Jamiyat va tabiatning o’zaro tasiri - Ekologiya - Kurs ishlari

Dokument ma'lumotlari

Narxi	15000UZS
Hajmi	1.0MB
Xaridlar	0
Yuklab olingan sana	30 Sentyabr 2026
Kengaytma	docx
Bo'lim	Kurs ishlari
Fan	Ekologiya

Jamiyat va tabiatning o’zaro tasiri

Sotib olish

MAVZU: JAMIYAT VA TABIATNING O’ZARO TA’SIRI VA UNING
OQIBATLARI
REJA:
KIRISH
IBOB. JAMIYAT VA TABIATNING O’ZAROMUNOSABAT
1.1 Jamiyat va tabiat o‘rtasidagi dialektik munosabatlar
1.2 Inson faoliyatining tabiiy muhitga integratsiyasi
1.3 Tabiiy sharoit va resurslarning ijtimoiy-iqtisodiy taraqqiyotga ta’siri
II BOB. JAMIYATNING TABIATGA TA’SIRI OQIBATLARI
2.1 Inson faoliyatining tabiiy ekotizimlarga ta’sir darajasi
2.2 Zamonaviy global ekologik muammolar va ularning kelib chiqish sabablari
2.3 Barqaror rivojlanish va ekologik muvozanatni saqlash strategiyalari
XULOSA
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
ILOVALAR
1

KIRISH
Tabiat va jamiyat o‘rtasidagi o‘zaro ta’sir insoniyat taraqqiyotining
uzluksiz davom etadigan jarayoni bo‘lib, bu munosabatlar ham ijobiy, ham salbiy
oqibatlarga olib kelishi mumkin. Inson jamiyatining rivojlanishi tabiiy resurslardan
foydalanish bilan chambarchas bog‘liq bo‘lsa-da, ushbu jarayonning noto‘g‘ri
boshqarilishi ekologik muvozanatning buzilishiga, atrof-muhitning
degradatsiyasiga va ijtimoiy-iqtisodiy muammolarning yuzaga kelishiga sabab
bo‘lmoqda. XXI asrda texnologik rivojlanish, sanoatlashtirish va urbanizatsiya
tufayli jamiyatning tabiatga ta’siri yanada ortib bormoqda. Shu sababli, jamiyat va
tabiat o‘rtasidagi munosabatlarni tahlil qilish, bu munosabatlarning salbiy
oqibatlarini kamaytirish va ekologik barqarorlikni ta’minlash yo‘llarini izlash
bugungi kundagi dolzarb masalalardan biri hisoblanadi.
Bugungi kunda dunyo miqyosida ekologik muammolar dolzarb mavzuga
aylanib, tabiiy resurslarning kamayishi, atmosferaning ifloslanishi, global isish,
tuproq eroziyasi, bioxilma-xillikning qisqarishi kabi muammolar inson faoliyati
natijasida yuzaga kelmoqda. Ayniqsa, sanoat ishlab chiqarishining ortishi, qishloq
xo‘jaligi faoliyatining ekstensifikatsiyasi va urbanizatsiya jarayonlari tabiiy
ekotizimlarga kuchli bosim o‘tkazmoqda. Shu bois, jamiyat va tabiat o‘rtasidagi
o‘zaro munosabatlarni ilmiy-nazariy asosda tahlil qilish va ekologik muvozanatni
saqlash bo‘yicha samarali strategiyalar ishlab chiqish zarurati ortib bormoqda.
Kurs ishining dolzarbligi. Mazkur kurs ishining dolzarbligi shundaki,
inson va tabiat o‘rtasidagi o‘zaro ta’sir global miqyosda jiddiy ekologik
muammolarni keltirib chiqarmoqda. Sanoat va texnologiyaning rivojlanishi
insoniyatning yashash sharoitlarini yaxshilashga xizmat qilgan bo‘lsa-da, bu
jarayonning salbiy oqibatlari ham mavjud. Ekotizimlarning degradatsiyasi,
ekologik inqirozlar va tabiiy resurslarning kamayishi global hamjamiyatning
asosiy muammolaridan biriga aylanib bormoqda. Orol dengizining qurishi,
atmosfera va suv resurslarining ifloslanishi, iqlim o‘zgarishi va boshqa ekologik
muammolar insonning tabiatga bo‘lgan beparvoligi natijasi ekanligini ko‘rsatadi.
3

Shunday ekan, jamiyat va tabiat o‘rtasidagi munosabatlarning barqaror rivojlanish
tamoyillari asosida shakllanishi dolzarb masala bo‘lib qolmoqda.
Kurs ishining obyekti. Kurs ishining obyekti jamiyat va tabiat o‘rtasidagi
o‘zaro ta’sir jarayonlari, inson faoliyatining ekologik muhitga ta’siri hamda ushbu
ta’sir natijasida yuzaga kelayotgan muammolar hisoblanadi.
Kurs ishining predmeti. Kurs ishining predmeti insonning tabiatga ta’siri,
tabiiy resurslardan foydalanish, ekologik muammolar va barqaror rivojlanish
strategiyalarini o‘rganishdan iborat.
Kurs ishining maqsadi. Kurs ishining asosiy maqsadi jamiyat va tabiat
o‘rtasidagi o‘zaro ta’sirning ilmiy-nazariy asoslarini tahlil qilish, inson
faoliyatining tabiiy ekotizimlarga ta’sir darajasini baholash va barqaror rivojlanish
strategiyalarini ishlab chiqishdan iborat.
Kurs ishining vazifalari. Mazkur kurs ishi doirasida quyidagi vazifalar
belgilab olindi:
 Jamiyat va tabiat o‘rtasidagi dialektik munosabatlarni o‘rganish. Insoniyat
tarixida tabiiy muhit bilan munosabatlarning qanday shakllanganligi, qanday
evolyutsion bosqichlardan o‘tganligi va hozirgi kunda qanday o‘zgarishlarga
uchrayotganini tahlil qilish.
 Inson faoliyatining tabiiy muhitga integratsiyasini tahlil qilish. Qanday qilib
inson tabiatga moslashgan, undan foydalanish mexanizmlarini ishlab chiqqan va
texnologik taraqqiyot bu jarayonga qanday ta’sir ko‘rsatganini aniqlash.
 Tabiiy resurslarning ijtimoiy-iqtisodiy taraqqiyotga ta’sirini o‘rganish.
Insoniyat tabiiy resurslardan qanday foydalangan, iqtisodiy rivojlanish jarayonida
ularning qanday o‘rni bor va kelajakda resurslardan foydalanish istiqbollari qanday
bo‘lishi mumkinligini o‘rganish.
 Inson faoliyatining tabiiy ekotizimlarga ta’sirini aniqlash. Urbanizatsiya,
sanoatlashtirish, qishloq xo‘jaligi va boshqa sohalarning atrof-muhitga salbiy
ta’sirini tahlil qilish.
 Zamonaviy global ekologik muammolar va ularning kelib chiqish
sabablarini tahlil qilish. Atmosferaning ifloslanishi, global isish, iqlim o‘zgarishi,
4

bioxilma-xillikning yo‘qolishi kabi ekologik muammolarning sabablarini
o‘rganish.
 Barqaror rivojlanish tamoyillarini va ekologik muvozanatni saqlash
strategiyalarini ishlab chiqish. Ekologik muammolarni hal etish uchun qanday
strategiyalar ishlab chiqilganini va ularning amaliy tatbiqini o‘rganish.
Tadqiqotning amaliy ahamiyati. Mazkur kurs ishi orqali jamiyat va tabiat
o‘rtasidagi munosabatlarning tahlil qilinishi ekologik muammolarni chuqur
tushunishga va ularning oldini olish bo‘yicha ilmiy-amaliy tavsiyalar ishlab
chiqishga xizmat qiladi. Shuningdek, tadqiqot natijalari ekologik muvozanatni
saqlash va barqaror rivojlanish tamoyillarini ilgari surish yo‘lida qo‘llanilishi
mumkin.
Jamiyat va tabiat o‘rtasidagi o‘zaro ta’sirni o‘rganish insoniyat kelajagini
barqaror rivojlantirish va ekologik muvozanatni ta’minlash uchun muhim ahamiyat
kasb etadi. Insoniyat texnologik taraqqiyot natijasida tabiatga ta’sirini
kuchaytirgan bo‘lsa-da, bu jarayon oqilona boshqarilmasa, ekologik inqirozlar
yuzaga kelishi mumkin. Shu sababli, ushbu kurs ishida jamiyat va tabiat
o‘rtasidagi o‘zaro ta’sirning ilmiy-nazariy jihatlari, ekologik muammolar va
barqaror rivojlanish tamoyillari tahlil qilinadi hamda atrof-muhitni muhofaza qilish
bo‘yicha takliflar ishlab chiqiladi.

I BOB JAMIYAT VA TABIATNING O’ZAROMUNOSABAT
5

1.1 Jamiyat va tabiat o‘rtasidagi dialektik munosabatlar
“Tabiat” tushunchasi bir necha xil ilmiy talqinga ega.Keng ma’noda
tabiat so’zi Olamning butun moddiy – energetik va axboriy (infarmatsion)
dunyosini anglatadi. Ko’pincha tabiat so’zi kishilik jamiyati mavjudligining
tabiiy sharoitlari majmuasini bildiradi.Jamiyat tabiatga bevosita ta’sir
ko’rsatadi: tabiat bilan o’zining xo’jalik faoliyati orqali bog’langan “tabiat-
jamiyat” sistemasi qaralganda ko’pincha anashu tushuncha nazarda tutiladi.
Tabiat - Yerda hayotning asosiy va zaruriy sharoiti, insoniyatning uyi
(muhiti), barcha tabiiy resurslar hamda aholining madaniy, estetik ,
rekreatsiyasi ehtiyojlarini qondiradigan manbaidir.
Jamiyat- kishilarning birgalikdagi faoliyatining tarixan vujudga kelgan
shakllarining majmuasidir.U kishilarning moddiy hayotining ishlab
chiqarishini, ya’ni moddiy ishlab chiqarishni, tabiiy resurslarni va
sharoitlarini qayta tiklashni va insonni takror barpo qilishni o’z ichiga oladi.
Hozirgi paytda tabiat va jamiyat orasidagi o’zaro ta’sirining keng
ko’lamlarda bo’lishi global muommolardan biri bo’lgan ekologik muommoni
vujudga keltiradi. Ekologik muommo atrof tabiiy muhit sifatining hamda
insonning turmush tarzining sanoatlashuvi va urbanizatsiyalashuvi tufayli
yomonlashuvi, an’anviy energetika va xomashyo resurslarining
qashshoqlashuvi, insonning tabiatga ta’sirining uzliksiz oshib borishi, tabiiy
ekologik balanslarning ortib borayotganligi, tabiatni inson xo’jalik
faoliyatining chiqindilari bilan ifloslanishining salbiy genitik oqibatlari bilan
bog’liqdir.
Jamiyat bilan tabiat o’rtasidagi o’zaro ta’sir vaqt va makonda turlicha
bo’lib kelgan. Ushbu ta’sirning joylardagi ko’lami har xil bo’lganligi tufayli
tabiatda ma’lum darajada o’zgarishlar sodir bo’lgan. Maskur o’zgarishlarni
diqqat bilan tadqiq qilish natijasida tabiat bilan jamiyat o’rtasida yuz berib
kelgan o’zaro ta’sirning qanchalik maqsadga muofiqligi yoki inson ta’siri
ko’p-kam bo’lganligini bilish mumkin.
6

Inso faoliyati maqsadiga to’g’ri yo’naltirilgan joyda tabiatdan oqilono
foydalanilgan, nitijada o’lka, shahar va qishloqlar yashnagan, aksincha
bo’lgan holda esa quruq cho’l, eroziya tufayli chuqur tashlandiq yerlar
tarkib topgan.
Tabiat va jamiyat o’rtasidagi o’zaro ta’sir muommosi murakkab va
xilma xil. Bu muommoning sotsial iqtisodiy ahamiyati tabiiy muhitning
jamiyat tarixiy taraqqiyotining barcha bosqichlarida muhim ahamiyatga ega
bo’lganligi bilan bog’liq.Tabiat va jamiyatning o’zaro ta’siri turli
munosabatlarda namoyon bo’ladi. Geografik qobiq doirasidagi atrof tabiiy
muhit jamiyat taraqqiyotining eng muhim omillaridan biri bo’lgan holda
aholining takror barpo qilinishining zaruriy sharti hamdir. Ammo tabiiy muhit
o’z navbatida uning komponintlarining ijtimoiy ishlab chiqarishga ko’proq
jalb qilingan sari unda sodir bo’ladigan o’zgarishlarga sabab bo’ladigan
yanada kuchliroq ta’sirga uchraydi.
Inson bir butun moddiy tizimning bir qismi bo’lib, uning yashashi
uchun zarur bo’lgan shart sharoitlar atrof muhit bilan inson orasida modda
almashinuvining mavjudligidir. Inson yashashi uchun zarur bo’lgan hamma
narsa - suv, havo, oziq-ovqat, kiyim kechak, qurilish materiallari va boshqalarni
tabiatdan oladi hamda ortiqcha, keraksiz barcha mahsulotlarni tabiiy muhitga
chiqaradi. Shu sababli tabiat va jamiyat orasida to’xtovsiz va xilma xil
o’zaro ta’sir ro’y beradi.
Uzliksiz fan-texnika taraqqiyoti tufayli tabiatga kishilik jamiyatining
ta’siri tobora kuchayib bormoqda. Fan- texnika taraqqiyoti tabiiy muhitda
ulkan o’zgarishlar sodir bo’lmoqda. XX-asrda inson tabiiy dinamik
muvozanatini anchgina buzgan holda geografik qobiqda energiya va modda
almashinuvida mutlaqo yangi yo’l tutdi.Inson faoliyatining samarasi mutloq
o’lchovda , ahoi jon boshiga ham tezda o’smoqda . Sgu sababli insonnimg
hozirgi iqtisodiy va ijtimoiy texnikaviy faoliyatini tabiiy jarayonlar bilan bir
qatorga qo’yish mumkin. 1
1
https://arxiv.uz/uz/documents/referatlar/falsafa/jamiyat-va-tabiatning-o-zaro-ta-siri-1
7

Inson o‘z hayoti davomida ehtiyoji uchun zarur bo‘lgan moddiy
narsalarning barchasini tabiatdan oladi. U tabiat bilan o‘zaro chambarchas
bog‘langan. Fan-texnika rivojlangani sari insonning mehnat qurollari
takomillashib boradi. Natijada u o‘zini o‘rab turgan tabiatning xususiyatlarini
o‘zgartirib, o‘ziga xos "muhit” yaratadi. Shuning uchun, jamiyat va tabiat
munosabatlari haqida gapirganda tabiiy muhit, geografik muhit, atrof-muhit,
texnogen muhit kabi tushunchalar qo‘llaniladi.
Tabiat – bizni o‘rab olgan borliq, olam. Tabiat vaqt va fazoda cheksizdir,
to‘xtovsiz ravishda harakatda, rivojlanishda va o‘zgarishda bo‘ladi. Jamiyat ham
tabiatning, moddiy olamning o‘ziga xos bir bo‘lagidir.
Tabiiy muhit – tabiiy jism va moddalarning, nimanidir yoki kimnidir o‘rab
turuvchi, uning hayotiy faoliyati kechadigan tabiiy sharoit yoki tabiiy sharoitlar
mujassamligi. Geografik adabiyotlarda mazkur tushuncha, ko‘pincha, geografik
qobiqning inson va uning xo‘jalik faoliyatini o‘rab turgan qismiga nisbatan
ishlatiladi.
Geograﬁk muhit – jamiyatni o‘rab turgan tabiiy sharoit; ijtimoiy ishlab
chiqarishning muayyan tarixiy bosqichida tabiatning jamiyat bilan o‘zaro
ta’sirda bo‘ladigan bir qismi. Geografik muhit jamiyat taraqqiyotining doimiy
va zaruriy sharoitlaridan biri, u mehnat taqsimotiga va xo‘jalik tarmoqlarining
joylashishiga faol ta’sir etadi. O‘z navbatida, jamiyat ham geografik muhitga
ta’sir ko‘rsatadi. Jamiyat rivojlanib borgani sari geografik muhit doirasi o‘zgarib,
kengayib boradi.
Texnogen muhit – aholini o‘rab turgan atrof-muhitning bir qismi
bo‘lib, inson tomonidan yaratilgan obyektlar, jism va moddalar tushuniladi.
Jamiyat rivojlanib borgan sari texnogen muhit takomillashib boradi.
Atrof-muhit – aholini o‘rab turgan tabiiy va texnogen muhitni qamrab
olgan yashash va mehnat qilish sharoiti.
Jamiyat bilan tabiat o‘rtasidagi ta’sir va munosabatlar makon va
zamonda o‘zgarib, xilma-xillashib boradi. Inson faoliyati maqsadga to‘g‘ri
yo‘naltirilgan bo‘lsa, tabiatdan oqilona foydalanish shu joy, hudud, o‘lkaning
8

yashnashiga olib kelgan. Aks ta’sir esa, noqulay sharoitning kelib chiqishiga
sabab bo‘ladi. Insoniyat tarixi davomida uning tabiat bilan bo‘lgan munosabati
doim o‘zgarib, murakkablashib borgan.
Jamiyatning tabiatga ta’sirining ortib borishi va tabiatga munosabatining
o‘zgarib borishini besh bosqichga bo‘lish mumkin.
1. Ibtidoiy jamoa davri – jamiyatning geotizimlar tabiiy holatini
buzmaydigan hayot tarzi. Odam paydo bo‘lgandan boshlangan. Bu davrning
xususiyatlari: dastlab tayyor tabiat ne’matlaridan termachilik bilan kun
ko‘rilgan; tosh qurollari ixtiro qilinib, ovchilik va baliqchilik bilan
shug‘ullanilgan; olov kashf qilingan; dastlabki uy hayvoni, ya’ni it
xonakilashtirilgan; inson tabiatga butkul qaram bo‘lib, tabiatning bir bo‘lagi
sifatida hayot kechirgan; tabiatni o‘ziga moslashtirlmagan; geotizimlar to‘la
qayta tiklanish imkoniga ega bo‘lgan va h.k. Ibtidoiy odamni iqlimi qulay,
biologik resurslarga boy (yirik hayvonlar, mevalar) joylar ko‘proq qiziqtirgan. Bu
bosqichda inson tabiatni o‘zgartirmagan, balki unga moslashgan. Inson xo‘jalik
faoliyati juda sodda bo‘lib, tabiiy muhitning o‘zgarishiga sababchi bo‘lmagan.
Mevali o‘simliklarni asrash va me’yorida terish, hayvonlarni me’yorida ovlash
qoidalari u davrda yozuv bo‘lmaganligi sababli og‘zaki tarzda o‘rnatilgan.
2. Qishloq xo‘jaligi inqilobi davri – jamiyatning geotizimlarni kichik
hududlarda, kam buzilishiga sababchi bo‘ladigan hayot tarzi. Bundan 6–8
ming yil ilgari boshlangan. Ushbu davrda odam ovchilik va baliqchilikdan
dehqonchilikka o‘tgan. Tabiiy landshaftlarning kuch- siz o‘zgarishi ro‘y bera
boshlagan. Bu davrning xususiyatlari: neolit davrida «Qishloq xo‘jaligi
inqilobi» natijasida dehqonchilik va chorvachilik bilan shug‘ullana boshlangan;
mug‘onalik – insonning tabiatga ta’sir ko‘rsatishi va uni o‘zgartirishi
mumkinligi haqidagi qarash paydo bo‘lgan. Mehnat qurollari ancha
takomillashib borishi natijasida inson tabiat bilan muvozanatni buza boshlagan,
ayrim ov hayvonlari va o‘simliklar miqdor jihatdan kamaygan; xo‘jalik
sohalarining dastlabki ko‘rinishlari paydo bo‘lgan va rivojlangan; aholi o‘troq
hayot kechira boshlagan va dastlabki shaharlar paydo bo‘lgan. Bunday aholi
9

to‘plangan joylarda fatsiya yoki urochishe miqyosida ekologik muvozanat buzilib,
turli geoekologik muammolar tarkib topishiga olib kelgan. Ma’lumotlarga ko‘ra,
O‘zbekiston hududida er.av. II asrda dastlabki ariqlar, eramizning IV–VI asrlarida
esa kanallar qurilgan. IX–XIII asrlarda sug‘orishning turli usullari va yirik
gidrotexnik inshootlar qurilib, shu davr mobaynida jami 3,5–3,8 mln gektar yer
sug‘orilgan.
Bu davrda insonning tabiatga bo‘lgan ta’siri kuchaya borgan,
hunarmandchilik rivojlangan, xo‘jalikda tabiiy resurslardan keng qo‘llanila
boshlangan. Dehqonchilik va chorvachilik yanada rivojlangan, ammo ular,
asosan, qo‘l kuchiga asoslangani uchun ekologik muvozanatga ta’sir etmagan.
Demak, bu davrda tabiatga ta’sir, asosan, qishloq xo‘jaligini rivojlantirish
maqsadida bo‘lgan. Nisbatan uzoq davom etgan bosqich bo‘lib, tabiatga kuchsiz,
ba’zi tabiat komponentlariga kuchliroq ta’sir ko‘rsatilgan. Atrof-muhitni
muhofaza qilish va tabiiy resurslardan oqilona foydalanishga qaratilgan qonunlar
yozma ravishda o‘rnatilgan va amal qilingan, diniy manbalarga asoslanib,
hukmdorlar turli davrlarda har xil ekologik qonunlar va farmoyishlar chiqarganlar.
3. Sanoat inqilobi davri – jamiyatning o‘z moddiy va ma’naviy ehtiyojlarini
qondirish maqsadida tabiatdan ayovsiz foydalanadigan hayot tarzi. Bu davr
XVIII asrdan boshlangan bo‘lib, asosiy xususiyatlari: 1784-yil bug‘
mashinasining yaratilishi bilan "sanoat inqilobi”, XX asrning o‘rtalarida esa –
"Yashil inqilob”, ya’ni qishloq xo‘jaligida tub burilish amalga oshirildi va bu
"inqilob”lar keyinchalik geotizimlarda ekologik tanglikni keltirib chiqardi; inson
eng asosiy "geologik kuch”ga aylandi; regional miqyosdagi geoekologik
muammolar tarkib topdi; tabiiy muhitga kuchli ta’sir ko‘rsatildi (jadval).
Jamiyatning tabiatga ta’siri kuchaydi. Tabiiy landshaftlar tez sur’atlarda o‘zgara
boshlandi. Buyuk geografik kashf yotlar tufayli boshqa qit’alar ham o‘zlashtirila
boshladi. Sanoat rivojlangani sayin jamiyatning tabiatga ta’siri ham ortib bordi.
Jamiyatning ehtiyojini qondirish, turmush darajasini ko‘tarish, kun sayin ortib
borayotgan harbiy xarajatlarni qoplash maqsadida tabiat bag‘ridan uning
10

boyliklari ayovsiz, pala-partish «yulib olindi». Bu davr ko‘pgina mamlakatlarda
hozir ham davom etmoqda.
4. Fan-texnika inqilobi davri – jamiyatning tabiiy resurslardan oqilona
foydalanish va mavjud tabiiy muhitni saqlab qolish darajasidagi hayot tarzi. Bu
davr XX asrning ikkinchi yarmidan boshlandi. Bu davrda: ekologik bilim, ong,
madaniyat shakllandi va rivojlandi; ekologik tashkilotlar tuzila boshladi; aholi soni
juda tez o‘sdi va inson ilm bilan "qurollandi”, ya’ni «fan-texnika inqilobi» amalga
oshirildi; fazoni o‘zlashtirish boshlandi; Mendeleyev davriy sistemasidagi barcha
elementlardan foydalanildi va tabiatga "begona” bo‘lgan sun’iy birikmalar paydo
bo‘ldi; tabiat qonunlari ijtimoiy qonunlarga moslashtirilmoqchi bo‘lindi; geo
ekologik vaziyat inqirozli hududlar va global geoekologik muammolar
vujudga keldi; tabiat komponentlarining barchasiga kuchli ta’sir etildi. Shu bilan
birga, bu davrda suv, tuproq, o‘simlik va hayvonlar muhofazasiga ham alohida
e’tibor qaratildi, ixtisoslashtirilgan ekologik qonunlar qabul qilindi. Ayniqsa,
respublikamiz mustaqillikka erishganidan so‘ng ushbu qonunlar xalqaro
andozalarga moslashtirildi va ekologik qonunchilik ta’lim tizimida o‘qitila
boshlandi. «Atrof-muhitni muhofaza qilish va ekologiya davlat qo‘mitasi»
tashkil etildi, davlatning ekologik boshqaruv va nazorat tizimi yuzaga keldi.
Demak, bu davr nisbatan eng qisqa davom etgan bo‘lib, geotizimlarning eng
kuchli o‘zgarganligi bilan ajralib turadi. Fan va texnikaning yuksak darajada
rivojlanishi munosabati bilan tabiiy resurslar juda katta miqyos da o‘zlashtirila
boshlandi. Katta-katta hududlar qishloq xo‘jaligi maq sadida o‘zlashtirildi, ulkan
zavodlar qurildi, cho‘llar, shimoliy o‘lkalar, tog‘lar, hamda Dunyo okeani
o‘zlashtirildi va ekologik muvozanat buzi la boshladi. Turli shakl va miqyosdagi
geoekologik muammolar ning tarkib topishi va tabiiy ofatlarning kuchayishi
jamiyat qonunlarini tabiat qonunlariga uyg‘unlashtirishni taqozo etmoqda.
5. Ekologik munosabatlar davri – jamiyatning sog‘lom va ekologik toza
atrof-muhitni iqtisodiy o‘sish bilan teng darajada qadrlanishga asoslangan hayot
tarzi. Bu davrning belgilari ayrim rivojlangan davlatlarda kuzatilib, insonni
biologik va ijtimoiy organizm sifatida saqlab qolish hamda uning atrof tabiiy
11

muhitini ekologik xavfsiz holda saqlash maqsadida muhofaza qilish asosiy
vazifaga olib chiqilgan, resurslarning qayta tiklanishi jamiyat hisobidan amalga
oshirilmoqda, ekologik qonunchilik yanada takomillashgan, tabiatga yetkazilgan
zararni qoplashda har bir geotizimning geo ekologik vaziyati hisobga olinib,
tabaqalashgan holda belgilanadi, «ekologik madaniyat inqilobi» yuzaga kelmoqda.
Umumiy qilib aytganda, bu bosqich jamiyat va tabiat o‘zaro uyg‘un rivojlanishda
bo‘ladigan davr hisoblanadi. 2
1.2 Inson faoliyatining tabiiy muhitga integratsiyasi
Inson hayoti mobaynida o’z ehtiyojlari uchun zarur bo’lgan moddiy
narsalarning barchasini tabiatdan oladi.Ya’ni u tabiat bilan ma’lum
munosabatda - o’zaro ta’sirda bo’ladi.
Tabiat bilan jamiyat o’rtasida o’zaro ta’sirni tarixiy jihatdan
o’rganish ularni munosabatlari mazmunini to’g’ri tushunishga va kelajakdagi
o’zgarishlarni aniqroq bashoratlashga imkon beradi.
Inson bilan tabiat o’rtasidagi o’zaro ta’sir qariyib 3-5 mln yildan
beri davom etib kelmoqda. Eng qadimgi odamlar-arxantroplarning ilk hayot
belgilarini tasdiqlovchi turli qurollarning Sharqiy Afrikada topilganligi bundan
darak beradi. Sayyoramizning boshqa hududlaridan undan yoshroq, lekin
nisbatan katta yoshdagi (250 ming yildan 1 mln. yilgacha) arxantroplarning
qoldiqlari Yava orolida-pitekantroplar. Xitoyda-siniantroplarning tosh qurollari
topilgan. Arxeologlarning fikricha janubiy Farg’onadagi paleolit davriga oid
Selungur g’oridan 1980-yilda topilgan turli xil oddiy tosh qurollari (cho’qmorlar
va boshqalar) ni tahlil qilish shuni ko’rsatadiki , bu tosh qurollar 1,4-2,5 mln
yil qadimiylikka ega bo’lgan Olduvoy ( Sharqiy Afrika) va Ubaydiya (Yaqin
Sharq) tosh qurollariga o’xshaydi. Solishtirma tahlillar hamda Selungur g’ori
qatlamlarini mufassal o’rganish natijalaridan kelib chiqib , ushbu mintaqada
bundan 1,1 mln yil muqaddam ibtidoiy odamlar yashagan, deb taxmin qilish
mumkin.
2
https://geografiya.uz/10-sinf-geografiya/11364-jamiyat-va-tabiat-ortasidagi-munosabatlar.html
12

Albatta shunchalik uzoq vaqt davomida insonning tabiat bilan
bo’lgan munosabatlar kuchli darajada o’zgarib brogan . Birlamchi davrlarda
ya’ni ushbu munosabatlar endigina vujudga kela boshlagan bosqichlarda
tabiiy omil inson hayotida muhim ahamiyatga ega bo’lib, qadimgi odamlarning
tabiatga qaramliyligi katta bo’lgan. Lekin vaqt o’tishi bilan inson o’zining aqliy
va jismoniy qobiliyatlari, moddiy madaniyati takomillashtirilib, tabiatga o’z
ta’sirini o’tkaza boshladi. Dastlabki oddiy tosh qurollar va keyinchalik
olovning ixtiro qilinishi (bundan 300-400 ming yil burun) tufayli insonning
tabiiy resurslaridan foydalanish imkoniyatlari kengaydi.
Hozirgi zamon odami – neoantropning shakllanishi va rivojlanishi
hamda dastlab ijtimoiy jamiyat – ibtidoiy jamoa tuzumi vujudga kelishi uchun
insoniyatga juda uzoq muddat - bir necha yuz ming yillar zarur bo’lgan.
Ushbu tizimda o’zlashtiruvchi xo’jalk turi o’zining eng yuqori samarasiga
erishdi, u asosan jamoa bo’lib ov qilish va mehnat taqsimoti natijasida ro’y
berdi. Shu bilan jamiyatning eng uzoqqa cho’zilgan (3 mln yildan ko’proq)
rivojlanish davri – paliolit (qadimgi tosh asri) tugaydi. Bu davrda odam
o’zining xo’jalik faoliyatida tabiatdagi tayyor boyliklarda foydalanilgan, tabiat
bu davrda unchalik zarur ko’rmagan, faqat ayrim hayvonlar miqdorining
biroz kamayishi ro’y bergan.
Yangi tosh asri (neolit, bundan 10 ming yil ilgari)ga kelib, aholi
sonining oshishi, iqlimning sovub ketishi (Shimoliy yarimsharda materik
muzlanish davri boshlangan edi), ko’plab oziq-ovqat tayyorlashni taqazo
etardi. Shu davrdan boshlab ibtidoiy odamlarning chorvachilik va
dehqonchilik bilan shug’ullangan guruhlari O’rta yer dengizi, Old Janubiy va
O’rta Osiyoda tarkib topdi. Yevrosiyoning o’rmon mintaqasida ko’proq
chorvachilik taraqqiy qila boshladi.
O’zbekistonda eramizdan avvalgi III minginchi yillarda rudadan mis
eritib olinib, undan turli mehnat qurollari yasash boshlandi.Dehqonchilikda
donli ekinlar ekish, limon usulda sug’orish ( Nurota tizmasining shimoli yon
bag’ri etaklarida), uy hayvonlari boqish va ko’paytirish bilan shug’ullana
13

boshladi. Bronza davriga kelib, metal omochning qo’llanila boshlanishi
dehqonchilikni teskorlik bilan rivojlanishiga ta’sir ko’rsatdi. Demak , tabiat
inson hayoti va yashashi uchun turli darajada qulay, faqat har bir huduni
chuqur o’rganib uning barcha xususiyatlarini tahlil qilib, mavjud ibtidoiy va
salbiy omilarini inson salomatligiga ta’siri o’rganish kerak. 3
Jamiyat taraqqiyotining turli davrlarida inson bilan tabiiy muxit orasidagi
munosabat turlicha bulgan. Kishilik jamiyati taraqqiyotining dastlabki bosqichida
– paleolit va neolit inson bilan tabiatning uzaro munosabati ibtidoiy axvolda edi.
Ibtidoiy odam uzi uchun kerakli narsani tabiatdan olgan, buning oqibati
tug’risida uylab utirmas edi. Chunki ibtidoiy odamlar soni jixatdan juda oz bulib,
tabiatga deyarli qaram bulgan. Kishilar bu davr-da tabiatni emas, balki tabiat
kishilarni uziga buysindirgan. Ibtidoiy jamoa tuzimi davrida kishilar o‘zi
foydalanadigan tabiiy resurslarning xola-tiga ma’lum jarajada e’tibor berib, istemol
qilinadigan usimliklar va ov qilinadigan hayvonlarni himoyaga ola boshlaganlar.
Chunki bu davrga kelib aholi soni kupayib, ishlab chiqarish qurollari ancha
takomillashib, o‘q – yoy murakkabroq baliq ovlash asboblari yaratildi. Bular o‘z
navbatida ibtidoiy jamoa kishilarining yashashi uchun zarur bulgan tabiiy
resurslarni va muqaddas hisoblangan joylarni himoya qilish yuzasidan ba’zi bir
choralarni qurishga undagan edi. Hatto ma’lum hududda hayvonlarni ovlash,
foydali o‘simlik urug‘larini ko‘plab terib olish man etila boshlangan. Foydali
hayvonlarni kuplab qirib tashlagan kishilar ibtidoiy jamoa tuzumida ulim jazo-siga
xukum qilingan. Noyob va qimmatli usimliklar xamda xayvonlar mavjud bulgan
yerlar «muqaddas joy» deb e’lon qilingan va u yerlarda ov qilish usim-liklarni
mevasi va urug’ini terish man qilingan.
Bu tadbir choralar esa tabi-atni muxofaza kilish tarixining boshlanishi
bo’lgan quldorlik jamiyati – xususiy mulkchilikka asoslangan jamiyat bulib, inson-
ning tabiatga kursatgan ta’siri ancha kuchaygan. Yirik quldorlar qullar kuchidan
foydalanib katta maydonlarni xaydab, tabiiy usimlik va xayvonlarni yuq qilib, ekin
3
https://arxiv.uz/uz/documents/referatlar/falsafa/jamiyat-va-tabiatning-o-zaro-ta-siri-1
14

dalalariga aylantirganlar. Bunga Urta Osiyo, Misr, Mesopo-tamiya, Xitoy va
Xindistonda yerlarni xaydab, sug’orib dexqonchilik qilgan quldorchilik davrlari
misol buladi.
Quldrochilik tuzumida yerlardan oqilona foydalanish tug’risida
uylanmaslik sababli, tuproqning tabiiy xolati yomonlashgan. Quldorlik davrida
ba’zi davlatlarda yog’och-taxtalarga talab juda kuchaygan. Shu sababli
urmonlardan tug’ri foydalanishi va ularni quriqlash soxasida choralar kurila
boshlagan. Misol: Vavilon davlatining bundan 4 ming yil oldin urmonlarni
muxofaza qilish soxasida choralar kurganligi, bu choralarni buzgan kishilar qattiq
jazolangan-ligini va xatto ulimga maxkum qilinganli-gini aytib utish mumkin.
Xatto Misrda quldorlik jamiyatitda «uliklar daf-tari» tashkil etilgan. Bu daftar-da
tabiat muxofazasi soxasida juda qiziqar-li savollar yozilgan: «Men ular-ning
yaylovlaridagi xayvonlarni uldirganim yuk, xayvonlarni tangri yerlari-dan xaydab
chiqarganim yuk. Men baliq tutganim yuk».
Feodalizm davriga kelganda ishlab chiqarish kuchlari rivojlangan. Natijada,
juda katta maydonlarda utloq va urmonlar yuq qilinib, dexqonchilikda foy-
dalanilgan. Ayniqsa, rivojlangan Garbiy Yevropadagi davlatlar dengizda su-zish,
yangi yerlarni zabt etish uchun kuplab kemalar qurib, ma’danlarni eri tish uchun
kuplab urmonlarni kesishgan. Usha davrda bir kemani qurish uchun 400 tub dub
daraxti kesilgang.
Ispaniyada «Yengilmas Armanda» xarbiy kemasini qurish uchun yarim
million dub kesilgan. Natijada Ispaniyada xanuzgacha usha kesilgan urmonlar
tiklangani yuk. 4
1.3 Tabiiy sharoit va resurslarning ijtimoiy-iqtisodiy taraqqiyotga ta’siri
Tabiiy resurslar bizning hayotimiz va butun iqtisodiy faoliyatimizning
asosini tashkil qiladi. Ularning kamayishi ham rivojlangan, ham rivojlanayotgan
mamlakatlarning iqtisodiy rivojlanishi uchun asosiy muammo hisoblanadi. Ulardan
samarali foydalanish ajralmas talab bo'lib, butun dunyo bo'ylab rasmiylar
tomonidan ishlab chiqilgan davlat siyosatining maqsadi bo'lishi kerak. Ushbu
4
https://sciencebox.uz/index.php/ajed/article/download/11786/10994/11657
15

tadqiqotda biz dunyoning ba'zi yirik boy iqtisodiyotlarida (P5+1 mamlakatlari:
AQSh, Buyuk Britaniya, Frantsiya, Xitoy, Rossiya va Germaniya) tabiiy resurslar
rentasining iqtisodiy o'sishga ta'sirini o'rgandik. Biz turli kvantillarga bu ta'sirni
tahlil qilish uchun kvantil-kvantil regressiyasini va ushbu oltita mamlakat paneli
uchun kesma avtoregressiv taqsimlangan kechikish (CS-ARDL) yondashuvini
qo'lladik. Dumitrescu-Hurlin panel sababi testi ushbu mamlakatlarda tabiiy
resurslar ijarasi va iqtisodiy o'sish o'rtasidagi sababiy bog'liqlikni tekshirish uchun
ham ishlatilgan. Natijalar panel uchun tabiiy resurslar ijarasi va iqtisodiy o'sish
o'rtasidagi salbiy munosabatni ko'rsatadi, ammo har bir mamlakatda kvantlarga har
xil ta'sir qiladi. Faqat Xitoy va AQSh uchun tabiiy resurslarning past va yuqori
miqdori va iqtisodiy o'sish uchun ijobiy ta'sir ko'rsatilishi mumkin. Dumitrescu-
Hurlin sababiy testi shuni ko'rsatadiki, tabiiy resurslar faqat Xitoy, AQSh va
panelda iqtisodiy o'sishni bashorat qila oladi. Bundan farqli o'laroq, panelga
kiritilgan boshqa to'rtta davlat uchun hech qanday sababiy bog'liqlik topilmadi. Biz
davlatlarga shamol va quyosh loyihalariga sarmoya kiritishni, bioyoqilg'i va atom
energiyasidan foydalanishni, iste'molchilarni energiya narxlarining oshishidan
himoya qilish uchun vaqtinchalik foyda solig'ini joriy etishni hamda binolar va
sanoatda energiya samaradorligini oshirishni taklif qilamiz. Korxonalar bir xil va
to'liq, shuningdek, bosib o'tish osonroq va innovatsiyalar va ijodkorlikni qabul
qiluvchi me'yoriy-huquqiy bazadan foyda ko'radi. Innovatsiyalar, innovatsiyalarni
rag'batlantirish va atrof-muhit sektori imkoniyatlariga davlat-xususiy sheriklik
investitsiyalari uzoq muddatli iqtisodiy o'sishga yordam berishi mumkin.
Agar global iqtisodiyot va uni boshqarayotgan korxonalar uzoq muddatda
gullab-yashnamoqchi bo'lsa, Yerning tabiiy resurslarini yo'q qilishni
sekinlashtirish juda muhimdir.
Hozirgi vayronagarchilik darajasi har yili dunyo trillionlab dollarga tushadi
va uni to'xtatish uchun keng ko'lamli choralar ko'rilmasa, zarar yanada kuchayadi.
Sababi oddiy - aholi sonining o'sishi bioxilma-xillikning yo'qolishiga olib
keladigan omillarning asosiy omilidir.
16

Hozirda Yer yuzida 6,7 milliardga yaqin odam istiqomat qiladi va 2050
yilga borib bu raqam 9,2 milliardga yetishi prognoz qilinmoqda - bu taxminan har
yili sayyoraga qo'shilayotgan Buyuk Britaniya aholisi.
Bu, Birlashgan Millatlar Tashkiloti (BMT) ma'lumotlariga ko'ra, bizga 70%
ko'proq oziq-ovqat kerak bo'ladi, degan ma'noni anglatadi, bu Yerning cheklangan
resurslariga qo'shimcha bosimlardan biridir.
Agar nazorat qilinmasa, bu bosimlar tabiatning tezroq vayron bo‘lishiga
olib keladi, bu esa 2050 yilga borib dunyoga 28,6 trillion dollar (18,2 trillion funt
sterling) yoki global iqtisodiy mahsulotning 18 foizini tashkil etishi mumkin, deydi
BMT tomonidan qo‘llab-quvvatlanadigan Mas’uliyatli investitsiyalar tamoyillari
va korporativ ekologik tadqiqot guruhi Trucost.
Bu dunyodagi eng yirik iqtisodiyot bo‘lgan AQShning hozirgi ishlab
chiqarishidan qariyb ikki baravar ko‘p.
Hayotiy qadam allaqachon qo'yildi - tarixda birinchi marta biz yerning
tabiiy resurslarini tugatishning iqtisodiy xarajatlari haqida hech bo'lmaganda
taxminiy tasavvurga egamiz.
Bu nafaqat hukumatlar, korxonalar va iste'molchilar muammoning
jiddiyligini tushunishlari, balki biznes qarorlarida tabiatning qadr-qimmatini
hisobga olishlari mumkinligini ham anglatadi.
PricewaterhouseCoopers (PwC) kompaniyasining atrof-muhit bo'yicha
iqtisodchisi Uill Evison aytganidek: "Hech kim biz toza erlarni konvertatsiya
qilishni to'xtatishimiz kerakligini aytmaydi, faqat atrof-muhitning qiymati tan
olinishi kerak".
Misol uchun, Tailand janubidagi mangrovlarni tijoriy qisqichbaqalar
fermalariga aylantirish bo'yicha tadqiqot yiliga gektariga 1122 dollar miqdorida sof
iqtisodiy daromadni baholadi.
Xulosa, hech bo'lmaganda qisqichbaqa yetishtiruvchi fermer uchun aniq -
mangrovlarni aylantirishning iqtisodiy foydasi bor.
Ammo konversiyaning kengroq xarajatlari - iqtisodchilar tashqi ta'sirlar
deb ataydigan narsa hisobga olinsa, butunlay boshqacha xulosaga keladi.
17

Dengizda baliqchilik uchun pitomniklar bilan ta'minlash va bo'ronlardan
himoya qilishning iqtisodiy foydasi gektariga 10,821 dollarni tashkil etadi, bu
ularni qisqichbaqalar fermasiga aylantirish foydasidan ancha yuqori.
Tabiatning iqtisodiy qiymati tan olinishini ta'minlash uchun maxsus ishlab
chiqilgan bir qator tashabbuslar mavjud, ularning ba'zilari allaqachon kiritilgan va
ba'zilari tayyorlanmoqda.
Bir misol, o'rmonlarni kesish va o'rmon degradatsiyasi natijasida
emissiyalarni kamaytirish yoki REDD bo'lib, unga ko'ra o'rmon egalariga
daraxtlarni kesmaslik uchun pul to'lanadi. Dunyo bo'ylab bir qator hukumatlar
ushbu loyihalarga yuzlab million dollar ajratgan.
Yana biri bu yashash joylari banki bo'lib, uning bozori hozirda AQShda
taxminan 3 milliard dollarni tashkil etadi, bu erda tabiiy hududlarni
yomonlashtiradigan kompaniyalar tabiatni boshqa joylarda tiklashga majbur.
Braziliyada o'rmonlarni muhofaza qilish majburiyatlari va Avstraliyada er
osti suvlari sho'rligi kreditlari savdosi ham muvaffaqiyatli bo'ldi.
Ushbu sxemalar va ularga o'xshash sxemalar bilan bir qatorda, hozirgi
vaqtda mavjud bo'lgan uglerod kreditlari kabi, atrof-muhitga zarar etkazuvchilar
uchun to'lovlarni amalga oshiradigan turli xil kompensatsiya choralari mavjud.
Ushbu turli xil soliqlar, yig'imlar va yig'imlardan ozod qilish, shuningdek,
subsidiyalar ekologik jihatdan mas'uliyatli xatti-harakatlarni rag'batlantirish uchun
ham qo'llaniladi.
Shuningdek, kompaniyalar Yerning tabiiy resurslariga etkazgan zarari
xarajatlarini foyda va zarar hisobiga kiritishni boshlashlari uchun bosim kuchayib
bormoqda.
Ko'pchilikning ta'kidlashicha, faqat ushbu xarajatlarni o'z hisoblariga
kiritish orqali kompaniyalar tabiiy dunyoga ta'sirini kamaytirishga majbur
bo'ladilar.
Birlashgan Millatlar Tashkilotining Ekotizimlar va biologik xilma-xillik
iqtisodiyoti (Teeb) tadqiqotining mansab bankiri va guruh rahbari Pavan Sukhdev:
"Direktorlarning mukofotlari sof foyda va zarar nuqtai nazaridan [kompaniya
18

hisoblariga] kiritilishi shart emas, lekin ular shunday. Ekologik tashqi ta sirlar birʼ
xil bo lishi kerak".
ʻ
"Bu oddiy jarayon emas va hamma tomonidan qabul qilinadigan standart
metodologiyalarni talab qiladi, ammo bunga 10 yil ichida erishish mumkin."
Ammo ko'pgina kompaniyalar biologik xilma-xillikni yo'qotish
xarajatlarini allaqachon tan olishgan.
Joriy yil boshida PwC tomonidan o‘tkazilgan so‘rov shuni ko‘rsatdiki, 27%
bosh direktorlar biologik xilma-xillikning yo‘qolishidan “juda” yoki “biroz”
xavotirda ekanlar, garchi rivojlangan mamlakatlar va rivojlanayotgan bozorlarda
faoliyat yuritayotganlar o‘rtasida katta tafovut bor edi.
Darhaqiqat, ko'plab transmilliy kompaniyalar muvaffaqiyati bog'liq bo'lgan
tabiiy resurslarni himoya qilishga katta sarmoya kiritdilar .
Bularga qat'iy tartibga solish ta'sirini yumshatish uchun investitsiyalar
kiradi, masalan, yuk tashuvchi gigant Swirening transport sanoatida ifloslanish
soliqlarining mumkin bo'lgan joriy etilishini qoplash uchun tropik o'rmonlarni
sotib olish qarori.
Darhaqiqat, yanada qat'iy tartibga solishga yaxshi tayyorlangan va ularga
xizmat ko'rsatadigan tabiiy boyliklarni himoya qilish uchun zarur investitsiyalarni
kiritgan kompaniyalar muhim raqobat ustunligiga ega bo'ladilar.
Ammo gap faqat xavfni kamaytirish masalasida emas, balki atrof-muhitga
mas’uliyat bilan yondashadigan kompaniyalar uchun ham imkoniyatlar mavjud.
Pivo ishlab chiqaruvchi gigant SABMiller Kolumbiya va Janubiy
Afrikadagi o'rmonlarni qayta tiklashga katta sarmoya kiritdi, shuningdek, suv
iste'molini kamaytirish bo'yicha qat'iy maqsadlar qo'ydi - majburiyatlar
kompaniyaga Avstraliyada pivo tayyorlash uchun litsenziyalarni olishga yordam
berdi, "chunki hukumat suvni tejamkor bo'lishiga ishonadi", deydi pivoning
barqaror global rivojlanishi rahbari Endi Uels.
Buni Vedanta konchilik guruhi bilan taqqoslang, u kompaniya mahalliy
xalqlarning ehtiyojlarini e'tiborsiz qoldirganini da'vo qilganidan so'ng, Hindistonda
alyuminiy faoliyatini kengaytirish va boksit qazib olish uchun ruxsat berilmagan.
19

Ayrim kompaniyalarning atrof-muhitga oid majburiyatlari haqida aytgan
hamma gaplariga ham ishonib bo'lmaydi, lekin ular buni umuman aytayotgani
muhim, deydi janob Suxdev.
"Inkor qilishdan uzoqlashganingizdan so'ng, siz harakatga kelishdan oldin
tushunish bosqichidan o'tasiz, keyin esa bo'sh ritorika bosqichidan o'tasiz. Bo'sh
ritorika bosqichi jarayonning bir qismidir."
Va chora ko'rgan kompaniyalar uzoq muddatda g'alaba qozonadilar.
Yerning tabiiy resurslarini va ular ko'rsatadigan xizmatlarni himoya
qilmaslik xarajatlari va tabiatga sarmoya kiritishning mavjud imkoniyatlarini
tushuna olmaslik narxi bunday bo'lmaganlar uchun juda katta. 5
5
https://www.bbc.com/news/business-11606228
20

II BOB. JAMIYATNING TABIATGA TA’SIRI OQIBATLARI
2.1 Inson faoliyatining tabiiy ekotizimlarga ta’sir darajasi
I nson va jamiyat tabiatning ajralmas bir qismi bo‘lishi bilan birga, uning
alohida ongli qismidir. Jamiyat hamisha tabiat bilan o‘zaro aloqada bo‘ladi. Inson
har doim tabiatning qo‘ynida yashaydi.
Insonning tabiatga munozabati Inson hech qachon tabiatdan tashqarida, u
bilan aloqada va munosabatda bo‘lmasdan turib yashay olmaydi.Tabiat bilan
jamiyat, tabiat bilan inson, tabiat tarixi bilan jamiyat tarixi dialektik birlikda, ta'sir
va aks ta'sirdadir.
Ularni bir-biridan ajratish mumkin emas. Har bir inson, umuman jamiyat
va insoniyat tabiat bilan uzviy aloqadorlikda yashaydi. Kishilarning moddiy
ne'matlar ishlab chiqarishi uchun muayyan tabiiy sharoitlar talab qilinadi.
Tabiatning jamiyat bilan yaqindan aloqada bo‘lgan, uning taraqqiyotiga ma'lum
darajada ta'sir ko‘rsatadigan qismi tabiiy muhit deb ataladi. Yer va yer osti
boyliklari, daryolar, iqlim, odamlar va boshqa shu kabilar tabiiy muhitni tashkil
etadi. Demak, insonning tabiat bilan aloqasi Yerda inson paydo bo‘lgan
vaqtlardanoq yuzaga kelgan bo‘lib, bu zaruriy obyektiv aloqadorlik o‘z
ahamiyatini bundan keyin ham hech qachon yo‘qotmaydi. Tabiat bilan jamiyat
o‘rtasidagi aloqadorlik, jamiyatning tabiatga, tabiatning esa jamiyatga ta'siri
kishilar ongi va irodasiga bog‘liq bo‘lmagan obyektiv qonuniyatdir.
Jamiyat bilan tabiatning obyektiv aloqadorligi, tabiiy sharoitlarning jamiyat
taraqqiyotiga ko‘rsatadigan ta'siri jahondagi ayrim xalqlar va mamlakatlarga
taalluqligina bo‘lib qolmay, balki butun insoniyat uchun, barcha jamiyatlar va
mamlakatlar uchun bir xilda umumiydir. Tabiiy muhit insonning moddiy ne'matlar
ishlab chiqarish faoliyatining doimiy, abadiy va zaruriy shartidir. Odam paydo
bo‘lgan davrdan to hozirga qadar tabiatga ta'sir qilib, uni batamom o‘zgartirib
yubordi.
Jamiyat rivojlangan sari qo‘l mehnatidan mashinalashgan sanoat ishlab
chiqarishiga o‘tildi. Dehqonchilikda ham texnikani qo‘llash kuchayib, texnologik
ishlab chiqarish asosiy o‘rin egalladi. Yer osti boyliklarini qazib olish mislsiz
21

o‘sdi. Ekinlar hosil- dorligini oshirish uchun kimyoviy usullar keng joriy etildi.
Avtomobil, temir yo‘l, suv va havo transportida neft yonilg‘isini ayovsiz ishlatish
kuchaydi. Fazoni o‘zlashtirish, ommaviy qirg‘in qurollarining yaratilishi natijasida
jamiyat hayotida, kishilar turmush tarzida katta o‘zgarishlar sodir bo‘ldi. Tabiat
ifloslandi. Keyingi ming yilliklar davomida inson faoliyati natijasida Yer shari
yuzasi, iqlimi, o‘simligi, hayvonot dunyosining tanib bo‘lmas darajada o‘zgarib
ket- ganligi bunga misol bo‘la oladi. E'tirof etish kerakki, insonning o‘z istiqbolini
o‘ylamay qilgan xatti-harakatlari, ko‘r-ko‘rona qilmishlari tufayli tabiat behad ozor
cheklap narsalardan abadiy judo bo‘ldi. Har xil kosmik changlar, issiqlik elektr
stansiyalari, avtomobillar sonining tez o‘sib borishi, radioaktiv moddalar va
boshqalar ta'siri ostida barcha jonli mavjudotning hayot manbayi bo‘lgan havo
toqat qilib bo‘lmaydigan darajada ifloslanmoqda. Atrof-muhitning radioaktiv va
kimyoviy chiqindilar bilan bulg‘anishi aholining, chorva mollarning,
parrandalarning, daryo va ko‘llardagi, suv omborlari, dengiz va okeanlardagi baliq
hamda boshqa jonivorlarning ko‘plab zaharlanishiga sabab bo‘lmoqda. Islom
Karimovning O‘zbekiston XXI asr bo‘sag‘asida kitobida ko‘rsatilishicha,
mamlakatimiz kelajagiga quyidagi ekologik muammolar xavf solmoqda:
l. Yerning cheklanganligi va sifat tarkibi pastligi.
2. suv zaxiralarining taqchilligi va ifloslanganligi.
3. Orolning qurib borish xavfi.
Tabiatga noto‘g‘ri munosabat, yer osti boyliklarini qazib olishda qoidalarga
amal qilmaslik ba'zan zilzilalar keltirib chiqaradi. Yer yuzida vujudga keluvchi
hududiy, xalqaro nizolar, kelishmovchiliklar, qonxo‘rliklar bilan tabiiy ofatlar
orasida o‘zaro bog‘liqlik bor, degan farazlar ham mavjud. Hayvonot va nabotot
olami hamda atrofimizni o‘rab turgan boshqa narsalarni to‘la-to‘kis himoya qilish,
saqlash, ularni buzmaslik, isrof qilmaslik to‘g‘risida ko‘pgina maslahatlar mavjud,
ularni doimo esda tutishimiz kerak.
Ekologik vaziyatning nihoyatda keskinlashib ketganini Markaziy Osiyo
mintaqasi misolida ham ko‘rishimiz mumkin. 1ho‘ro totalitar tuzumi davrida
mintaqamizning yakka-ziroatchilikka ixtisoslashtirilishi va suv resurslarining
22

cheklanganligi natijasida bugungi kunda Orol dengizi qariyb yarmigacha qurib
bo‘ldi. 1uv ketib qolgan joylarda ikki million gektarga yaqin qum va tuzdan iborat
sahrolar paydo bo‘ldi. Orol muammosi faqat O‘zbekistonga yoki Markaziy
Osiyodagi mamlakatlarga taalluqli mintaqaviy muammo bo‘lib qolmay,
umumbashariy muammo hamdir. Orolbo‘yidagi ekologik vaziyat keyingi paytlarda
shu qadar keskinlashib, fojiali tus olib ketdiki, undan faqat Markaziy Osiyo
xalqlari emas, balki butun yer kurrasi zarar ko‘rmoqda.
Tabiat muqaddas bir dargoh, inson ko‘z ochib ko‘rgan dunyo bamisoli ona
quchog‘i, inson uchun beshikdir. Biz yashab, nafas olib, kun kechirib turgan tabiat,
uning tarkibiy qismi bo‘lmish Yerimiz — hammaning, butun insoniyatning
umumiy uyi, umumiy makonidir.
Bugungi kunga kelib moddiy olam va undagi mavjud narsalar to‘g‘risida
insoniyat ma'lum bilimga ega. Shu sababli atrof-muhit muhofaza qilinmasa,
insoniyatning yashashi tobora qiyinlashib borishi sezilmoqda. Natijada, Ekologiya
fani yuzaga keldi.
Bu fan atrof-muhitni muhofaza qilishning milliy, mintaqaviy va
umumbashariy muammolarini o‘rga- tadi. U kishilar ongiga «Ekologik xavfsizlik»,
«Ekologik tozalik» tushunchalariga amal qilish vazifasini ishlab chiqaruvchilar va
aholi zimmasiga yuklashni tashviqot qiladi. Tabiatni ko‘z qorachig‘idek saqlash,
atrof-muhitning ifloslanishiga yo‘l qo‘ymaslik umumdavlat, umuminsoniyat
ishidir. Tabiatni muhofaza qilishning dolzarbligi ham shunda. Eng qadim
zamonlardanoq aql va ijtimoiylik inson tabiatini tashkil etuvchi tamoyillar deb
hisoblangan.
Insonga aqlli mavjudot va «ijtimoiy maxluq» degan ta'riflar berilgan.
Arastu inson tabiatiga biroz torroq qaragan va uni siyosiy hayvon (zoon
roliticon) deb atagan. Bizning buyuk bobokalonlarimiz Forobiy va Ibn 1ino ham
yunon falsafasining, xususan, Aflotunning inson tabiati to‘g‘risidagi fikrlarini
e'tirof etganlar va rivojlantirganlar. Dastlab Zigmund Freyd va uning izdoshlari
inson tabiatiga irratsional ong osti hodisalari chuqur ta'sir ko‘rsatishini isbotladilar.
23

Inson tabiati haqida o‘ziga xos fikr yuritganlardan biri E. Kassirer bo‘ldi. U
inson turli ramzlar yaratuvchi maxluq (animal sumboliot) ekani haqidagi g‘oyani
o‘rtaga tashladi. Inson o‘zi bilan tabiat oralig‘ini turli ramzlar bilan to‘ldiradi
hamda ular orqali o‘zaro va tabiat bilan bog‘lanadi. So’zlashuv tili inson yaratgan
shunday ramz.
Madaniyatning har bir hodisasi — ramz. Masalan, til nafaqat kishilarning
o‘zaro aloqasini ta'minlaydi, nafaqat ularning jamoaga birlashishi, jamiyatni
vujudga keltirishiga shart-sharoit tug‘diradi, shu bilan birga tafakkurni yuzaga
chiqaradi. Shuningdek, badiiy so‘z san'ati madaniyatning eng qadimgi va uzoq
tarixga ega bo‘lgan sohasidir. Uning kurtaklari ibtidoiy jamiyat kishilarining olam
haqidagi tasavvuri, dunyoqarashi hali sodda xarakterga ega bo‘lgan davrdayoq
vujudga kelgan edi. Shunga ko‘ra mehnat jarayonining rivoji inson tajribasi va
ongi mafkura turlarining bir-biri bilan uzviy aloqada bo‘lgan mustaqil sohalari
sifatida taraqqiy etishiga xizmat qiladi. Kishilar turmush tajribalarini, tabiat va
jamiyat haqidagi fikrtushunchalarini obrazli so‘z orqali tasvirlash, bayon etish
ko‘nikmalarini yarata boshlaganlar. Badiiy so‘z tajribasining o‘sishi, badiiy did va
zavqning takomillashib borishi xilma-xil badiiy shakllarni, adabiy janrlarni
vujudga kelti- radi. 1hunday qilib, badiiy so‘z san'ati yozma adabiyotning vujudga
kelishi uchun zamin hozirlaydi. U og‘izdan-og‘izga, avloddan-avlodga, davrdan-
davrga o‘tadi. Biroq dastlab qanday yaratilgan bo‘lsa, har qachon aynan o‘sha
holicha saqlanib qolmay, balki ijodiy qayta ishlanadi. Sababi, turli xil
o‘zgarishlarga uchraydi, yangi-yangi ma'lumotlar bilan oyiydi, yangi sharoitga
muvofiqlashadi.
Odam uchun eng qiyin, murakkab muammo o‘zligini anglash va
qadrlashdir. O‘zi inson ekanligini anglagan odam albatta o‘z qadrini biladi, bunday
kishilardagina boshqalarni qadrlash his-tuyg‘usi kuchli bo‘ladi. Aqlli odam zotiga
mansub ekanligini to‘la his etgan kishi shunga muvofiq, hayot yo‘nalishini
belgilaydi, bema'ni ishlardan o‘zini tiya biladi. ma'naviyat — yengilmas kuch»
kitobida ta'kidlaganidek: «Ollohning o‘zi inson zotini vujudga keltirar ekan, uni
turli qiyofada, nafaqat yuz-ko‘zi, balki fe'latvorini ham bir-biriga o‘xshamaydigan
24

qilib yaratgan. Yer yuzida qancha inson yashaydigan bo‘lsa, barmog‘ining izi ham,
ichki dunyosi ham bir xil bo‘lgan ikkita odamni topish, uchratish qiyin. Tabiiyki,
bu insonlarning fikrlash va yashash tarzi ham bir- biridan farq qiladi. Boshqacha
aytganda, biologik mohiyati ijtimoiy mohiyatidan ustuvor turadigan, muqaddas
qadriyatlarni o‘zlashtirishga hali ulgurmagan, torroq manfaatlar qobig‘ida
cheklanib qolgan kishilarning hammasi odam hisoblanadi. Shu ma'noda o‘g‘ri,
bosmachi (reketchi), tamagir, poraxo‘r, fohisha va boshqalar ham, albatta, odam.
Biroq ularni inson qatoriga qo‘shib bo‘lmaydi.
Inson tushunchasining falsafiy mazmuni bor. Muayyan jamiyat va
madaniyat tomonidan e'tirof etilgan odob-axloq maromlari, tartib-qoida
(qonun)larga ixtiyoriy yoki ixtiyorsiz xilof xatti-harakat qilib qo‘ysa, vijdon
azobida qolib, chuqur iztirobga tushuvchi, o‘zini-o‘zi kechirmaydigan oliy bir zot
insondir. «Alloh tomonidan yer yuziga xalifa qilib yaratilgan» Inson ma'naviy
madaniyat, odob-axloq tashuvchisi, jamiyat tayanchidir. Insonda sog‘lom
ehtiyojlarning shakllanishiga, uning o‘z shaxsi bilan ixtilofga bormasdan
yashashiga, asl insoniy mavjudligini ta'minlashga xizmat qiladigan aqliy va hissiy
muhit, falsafiy, axloqiy, ilmiy, diniy, badiiy va boshqa madaniy qadriyatlar,
me'yorlar, omillar hamda ijodiy faoliyatining mushtarak tizimi ma'naviyatdir.
Har doim har bir insonda yuksak mas'uliyat hissi bo‘lishi kerak. Chunki
otabobolar yaratgan sivilizatsiyani kelgusi avlodga eson-omon yetkazish lozim.
O‘zbek xalqi oldida ham shunday vazifa turadi. Chunki xalqimizning genofondi
tozadir. Xalq sog‘lig‘ini ta'minlash uchun juda katta ishlar qilinmoqda. Moddiy
g‘amxo‘rlik, jismoniy chiniqish uchun davlat dasturlari mavjud. Chunki jismoniy
sog‘lom va ma'naviy barkamol xalq, millat dunyoda munosib o‘rin topadi. 6
2.2 Zamonaviy global ekologik muammolar va ularning kelib chiqish
sabablari
Hozirgi vaqtda inson faoliyati ta'sirida biosferaning o’zgarishi juda tezlik
bilan borayapti. Inson Yer kurrasining qiyofasini o'zgartirishda katta geologik kuch
sifatida vujudga kelganini V.I.Vernadskiy tomonidan takidlab o'tilgan edi.
6
file:///C:/Users/Lenovo/Downloads/Sharopova+Dildora+Xoldorovna.pdf
25

Insonning tabiiy jarayonlardan noto'g'ri foydalanishi natijasida XX asrning
o'rtalarida ekologik muammolar juda avj olib ketdi. Ekologik muammo deganda
insonning tabiatga ko’rsatayotgan ta'siri bilan bog^liq xolda tabiatning insonga aks
ta'siri, ya'ni uning iqtisodiyotida, hayotda xo'jalik ahamiyatiga molik bo’lgan
jarayonlar, tabiiy xodisalar bilan bog'liq bo’lgan har qanday xodisa tushuniladi.
(iqlim o’zgarishi, hayvonlarning yalpi ko'chib ketishi) tabiatdagi muvozanatning
buzilishi oqibatida turli miqyosdagi ekologik muammolar shakllanmokda. Ularni
quyidagi guruhlarga ajratish mumkin.
1. Global (umumbashariy).
2. Regional (mintaqaviy).
3. Lokal (mahalliy).
Global ekologik muammolar dunyo bo'yicha kuzatiladigan tabiiy, tabiiy
antropogen va sof antropogen ta'sirlar natijasida yuzaga kelib umumbashariyatga
tegishlidir.
Ana shunday ekologik muammolarning ba'zilari bilan tanishamiz:
Atmosferaning dimiqish xodisasi. Keyingi yillarda atmosfera tarkibidagi
SO
2 miqdori ortib borayotganligi ma'lum bo'lib qoldi.
XXI asrning o'rtalarida yer yuzasining harorati 1,5-4,5 gradusgacha ortishi
mumkin. Natijada:
1. Iqlimning o'zgarishi ayniqsa, cho'llanish jarayonining kuchayishi.
Yogingarchilikning o’zgarishi. Dengiz va okeanlar satxining ortishi Muzliklarning
Yerishi va kamayishi hamda boshqa hodisalar kuzatiladi.
Ozon qatlamining siyraklanishi:
Ozonosfera atmosferaning muhim tarkibiy qismi hisoblanib, u iqlimga va
yer yuzasidagi barcha tirik organizmlarni nurlanishdan saqlab turadi.
Atmosferadagi azonning eng muhim xususiyati uning doimo hosil bcflib va
parchalanib turishidir. Ozon quyosh nurlari ta'sirida kislorod, azot oksidi va boshqa
gazlar ishtirokida hosil bo’ladi. Ozon kuchli ultrabinafsha nurlarni yutib qolib yer
yuzidagi tirik organizmlarni himoya qiladi. Ultrabinafsha nurlar miqdorining
ortishi tirik organizmlarga salbiy ta'sir qiladi. Ultrabinafsha nurlari ta'sirida
26

nurlanish odamlarda terini kuyishiga sabab bo’ladi. Bugungi kunda teri raki bilan
kasallanish ushbu nurlar ta'sirida kelib chiqayotganligi aniqlandi. Hozirgi davrda
freonlardan keng foydalanish tufayli hamda aviatsiya gazlari, atom bombalarini
portlatishlar atmosferada etarli miqdorda ozon to'planishiga imkon bermayapti.
Chuchuk suv muammosi:
Quruqlikda chuchuk suv va uning biosferadagi roli nihoyatda katta.
Gidrosferada chuchuk suv miqdori juda oz (2-2,5 %). Jamiyatning rivojlanishi
bilan aholining chuchuk suvga bo’lgan talabi ortib bormoqda. Bizning asrimizda
chuchuk suvdan foydalanish 7 marta ortgan. Yiliga 3-3,5 ming km3 suv sarflanadi.
Qurg'oqchil zonalarda daryolar suvidan to’liq foydalanilgan xolda ularning suvi
etmay qolmoqda.
1980-yil boshlarida bundav holat Afrika, Avstraliya, Italiya, Ispaniya,
Meksika, Nil, Amudaryo, Sirdaryo va ba'zi bir boshqa daryolarda kuzatila
boshlandi. Daryolarning sanoat va maishiy zaxarli moddalar bilan ifloslanishi o'sib
bormoqda. Sanoat yiliga 160 km 3
sanoat va oqova suvlarini daryolarga
tashlaydi. Bu ko’rsatgich daryolarning umumiy suv miqdorining 10% ini tashkil
etadi. Daryolardagi toza suvlarda yildan yilga har xil Yerigan moddalar, zaxarli
kimyoviy moddalar va bakteriyalarning miqdori ortib bormoqda. Pestitsidlardan
foydalanish muammosi. Ushbu zaxarli kimyoviy moddalar guruhiga begona o'tlar,
zararkunanda hashoratlar, o’simliklarda kasalliklarni keltirib chiqamvchi
mikroorganizmlarga qarshi kurashda foydalaniladi. Pestitsidlardan qishloq
xo'jaligida urmonchiliklarda, aviatsiadan foydalanish keng ko'lamda atrof
muhitning ifloslanishiga olib keladi. Pestitsidlar atmosferada uzoq
masofalarga tarqalishi shuningdek suv orqali dala, daryo, ko'llardan o'tib
dunyo okeanlarida to'planadi. Eng xavfli joyi shundaki ular ekologik oziq
zanjiriga, qo'shilib ketmoqda. Ular tuproq va suvlardan o’simliklarga undan
hayvonlar va odam organizmiga o'tadi. Pestitsidlar har bir bo'g'inda zararli va
ziyon keltiradi. Pestitsidlarning zaharli ta'sirini oldini olish uchun quyidagi chora
tadbirlarga amal qilish lozim.
1 . Hayvon va odamlarga ta'sirini susaytirish.
27

2. Tuproq va suvlarda to'planishining oldini olish.
3. Tez parchalanuvchi va beqaror pestitsidlarni sintez qilish.
4. Pestitsidlardan foydalanishni iloji boricha cheklash.
5. O’simliklarni biologik himoya qilish.
6. Tirik tabiatdagi o’simlik va hayvon turlari sonining qisqarishi
muammosi.
O'simliklar dunyosi, ayniqsa yer yuzidagi hayotni ta'minlashda
o'rmonlarning ahamiyati juda katta. Aholi sonining ortishi xo'jalik faoliyatining
kengayishi tufayli tabiatning inson qo'li tegmagan oyi qolmayapti. O’simliklar va
hayvon turlarini davlat muhofazasiga olish qonunlar orqali ovchilikni to'g"ri
yo'lga qo'yish, shuningdek ko’rikxonalar, zakazniklar, milliy bog'lar, botanika
bog'lari va qizil kitoblar o'simliklar va hayvonlar lurlarini saqlashda katta rol
o'ynaydi. Cho'llanish jarayoni:
Yer kurrasi quruqligining 40 mln km.kv maydoni qurg'oqchilik mintaqasi
bo"lib, dunyo aholisining 15% dan ortig'i ushbu hududga mujassamlashgan qishloq
xo'jaligining tezkor rivojlanishi, sug'oriladigan yerlar va yaylovlardan noto'g"ri
foydalanish oqibatida, o'rmonlarning betartib kesilishi natijasida cho'llanish
darajasi yil sayin ortmoqda. Inson ta'sirida vujudga kelgan cho'llar 9,1 mln. km.
kv.ga etdi. Hozir sayyoramizda yiliga 6 mln.ga yer cho'lga aylanmoqda.
Mintaqaviy (regional) ekologik muammolar. Yer yuzasining ayrim mintaqalariga
xos tabiiy-iqlim, ijtimoiy-ekologik, tabiat bilan inson o'rtasidagi o'zaro aloqalari
natijasida yuzaga keladigan ekologik muammolar regional ekologik muammolar
deb ataladi. Mintaqaviy ekologik muammolarga baho berishning mezoni havo va
suvning ifloslanishi, tuproq eroziyasi, yaylovlarning ishdan chiqishi, o'rmonlarda
daraxtlarning kesilishi. belgilangan miqdordan oshib ketishi va boshqalar
hisoblanadi. Markaziy Osiyodagi mintaqaviy ekologik muammolardan eng muhimi
Orol va Orol bo'yi ekologik muammosidir. Orol dengizi yaqin vaqtlargacha eng
yirik dengizlardan biri hisoblangan. U muhim baliqchilik, ovchilik, transport va
rekreatsion ahamiatga ega edi. Sug'oriladigan dehqonchilikning rivojlanishi
natijasida Amudaryo va Sirdaryoning suv quyishi 1970 yilga kelib 37,8 km3, 1980
28

yilda esa 11,1 km3 gacha kamayib ketdi. Suvning sho'rlanish darajasi litriga 9-10 g
dan 34-37 g/litr gacha ortdi. Hozirgi kunda dengiz satxining yillik o'rtacha
pasayishi 80-110 sm (oldin 53 sm bo’lgan 33 metr ga tushsa orol 2 ga bo'linib
qoladi, hech bo'lmaganda 33,5 metr balandlikda saqlab qolish kerak). Orolning
qurigan tubi yirik chang to'zon makoniga aylandi. Aholi ichadigan suv pestitsidlar
bilan ifloslangan, keyingi 10 yil ichida o'lim 2 marta ortgan. Bolalar o'limi har
tug'ilayotgan!000ta chaqaloqdan 45-90 taga to"g'ri keladi. Ayollarning 80%ida
kamqonlik xastaligi uchraydi. Bolalarning 90%ida siydigida tuzlar miqdori ortib
ketgan. Orol muammosining hal qilinishining tub mohiyati suv resurslaridan
oqilona foydalanishni amalga oshirishga bog’liq. Orolni saqlab qolish uchun
Markaziy Osiyo Respulikalari bilan birgalikda qisqa vaqt ichida yiliga 20-21 kub
km suv Orolga quyiladigan miqdorda yagona suv xo'jalik siyosatini ishlab
chiqish bunda Orolbo'yidagi barcha tabiiy ko'llarni saqlab qolish e'tiborga olinishi
lozim. Mahalliy ekologik muammolar. (lokal.) Mahalliy ekologik muammolar turli
korxonalar faoliyati, yerlarni sug'orish, yaylovlardan noto’gri foydalanish
natijasida vujudga kelsada malum hududlar uchun xosdir. Bugungi kunda
Mustaqil O’zbekiston yirik sanoat va agrar mintaqa bo’lib kelajakda dunyoga
yuz tutgan mashinasozlik, energetik, kimyo, oziq-ovqat sanoati, transport
majmuini yanada rivojlantirish ko'zda tutilmoqda. Ishlab chiqaruvchi kuchlarning
rivojlanishi respublikada ijtimoiy ekologik holatiga muayyan darajada salbiy
ta'sir ko’rsatadi. Respublikamizda tabiatni muhofaza qilishga oid muammolar
quyidagilar. l.Yirik xududiy sanoat majmualari joylahgan rayonlarda tabiatni
muhofaza qilish muammolari. (Angren, Olmaliq, Chirchiq, Farg'ona, Marg'ilon,
Navoiy va hakozo.) 2.Orol va Orolbo'yi muammolari, suv resurslarini muhofaza
qilish va ulardan maqbul tarzda foydalanish. S.Tabiatdagi suvlarning sanoat
chiqindilari pestitsidlari va mineral ug'itlar bilan ifloslanishi.
4.O’simlik va hayvonot dunyosini muhofaza qilish va qayta tiklash
muammolari, va milliy bog'lar tarmog'ini kengaytirish. Mahalliy ekologik
muammolar. (lokal.) Mahalliy ekologik muammolar turli korxonalar faoliyati,
yerlarni sug'orish, yaylovlardan noto’gri foydalanish natijasida vujudga kelsada
29

malum hududlar uchun xosdir. Bugungi kunda Mustaqil O’zbekiston yirik
sanoat va agrar mintaqa bo’lib kelajakda dunyoga yuz tutgan mashinasozlik,
energetik, kimyo, oziq-ovqat sanoati, transport majmuini yanada rivojlantirish
ko'zda tutilmoqda. Ishlab chiqaruvchi kuchlarning rivojlanishi respublikada
ijtimoiy ekologik holatiga muayyan darajada salbiy ta'sir ko’rsatadi.
Respublikamizda tabiatni muhofaza qilishga oid muammolar quyidagilar. l.Yirik
xududiy sanoat majmualari joylahgan rayonlarda tabiatni muhofaza qilish
muammolari. (Angren, Olmaliq, Chirchiq, Farg'ona, Marg'ilon, Navoiy va
hakozo.) 2.Orol va Orolbo'yi muammolari, suv resurslarini muhofaza qilish va
ulardan maqbul tarzda foydalanish. S.Tabiatdagi suvlarning sanoat chiqindilari
pestitsidlari va mineral ug'itlar bilan ifloslanishi. 4.O’simlik va hayvonot
dunyosini muhofaza qilish va qayta tiklash muammolari, va milliy bog'lar
tarmog'ini kengaytirish. 7
2.3 Barqaror rivojlanish va ekologik muvozanatni saqlash strategiyalari
Insoniyat taraqqiyotining barcha davrlarida va bosqichlarida tabiat bilan
o’zaro muvozanatda, bir biriga bog’liq ravishda rivojlanib kelgan. Yaqin tarixda
boshqa sohalarda o’zaro dunyo xalqlari o’rtasida bo’lgani kabi ekologik sohada
ham integratsiyalar muhim ahamiyatga ega. Bizning davrimizda atrof-muhit
barqarorligini saqlash, bunda xalqaro hamjamiyat tajribasini o’rganish ayniqsa
muhimdir. Atrof-muhit barqarorligining xalqaro usullari - bu tabiiy resurslardan
tejamkor foydalanishni ta'minlash va ekologik muvozanatni saqlash uchun
qo'llaniladigan yondashuvlar. Demak, atrof muhit barqaroligini saqlashda xalqaro
tajriba nimalarni ko’rsatyapti. O’zbekiston sharoitida bu usullarni qo’llash
amaliyoti nechog’liq samara beradi?
Ekologik barqarorlikni ta'minlash bo'yicha xalqaro amaliyot tabiiy
resurslardan foydalanishni tartibga soluvchi qonunlar va qoidalarni, shuningdek,
Xalqaro standartlashtirish tashkiloti kabi tashkilotlar tomonidan belgilangan
ekologik standartlarni o'rnatishni o'z ichiga oladi. Ekologik barqarorlikning yana
bir usuli - tabiiy resurslardan kamroq foydalanadigan va atrof-muhitni
7
https://arxiv.uz/uz/documents/referatlar/ekologiya/hozirgi-zamon-ekologik-muammolari
30

ifloslantirmaydigan texnologiyalardan foydalanish. Bunday texnologiyalar quyosh,
shamol yoki gidroenergetika kabi qayta tiklanadigan energiya manbalaridan
foydalanishni o'z ichiga oladi.
Atrof-muhit barqarorligining xalqaro usullari, shuningdek, odamlarning
tabiiy resurslardan barqaror foydalanish va tabiatni muhofaza qilish zarurligi
to'g'risida xabardorligini oshirish uchun ta'lim va targ'ibotni o'z ichiga oladi.
Va nihoyat, ekologik barqarorlikni qo'llab-quvvatlash uchun nazorat
qonunchiligi ham qo'llanilmoqda. Hukumatlar va mintaqaviy tashkilotlar
to'xtatuvchilarni ekologik standartlarga rioya qilishga va tabiiy resurslar tarmog'ini
isrof qiladigan texnologiyalardan foydalanishga undash uchun soliqlar, imtiyozlar
va imtiyozlarni belgilashlari mumkin.
Yuqorida sanab o’tilgan usullar bu butun dunyo tomonidan etirof etilgan va
aksariyat davlatlar tomonidan amaliyotga qo’lalanilayotgan barqarorlikni
ta’minlash usullari hisoblanadi. Bu bilan birga dunyo ekologiya tashkiloti
tomonidan ekologik barqaror davlat sifatida tan olingan davlatlar ham mavjud
bo’lib ularni barqarorlikni ta’minlashdagi metodlarini o’rganish ham muhim
ahamiyatga ega. Dunyoning ekologik barqarorlik jihatdan yuqori turuvchi
mamlakatlari qatoriga
1. Kosta-Rika atrof-muhit va biologik xilma-xillikni muhofaza qilishga
katta e'tibor qaratadigan yetakchi barqaror mamlakatdir.
2. Shvetsiya issiqxona gazlari chiqindilarini kamaytirish va qayta
tiklanadigan energiya manbalariga o‘tish bo‘yicha faol choralar ko‘rayotgan
davlatdir.
3. Norvegiya dunyodagi eng ekologik toza mamlakatlardan biri bo'lib,
energiya samaradorligi va barqaror transport tizimlariga muntazam ravishda
sarmoya kiritadi.
4. Finlyandiya energiyaning katta qismi qayta tiklanadigan manbalardan
ishlab chiqariladigan davlat bo‘lib, atrof-muhitni saqlash uchun ko‘plab
innovatsion texnologiyalar yaratilmoqda.
31

5. Islandiya energiya geotermal va gidroelektr manbalaridan ishlab
chiqariladigan, shuningdek, suvni tozalash darajasi yuqori bo'lgan mamlakatdir.
6. Daniya CO2 emissiyasining eng past darajasiga ega bo'lgan va
chiqindilarni yig'ish va qayta ishlash bilan shug'ullanadigan mamlakatdir.
7. Shveytsariya chiqindilarni utilizatsiya qilish va qayta ishlash tizimi juda
rivojlangan, qayta tiklanadigan energiya manbalaridan ham faol foydalaniladigan
davlatdir.
8. Avstriya issiqxona gazlari chiqindilarini kamaytirish va barqaror
texnologiyalarni rivojlantirish bo'yicha davlat darajasida choralar ko'ruvchi
mamlakatdir.
9. Kanada tabiiy resurslarning ulkan zahiralariga ega, lekin ayni paytda
bioxilma-xillikni saqlash va atrof-muhit ifloslanishini kamaytirish bo'yicha faol ish
olib borayotgan davlatdir.
10. Estoniya energiyaning katta qismi qayta tiklanadigan manbalardan
ishlab chiqariladigan mamlakat bo'lib, ular suvni tozalash va chiqindilarni yo'q
qilish bo'yicha ham faol ishlamoqda.
Endi dinyoning eng yuqori reytingida turuvchi davlatlar misloda
barqarorlikni ta’minlash usullarini ko’rib chiqsak! Kosta-Rika - Markaziy
Amerikada joylashgan davlat bo’lib, atrof-muhitni muhofaza qilishga innovatsion
yondashuvi bilan mashhur bo'lgan davlatdir. Atrof-muhitni muhofaza qilishning
Kosta-Rika usuli tabiatni saqlash va unga salbiy ta'sirlarni kamaytirishga qaratilgan
ekologik amaliyotlar to'plami ahamiyatli hisoblanadi.
Ekologik barqarolkini ta’minlashning Kosta-Rika metodi quyidagilarni o'z
ichiga oladi:
1. Biologik xilma-xillik - Kosta-Rika tropik o'rmonlar, okeanlar,
mangrovlar va boshqalar kabi turli ekotizimlarni himoya qiluvchi milliy bog'lar va
qo'riqxonalar tizimini joriy qildi.
2. Ekologik turizm – davlat tashrif buyuruvchilarga tabiat go‘zalligini
ko‘rish va qadrlash imkoniyatini yaratish maqsadida turizmni faol
32

rivojlantirmoqda. Bu esa tabiatni muhofaza qilish, ish o‘rinlari yaratishni
rag‘batlantirmoqda.
3. Energiya - Kosta-Rika butunlay qayta tiklanadigan energiyadan
foydalanishga o'tdi.
4. Ekologik loyihalash - shahar muhiti tabiatga salbiy ta'sirni kamaytirish
imkoniyatini hisobga olgan holda loyihalashtiriladi.
Kosta-Rika usuli bir necha o'n yillar davomida muvaffaqiyatli qo'llanilib
kelinmoqda va uning biologik, ekologik, ijtimoiy va iqtisodiy o'lchovlarni o'zida
mujassam etgan atrof-muhitni muhofaza qilish yondashuvi barqaror ekotizimlarni
yaratishga intilayotgan ko'plab mamlakatlar tomonidan qo'llaniladi.
Ikkinchi, nisbatan quyi pog’onada bo’lgan Kichik Boltiqbo'yi davlati
Estoniyaning ekologik barqarorlikni ta’minlashdagi usuli samarali hukumat
dasturlari va atrof-muhitni muhofaza qilish tashabbuslarida jamoatchilik ishtiroki
orqali ekologik barqarorlikni namoyish etadi. Ushbu yondashuvning ba'zi asosiy
xususiyatlari quyidagilardan iborat:
- ekologik omillarni hisobga olgan holda iqtisodiy rivojlanish, bu esa
mamlakatni atrof-muhit hisobiga emas, balki uni saqlash va hurmat qilish uchun
rivojlantirish imkonini beradi.
- energiya tejash sohasidagi innovatsiyalar. Bunga shamol energiyasi va
quyosh panellaridan foydalanish kabi yangi texnologiyalar va dasturlarni ishlab
chiqish, shuningdek, OECD mamlakatlari bilan hamkorlikni kengaytirish orqali
erishilmoqda.
- qat'iy ekologik standartlar. Buning uchun chiqindilarni chiqarish va
boshqa parametrlarni tartibga soluvchi, firma va korxonalar faoliyatiga cheklovlar
belgilovchi maxsus qonunlar va qoidalar yaratilgan.
- Ekologik harakatda jamoatchilik ishtiroki: Estoniya fuqarolari ekologik
tashabbuslarda faol ishtirok etadilar, ekologiya sohasidagi huquqbuzarliklar
holatlarida norozilik aksiyalarini tashkil qiladilar.
Shunday qilib, Estoniya hukumat va fuqarolar ekologik barqaror jamiyat
yaratish uchun qanday hamkorlik qilishlari mumkinligining yorqin namunasidir.
33

Atrof muhit muhofazasi va ekologik barqarorlik indeksi bilan ishlovchi
yana shunday xalqaro tashkilotlardan biri Dunyoning eng toza mamlakatlari
reytingi har yili monitoring qiluvchi Yer ekologiya huquqi va siyosati markazi
tomonidan tuziladi. Ekologik samaradorlik tadqiqoti mamlakatning ekologiya va
tabiiy resurslardan foydalanish holati bo‘yicha erishgan yutuqlarini 10 ta toifadagi
22 ta ko‘rsatkich asosida o‘lchaydi, ular tabiiy muhit holatining turli jihatlarini va
uning ekologik tizimlarining hayotiyligini, bioxilma-xillikni saqlash, iqlim
o'zgarishiga qarshi kurashish, aholi salomatligi va xo'jalik faoliyati amaliyoti va
uning atrof-muhitga ta'siri darajasi, shuningdek ekologiya sohasidagi davlat
siyosatining samaradorligi. Atrof-muhit samaradorligi indeksi o'rtacha 2 yilda bir
marta yangilanadi.
Atrof-muhit samaradorligi indeksi (EPI) ma lumotlarga boy barqarorlikʼ
ko rsatkichlari kartasini taklif etadigan ilg‘or ilmiy xulosalarga asoslanadi. 40ga
ʻ
yaqin ishlash ko'rsatkichlaridan foydalangan holda, EPI 180 mamlakatni himoya
qilish bo'yicha milliy sa'y-harakatlari bo'yicha reytingni tuzadi atrof-muhit
salomatligi, ekotizim hayotiyligini oshirish va iqlim o'zgarishini yumshatish
bo’yicha. Ushbu ko'rsatkichlarni o'lchash davlatlarning xalqaro miqyosda
uchrashishga qanchalik yaqin aniq barqarorlik maqsadlari ham nomoyon bo’lishini
EPI tadqiqotlarining asosiy mohiyatini ko’rsatadi.
O‘zbekiston o‘zining ekologik holatini yaxshilash va ekologik
barqarorlikka erishish uchun o‘tgan yillar davomida katta sa’y-harakatlarni amalga
oshirdi. Mamlakatning ushbu sohadagi yutuqlaridan ba’zilari:
1. Mamlakat iqlim bo‘yicha Parij bitimini imzoladi va issiqxona gazlari
chiqindilarini kamaytirish bo‘yicha milliy harakat dasturini qabul qildi.
2. O‘zbekiston quyosh va shamol energiyasi kabi qayta tiklanadigan
energiya manbalaridan foydalanishni kengaytirmoqda. Masalan, Markaziy Osiyoda
100 megavatt quvvatga ega birinchi quyosh elektr stansiyasi qurildi.
3. Daryo va ko‘llardagi tozalash inshootlarini modernizatsiya qilish, suv
sifatini nazorat qilish loyihalari amalga oshirildi.
34

4. Daraxt ekish va shahar bog‘larini barpo etish ishlari olib borilmoqda va
shaharlarda havo ifloslanishiga qarshi kurash choralari ko‘rildi.
5. Biologik xilma-xillikni saqlash va qo‘riqxonalar, milliy bog‘lar va
boshqalar kabi tabiiy resurslarni saqlash choralari ko‘rildi.
Bu yutuqlar O‘zbekistonda mamlakatda ekologik barqaror rivojlanishga
erishish yo‘lida faol ish olib borilayotganidan dalolat beradi.
Biroq ko‘rilayotgan chora-tadbirlarga qaramay, O‘zbekistonda ekologik
vaziyat noqulayligicha qolmoqda. Mamlakatning ayrim shaharlari, masalan,
Toshkent va Samarqand mintaqadagi eng ifloslangan shaharlar qatoriga kiradi.
Shuningdek, ruxsatsiz chiqindixonalar muammosi, aholini atrof muhit ekologik
holati bilan tanishtirish, tabiiy texnikalar ishlab chiqarish, organik ta’minlash
buyumlarini rivojlantirish, zamin va suv manbaini boyitish, ekologik
savodxonlikni oshirish, ekologiya huquqi sohasida huquqbuzarliklarni monitoring
qilish va profilaktikasini yuritish, sohaga oid kadrlar zahirasini o‘stirish, aholining
turmushga sarflanadigan xarajatlarni kamaytirish, yuridik tizimni yaxshilash,
xavfsizlik va zaharlanishni kamaytirish va to‘xtatish ham dolzarbligicha
qolmoqda. 8
8
https://cyberleninka.ru/article/n/ekologik-barqarorlikni-ta-minlashda-xalqaro-va-milliy-tajriba
35

XULOSA
Jamiyat va tabiatning o‘zaro ta’siri insoniyat taraqqiyotining ajralmas qismi
bo‘lib, u tarixiy jarayonlar davomida turli bosqichlarni bosib o‘tgan. Inson
tabiatdan resurs sifatida foydalanish bilan birga, uni shakllantirish, o‘zgartirish va
muhofaza qilish jarayonlarida faol ishtirok etib kelgan. Ushbu kurs ishida jamiyat
va tabiat o‘rtasidagi dialektik munosabatlar, inson faoliyatining tabiiy muhitga
ta’siri hamda bu ta’sir natijasida yuzaga kelayotgan ekologik muammolar keng
tahlil qilindi.
Jamiyatning rivojlanishi bevosita tabiiy resurslardan foydalanish bilan
bog‘liq bo‘lib, bu holat iqtisodiy taraqqiyot, urbanizatsiya, sanoatlashtirish va
qishloq xo‘jaligining rivojlanishiga kuchli ta’sir ko‘rsatadi. Shu bilan birga, inson
faoliyati natijasida atrof-muhitda sezilarli o‘zgarishlar sodir bo‘lib, ekologik
muammolar, tabiiy muhitning degradatsiyasi va resurslarning kamayishi kabi
salbiy oqibatlar yuzaga kelmoqda.
Hozirgi kunda insoniyat duch kelayotgan asosiy ekologik muammolardan
biri – global iqlim o‘zgarishi bo‘lib, bu atmosferaga chiqarilayotgan issiqxona
gazlari miqdorining ortishi, o‘rmonlarning kesilishi va sanoat chiqindilarining
ortishi bilan bog‘liq. Shuningdek, suv resurslarining kamayishi, tuproq
degradatsiyasi, havo va suvning ifloslanishi, biologik xilma-xillikning yo‘qolishi
kabi omillar ham jamiyatning tabiiy ekotizimlarga bo‘lgan bosimi natijasida
yuzaga kelmoqda.
Barqaror rivojlanish tamoyillariga asoslangan ekologik muvozanatni
saqlash strategiyalari zamonaviy dunyo uchun dolzarb masalalardan biri
hisoblanadi. Buning uchun quyidagi chora-tadbirlarni amalga oshirish muhim:
Tabiiy resurslardan oqilona foydalanish va ularni qayta tiklash
mexanizmlarini kuchaytirish;
Sanoat va qishloq xo‘jaligida ekologik toza texnologiyalardan foydalanish;
Atmosferaga zararli chiqindilar chiqarilishini kamaytirish va muqobil
energiya manbalarini rivojlantirish;
36

Ekologik ta’lim va targ‘ibotni kuchaytirish orqali aholining atrof-muhitni
muhofaza qilish borasidagi mas’uliyatini oshirish.
Xulosa qilib aytganda, jamiyat va tabiat o‘rtasidagi o‘zaro ta’sir
muvozanatga asoslangan holda boshqarilishi zarur. Insoniyat o‘z taraqqiyoti
davomida tabiatga ta’sir o‘tkazish bilan birga, uning holatini nazorat qilib borishi,
ekologik muvozanatni saqlashga qaratilgan strategiyalarni ishlab chiqishi va
amalga oshirishi lozim. Aks holda, hozirgi ekologik muammolar yanada
chuqurlashib, kelajak avlodlar uchun jiddiy xavflarni keltirib chiqarishi mumkin.
Shunday ekan, inson va tabiat o‘rtasidagi uyg‘unlikni ta’minlash, resurslardan
oqilona foydalanish va ekologik muvozanatni saqlash bugungi kunning eng muhim
vazifalaridan biri hisoblanadi.
37

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Farmoni “2030 yilgacha bo’lgan davrda
O’zbekiston Respublikasining atrof muhitni muhofaza qilish konsepsiyasini
tasdiqlash to’g’risida”
2. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning Oliy Majlis va
O‘zbekiston xalqiga Murojaatnomasi. 2022 yil 20 dekabr. – “Xalq so‘zi” gazetasi,
2022 yil 21 dekabr soni.
3. Shavkat Mirziyoyev. Yangi O‘zbekiston strategiyasi. – Toshkent:
“O‘zbekiston”, 2021.
4. “BMT ming yillik taraqqiyot dasturi” Xalq so‘zi gazetasi 2010 yil 15 sentabr
soni.
5. “Ekologik barqarorlikni ta’minlash ustuvor vazifa”. “Xalq so’zi” 05 iyun
2018 yil soni.
6. Tuxtayev A. "Ekologiya". Toshkent. "Ukituvchi", 1998.
7. Tuxtayev A. va Xamidov A. "Tabiatni muxofaza kilish va ekologiya
asoslari". Toshkent. "O’qituvchi", 1994.
8. Otaboyev SH. va Nishonov M. "Inson va biosfera". Toshkent. "O’qituvchi",
1995.
38

ILOVALAR
1 – ILOVA
Havoning ifloslanishi
Manba: HXJQ Machinery
2 – ILOVA
Suvning ifloslanishi
39

Manba: HXJQ Machinery
3 – ILOVA
Tuproq eroziyasi
Manba: HXJQ Machinery
3 – ILOVA
Resurslarning k amay ishi
40

Manba: HXJQ Machinery
MUNDARIJA:
KIRISH…………………………………………………………………………… 3
IBOB. JAMIYAT VA TABIATNING O’ZAROMUNOSABAT
1.1 Jamiyat va tabiat o‘rtasidagi dialektik munosabatlar…………………………..
6
1.2 Inson faoliyatining tabiiy muhitga integratsiyasi……………………………..
12
1.3 Tabiiy sharoit va resurslarning ijtimoiy-iqtisodiy taraqqiyotga ta’siri………. 15
II BOB. JAMIYATNING TABIATGA TA’SIRI OQIBATLARI
2.1 Inson faoliyatining tabiiy ekotizimlarga ta’sir darajasi……………………….
21
2.2 Zamonaviy global ekologik muammolar va ularning kelib chiqish sabablari...
25
2.3 Barqaror rivojlanish va ekologik muvozanatni saqlash strategiyalari…………
30
XULOSA…………………………………………………………………………
36
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR………………………………………. 38
ILOVALAR…………………………………………………………………….. 39
41

Sotib olish