jahonda jami qazib chiqarilayotgan neftning 26% ga yaqini
dengiz sayozliklaridan qazib chiqarilmoqda. Shu yo`l bilan neft qazib chiqarayotgan
davlatlar soni 50 tadir. Ayrim mintaqa va davlatlarda dengiz neftining hissasi ayniqsa
yuqori, jumladan, bu ko`rsatkich G`arbiy Yevropada 90% ni, Lotin Amerikasida 50%
dan ko`proqni tashkil qiladi. Gaz sanoatining jahon YEB dagi hissasi 22% ni tashkil
qiladi. Tabiiy gaz yoqilg`i turlari orasida ekologik jihatdan eng tozasi hisoblanadi. Yaqin
vaqtlargacha bu sanoat tarmog`i asosan iqtisodiy rivojlangan mamlakatlarga xos edi.
So`nggi yillarda gaz sanoatining ahamiyati rivojlanayotgan mamlakatlarda ham
kuchayib bormoqda.
Hozirgi vaqtda tabiiy gaz zaxiralari hajmiga ko`ra jahonda Rossiya, Eron, Qatar,
Turkmaniston davlatlari yetakchilik qiladi. Gazni qazib chiqarishda esa Rossiya, AQSH,
Kanada, Niderlandiya, O`zbekiston davlatlarining ko`rsatkichlari yuqori. Jahonda gazni
eksport qilish hajmiga ko`ra Rossiya, Niderlandiya, Kanada, Indoneziya, Jazoir,
Turkmaniston davlatlari oldinda bormoqda. Umuman, jahonda jami qazib
chiqarilayotgan gazning 15% i tashqi bozorga chiqarilmoqda. Gazni import qilishda
Germaniya, AQSH, Yaponiya, Fransiya, Italiya davlatlari ajralib turadi. Jami qazib
chiqarilayotgan gazning 20% ga yaqini dengiz sayozliklaridan olinmoqda va ularning
salmog`i tobora oshib bormoqda.
Ko`mir sanoati jahon energetikasi tarkibida alohida ahamiyatga ega. Bu tarmoq
60 dan ortiq mamlakatlarda mavjud bo`lib, ko`proq rivojlangan mamlakatlarda katta
salmoqga ega. Hozirgi vaqtda qazib chiqarilayotgan ko`mirning asosiy iste`molchisi
issiqlik elektr stansiyalaridir. Shu sababli kokslanadigan ko`mirga nisbatan energetik
ko`mir qazib chiqarishga ehtiyoj tobora kuchayib bormoqda. E`tiborli tomonlaridan biri
shuki, qazib chiqarilayotgan ko`mir, asosan, o`sha davlatlarning o`zida iste`mol qilinadi.
So`nggi yillarda qazib chiqarilayotgan ko`mirning atigi 10% i eksportga chiqarilmoqda.
3
http://geografiya.uz/jahon-iqt-ijt-geografiyasi/1009-jahon-xojaligi-tarmoqlari-geografiyasi.html
7

Jahon ko`mir zahiralarining asosiy qismi Shimoliy yarimsharda – Rossiya,
AQSH, Xitoy, Germaniya, Hindiston, Polsha, Qozog`iston hududlarida joylashgan.
Janubiy yarimsharda esa bu masalada Avstraliya va JAR yaxshiroq mavqega ega. 4
Ko`mirni eng ko`p qazib chiqarishda Xitoy, AQSH, Avstraliya, Polsha, Germaniya
dastlabki o`rinlarni egallaydi. Ular birgallikda jahonda qazib chiqarilayotgan ko`mirning
¾ qismini bermoqda. Ko`mirni import qilishda esa Yaponiya alohida ajralib turadi, u
yiliga 110 mln. tonnagacha ko`mir sotib olmoqda. Eksportga chiqarilayotgan ko`mirning
90% i dengiz yo`llari orqali tashilmoqda. Jahon va davlatlar iqtisodiyotining tayanch
tarmoqlaridan biri – elektrotexnikadir. FTI davrida, ayniqsa, iqtisodiyotni kompleks
elektrlashtirish va avtomatlashtirishning kuchayishi elektrotexnika sanoatining yuqori
sur`atlar bilan o`sishiga olib keldi.
Elektroenergetika sanoati elektroenergiyani ishlab chiqarish manbalariga ko`ra
uch tarmoqqa bo`linadi. Jahonda hozirgi vaqtda taxminan 13,5-14 trln. kVt/s
elektroenergiya ishlab chiqarilmoqda. Uning asosiy qismi AQSH (3600-3800 mlrd.
kVt/s), Yaponiya (930-950 mlrd. kVt/s), Xitoy, Rossiya, Kanada, Germaniya, Fransiya,
Koreya Respublikasi hissasiga tog`ri keladi (O`zbekistonda 2008-yilda 49 mlrd. kVt/s
elektroenergiya ishlab chiqarildi). Elektroenergiyaning 65% ini rivojlangan, 13% ini
o`tish iqtisodiyotiga ega va 22% ini rivojlanayotgan mamlakatlar ishlab chiqaradi.
Jami elektroenergiyaning 60% dan ortiq qismi issiqlik elektrstansiyalarida, 20%
ga yaqini gidroelektrostansiyalarda va 17% ga yaqini atom elektrostansiyalarida va
qolgan qismi geotermal, qalqish, quyosh, shamol elektrostansiyalarida ishlab chiqariladi.
Issiqlik elektroenergetikasi (IEE) neft-gaz, ko`mir bemalolroq bo`lgan
mamlakatlarda, ayniqsa, ustun rivojlangan. Bu tarmoq elektr stansiyalarining asosiy
yoqilg`ilari G`arbiy Yevropa, Sharqiy Osiyo, Shimoliy Amerika va Avstraliyada –
ko`mir, Shimoliy Karib dengizi, Fors qo`ltig`i bo`ylarida joylashgan mamlakatlarda esa
gaz va mazutdir. Tabiati sernam, zaxkash Shimoliy o`rmon mintaqasidagi ayrim
mamlakatlarda torf ham muhim yoqilg`i sifatida ishlatiladi. Umuman,
4
http://geografiya.uz/jahon-iqt-ijt-geografiyasi/1009-jahon-xojaligi-tarmoqlari-geografiyasi.html
8

elektroenergetikada IEE lar salmog`i eng yuqori bo`lgan davlatlar qatoriga Niderlandiya,
JAR, Polsha davlatlari kiradi. Ularda IESlar salmog`i 87-97% ni tashkil qiladi. 5
Gidroelektroenergetika (GEE) sanoatining rivojlanish darajasi hududlarda
turlicha kattalikda bo`ladigan gidroenergiya resurslarining qay darajada
o`zlashtirilishiga bog`liq. Braziliya, Xitoy, Rossiya, KDR gidroenergiya resurslariga
juda boydir. Jahon elektr energetikasida GEE salmog`i 20% bo`lgani holda, bu
ko`rsatkich Norvegiya, Braziliya, Tojikiston, Qirg`iziston davlatlarida 90% dan ortadi.
Atom elektroenergetika (AEE) sanoati ishlab chiqarilayotgan elektrenergiya
salmog`iga ko`ra uchinchi tarmoqdir. Hozirgi vaqtda jahonning 33 mamlakati (asosan,
rivojlangan davlatlar)da turli quvvatdagi AES (Atom elektr stansiya)lar ishlab turibdi.
Fransiya, Yaponiya, Belgiya, Koreya Respublikasida uning hissasi yuqori. Ularda
ishlab chiqarilayotgan elektrenergiyaning 54-72% i AESlarga tog`ri keladi.
Elektroenergiya ham mahsulot (tovar) bo`lganligi sababli, u xalqaro doirada
oldi-sotdi vositasi bo`lib kelmoqda. Hozirgi vaqtda elektr energiyasini eksport (Rossiya,
Ukraina, Vengriya, Shveysariya, Kanada) va import (Italiya, Niderlandiya, AQSH)
qiladigan davlatlar shakllangan.
Energiya vositalarining hozirgi davrda hayotda kam foydalanib kelinayotgan
noan`anaviy energiya manbalari deyiladi.
Noan`anaviy energiya manbalarining eng istiqbollisi yerning ichki issiqlik yoki
geothermal energiyasidir. Yer sharining deyarli barcha hududlari ma`lum darajada
yerning ichki issiqlik energiyasiga ega. Ayniqsa, yerning "yosh” tektonik rayonlari
bunday resurslarga ancha boy. Iqtisodiy jihatdan yaxshi rivojlangan va geotermal
resurslarga boy mamlakatlarda dastlabki geotermal elektrostansiya (GeoTES) lari AQSH
(Kaliforniya), Rossiya (Kamchatka), Yaponiya, Italiya, Xitoy, Meksika, Yangi
Zelandiya, Filippin kabi, hammasi bo`lib 20 ga yaqin mamlakatlarda bor. Islandiyada
esa yerning ichki energiyasidan uy-joylar, idoralar va issiqxonalarni isitishda keng
foydalanilmoqda.
5
http://geografiya.uz/jahon-iqt-ijt-geografiyasi/1009-jahon-xojaligi-tarmoqlari-geografiyasi.html
9

Noan`anaviy energiya manbalaridan yana biri dengiz suvining qalqish
energiyasidan foydalanishdir. Qalqish elektrostansiya (QES) lari Fransiya, AQSH,
Kanada, Rossiya va Xitoygina bor. Dengiz to`lqini energiyasi asosida ishlaydigan
birinchi elektrostansiya Yaponiyada qurilgan. 6
Quyosh energiyasidan foydalanish ham juda katta istiqbollarga ega. Hozirgi
vaqtda quyoshli kunlar ko`p bo`ladigan mamlakatlarda, jumladan, AQSH, Yaponiya,
Isroil, Kipr kabilarda quyosh (gelio) qurilmalaridan foydalanib, ko`plab uylar,
issiqxonalar isitilmoqda. Hozircha jahonda faqat Fransiya, Ispaniya, Italiya, Yaponiya,
AQSH, Ukraina davlatlaridagina quyosh elektrostansiyalari qurilgan. O`zbekiston ham
shunday qurilmaga ega bo`lgan jahondagi kam sonli mamlakatlardan biri. Undagi
quyosh qurilmasi ilmiy tadqiqot ishlariga xizmat qiladi.
Yana bir noan`anaviy energiya manbayi shamol quvvatidan foydalanishdir.
Qadimdan inson turli ehtiyojlari yo`lida shamoldan foydalanib kelgan. Masalan, yelkanli
dengiz kemachiligi, shamol tegirmonlari va boshqalar. FTI davrida undan sanoat yo`li
bilan elektr energiyasi hosil qilish va foydalanishga o`tila boshlandi. Bu yo`nalishda
AQSH, Daniya, Shvetsiya, Germaniya, Ispaniya, Gretsiya, Kanada kabi rivojlangan
mamlakatlarda sezilarli yutuqlar qo`lga kiritilgan.
Shuningdek, sintetik yoqilg`i turlari ham noan`anaviy energiya manbalaridan
hisoblanadi. U ko`mir, yonuvchi slanes, neftli qumlar, hatto, biomassalardan sun`iy
ishlov berish asosida olinadi. Ular gaz, uglevodorodli suyuq birikmalar, etil spirt ishlab
chiqarish orqali amalga oshiriladi. Tabiat bunday resurslarga ancha boy va ulardan keng
foydalanish kelgusi avlodlar vazifasi bo`lib hisoblanadi.
Tog`-kon sanoati yer osti boyliklarini qazib chiqarish va ularni dastlabki qayta
ishlash (boyitish) tarmoqlarini o`zida birlashtiradi. Ular yoqilg`i metall, noruda mineral
boyliklari va qurilish materiallarini qazib chiqaruvchi va qayta ishlovchi tarmoqlarga
aloqadordir. Jahon xo`jaligi tarmoqlarini mineral xomashyo bilan ta`minlash, asosan,
tog`-kon saoatiga bog`liq. Bu sanoat tarmog`i mineral resurslar qazib chiqaruvchi barcha
6
http://geografiya.uz/jahon-iqt-ijt-geografiyasi/1009-jahon-xojaligi-tarmoqlari-geografiyasi.html
10

davlatlarda bor. Lekin jahon mineral xomashyolarining 2/3 qismi AQSH, Rossiya,
Xitoy, Avstraliya, Kanada, JAR va boshqa ayrim davlatlar hissasiga to`g`ri keladi. 7
Shu bilan birga tog`-kon sanoati mahsulotlarini qazib chiqarish va eksport
qilishda rivojlanayotgan mamlakatlar mavqeyi ham past emas. Turli xil yer osti qazilma
boyliklarini qazib chiqarish hajmi Osiyoda Hindiston, Indoneziya, Malayziya, Saudiya
Arabistoni, Afrikada KDR, Zambiya, Marokash, Nigeriya, JAR, Zimbabe, Botsvana;
Lotin Amerikasida, Braziliya, Chili, Meksika, Venesuela kabi mamlakatlarda juda
katta.
Umuman, nomlari, tilga olingan deyarli barcha barcha mamlakatlarda qazib
chiqarilayotgan mineral resurslarning o`rtacha 80-90%i dastlabki qayta ishlovdan
chiqarilgach, jahon bozorlariga yo`llanmoqda. Ularni xarid qilishda, asosan, rivojlangan
mamlakatlarning qo`li baland.
1.2. Jahon xo’jaligi shakllanish omillari.
XX -asrning ikkinchi yarmi jahon xo jaligining o ziga xos xususiyatlaridan biriʻ ʻ
xalqaro iqtisodiy munosabatlarning jadal rivojlanishidir. Davlatlar, davlat guruhlari,
iqtisodiy guruhlar, alohida firma va tashkilotlar o'rtasidagi iqtisodiy aloqalar kengayib,
chuqurlashib bormoqda. Bu jarayonlar xalqaro mehnat taqsimotining chuqurlashishi,
iqtisodiy hayotning baynalmilallashuvi, ularning o‘zaro bog‘liqligi va yaqinlashishi,
mintaqaviy xalqaro tizimlarning rivojlanishi va mustahkamlanishida namoyon bo‘ladi.
Bu o‘zaro hamkorlik va yaqinlashuv jarayonlari qarama-qarshi, dialektik xarakterga ega
bo‘lishi xarakterlidir. Xalqaro iqtisodiy munosabatlar dialektikasi shundan iboratki,
ayrim mamlakatlarning iqtisodiy mustaqillikka erishish va milliy xo’jaliklarini
mustahkamlashga intilishi pirovard natijada jahon xo’jaligining yanada ko’proq
baynalminallashuviga, milliy xo’jaliklarning ochiqligiga, xalqaro mehnat taqsimotining
chuqurlashishiga olib keladi.
Xalqaro iqtisodiy munosabatlar nazariyasi nimani o‘rganadi, uning predmeti
nimadan iborat? Xalqaro iqtisodiy munosabatlarning predmeti ikkita asosiy qismdan
7
http://geografiya.uz/jahon-iqt-ijt-geografiyasi/1009-jahon-xojaligi-tarmoqlari-geografiyasi.html
11

iborat: xalqaro iqtisodiy munosabatlarning o'zi va ularni amalga oshirish mexanizmi.
Xalqaro iqtisodiy munosabatlarga jahon xo‘jalik tizimidagi alohida mamlakatlar,
ularning mintaqaviy birlashmalari, shuningdek, alohida korxonalar (transmilliy,
korporatsiyalar) o‘rtasidagi iqtisodiy munosabatlar yig‘indisi kiradi. 8

Xorijiy davlatlarning iqtisodiyoti emas, balki ular o‘rtasidagi iqtisodiy
munosabatlarning o‘ziga xos jihatlari o‘rganiladi. Xalqaro iqtisodiy munosabatlar
mexanizmi huquqiy normalar va ularni amalga oshirish vositalarini (xalqaro iqtisodiy
shartnomalar, bitimlar, «kodekslar», konventsiyalar va boshqalar), xalqaro iqtisodiy
hamkorlikni rivojlantirish maqsadlariga erishishga qaratilgan xalqaro iqtisodiy
tashkilotlarning faoliyatini o'z ichiga oladi. Xalqaro iqtisodiy munosabatlar tizimiga
quyidagilar kiradi:
1. Xalqaro mehnat taqsimoti.
2. Tovar va xizmatlarning xalqaro savdosi.
3. Xalqaro kapital va xorijiy investitsiyalar harakati.
4. Xalqaro mehnat migratsiyasi
5. Xalqaro valyuta-moliya va kredit munosabatlari.
Xalqaro iqtisodiy munosabatlar nazariyasi va amaliyotini o‘rganar ekanmiz, biz
Jahon iqtisodiyoti tushunchasiga duch kelamiz. Xalqaro iqtisodiy munosabatlarning
ob'ektiv asosi bo'lgan jahon xo'jaligi kimyo muhandisligi nazariyasi va amaliyotining
maxsus o'rganish ob'ekti emas. Ammo bu BAT muammolarini ko'rib chiqishda muhim
komponent hisoblanadi.
Xalqaro iqtisodiy munosabatlar (asosan savdo) jahon xo‘jaligi paydo bo‘lishidan
oldin ham mavjud bo‘lgan. Masalan: Yevropa davlatlari o rtasida to g ridan-to g riʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
investitsiyalar, mintaqalar o rtasidagi xalqaro iqtisodiy aloqalar (Yevropa-Shimoliy
ʻ
Afrika, Yevropa-Yaqin Sharq va boshqalar). Bu munosabatlar mintaqaviy xususiyatga
ega edi. Jahon xo‘jaligining paydo bo‘lishi va rivojlanishi bilan xalqaro iqtisodiy
8
https://translate.google.com/translate?hl=ru&sl=uz&u=https://fayllar.org/1-mavzu-jahon-xojaligining-shakllanishi-va-
rivojining-asosiy-b-v2.html&prev=search&pto=aue
12

aloqalar kengayib, chuqurlashib, global xususiyat kasb etdi. 9
Ayrim mamlakatlar yoki
jahon iqtisodiyotiga asoslangan xalqaro iqtisodiy munosabatlar ko'p jihatdan ularga
bog'liq. Biroq amalga oshirish jarayonida xalqaro iqtisodiy munosabatlar o‘z
qonunlariga bo‘ysunuvchi davlatga, jahon xo‘jaligining mavjudligi va rivojlanishi
shakliga, uning ichki mexanizmiga aylanadi.
Jahon iqtisodiy taraqqiyotining bosqichlari. IX o'zining yaratilishi va
rivojlanishida uzoq va qiyin yo'lni bosib o'tdi. Ba'zi tadqiqotchilar uning yaratilishini
Rim imperiyasi davriga bog'lashadi. Shu bilan birga, ular Rim imperiyasini o'sha
davrning butun Jahon iqtisodiy tizimi sifatida baholaydilar. Boshqa olimlar jahon
xo'jaligining faoliyat ko'rsatishining boshlanishini 15-16 asrlar, ya'ni buyuk geografik
kashfiyotlar davri bilan bog'laydilar. Aynan shu kashfiyotlar qimmatbaho toshlar,
metallar, shirinliklar va pul bilan xalqaro savdoning jadal rivojlanishiga olib keldi.
Ammo bu davrdagi jahon xo'jaligi cheklangan bo'lib, faqat savdogarlarning sarmoyalari
ishlagan.
Zamonaviy jahon xo'jaligi sanoat inqilobidan so'ng, kapital monopoliya
bosqichiga o'tish davrida vujudga keldi. XIX-asr oxiri va XX-asr boshlari XX asrning
60-90-yillaridagi XIX asrdan sezilarli darajada farq qiladi.
XX-asrning jahon iqtisodiyoti asosan an'anaviy kuchga, iqtisodiyot oldidagi
tashqi majburiyatlarga va "kapital kuchiga" asoslangan edi. Bu davrdagi jahon
xo’jaligida keskin qarama-qarshiliklar mavjud edi. Bu uni beqaror qildi. Bular
imperialistik mamlakatlar o rtasidagi (ikki jahon urushiga olib kelgan) hamda sanoatiʻ
rivojlangan va rivojlanayotgan mamlakatlar o rtasidagi ziddiyatlardir. XX asrning
ʻ
o rtalariga kelib jahon xo jaligi ikki qismga bo lindi: jahon kapitalistik xo jaligi va
ʻ ʻ ʻ ʻ
jahon sotsialistik xo jaligi. Jahon iqtisodiy munosabatlar tizimida jahon kapitalistik
ʻ
iqtisodiyoti hukmronlik qildi. 1990-yillar boshida tashqi savdo aylanmasining 10 tadan 9
tasi jahon kapitalistik iqtisodiyotiga to g ri keldi. 1980-yillarning oxirida kapitalistik
ʻ ʻ
9
http://geografiya.uz/jahon-iqt-ijt-geografiyasi/1009-jahon-xojaligi-tarmoqlari-geografiyasi.html
13

dunyo yalpi mahsulotining atigi 1/5 qismi xalqaro iqtisodiy almashinuv kanallari orqali
sotilgan. 10
Mikroiqtisodiy darajada globallashuv tadbirkorlik faoliyatining ichki bozordan
tashqarida kengayishini anglatadi. Tadbirkorlik faoliyatining xalqaro yoki ko'p millatli
yo'nalishidan farqli o'laroq, globallashuv jahon bozori yoki "Uch dunyo" (Shimoliy
Amerika, G'arbiy Yevropa, Yaponiya) bozorlarini rivojlantirishga yagona yondashuv
sifatida tushuniladi.
1.3. Jahon xo’jaligi tarmoqlari rivojlanishining o’ziga xos xususiyatlari
Jahon iqtisodiyoti - bu xalqaro mehnat taqsimoti, iqtisodiy va siyosiy
munosabatlar tizimi orqali bir-biri bilan bog'langan o'zaro bog'liq milliy xo'jaliklar
majmuidir. Xalqaro iqtisodiy munosabatlar hozirgi zamon shaklini olishi va jahon
xo‘jaligi kabi hodisa paydo bo‘lishidan oldin insoniyat bir qancha bosqichlarni bosib
o‘tgan.
Jahon xo'jaligining shakllanishi va rivojlanish bosqichlari
1) XV-XVII asrlar. Jahon iqtisodiyotining paydo bo'lishi. Jahon iqtisodiyoti - bu
milliy xo'jaliklar (milliy-davlat iqtisodiy tuzilmalari) va transmilliy tuzilmalar tizimi,
ko'p tuzilmali va ko'p qirrali iqtisodiy makon bo'lib, uning doirasida iqtisodiy hayot
baynalmilallashuvining ob'ektiv iqtisodiy qonuniyatlari asosida, turli mamlakatlarning
o'zaro ta'siri mavjud. xo‘jalik yurituvchi subyektlar sodir bo‘ladi. Bu bosqichning asosiy
xarakteristikalari jahon kapitalistik bozorining paydo bo'lishi (katta geografik
kashfiyotlar, mustamlakaning paydo bo'lishi, narx inqilobi, ishlab chiqarish davri).
2) XVII - XIX asrning birinchi yarmi. Jahon iqtisodiyotining rivojlanishi. Ushbu
bosqichda global savdo nuqta-fokal tuzilishga ega bo'lib, markaz va periferiya
o'rtasidagi keskin assimetriya bilan tavsiflangan, ya'ni. G'arbiy Yevropa, bir tomondan,
boshqa mamlakatlar va qit'alar, boshqa tomondan. Manifaktura, keyin esa mashina
inqilobidan keyin zavod ishlab chiqarishi negizida sanoat tovarlari va umuman, tayyor
mahsulotlar ishlab chiqarishda G arbiy Yevropa mamlakatlari ustunlik qilgan bo lsa,ʻ ʻ
10
https://translate.google.com/translate?hl=ru&sl=uz&u=https://fayllar.org/1-mavzu-jahon-xojaligining-shakllanishi-va-
rivojining-asosiy-b-v2.html&prev=search&pto=aue
14

boshqa davlatlar asosan qishloq xo jaligi xomashyosi yetkazib beruvchilar vazifasiniʻ
bajardilar. 11

Shunday qilib, jahon savdosi ushbu bosqichda kapitalni dastlabki jamg'arish va
jahon yalpi mahsulotini G'arb foydasiga qayta taqsimlash vositasi bo'lib xizmat qildi.
3) XIX asr o'rtalari - XX asrning birinchi yarmi. Jahon (xalqaro) iqtisodiyotining
paydo bo'lishi. Jahon mehnat taqsimoti tizimining va shu asosda jahon iqtisodiyotining
shakllanishi (elektr inqilobi, ichki yonish dvigatellari, dunyoning iqtisodiy bo'linishi,
monopol kapitalizmga o'tish). Transkontinental temir yo'l tizimi va transokeanik
paroxod transporti paydo bo'ladi. Kapitalning kontsentratsiyasi, birinchi navbatda, og'ir
sanoatda mavjud.
4) XX asrning ikkinchi yarmi - hozirgi kungacha.
Jahon iqtisodiyoti rivojlanishining hozirgi bosqichi. Jahon mehnat taqsimoti
tizimining amal qilishi, barcha mamlakatlar iqtisodiyotining o‘zaro bog‘liqligining
kuchayishi (ilmiy-texnikaviy va texnologik inqilob, baynalmilallashuv va integratsiya
jarayonlari). Jahon taraqqiyotining hozirgi bosqichi jahon xo‘jaligining globallashuvi va
uning rivojlanishidagi asosiy o‘rinlarning transmilliy korporatsiyalar (TMK) va
transmilliy banklar (TNB)ga o‘tishi, shuningdek, bozorlarning globallashuvi bilan
bog‘liq.
Jahon xo'jaligining sanoatgacha bo'lgan rivojlanish davri XVIII-asrgacha davom
etadi. Bu davrda iqtisodiyot asosan dehqonchilik va hunarmandchilikka asoslangan
edi. Mamlakatlar o'rtasidagi savdo cheklangan bo'lib, asosan Yevropa, Osiyo va Afrika
o'rtasidagi savdo yo'llari orqali amalga oshirilgan. Taraqqiyotning ushbu bosqichida
qishloq xo'jaligi asosiy iqtisodiy tarmoq edi. Feodal yer egalari yerning katta qismini
nazorat qilib, uy-joy va oziq-ovqat evaziga ular uchun ishlashga majbur bo‘lgan
dehqonlar mehnatidan foyda ko‘rar edilar.
11
https://moodle.kstu.ru/mod/book/view.php?id=18011
15

Hunarmandchilik sanoatdan oldingi davrda ham xalq xo‘jaligining muhim
tarmog‘i bo‘lgan. Hunarmandlar mahalliy bozorlar va savdo yo llari uchun kiyim-ʻ
kechak, poyabzal, kulolchilik, shisha kabi mahsulotlar ishlab chiqargan. Savdo
cheklangan bo'lib, asosan Yevropa, Osiyo va Afrika o'rtasidagi savdo yo'llari orqali
amalga oshirilgan. Ipak, ziravorlar, zargarlik buyumlari va boshqa hashamatli buyumlar
kabi tovarlar Yevropada yuqori baholangan va talabga ega edi. 12
Jahon xo’jaligining sanoatdan oldingi bosqichida kapitalistik munosabatlarning
ilk shakllari ham vujudga keldi. Ba'zi kapitalistlar daromad olish uchun pullarini ishlab
chiqarishga kiritdilar. Bu hosildorlikning oshishiga va rivojlanishning sanoat bosqichiga
o'tishning boshlanishiga olib keldi. Biroq, sanoatdan oldingi bosqichda iqtisodiy o'sish
cheklangan edi. Iqtisodiyot qishloq xo'jaligidagi mavsumiy o'zgarishlarga juda bog'liq
bo'lib, transport va aloqa cheklovlari tufayli savdo cheklangan edi. Ushbu bosqichda
iqtisodiy tengsizlikning yuqori darajasi ham mavjud edi, chunki aholining aksariyati
qashshoqlikda yashagan va oz sonli odamlar katta miqdordagi yer va resurslarga ega edi.
Jahon xo`jaligi rivojlanishining sanoat bosqichi XVIII asrdan boshlanib, XIX asr
oxirigacha davom etdi. Bu davr Yevropa va Shimoliy Amerikada sanoat va ishlab
chiqarish quvvatlarining rivojlanishi hamda xalqaro savdoning o sishi bilan
ʻ
xarakterlanadi. Sanoat bosqichida yangi texnologiyalarni qo'llash, ishlab chiqarishni
mexanizatsiyalash va bug' energiyasidan foydalanishga asoslangan xo'jalik tarkibida
sezilarli o'zgarishlar ro'y berdi. Bu esa mehnat unumdorligi oshishiga va ishlab chiqarish
hajmining oshishiga, shuningdek, to‘qimachilik va metallurgiya kabi yangi
tarmoqlarning paydo bo‘lishiga olib keldi. Sanoat bosqichi, shuningdek, mamlakatlar
o'rtasidagi savdo aloqalarining kuchayishi va transport infratuzilmasining yaxshilanishi
tufayli xalqaro savdoning sezilarli o'sishiga olib keldi. Bug'li kema va temir yo'lning
paydo bo'lishi tovarlarni tezroq va samaraliroq etkazib berish imkonini berdi.
Jahon xo’jaligi rivojlanishining sanoat bosqichida kapitalistik munosabatlarning
yangi shakllari paydo bo’ldi, ularda kapitalistlar foyda olish maqsadida o’z pullarini
12
https://moodle.kstu.ru/mod/book/view.php?id=18011
16

ishlab chiqarishga kiritdilar. Kapitalistlar zavod va korxonalarning egalari, ishchilar esa
yollanma ishchilar sifatida harakat qilishgan. Sanoat bosqichidagi asosiy muammolardan
biri ishchilarni ekspluatatsiya qilish muammosi edi. Ishchilar og'ir sharoitlarda yashab,
ishladilar, ko'pincha juda kam maosh olardilar va ijtimoiy himoyalanmaganlar. Natijada
qashshoqlik va ishsizlik kabi yangi ijtimoiy muammolar paydo bo'ldi. Biroq, bu
qiyinchiliklarga qaramay, jahon iqtisodiyoti rivojlanishining sanoat bosqichi sezilarli
iqtisodiy o'sishga, turmush sharoiti va texnologik taraqqiyotga olib keldi, bu esa
rivojlanishning yangi bosqichiga - postindustriyaga o'tishga olib keldi. 13
Jahon iqtisodiyoti rivojlanishining postindustrial bosqichi XX asrda boshlanib,
tovar ishlab chiqarishdan xizmatlar va axborot ishlab chiqarishga o tish bilanʻ
tavsiflanadi. Bu davr yangi texnologiyalarning rivojlanishi, innovatsiyalarning o'sishi va
iqtisodiyotda bilimlarning rolini oshirish bilan bog'liq edi. Industriyadan keyingi
iqtisodiyotning eng muhim tarmoqlari fan, texnika, oliy ta’lim, ilmiy tadqiqot va
ishlanmalar edi. Moliya, axborot texnologiyalari va ko'ngilochar kabi xizmatlar ishlab
chiqarish yirik sanoatga aylandi.
Jahon xo’jaligining shakllanishi jarayoni amalda kishilik jamiyatining jami
tarixini o’z ichiga oladI ishlab chiqarishning jahon xo’jaligi ishlab chiqarish
kuchlarining ming yillar davomidagi evolyutsiyasining natijasidir. Shu nuqtai nazardan
jahon xo’jaligi tarixiy kategoriyadir. Jahon xo’jaligining shakllanish va rivojlanish
jarayonlarini o’ziga xos xususiyatlar bilan ifodalanuvchi ayrim bosqichlarga taqsimlash
mumkin. Birinchi va eng uzoq davrni o’z ichiga olgan jahon xo’jaligi belgilari,
xususiyatlari shakllana boshlagan bosqich buyuk geografik kashfiyotlar davrigacha
davom etgan.
Buyuk geografik kashfiyotlar natijasida xalqaro savdo Yevropa va Osiyodan
keyin yer sharining boshqa regionlari va qit’alarini ham qamrab oldi. Qitalar, regionlar
o’rtasida mahsulotlarni ayirboshlash jahon bozorini vujudga keltirdi. Ushbu bozor
transport, ayniqsa, dengiz transporti rivojlanishi munosabati bilan yana ham kengaydi
13
https://moodle.kstu.ru/mod/book/view.php?id=18011
17

ishlab chiqarishning dengiz transporti barcha materiklarni birlashtirishga imkon berdi.
Jahon xo’jaligi XX asr arafasida to’la-to’kis shakllanib bo’ldi, hamda ushbu asrning
birinchi yarmida uning rivojlanishi ayrim hududlarni qamrab olish hisobiga amalga
oshdi. XX asrning ikkinchi yarmida esa jahon xo’jaligining rivojlanishi asosan
tarkibining takomillashtirilishini ta’minladi. 14
Jahon xo’jaligi iqtisodiy kategoriyadir. Chunki uning to’g’risidagi tushuncha
ijtimoiy mehnat taqsimoti tushunchasi, xo’jalik aloqalarining baynalminallashi hamda
xalqaro iqtisodiy integratsiyalanishi bilan aloqadordir.
Jahon xo’jaligi geografik kategoriyadir, chunki uni geografik nuqtai nazardan
kam deganda uch daraja miqyosida tadqiq etish nazarda tutiladi:
1) jahon xo’jaligining umumiy geografiyasi;
2) uning tarmoqlari geografiyasi;
3) yirik regionlar va subregionlar geografiyasi.
Jahon xo’jaligining shakllanishi va rivojlanishida xalqaro geografik mehnat
taqsimotining o’rni va ahamiyati beqiyosdir. Geografik mehnat taqsimoti – bu ijtimoiy
mehnat taqsimotining hududiy shaklidir. Geografik mehnat taqsimoti miqyosiga ko’ra
rayonlararo va xalqaro mehnat taqsimotiga bo’linadi. Geografik mehnat taqsimotining
asosida tabiiy va sotsial-iqtisodiy omillar yotadi.
Xalqaro geografik mehnat taqsimoti ayrim tarixiy davrlarda har xil
ko’rsatkichlar va xususiyatlar bilan ifodalanadi. Geografik mehnat taqsimotining asosiy
natijalari qatorida mehnat unumdorligining o’sishi, iqtisodiy rayonlarning shakllanishi
va ixtisoslashuvi alohida o’rin egallaydi. Geografik mehnat taqsimoti iqtisodiy va
ijtimoiy geografiyaning asosiy tushunchasidir. Xalqaro geografik mehnat taqsimoti
jahon xo’jaligining harakatlantiruvchi kuchi va negizidir. U yoki bu mamlakat paxta,
choy, bug’doy, arpa yoki sholi etishtirishi mumkin. Bu mamlakatlarda etishtiriladigan
dehqonchilik ekinlarining xilma-xil ekanligini ko’rsatadi, lekin uning xalqaro geografik
mehnat taqsimotida ishtirok etishini ifodalamaydi. Mamlakatlarning xalqaro geografik
14
https://moodle.kstu.ru/mod/book/view.php?id=18011
18

mehnat taqsimotida ishtirok etishini ular bir-biriga "ishlaganda", ya’ni bir mamlakatning
mahsuloti boshqa mamlakat tomonidan olingan taqdirda ta’minlash mumkin. Ushbu
jarayonning tashqi ifodasini jahon savdosining rivojlanishi, eksport-import aloqalarining
o’sishi ko’rsatadi. 15
Xalqaro geografik mehnat taqsimoti tovarning bahosi u sotiladigan joyda ishlab
chiqariladigan joydagiga nisbatan yuqori bo’lgan paytdagina amalga oshishi mumkin,
bunda tovarni tashish uchun sarflangan transport harajatlari, tovarni ishlab chiqarish va
sotish harajatlari o’rtasidagi tafovutni "yeb tashlamasligi" shart, aks holda tovar sotuvchi
kasod bo’ladi. Geografik mehnat taqsimoti – tovar ishlab chiqarish va ayirboshlash bilan
bog’liq bo’lgan kishilik jamiyati rivojlanishining natijasidir. Xalqaro geografik mehnat
taqsimoti ayrim mamlakatlarning ma’lum turdagi mahsulotlar ishlab chiqarish va xizmat
ko’rsatishiga hamda ular bilan keyinchalik ayirboshlashga ixtisoslashuvni anglatadi.
Geografik mehnat taqsimotining eng muhim natijasi - bu xalqaro ixtisoslashuv
tarmog’idir. Ayrim mamlakatlarning ma’lum turdagi mahsulotlarni ishlab chiqarish va
xizmat ko’rsatishga ixtisoslashuvi ularni o’zining ichki ehtiyojlaridan ortiqcha miqdorda
ishlab chiqarishni taqozo etadi. Shuning oqibatida xalqaro ixtisoslashuv tarmoqlari,
ya’ni eksportbop mahsulotlar ishlab chiqaruvchi hamda mamlakatning xalqaro geografik
mehnat taqsimotidagi o’rnini aniqlab beruvchi tarmoqlar shakllanadi. Xalqaro
ixtisoslashuv xalqaro miqyosda tovarlar va xizmatlar bilan ayirboshlash zaruriyatini
keltirib chiqaradi. Ushbu ayirboshlash xalqaro iqtisodiy aloqalarning rivojlanishida,
eksport-import hajmining o’sishida hamda tovar ishlab chiqarilgan joy bilan u istemol
qilingan joy o’rtasida doimo ma’lum miqdorda hududiy farqning mavjudligida o’z
ifodasini topadi.
AQSh va Yaponiya o’zlari ishlab chiqargan avtomobillarning yarmidan ortiq
qismini eksport qiladi. Avtomobil sanoati shu mamlakatlarning xalqaro ixtisoslashgan
tarmog’idir. Kanada don etishtirish bo’yicha dunyoda beshinchi-oltinchi o’rinlarni
egallagani holda uni eksport qilishda AQShdan keyin ikkinchi o’rinni egallaydi.
15
Jahon xo'jaligi darslik.pdf
19

Donchilik Kanadaning xalqaro ixtisoslashgan tarmog’idir. Shunday qilib, XIX asrning
ikkinchi yarmida keng miqyosda temir yo’llarining barpo qilinishi va dengiz
transportining ildam suratlar bilan rivojlanishi quruqliklar va materiklarni bog’ladi
hamda jahon savdosi va xo’jaligini shakllanishini ta’minladi. Lekin, jahon xo’jaligining
rivojlanishida asosiy rolni XVIII-XIX asrlarda G’arbiy Yevropa va AQShda barpo
etilgan yirik mashinalashgan sanoat o’ynadi. 16

II BOB. JAHON XO’JALIGI TARMOQLARINING HUDUDIY
XUSUSIYATLARI.
2.1. Xalqaro geografik mehnat taqsimotining jahon xo’jaligidagi o’rni
Xalqaro geografik mehnat taqsimotining jahon xo’jaligining shakllanishi va
rivojlanishidagi o’rni va ahamiyati beqiyosdir. Geografik mehnat taqsimoti ijtimoiy
mehnat taqsimotining hududiy shaklidir. Geografik mehnat taqsimoti miqyosi bo‘yicha
16
https://moodle.kstu.ru/mod/book/view.php?id=18011
20

hududiy va xalqaro mehnat taqsimotiga bo‘linadi. Geografik mehnat taqsimoti tabiiy va
ijtimoiy-iqtisodiy omillarga asoslanadi. Xalqaro geografik mehnat taqsimoti ma'lum
tarixiy davrlarda turli ko'rsatkichlar va belgilar bilan ifodalanadi. Geografik mehnat
taqsimotining asosiy natijalari orasida mehnat unumdorligining o'sishi, iqtisodiy
rayonlarning shakllanishi va ixtisoslashuvi alohida o'rin tutadi. Geografik mehnat
taqsimoti iqtisodiy va ijtimoiy geografiyaning asosiy tushunchasidir. Xalqaro geografik
mehnat taqsimoti jahon iqtisodiyotining harakatlantiruvchi kuchi va asosidir.
Paxta, choy, bug'doy, arpa yoki guruchni ma'lum bir mamlakatda etishtirish mumkin. Bu
mamlakatlarda yetishtiriladigan ekinlarning xilma-xilligini ko'rsatadi, lekin ularning
xalqaro geografik mehnat taqsimotidagi ishtirokini aks ettirmaydi. Xalqaro geografik
mehnat taqsimotida mamlakatlarning ishtiroki ular bir-biri uchun “Ishlaganda”, ya’ni bir
mamlakat mahsuloti boshqa davlat tomonidan qabul qilingan taqdirda ta’minlanishi
mumkin. Bu jarayonning tashqi ifodasi jahon savdosining rivojlanishi va eksport-import
munosabatlarining o‘sishida namoyon bo‘ladi. 17
Xalqaro geografik mehnat taqsimoti faqat tovarning sotish joyidagi narxi uni
ishlab chiqarish joyidagidan yuqori bo'lganda va bu holda transport xarajatlari bilan
mahsulot ishlab chiqarish va sotish xarajatlari o'rtasidagi farq bo'lganda amalga
oshirilishi mumkin. Tovar sotuvchisi tomonidan tovar "yeb ketmasligi" kerak, muammo
bo'ladi. Geografik mehnat taqsimoti tovar ishlab chiqarish va ayirboshlash bilan bog'liq
bo'lgan insoniyat jamiyatining rivojlanishi natijasidir.
Xalqaro geografik mehnat taqsimoti alohida mamlakatlarning ma’lum turdagi
mahsulotlarni ishlab chiqarish va ta’minlashga hamda ularni keyinchalik ayirboshlashga
ixtisoslashuvini nazarda tutadi.
Geografik mehnat taqsimotining eng muhim natijasi xalqaro ixtisoslashuv
tarmog'idir. Ayrim mamlakatlarning ayrim turdagi mahsulotlarni ishlab chiqarish va
ta’minlashga ixtisoslashuvi ularni ichki ehtiyojlardan ortiq miqdorda ishlab chiqarishni
17
https://e-library.namdu.uz/Namangan%20Davlat%20Universiteti%20professor%20va%20o'qituvchilarining
%20adabiyotlari/%D0%8E%D2%9B%D0%B8%D1%82%D1%83%D0%B2%D1%87%D0%B8%D0%BB%D0%B0%D1%80
/Jahon_iqtisodiyoti_va_xalqaro_iqt_munosabatl_@iqtisodchi_kutubxonasi.pdf
21

talab qiladi. Natijada, xalqaro ixtisoslashuv tarmoqlari , ya'ni eksport mahsulotlarini
ishlab chiqaruvchi va mehnatni xalqaro geografik taqsimlashda mamlakatning o'rnini
belgilovchi tarmoqlar shakllanadi.
Xalqaro ixtisoslashuv tovar va xizmatlarni xalqaro miqyosda almashish
zaruriyatini keltirib chiqaradi. Bu ayirboshlash xalqaro iqtisodiy munosabatlarning
rivojlanishida, eksport-import hajmlarining o'sishida, tovarlar ishlab chiqarilgan joy
bilan iste'mol qilinadigan joy o'rtasida ma'lum bir hududiy farqning mavjudligida
namoyon bo'ladi.
AQSh va Yaponiya o'zlari ishlab chiqaradigan avtomobillarning yarmidan
ko'pini eksport qiladi. Bu mamlakatlarda avtomobilsozlik xalqaro ixtisoslashgan
sanoatdir. Kanada don yetishtirish bo'yicha dunyoda beshinchi yoki oltinchi o'rinlarni
egallaydi, eksporti bo'yicha esa AQShdan keyin ikkinchi o'rinda turadi. Don ishlab
chiqarish Kanadaning xalqaro ixtisosligi hisoblanadi. 18
Shunday qilib, XIX asrning 2-yarmida yirik temir yo llarning qurilishi, suvʻ
transportining jadal rivojlanishi yer va qit alarni bir-biriga bog lab, jahon savdo va
ʼ ʻ
xo jaligining shakllanishini ta minladi. Biroq jahon xo jaligining rivojlanishida XVIII –
ʻ ʼ ʻ
XIX asrlarda G arbiy Yevropa va AQSHda rivojlangan yirik mexanizatsiyalashgan
ʻ
sanoat katta rol o ynadi. Demak, jahon xo’jaligi XIX asr oxiri — XX asr boshlarida
ʻ
yirik mexanizatsiyalashgan sanoat, transport va jahon bozorining rivojlanishi natijasida
vujudga keldi.
Jahon iqtisodiyoti - bu bir-biri bilan global iqtisodiy munosabatlar bilan
bog'langan dunyoning barcha mamlakatlari milliy xo'jaliklarining yig'indisidir. Jahon
iqtisodiyotining geografik “Modeli” kundan-kunga murakkablashib bormoqda. XIX
asrning oxirigacha bitta markaz - Yevropa aniq ko'rinib turardi. Shundan so'ng ikkinchi
jahon markazi - AQSH paydo bo'ldi va yetakchi rol o'ynay boshladi. Ikkinchi jahon
urushigacha bo'lgan davrda jahon xo'jaligining yangi markazlari - sobiq SSSR va
18
https://e-library.namdu.uz/Namangan%20Davlat%20Universiteti%20professor%20va%20o'qituvchilarining
%20adabiyotlari/%D0%8E%D2%9B%D0%B8%D1%82%D1%83%D0%B2%D1%87%D0%B8%D0%BB%D0%B0%D1%80
/Jahon_iqtisodiyoti_va_xalqaro_iqt_munosabatl_@iqtisodchi_kutubxonasi.pdf
22

Yaponiya paydo bo'ldi. Keyingi yillarda Xitoy va Hindiston, Kanada, Avstraliya va
Braziliya kabi yangi iqtisodiy markazlar hamda Janubi-G arbiy Osiyoning neft qazibʻ
oluvchi mamlakatlari paydo bo la boshladi. O'tgan chorak asrda jahon iqtisodiyotidagi
ʻ
"To'rtta Osiyo yo'lbarslari" - Koreya Respublikasi , Tayvan 1 , Gonkong 2 va Singapur
sahnaga chiqdi. Ushbu hududiy o‘zgarishlar natijasida Osiyo-Tinch okeani
mintaqasining jahon iqtisodiyotidagi salmog‘i ortib, ahamiyati ortdi. Jahon
iqtisodiyotining zamonaviy geografik modeli polisentrikdir. U bir markazdan ikki
markazli (Yevropa, AQSH), keyin esa ko'p markazli iqtisodiyotga o'tdi. Hozirgi vaqtda
jahon iqtisodiyoti tarkibida o'nta yirik markazni ajratib ko'rsatish mumkin. Ular orasida
Yevropa va Shimoliy Amerika (AQSh, Kanada) eng katta iqtisodiy kuchga ega. Birinchi
markaz jahon yalpi milliy mahsulotining (YaIM) 32,5% ni, ikkinchi markaz esa 27,7%
ni tashkil qiladi. Keyingi o rinlarni Yaponiya (15,3%), Xitoy, Janubi-Sharqiy Osiyo,
ʻ
Braziliya, Janubi-G arbiy Osiyo (Fors ko rfazi sohilidagi davlatlar), Rossiya, Avstraliya
ʻ ʻ
va Hindiston egallagan. Jahon xo’jaligining geografik modelini tashkil etuvchi yuqorida
qayd etilgan mintaqalar va mamlakatlar bilan bir qatorda boshqa yirik birlashmalarni
ham ajratib ko’rsatish mumkin. 19
Jahon iqtisodiyotining zamonaviy geografik modeli polisentrikdir. U bir
markazdan ikki markazga (Yevropa, AQSH), keyin esa ko'p markazli iqtisodiyga o'tadi.
Hozirgi vaqtda jahon iqtisodiyoti davrida o'nlab nufuzli markazlarni ajratib ko'rsatish
mumkin. Jahon xo’jaligining geografik modelini tashkil etuvchi yuqorida qayd etilgan
mintaqalar va mamlakatlar bilan bir qatorda boshqa yirik birlashmalarni ham ajratib
ko’rsatish mumkin.
2.2. AQSH va Xitoyning jahon xo’jaligidagi ahamiyati
Jahon iqtisodiy landshafti uning yetakchi o'yinchilari, xususan, AQSh va Xitoy
tomonidan sezilarli darajada shakllantiriladi, ularning har biri o'ziga xos monetar
yondashuvga ega. AQSh Federal zaxira tizimi foiz stavkalarini qo'llaydi, bu esa o'z
19
https://e-library.namdu.uz/Namangan%20Davlat%20Universiteti%20professor%20va%20o'qituvchilarining
%20adabiyotlari/%D0%
23

navbatida global aktivlar narxlarini, daromadlarni va moliyaviy qarorlarni aniq
"Moliyaviy kanal" orqali shakllantiradi ( Miranda-Agrippino va Rey, 2020 ). Aksincha,
Xitoy Xalq banki (PBoC) tarixan tartibga solinadigan foiz stavkalari tufayli M2 pul
massasidan asosiy vosita sifatida foydalangan va valyuta kursiga ta'sir qilish orqali o'z
ta'sirini birinchi navbatda "Savdo kanali" orqali boshqargan ( Chen va boshq., 2018 ).
Biroq, yaqinda ko'proq standart foiz stavkalari doirasiga o'tish sodir bo'ldi. Tadqiqot
shuni ko'rsatadiki, Xitoyda pul-kredit siyosati tobora ko'proq foiz stavkalari orqali
uzatiladi va siyosat stavkalari endi iqtisodiy faoliyatga pul agregatlariga qaraganda
kattaroq ta'sir ko'rsatadi ( Das and Song 2022 ; Fernald et al., 2014 ; Kamber and
Mohanty 2018 ; Kim and Chen 2019 ). 20

Ushbu fonda va global siyosatdagi kelishmovchiliklar va Xitoyning so'nggi
iqtisodiy o'zgarishlari fonida dolzarb savol tug'iladi: dunyodagi ikkita hukmron iqtisodiy
qudratli davlatlar - AQSh va Xitoyda pul-kredit siyosatidagi tuzatishlar global iqtisodiy
manzarada qanday aks etadi va bu to'lqinlar qanday farq qiladi? kattaligi va mexanizmi
bo'yicha? Ushbu maqola AQSh va Xitoyning global iqtisodiyotga to'g'ridan-to'g'ri va
bilvosita ta'sirini yoritib, ushbu savolga javob beradi. Bizning dunyomiz iqtisodiy
jihatdan tobora o'sib borar ekan, bu nozikliklarni tushunish siyosatchilar va tahlilchilar
uchun juda muhimdir.
20
https://translate.google.com/translate?hl=ru&sl=en&u=https://www.uschina.org/how-trade-china-benefits-united-
states&prev=search&pto=aue
24

2.2.1 – rasm. AQSH va Xitoyning jahon xo’jaligida o’sish tendensiyalari.
Tahlil qilish uchun biz Global Vektor Xatolarini Tuzatish (GVEC) modelidan
foydalanamiz. Ikki tomonlama regressiya modellaridan farqli o'laroq, GVEC global
iqtisodiyotni bir-biriga bog'liq bo'lgan mamlakatlar va tovar narxlari tarmog'i sifatida
qaraydi, ular global o'zgarishlarga ta'sir qiladi va ularga javob beradi ( Georgiadis 2016 ;
Feldkircher and Huber 2016 ; Degasperi va boshqalar, 2020 ). 21
Bu xususiyat bizning
tadqiqotimiz uchun juda muhim, chunki biz AQSh va Xitoyning keng qamrovli global
ta'sirini, shu jumladan ular yaratadigan to'lqin effektlarini qo'lga kiritishni maqsad
qilganmiz. Bundan tashqari, bizning modelimiz to'g'ridan-to'g'ri ta'sirlarni tovar
narxining o'zgarishi va mamlakatlararo o'zaro ta'sirlardan kelib chiqadigan bilvosita
ta'sirlardan aniq ajratib turadi. Tomas , 2023 . Ushbu model 25 mamlakat va mintaqalar
dinamikasini o'z ichiga oladi, ular birgalikda global YaIMning taxminan 90% ni tashkil
qiladi va shu bilan jahon iqtisodiy o'zaro ta'sirining keng qamrovli ifodasini beradi.
21
https://translate.google.com/translate?hl=ru&sl=en&u=https://www.uschina.org/how-trade-china-benefits-united-
states&prev=search&pto=aue
25

AQSh va Xitoy ushbu mamlakatlarga ta'sir qilishning aniq kanallarini yanada aniqroq
qilish uchun biz ikki tomonlama yondashuvni qo'llaymiz. Birinchidan, biz moliyaviy
jihatdan ochiq va savdo ochiq mamlakatlarni alohida ko'rib chiqish uchun tahlilimizni
ajratamiz. Bu farq juda muhim, chunki ular AQSh va Xitoydagi siyosat o'zgarishlariga
boshqacha munosabatda bo'lishlari mumkin. Ikkinchidan, biz AQSh va Xitoyning o'ziga
xos o'zgaruvchilari o'rtacha xorijiy davlatning YaIMga ta'sirini aniqlash uchun prognoz
xatolarining dekompozitsiyasini (FEVD) o'tkazamiz. Birgalikda bu usullar bizga ushbu
super kuchlarning global ta'sirini boshqaradigan nozik mexanizmlarni ajratishga imkon
beradi.
Biz sakkiz chorakdan so'ng, AQShning foiz stavkasini 25 bazis punktga (bp)
oshirish o'rtacha tashqi iqtisodiyotga -0,18 punktga ta'sir ko'rsatishini aniqlaymiz, bu
asosan bilvosita ta'sirlar orqali. Aksincha, Xitoyning dunyoning qolgan qismiga ta'siri
ancha cheklangan, -0,10 ppt, ko'pchilik (-0,06 ppt) esa to'g'ridan-to'g'ri ta'sir qiladi.
Bizning natijalarimiz dixotomiyali naqshni ko'rsatadi: AQSh pul-kredit siyosati bilvosita
ta'sirlar orqali moliyaviy ochiq mamlakatlarga sezilarli ta'sir ko'rsatadi. Bundan farqli
o'laroq, Xitoyning ta'siri, asosan, to'g'ridan-to'g'ri, ochiq savdo iqtisodiyotlari tomonidan
kuchli seziladi. 22

FEVD bu naqshni tasdiqlaydi. Tashqi iqtisodiyotning ishlab chiqarish
o'zgarishlarining 10,5% AQSh hissasiga to'g'ri keladi, Xitoy esa 2,3%. Ushbu omillar
orasida Xitoyning yalpi ichki mahsuloti uning global ta'sirining asosiy omili sifatida
namoyon bo'ladi, bu uning bevosita savdo aloqalarini ko'rsatadi. Aksincha, AQShning
ta'siri asosan uning fond bozoriga bog'liq bo'lib, bu faqat xorijiy YaIMning 6,5%
o'zgarishiga hissa qo'shadi. Bu AQSh moliyaviy o'zgaruvchilari global iqtisodiy
sharoitlarni shakllantirishda muhim rol o'ynashini ta'kidlaydi. Shunday qilib, bizning
topilmalarimiz ushbu ikki qudratli davlatning qarama-qarshi global ta'sirini ta'kidlaydi:
22
https://translate.google.com/translate?hl=ru&sl=en&u=https://www.uschina.org/how-trade-china-benefits-united-
states&prev=search&pto=aue
26

Xitoyning ta'siri asosan to'g'ridan-to'g'ri savdo o'zaro ta'siridan kelib chiqadi, AQSh esa
birinchi navbatda moliyaviy aloqalar orqali global iqtisodiyotga ta'sir qiladi.
Kengroq adabiyotlar doirasida kontekstuallashtirilgan bizning ishimiz AQSh pul-kredit
siyosatidagi o'zgarishlarning ta'siriga oid bilimlar bazasiga asoslanadi va kengaytiradi
( Ca'Zorzi va boshqa, 2021 ; Dedola va boshqa, 2017 ; Degasperi va boshqa, 2020 ;
Georgiadis ). , 2016 ; Iacoviello va Navarro, 2019 ; Miranda-Agrippino va Rey, 2020 ),
shuningdek, Xitoyning pul-kredit siyosatidagi o'zgarishlar bo'yicha nisbatan yangi ish
organi ( Beirne va boshqa, 2023 ; Chen va boshqa, 2023 ). 1 Biz tadqiqotimizni GVEC
modeli doirasida amalga oshiramiz, bu esa global iqtisodiy o'zaro munosabatlarni har
tomonlama ko'rib chiqish imkonini beradi ( Dées and Galesi, 2021 ; Georgiadis, 2016 ,
2017 ). Bu sohaga qo‘shgan hissamiz ko‘p qirrali. Biz nafaqat to'g'ridan-to'g'ri va
bilvosita ta'sirlarni farqlaymiz ( Tomas, 2023b , Dees va boshqa 2021 ), balki biz ham
savdo va moliyaviy kanallarni o'rganib, ushbu zarbalarning o'ziga xos tarqalish
mexanizmlarini o'rganamiz. Biz buni namunamizni savdo ochiq va moliyaviy jihatdan
ochiq mamlakatlarga bo'lish orqali qilamiz. Bundan tashqari, biz o'rtacha xorijiy
iqtisodiyotning prognoz xatolarining dekompozitsiyasi (FEVD) tahlilini o'tkazish orqali
ushbu iqtisodiy titanlarning global ta'sirini chuqurroq o'rganamiz. Bu nafaqat ularning
ta'sirini miqdoriy baholash, balki ularning global ta'sirining asosiy omillarini ajratish
imkonini beradi.
Bizning topilmalarimiz iqtisodlari, xususan, Osiyo mamlakatlari uchun muhim
tushunchalar beradi, chunki ular yirik super kuchlarning o'zgaruvchan pul siyosatini
boshqaradi. Ushbu siyosatlar yaqinlashadimi yoki farqlanadimi, ular kapital harakatidan
tortib savdo o'zgarishlarigacha sezilarli ta'sir ko'rsatadi. Ushbu nozikliklarni tan olish
global miqyosda bir-biriga bog'langan muhitda barqarorlik va o'sishni
rag'batlantiradigan strategiyalarni ishlab chiqishning kalitidir. 23
23
https://translate.google.com/translate?hl=ru&sl=uz&u=https://fayllar.org/jahon-xojaligida-transmilliy-
koorparatsiyalarini-tutgan-orni.html&prev=search&pto=aue
27

2.3. Trans milliy korporatsiyasidagi ro’li
Transmilliy korporatsiya ishlab chiqarishni uzluksiz o stirish hamdaʻ
integratsiyalashuv siyosati, firma, kompaniyalarning bir maqsadni ko zlab qo shilishi
ʻ ʻ
(qo shilish, sotib olish, moliyaishlab chiqarish. guruhlarni tashkil qilish) hisobiga paydo
ʻ
bo ladi.
ʻ
2.3.1 – rasm. Dunyodagi eng yirik transmilliy karparatsiyalar lagatipi.
Ixtisoslashuviga ko ra, sanoat, xizmat ko rsatish, savdo-sotiq, bank, sug urta va
ʻ ʻ ʻ
boshqa tarmoqdarda faoliyat olib boradi 1118-yilda Orden Tamplier tomonidan asos
solingan va birinchilardan bo'lib 1135-yilda transmilliy moliya muassasasi sifatida bank
sohasidagi ishlar bilan shug'ullana boshlagan. Birinchi transmilliy kompaniyaga 1600-
yilda Gollandiyaning Ost-Indiya kompaniyasi asosida Britaniyaning Ost-Indiya
kompaniyasiga asos solingan. Ikkinchi jahon urushi (1939—1945) dan keyin ularning
roli yana oshdi. 24
21-asr boshida jahon ishlab chiqarishining katta qismi Transmilliy
korporatsiya qo lida to plangan. Amerikaning G arbiy Yevropa va Kanadada, bir qancha
ʻ ʻ ʻ
24
https://translate.google.com/translate?hl=ru&sl=uz&u=https://fayllar.org/jahon-xojaligida-transmilliy-
koorparatsiyalarini-tutgan-orni.html&prev=search&pto=aue
28

rivojlanayotgan mamlakatlarda o z korxonalari tarmoqlariga ega bo lgan Transmilliyʻ ʻ
korporatsiya lari faoliyat ko rsatadi. Masalan, "Ford" avtomobil konsernining 30 ta
ʻ
mamlakatda filiallari bor. Yirik ingliz kompaniyalari ("British petroleum", "IKI" va
boshqalar), Germaniya ("Xerst", "Simens" va boshqalar), Gollandiyaning "Filips"
konsernlari Transmilliy korporatsiyalardir. Transmilliy korporatsiya faoliyati ham milliy
(ichki), ham tashqi bozorga yo naltiriladi. Odatda, Transmilliy korporatsiya kuchli
ʻ
ilmiy-texnikaviy salohiyatga ega bo ladi. Mac, "Ford motor"ning AQSH Detroyt
ʻ
shahrida 100 mingdan ko proq muhandistexnik xodimlar, olimlar, texnologlar,
ʻ
dizaynerlar ishlaydigan ilmiy-texnika markazi bor. Xulosa o’rnida shuni ta’kidlab o’tish
joizli, transmilliy korporatsiya o z tarkibini va faoliyat yo nalishlarini muntazam
ʻ ʻ
yangilab turadi. Ularning asosiy maqsadi bozorlarning bir segmentini emas, balki jahon
bozorlarida mustahkam ustuvorlikni egallashdan iborat. XX asrning 90-yillaridan
boshlab O zbekiston sanoatining ko p tarmoqlarida jahondagi ko pgina transmilliy
ʻ ʻ ʻ
korporatsiyalar ishtirokida sanoat korxonalari tashkil topdi. "O zDEU avto" , Zarafshon
ʻ
Nyumont, "Kabul tekstaplz", "KokaKola", "Nestle", "Keys Korporeyshn" va boshqa
shular jumlasidandir.
Jahon xo’jaligi XIX asr oxiri — XX asr boshlarida bozor iqtisodiyoti taraqqiyoti
mahsuli sifatida shakllangan. Xalqaro mehnat taqsimoti turli mamlakatlar milliy
xo’jaliklarining ixtisoslashuviga olib keladi, ya’ni u yoki bu soha birinchi navbatda
ma’lum bir mamlakatda rivojlanadi. Ixtisoslashuv mamlakatdagi tabiiy resurslarning
mavjudligiga bog'liq va hokazo. Ixtisoslashuv xarajatlarni kamaytiradi va mahsulot
sifatini yaxshilaydi. Xalqaro munosabatlarni imkoniyat emas, balki zaruratga
aylantiradi.
Moliyaviy globallashuv sharoitida transmilliy korporatsiyalar jahon iqtisodiyoti
va xalqaro moliyaviy munosabatlarni rivojlantirishning muhim elementi hisoblanadi. 25
Keyingi yillarda ularning jadal rivojlanishi jahon xo’jalik munosabatlarining
25
https://translate.google.com/translate?hl=ru&sl=uz&u=https://fayllar.org/jahon-xojaligida-transmilliy-
koorparatsiyalarini-tutgan-orni.html&prev=search&pto=aue
29

globallashuvi va kapital va ishlab chiqarishning baynalmilallashuv jarayonlarida o’z
ifodasini topdi. Transmilliy korporatsiyalar jahon iqtisodiy munosabatlarining barcha
sohalarida faol ishtirokchilardir. Transmilliy korporatsiyalar, bir tomondan, jadal
rivojlanayotgan xalqaro moliyaviy munosabatlar mahsuli bo‘lsa, ikkinchi tomondan, bu
munosabatlarga ta’sir etuvchi kuchli mexanizm vazifasini bajaradi. Aksariyat xalqaro
korporatsiyalar AQSh, Yevropa Ittifoqi mamlakatlari va Yaponiyada joylashgan.
Jahon iqtisodiyotining rivojlanishida xalqaro korporatsiyalar muhim rol o'ynaydi.
Xalqaro korporatsiyalar filiallari orqali amalga oshirilgan eksport hajmi jahon
eksportining 1/3 qismini tashkil etadi va 77 million AQSH dollarini tashkil etadi. odam
ishlaydi. Bu ko'rsatkich Germaniya iqtisodiyotida band bo'lganlar sonidan ikki barobar
ko'pdir. Bugungi kunda 500 ta eng qudratli transmilliy korporatsiyadan 85 tasi xorijiy
davlatlarga kiritilayotgan investitsiyalarning 70 foizini nazorat qiladi. Ushbu 500 ta yirik
korporatsiyalar global bozorga hissa qo'shmoqda. Elektron va kimyo sanoati
mahsulotlarining 80%, farmatsevtika sanoatining 95%, mashinasozlik mahsulotlarining
76% ga to'g'ri keladi.
Xalqaro korporatsiyalar faoliyatini tavsiflovchi asosiy xususiyatlar
quyidagilardir
quyidagilardir.
1. Yillik savdo aylanmasi 100 million dollardan ortiq bo'lishi kerak.
2. Kamida oltita davlatda filiallarning mavjudligi.
3. Xorijiy aktivlarning ulushi 25% dan ortiq.
Bunday ko'rsatkichlarga misol sifatida Shveytsariyaning Nestlé kompaniyasini
keltirishingiz mumkin. Xalqaro korporatsiya uning aktivlari tuzilishi bilan ham
belgilanishi mumkin. Bir qator xorijiy tadqiqotlarda xalqaro korporatsiyalarga
aktivlarining 25% chet elda bo'lgan kompaniyalar kiradi. 26
Transmilliy
26
https://translate.google.com/translate?hl=ru&sl=uz&u=https://fayllar.org/jahon-xojaligida-transmilliy-
koorparatsiyalarini-tutgan-orni.html&prev=search&pto=aue
30

korporatsiyalarning paydo bo'lishining asosiy sababi kapital va ishlab chiqarishning
baynalmilallashuvidir ishlab chiqaruvchi kuchlarning milliy davlatdan tashqarida
rivojlanishiga asoslangan. Kapital va ishlab chiqarishning baynalmilallashuvi xorijda
ko’p sonli filiallarga ega yirik kompaniyalarni tashkil etish va milliy korporatsiyalarni
transmilliy korporatsiyalarga aylantirish orqali iqtisodiy aloqalarni kengaytirish bilan
tavsiflanadi.
Kapitalning chet elga o‘tkazilishi xalqaro korporatsiyalarni yaratish va
rivojlantirishning muhim omili hisoblanadi. Transmilliy korporatsiyalarning paydo
bo'lishining sabablari yuqori iqtisodiy samaradorlik, iqtisodiyot tarmoqlarida keng
ko'lamli ishlab chiqarishni ta'minlashdir. Kuchli raqobat sharoitida raqobatga dosh
berish zarurati xalqaro miqyosda kapitalni bir joyda to'plash va ishlab chiqarish
imkoniyatini yaratadi. Natijada, global miqyosda yanada samarali operatsiyalarni
yaratib, yuqori foyda olish va ishlab chiqarish xarajatlarini kamaytirish mumkin bo'ladi.
Ko'pgina rivojlanayotgan mamlakatlarda transmilliy korporatsiyalar yuqori iqtisodiy
o'zgarishlarni yuzaga keltirishi bilan bir qatorda, bu korporatsiyalar texnologik
rivojlanishning ichki omillari uchun katta imkoniyatlar yaratadi. Amaliyot natijalari
shuni ko'rsatadiki, transmilliy korporatsiyalar dunyo mamlakatlari rivojlanishida katta
ahamiyat kasb etmoqda. Bularga quyidagilar kiradi: Transmilliy korporatsiyalar
sanoatning bir qator tarmoqlarida (engil, to qimachilik, elektronika va boshqalar)ʻ
foydalaniladigan asbob-uskunalar va texnologiyalarni yetkazib berishda muhim rol
o ynaydi. Yetkazib beruvchilar - rivojlanayotgan mamlakatlarni xom ashyoni jahon
ʻ
bozoriga eksport qiluvchi mamlakatlardan tayyor mahsulot sotuvchisiga aylantirish.
Rivojlanayotgan mamlakatlar ishlab chiqarishidagi tarkibiy o'zgarishlar uchun
to'g'ridan-to'g'ri investitsiyalar moliyaviy resurslarni oddiy taqsimlashdan ko'ra
muhimroqdir. 27
27
https://translate.google.com/translate?hl=ru&sl=uz&u=https://fayllar.org/jahon-xojaligida-transmilliy-
koorparatsiyalarini-tutgan-orni.html&prev=search&pto=aue
31

- transmilliy korporatsiyalar rivojlanayotgan mamlakatlarda mavjud bandlik
muammolarini ham hal qiladi. Shuni ta'kidlash kerakki, rivojlanayotgan mamlakatlarda
iqtisodiy aktivlar aholining 1% dan kamrog'ini tashkil qiladi, xalqaro tashkilotlar
rivojlanayotgan mamlakatlarga texnik yordam ko'rsatishda transmilliy
korporatsiyalarning imkoniyatlaridan foydalanishni taklif qiladilar.
O'z navbatida, rivojlanayotgan mamlakatlardagi hukumat rahbarlari transmilliy
korporatsiyalarni o'z iqtisodiga jalb qilish uchun bir-biri bilan kurashmoqda. 28

28
https://translate.google.com/translate?hl=ru&sl=uz&u=https://fayllar.org/jahon-xojaligida-transmilliy-
koorparatsiyalarini-tutgan-orni.html&prev=search&pto=aue
32

XULOSA.
Jahon iqtisodiyoti - bu xalqaro mehnat taqsimoti, iqtisodiy va siyosiy
munosabatlar tizimi orqali bir-biri bilan bog'langan o'zaro bog'liq milliy xo'jaliklar
majmuidir. Xalqaro iqtisodiy munosabatlar hozirgi zamon shaklini olishi va jahon
xo‘jaligi kabi hodisa paydo bo‘lishidan oldin insoniyat bir qancha bosqichlarni bosib
o‘tgan.
“Jahon xo‘jaligi geografiyasi” ko‘plab fanlar bilan uzviy aloqada jamiyatni
hududiy tashkil etish va boshqarishni majmuali o‘rganish bilan ajralib turadi. “Jahon
xo‘jaligi geografiyasi”da ishlab chiqarish kuchlarining turli darajadagi tarmoq,
tarmoqlararo va hududiy shakllanishi, rivojlanishi va boshqarilishini
takomillashtirishdan iborat jarayonlar tashkil qiladi. Bu jarayonlar nihoyatda murakkab
ijtimoiy -iqtisodiy tizimlar va muammolarni o‘z ichiga oladi. Kurs ishi orqali jahon
xo‘jaligi tizimlarining rivojlanishi, tabiiy resurs salohiyati va jahon iqtisodiyoti
tarmoqlarining joylashishi, alohida mamlakatlarning jahon xo‘jaligi tarmoqlaridagi
o‘rnini aniqlash va qiyosiy ustunliklarini topish haqida nazariy bilim va ko‘nikmalar
shakllantiriladi. Kurs ishida berilgan jahon xo‘jaligi tizimining rivojlanish
konsepsiyalari va tendensiyalari, xalqaro mehnat taqsimoti, jahon mamlakatlari hamda
mintaqalarining rivojlanishidagi hududiy farqlanishlar, jahon xo‘jaligi alohida
tarmoqlarining joylashuv xususiyatlari va undagi tarkibiy o‘zgarishlar o‘z aksini topgan.
Xalq xo‘jaligining yetakchi sohasi sanoat va uning tabaqalashgan tog’-kon,
yoqilg‘i-energetika, metallurgiya (qora va rangli), mashinasozlik, kimyo, o‘rmon-
selluloza, yengil, oziq-ovqat sanoati tarmoqlari, qishloq xo‘jaligi ishlab chiqarish
majmuasi (ziroatchilik va chorvachilik), transport tizimi va uning mamlakat, mintaqaviy,
xalqaro mehnat taqsimotidagi integratsion hamda xo‘jalik tarmoqlarini hududiy tashkil
qilish, ilmiy-texnika taraqqiyot bilan bog‘liq bo‘lgan muammolardan hisoblanadi. Shu
33

maqsadda , biz mintaqaviy tadqiqotlar haqida so`z yuritamiz - “Jahon xo‘jaligi
geografiyasi” fani orqali mintaqalar va mamlakatlarning tabiiy sharoitlari va tabiiy
resurslari, rivojlanishining tarixiy bosqichlari, mehnat resurslari va mehnat bozori,
xo‘jalik tarkibi, bozor infratuzilmalari, mamlakatni tashqi iqtisodiy aloqalardagi va
xalqaro iqtisodiy integratsiyadagi ishtiroki, hududiy tafovutlarini majmualaridan iborat.
Jahon iqtisodiy landshafti uning yetakchi o'yinchilari, xususan, AQSh va Xitoy
tomonidan sezilarli darajada shakllantiriladi, ularning har biri o'ziga xos monetar
yondashuvga ega.
Jahon iqtisodiyotining paydo bo'lishi. Jahon iqtisodiyoti - bu milliy xo'jaliklar
(milliy-davlat iqtisodiy tuzilmalari) va transmilliy tuzilmalar tizimi, ko'p tuzilmali va
ko'p qirrali iqtisodiy makon bo'lib, uning doirasida iqtisodiy hayot
baynalmilallashuvining ob'ektiv iqtisodiy qonuniyatlari asosida, turli mamlakatlarning
o'zaro ta'siri mavjud. xo‘jalik yurituvchi subyektlar sodir bo‘ladi. Bu bosqichning asosiy
xarakteristikalari jahon kapitalistik bozorining paydo bo'lishi (katta geografik
kashfiyotlar, mustamlakaning paydo bo'lishi, narx inqilobi, ishlab chiqarish davri).
Jahon iqtisodiyotining rivojlanishi. Ushbu bosqichda global savdo nuqta-fokal tuzilishga
ega bo'lib, markaz va periferiya o'rtasidagi keskin assimetriya bilan tavsiflangan, ya'ni.
G'arbiy Yevropa, bir tomondan, boshqa mamlakatlar va qit'alar, boshqa tomondan.
Manifaktura, keyin esa mashina inqilobidan keyin zavod ishlab chiqarishi negizida
sanoat tovarlari va umuman, tayyor mahsulotlar ishlab chiqarishda G arbiy Yevropaʻ
mamlakatlari ustunlik qilgan bo lsa, boshqa davlatlar asosan qishloq xo jaligi
ʻ ʻ
xomashyosi yetkazib beruvchilar vazifasini bajardilar. Jahon xo'jaligining sanoatgacha
bo'lgan rivojlanish davri XVIII-asrgacha davom etadi. Bu davrda iqtisodiyot asosan
dehqonchilik va hunarmandchilikka asoslangan edi. Mamlakatlar o'rtasidagi savdo
cheklangan bo'lib, asosan Yevropa, Osiyo va Afrika o'rtasidagi savdo yo'llari orqali
amalga oshirilgan. Taraqqiyotning ushbu bosqichida qishloq xo'jaligi asosiy iqtisodiy
tarmoq edi. Feodal yer egalari yerning katta qismini nazorat qilib, uy-joy va oziq-ovqat
evaziga ular uchun ishlashga majbur bo‘lgan dehqonlar mehnatidan foyda ko‘rar edilar.
34

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. Abirqulov Q. Iqtisodiy geografiya. Toshkent 2004.
2. Аbdullаyev O. Mintаqаlаr vа mаmlаkаtlаr iqtisodiyoti.Toshkent: Yangi аsr аvlodi”
2009.282 b
3. Bradschaw M. World regional geograhfi. –Boston: «Mc Graw – Hill», 2000.
4. Ломакин В . Х . M и ro ва ya экономика . - М ., 1998.
5. Maxmudova M. Jahon geografiyasi.Darslik.Namangan. 2021 yil
6. Egamberdiyeva U. Sanoat geografiyasi.Darslik.Donishmand ziyosi.2020 yil.
7. Jahon banki. 2016. Jahon taraqqiyot ko'rsatkichlari ma'lumotlar banki. Vashington:
Jahon banki.
8. Jahon savdo tashkiloti (JST). 2016. Xalqaro savdo statistikasi 2015. Jeneva: JST.
9. Ш.М.Мирзиёев Танқидий таҳлил, қатъий тартиб-интизом ва шахсий
жавiгарлик – ҳар бир раҳбар фаолиятининг кундалик қоидаси бўлиши керак.
Тошкент: Ўзбекистон. – 2017.
10. Ш . М . Мирзиёев . “ Эркин ва фаровон , демократик Ўзбекистон давлатини мард
ва олижанi халқимиз билан бирга қурамиз ” мавзусидаги Ўзбекистон
Республикаси Президенти лавозимига киришиш тантанали маросимига
бағишланган Олий Мажлис палаталарининг қўшма мажлисидаги нутқи . – Т .:
“Ўзбекистон”. 2016. – 56 б.
Internet ma’lumotlari:
1. http://geografiya.uz/jahon-iqt-ijt-geografiyasi/1009-jahon-xojaligi-tarmoqlari-
geografiyasi.html
2. https://moodle.kstu.ru/mod/book/view.php?id=18011
35

3. https://translate.google.com/translate?hl=ru&sl=uz&u=https://fayllar.org/jahon-
xojaligida-transmilliy-koorparatsiyalarini-tutgan-
orni.html&prev=search&pto=aue
ILOVALAR.
1 – ilova.

2 – ilova.
36

Jahon xo’jaligi

Sotib olish