Janubi-sharqiy osiyo mamlakatlari yangi davrda - История - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	35000UZS
Размер	136.8KB
Покупки	0
Дата загрузки	02 Май 2025
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	История

Продавец

Telzor Uchun

Дата регистрации 21 Апрель 2025

24 Продаж

Janubi-sharqiy osiyo mamlakatlari yangi davrda

Купить

MAVZU: JANUBI-SHARQIY OSIYO MAMLAKATLARI YANGI DAVRDA
MUNDARIJA:
KIRISH………………………………………………………………………………..3
I BOB. GLOBALLASHUV SHAROITIDA JAHON XO‘JALIGI
RIVOJLANISHINING NAZARIY ASOSLARI………………………..………….6
1.1. Iqtisodiy rivojlanishning konseptual va ilmiy nazariy asoslari ……………..…….6
1.2. Globallashuv sharoitida jahon xo‘jaligining rivojlanish bosqichlari va
zamonaviy tendensiyalari …………………………………………………………….10
II BOB. JANUBIY-SHARQIYOSIYO MINTAQASI MAMLAKATLARINING
XALQARO MAYDONDA TUTGAN O‘RNI………………………..………..12
2.1. Janubiy-Sharqiy Osiyo mintaqasida “Yangi industrial mamlakatlar”ning paydo
bo‘lish shart-sharoitlari va ularning iqtisodiy rivojlanish bosqichlari …………………
12
2.2. Janubiy-Sharqiy Osiyo mintaqasi mamlakatlari iqtisodiy birlashmasi- ASEANda
integrasion jarayonlarining mintaqa iqtisodiy taraqqiyotidagi ahamiyati va tashkilot
faoliyatining zamonaviy xususiyatlari ………………………………………………..28
2.3. O‘zbekistonda Janubiy-Sharqiy Osiyo mintaqasi mamlakatlarining iqtisodiy
rivojlanish tajribasidan foydalanish
imkoniyatlari …………………………………….32
XULOSA……………………………………………………………………………..36
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI………………………………
39
..

3KIRISH
Mavzuning dolzarbligi. Hozirgi zamon jahon xo'jaligida Yangi industrial deb
nom olgan mamlakatlar xalq xo'jaligining ichki dinamikasi hamda tashqi iqtisodiy
munosabatlaring ekspansiyasi bo'yicha rivojlanishning o'ziga xos namunasi bo'lib
qoldilar. Odatda "Yangi industrial mamlakatlar" qatoriga Osiyodagi to'rtda qayd
etilib o'tilgan Janubiy koreya Janubiy Koreya, Tayvan, Gonkong, Singapur, shu bilan
bir qatorda Lotin Amerikasidagi Yangi industrial mamlakatlar - Argentina, Braziliya,
Meksika va Chili taalluqli bo‘lib hisoblanadi. Nomma-nom sanab o‘tilgan barcha
davlatlar Yangi industrial mamlakatlarning birinchi qaldirg‘ochlari sanaladi.
Ularning orqasida “Yangi industrial mamlakatlar”ning so‘nggi avlodlari etishib
chiqmoqda. Masalan: ikkinchi avlod davlatlariga Filippin, Xitoyning janubiy
chegaralari va boshqalar kiradi. “Yangi industriallashuvning” butun boshli zonalari,
yaqin mintaqalarda o‘z ta'sirini o‘tkazayotgan iqtisodiy o‘suvchanliligi yuqori
bo‘lgan tizimlar paydo bo‘lmoqda.
Iqtisodiyotni yanada erkinlashtirish, xalq xo‘jaligining barcha sohalarida
xususiy mulk ko‘lami va xo‘jalik subektlari iqtisodiy erkinliklarining kengayishi,
xalqaro iqtisodiy aloqalarni mustahkamlanishi xorijiy investitsiyalarni jalb etish va
ulardan foydalanish bo‘yicha ishlarni muvaffaqiyatli amalga oshirishni
rag‘batlantiradi. Xorij, shu jumladan, ASEAN mamlakatlarining tajribasi shuni
ko‘rsatadiki, xorijiy investitsiyalarning milliy tabiiy, ishlab chiqarish va mehnat
resurslari bilan birlashuvi progressiv texnologiyalarni, zamonaviy boshqaruv va
ishlab chiqarishni tashkil etish usullarini qo‘llash chog‘ida, foydalanilayotgan ishlab
chiqarish omillarini xo‘jalik aylanmasiga kiritishda yuqori yalpi samarani vujudga
keltiradi.
O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2013 yilda
mamlakatimizni ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirish yakunlari va 2014 yilda iqtisodiy
islohotlarni chuqurlashtirishning ustuvor yo‘nalishlariga bag‘ishlangan majlisida
so‘zlagan nutqlarida mamlakatimiz Prezidenti I.A.Karimov: “Biz oddiy bir haqiqatni
doimo esda tutishimiz darkor. Ya’ni sarmoyasiz taraqqiyot yo‘q, ishlab

4chiqarishni va umuman, mamlakatimizni modernizatsiya qilish, texnik va texnologik
yangilashni investitsiyalarsiz tasavvur etib bo‘lmaydi” 1
deb ta’kidlab o‘tdilar.
Tashqi savdo mintaqa iqtisodiyotida muhim o‘rin tutadi. Eksportda qalayi
(dunyo bo‘yicha 75%), rangli metall rudalari va neft, mahsulotlari, shirik ziravorlar,
tabiiy kauchuk (dunyo bo‘yicha 50%), mevalar (jumladan, konservalar) va dengiz
mahsulotlari kabi an’anaviy mahsulotlaridan tashqari, 80-yillardan boshlab ilmiy-
texnika taraqqqiyoti bilan bog‘liq, zamonaviy va o‘ta zamonaviy mashinasozlik,
elektrotexnika va elektronika (ayniqsa, maishiy elektronika mahsulotlari, kompyuter
texnikasi, xizmatlar (mehmonxona va restoran xizmati, turizm va boshq) ko‘rsata
boshladi Import asosan ishlov beruvchi sanoat maxsulotlari (mashinasozlik va kimyo
sanoati), paxta tolasi muhim o‘rin tutadi
Bu masalaga faqat Respublika miqyosida emas, balki har bir tarmoq va
mintaqa nuqtai nazaridan yondashish, ularning manfaatlari va imkoniyatlarini
hisobga olgan holda muammo yechimini izlash hozirgi davr talabidir.
Kurs ishi mavzusining tadqiq etilganlik darajasi . Janubiy- Sharqiy Osiyo
mamlakatlari rivojlanishi bosqichlari va omillarini tadqiq etishga Respublikamizda
A. Vaxabov, E. Maxmudov, R. Shodiyev, G. Nazarova, A. Soliyev, R.
Maxammadaliyev, O.Abdullayev, X. Abdunazarovlarning ishlari katta ahamiyatga
ega.
Mazkur mintaqaning ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishi borasida shuningdek A.
Kireev, V. Kudrov, E. Avdokushin, B. Smitienko, V. Abramov, E. Kochetov, E.
Kobelev, G. Lokshin, N. Maletin, A. Acharya, A. Collins, Yo. Lee, R. Severino, J.
Hakey kabi bir qator xorijlik tadqiqotchilarni ham alohida ta’kidlab o’tish mumkin.
Kurs ishining maqsadi va vazifasi . Bitiruv malakaviy ishning maqsadi
Janubiy-Sharqiy Osiyo mamlakatlarining rivojlanish
1
Каримов И . А . 2014 йил юқори ўсиш суръатлари билан ривожланиш , барча мавжуд имкониятларни сафарбар
этиш , ўзини оқлаган ислоҳотлар стратегиясини изчил давоам этиириш йили бўлади . Ўзбекистон Республикаси
Президенти Ислом Каримовнинг 2013 йилда ижтимоий – иқтисодий ривожланиш якунлари ва 2014 йилг
мўлжалланган иқтисодий дастурнинг энг муҳим устувор йўналишларига бағишланган Вазирлар
Маҳкамасининг мажлисидаги маърузаси . Халқ сўзи , 18 январь 2014 йил .

5tendensiyalarini o’rganish va uning ahamiyatli jihatlarini yoritib berish hamda va
ulardan samarali foydalanish amaliyotini o‘rganish va ushbu tajribani O‘zbekiston
sharoitida qo‘llash bo‘yicha ilmiy-amaliy tavsiyalarni ishlab chiqishdan iborat.
- Janubiy-Sharqiy Osiyo mintaqasi haqida umumiy tushunchalarni berish;
- Janubiy-Sharqiy Osiyo mintaqasida “Yangi industrial mamlakatlar”ning
paydo bo‘lish shart-sharoitlari va ularning iqtisodiy rivojlanish bosqichlarini
yoritish;
- Janubiy-Sharqiy Osiyo mintaqasi mamlakatlari iqtisodiy birlashmasi-
ASEANda integrasion jarayonlarining mintaqa iqtisodiy taraqqiyotidagi ahamiyati
va tashkilot faoliyatining zamonaviy xususiyatlarini tahlil etish;
- Janubiy-Sharqiy Osiyo mintaqasi mamlakatlarining iqtisodiy rivojlanish
tajribasidan O’zbekistonda foydalanish imkoniyatlarini va tavsiyalarini ishlab
chiqish.
Kurs ishi obyekti. Janubiy-Sharqiy Osiyo mamlakatlarining 20 asr oxiri va 21
asr boshlaridagi iqtisodiy rivojlanishi obyekt sifatida olingan .
Kurs ishi predmeti sifatida mintaqa mamlakatlarining rivojlanishi, unda
yangi industrial mamlakatlar guruhining shakllanish hamda ASEANdagi integratsion
masalalar o’rin olgan.
Kurs ishi tarkibiy tuzilishi kirish, ikki bob, xulosa va hamda foydalanilgan
adabiyotlar ro‘yxatidan iborat.

6I BOB. GLOBALLASHUV SHAROITIDA MAMLAKATLAR IQTISODIY
RIVOJLANISHINING NAZARIY ASOSLARI
1.1. Mamlakatlar iqtisodiy rivojlanishining konseptual va ilmiy nazariy asoslari
Mamlakatlarning iqtisodiy rivojlanishi ko‘p omilli va shu bilan birga
ziddiyatli jarayon hisoblanadi. Iqtisodiy rivojlanish hech qachon bir tekis, yuqorilab
boruvchi chiziq bo‘yicha ro‘y bermaydi.
Iqtisodiy rivojlanish o‘z ichiga yuksalish va inqiroz davrlarini, iqtisodiyotdagi
miqdor va sifat o‘zgarishlarni, ijobiy va salbiy tamonlarni olib notekis boradi.
Milliy iqtisodiyotda iqtisodiy rivojlanish qiyin aniqlanadigan jarayon
bo‘lganligi sababli, uning mezonlaridan biri bo‘lgan iqtisodiy o‘sish ko‘proq tahlil
qilinadi. Iqtisodiy o‘sish iqtisodiy rivojlanishning tarkibiy qismi bo‘lib, o‘z ifodasini
real YaIM hajmining va uning aholi jon boshiga ko‘payishida topiladi 1
.
Iqtisodiy o‘sishga tarixiy jihatdan yondashilganda, u bir xil sur’atlarda va bir
tekis bormaydi. Tarixda iqtisodiy o‘sish suratlarining jadallashish, jiddiy pasayish va
hatto cheklanish davrlari ma’lum. Agar katta tarixiy bosqichlar olib qaraladigan
bo‘lsa, jahon va milliy iqtisodiyotda, barqaror iqtisodiy o‘sish, ishlab chiqarishning
har tomonlama taraqqiyot manzarasi hosil bo‘ladi. Shu bilan birga iqtisodiy o‘sish
nafaqat miqdor, balki muayyan sifat o‘zgarishlari shaklida ham namoyon bo‘ladi.
Shunday ekan iqtisodiy o‘sish bevosita yalpi ichki mahsulot miqdorining mutlaq
va aholi jon boshiga hamda iqtisodiy resurs harajatlari birligi hisobiga ko‘payishi
hamda sifatining takomillashuvida ifodalanadi 2
.
Mahsulotning o‘sish sur’ati bilan ishlab chiqarish omillari miqdorining
o‘zgarishi o‘rtasidagi nisbat iqtisodiy o‘sishning ekstensiv yoki intensiv turlarini
belgilab beradi.
Ekstensiv iqtisodiy o‘sishga ishlab chiqarishning avvalgi texnikaviy asosi
saqlanib qolgan holda ishlab chiqarish omillari miqdorining ko‘payishi tufayli
erishiladi. Aytaylik, mahsulot ishlab chiqarishni ikki hissa ko‘paytirish uchun
1
Soliyev A, Maxammadaliyev R. “Iqtisodiy va ijtimoiy geografiya asoslari” T. O'zMU. 2005 yil

7mavjud korxona bilan bir qatorda o‘rnatilgan uskunalarning quvvati, miqdori va
sifati bo‘yicha, ishchi kuchining soni va malaka tarkibi bo‘yicha xuddi o‘shanday
yana bir korxona quriladi. Ekstensiv rivojlanishda, agar u sof holda amalga oshirilsa,
ishlab chiqarish samaradorligi o‘zgarmay qoladi.
Iqtisodiy o‘sishning intensiv turi sharoitida mahsulot chiqarish miqyoslarini
kengaytirishga ishlab chiqarish omillarini sifat jihatidan takomillashtirish: yanada
progressivroq ishlab chiqarish vositalarini va yangi texnikani qo‘llash, ishchi kuchi
malakasini oshirishi, shuningdek mavjud ishlab chiqarish potensialidan yaxshiroq
foydalanish yo‘li bilan erishiladi. Intensiv yo‘l ishlab chiqarishga jalb etilgan
resurslarning har bir birligidan olinadigan samaraning, pirovard mahsulot
miqdorining o‘sishida, mahsulot sifatining oshishida o‘z ifodasini topadi. Bunda
mahsulot ishlab chiqarishni ikki hissa oshirish uchun mavjud korxonaga teng
bo‘lgan yana bir korxona qurishga hojat yo‘q. Bu natijaga ishlab turgan korxonani
rekonstruksiya qilish va texnika bilan qayta qurollantirish, mavjud resurslardan
yaxshiroq foydalanish hisobiga erishish mumkin.
Real hayotda ekstensiv va intensiv omillar sof holda, alohida-alohida mavjud
bo‘lmaydi, balki muayyan uyg’unlikda, bir-biri bilan qo‘shilgan tarzda bo‘ladi. Shu
sababli ustuvor ekstensiv va ustuvor intensiv iqtisodiy o‘sish turlari tahlil qilinadi.
Iqtisodiy o‘sish murakkab va ko‘p qirrali jarayondir. Shu sababli uni baholash
uchun qandaydir bitta ko‘rsatkich kifoya qilmaydi, muayyan ko‘rsatkichlar tizimi
talab qilinadi. Bu ko‘rsatkichlar tizimida jismoniy va qiymat ifodasidagi
ko‘rsatkichlar farqlanadi.
Iqtisodiy o‘sish ko‘rsatkichlari ancha aniq natija beradi, (chunki ular
inflyatsiya ta’siriga berilmaydi), lekin unversal emas (iqtisodiy o‘sish sur’atlarini
hisoblashda har xil ne’matlar ishlab chiqarishni umumiy ko‘rsatkichga keltirish
qiyin). Klimat ko‘rsatkichlar keng qo‘llaniladi, ammo har doim ham uni
inflyatsiyadan to‘liq “tozalash” mumkin bo‘lavermaydi. Shu sababli iqtisodiy o‘sish
sur’atlari qiyosiy yoki doimiy narxlarda hisoblanadi.
Makroiqtisodiy darajada iqtisodiy o‘sishning asosiy qiymat ko‘rsatkichlari

8quyidagalar hisoblanadi:
- YaIM yoki milliy daromad hajmining real ko‘payishi;
- YaIM yoki milliy daromadning aholi jon bosh hisobiga o‘sishi;
- YaIM yoki milliy daromadning iqtisodiy resurs harajatlari birligi
hisobiga ortishi;
Iqtisodiy o‘sishni aniqlashda har uchala ko‘rsatkichdan ham foydalanish
mumkin, lekin ularning ahamiyati turlicha.
Masalan: agar diqqat markazida iqtisodiy potensial muammosi tursa, birinchi
ko‘rsatkichdan aniqlash ko‘proq mos keladi. Alohida mamlakat va regionlardagi
aholini turmush darajasini taqqoslashda, ko‘proq ikkinchi ko‘rsatkichdan
foydalaniladi. Iqtisodiy samaradorlikni baholashda uchinchi ko‘rsatkichga ustuvorlik
beriladi 3
.
Odatda iqtisodiy o‘sish foizda o‘sishning yillik sur’ati sifatida aniqlanadi.
Masalan, agar o‘tgan yili real YaIM 60 mlrd. so‘mni va joriy yilda 70 mlrd. so‘mni
tashkil qilgan bo‘lsa, o‘sish sur’atini joriy yildagi real YaIM hajmiga bo‘lish yo‘li
bilan aniqlash mumkin. Bu holda o‘sish sur’ati 16,6% ni (70/60*100) tashkil qiladi.
Iqtisodiy o‘sishning alohida tomonlarini xarakterlovchi ko‘rsatkichlari ham
mavjud bo‘lib, ulardan asosiylari ishlab chiqaruvchi kuchlar rivojlanish darajasi,
mehnat unumdorligi va ish vaqtini tejash, shaxsiy daromad va foyda massasi, mil-
liy iqtisodiyotning tarmoq tuzilishi kabilar hisoblanadi.
Ishlab chiqaruvchi kuchlar darajasi quyidagi ko‘rsatkichlar bilan
xarakterlanadi:
a) ishlab chiqarish vositalarining rivojlanish darajasi, ya’ni uning
unumdorligi;
b) xodimning malakasi va tayyorgarlik darajasi;
v) ishlab chiqarishning moddiy va shaxsiy omili o‘rtasidagi nisbat;
g) mehnat taqsimoti, ishlab chiqarishning tashkil etilishi, ixtisoslashtirilishi
va kooperatsiyasi.

9Iqtisodiy o‘sishning jahon amaliyotida keng qo‘llaniladigan boshqa
ko‘rsatkichi iqtisodiyotning tarmoq tuzilishi hisoblanadi. U tarmoqlar bo‘yicha
hisoblab chiqilgan YaIM ko‘rsatkichi asosida tahlil qilinadi. Bunda xalq
xo‘jaligining yirik sohalari, moddiy va nomoddiy ishlab chiqarish tarmoqlari
o‘rtasidagi nisbat ham o‘rganiladi 4
.
Iqtisodiy o‘sishga ta’sir ko‘rsatuvchi omillarni shartli ravishda ikki guruhga
ajratish mumkin. Birinchi guruh omillar iqtisodiyotning jismoniy o‘sish layoqatini
belgilab beradi, ular taklif omillari deb ham ataladi. Bu omillar quyidagidar:
1) tabiiy resurslarning miqdori va sifati;
2) mehnat resurslari miqdori va sifati;
3) asosiy kapital (asosiy fondlar) ning hajmi;
4) texnologiya va fan-texnika taraqqiyoti.
Respublikamizda bozor iqtisodiyotiga o‘tshi davrida amalga oshirilayotgan
“...tarkibiy o‘zgarishlar iqtisodiy o‘siishing hal qiluvchi omiliga aylanib bormoqda”.
Iqtisodiy o‘sishga taqsimlash omillari ta’sir qiladi. Ishlab chiqarish
potensialidan maqsadga muvofiq foydalanish uchun nafaqat resurslar iqtisodiy
jarayonga to‘liq jalb qilingan bo‘lishi, balki juda samarali ishlatish ham zarur.
Resurslarniig o‘sib boruvchi hajmidan real foydalanish va ularni kerakli
mahsulotning mutlaq miqdorini oladigan qilib taqsimlash ham zarur bo‘ladi 2
.
Iqtisodiy o‘sishga ta’sir ko‘rsatuvchi, taklif va taqsimlash omillari o‘zaro
bog‘liq va bir-birini taqozo qiladi. Masalan, resurslar miqdorining o‘sishi va
sifatining yaxshilanganligi, texnologiyani takomillashtirish iqtisodiy o‘sish uchun
imkoniyat yaratadi. To‘liq bandlik va resurslarni samarali taqsimlash bunday
o‘sishni ro‘yobga chiqaradi. Iqtisodiy o‘sishda resurslarni taqsimlash omillari ham
o‘z o‘rniga ega bo‘lsa- da, bu muammoni tahlil qilishda asosiy e’tibor taklif
omillariga qaratilishi zarur.
2
Soliyev A, Maxammadaliyev R. “Iqtisodiy va ijtimoiy geografiya asoslari” T. O'zMU. 2005 yil

111.2. Globallashuv sharoitida jahon xo‘jaligining rivojlanish bosqichlari va
zamonaviy tendensiyalari
Zamonaviy jahon xo‘jaligi bu - bozor iqtisodiyotining obyektiv qonunlariga
bo‘ysunuvchi, o‘zaro bog‘liq bo‘lgan milliy iqtisodiyotlar birlashmasi, global
iqtisodiy organizmdir.
Jahon xo‘jaligi rivojlanishinig bosqichlari vujudga kelish va rivojlanishda
uzoq va qiyin yo‘l bosib o‘tdi. Ayrim tadqiqotchilar uning vujudga kelishini Rim
imperiyasi davriga bog‘lashadi. Bunda ular Rim imperiyasini o‘sha vaqtdagi
butunjahon xo‘jalik tizimi deb baholaydilar. Boshqa olimlar Jahon xo‘jaligi faoliyat
ko‘rsata boshlagan vaqtni XV-XVI asrlar, ya’ni buyuk jug‘rofiy kashfiyotlar davri
bilan bog‘laydilar. Aynan shu kashfiyotlar qimmatbaho toshlar, metallar, shirinliklar
va hokazolar bilan xalqaro savdoning tez rivojlanishiga sabab bo‘ldi. Ammo bu
davrdagi jahon xo‘jaligi cheklangan bo‘lib, faqat savdogarlar sarmoyalari
ishlaydigan soha edi.
Zamonaviy jahon xo‘jaligi sanoat inqilobidan keyin, kapital monopol
bosqichiga o‘tishi davomida vujudga keldi. XIX asr oxiri-XX asr boshidagi jahon
xo‘jaligi XX asrning 1960-1990 yillaridagi jahon xo‘jaligidan sezilarli farq qiladi.
XX asrdagi jahon xo‘jaligi “kapital kuchiga” nisbatan ko‘p jihatdan oddiy
kuchga, iqtisodiyotga yot bo‘lgan majburiyatlarga asoslangan edi. Bu davrdagi
jahon xo‘jaligida o‘tkir qarama-qarshiliklar mavjud edi. Bu esa uni nobarqaror
qilardi. Bu imperialistik mamlakatlar o‘rtasidagi qarama-qarshiliklar (ikkita jahon
urushiga olib kelgan), shuningdek, sanoati rivojlangan va rivojlanayotgan davlatlar
o‘rtasidagi qarama-qarshiliklardir. XX asr o‘rtalariga kelib jahon xo‘jaligi ikki
qismga: jahon kapitalistik va jahon sotsialistik xo‘jaliklarga bo‘lingan edi 3
.
Jahon iqtisodiy aloqalari tizimida jahon kapitalistik xo‘jaligi ustunlik qilar edi.
1990-yillar boshida xalqaro savdo tovar aylanmasining 10 dan 9 qismi jahon
kapitalistik xo‘jaligi doirasida ro‘y berardi; 80-yillar oxirida xalqaro iqtisodiy
3
G.Nazarova, N.Xakimov. “Xorijiy mamlakatlar iqtisodiyoti” // O’quv qo’llanma. – T.: SIVSI, 2008. - B.106.

12ayirboshlash kanallari orqali kapitalistik dunyo umumiy yalpi mahsulotining bor-
yo‘g‘i 5dan 1 qismi sotilardi xolos.
1960-yillardan boshlab jahon xo‘jaligi tizimiga rivojlanayotgan davlatlar
qo‘shildi. 1970-yillarning o‘rtalarida ular orasida YAID – “yangi industrial
mamlakatlar”, ya’ni Janubi-Sharqiy Osiyo (Birinchi oqim - 4 kichik “ajdaho” -
Janubiy Koreya, Tayvan, Gonkong, Singapur) va Lotin Amerikasi davlatlari
Braziliya, Argentina, Meksika sezilarli darajada ajralishdi.
Sobiq Ittifoq tarqalib ketganidan keyin va Sharqiy Yevropada inqilobiy
o‘zgarishlardan keyin jahon xo‘jaligi yaxlit, butun organizm ko‘rinishni oldi.
Shakllanayotgan global jahon xo‘jaligi bir tekis bo‘lmagan holda, o‘z ichiga sanoati
rivojlangan davlatlar, rivojlanayotgan davlatlar va o‘tish shaklidagi iqtisodiy tizimli
davlatlarning milliy iqtisodiyotlarini o‘z ichiga oladi.
Tashqi bozorga yuz tutgan ko‘plab qarama-qarshiliklar va turlicha
tendensiyalarni saqlab qolgan holda XXI asr bo‘sag‘asidagi jahon xo‘jaligi XX asr
o‘rtasidagi jahon xo‘jaligidan solishtirib bo‘lmaydigan darajada ko‘proq ajralmas,
integratsiyalashgan va dinamikdir.
XX asr bo‘sag‘asidagi jahon xo‘jaligi - o‘z miqyosiga ko‘ra globaldir; u
to‘liq ravishda bozor iqtisodiyotining tamoyillari, xalqaro mehnat taqsimotining
obyektiv qonuniyatlariga, ishlab chiqarishning baynalminallashuviga asoslanadi.
Urushdan keyingi o‘n yillikda jahon xo‘jaligi rivojining yetakchi
tendensiyalaridan biri, bu ko‘plab davlatlarning birin-ketin yopiq milliy xo‘jalikdan
iqtisodiy ochiq tipdagi xo‘jalikga o‘tish hisoblanadi.

13II BOB. JANUBIY-SHARQIY OSIYO MINTAQASI
MAMLAKATLARINING XALQARO MAYDONDA TUTGAN O‘RNI,
IQTISODIY RIVOJLANISHI VA UNING ZAMONAVIY YO‘NALISHLARI
2.1. Janubiy-Sharqiy Osiyo mintaqasida “Yangi industrial mamlakatlar”ning
paydo bo‘lish shart-sharoitlari va ularning iqtisodiy rivojlanish bosqichlari
XX asrning 60-80 yillarida jahonning rivojlanayotgan mamlakatlarni, shu
jumladan “yangi industrial mamlakatlar”ni (YAIM) umumiy tuzilishida ham global
o‘zgarishlar ro‘y berganligi bilan xarakterlanadi.
Jahon iqtisodiyotida rivojlanayotgan mamlakatlarning ko‘pchiligidan “yangi
industrial mamlakatlar” o‘z parametrlarining barcha sistemalari bo‘yicha ajralib
turadi. YAIMni rivojlanayotgan mamlakatlardan farqlanib turuvchi xususiyatlaridan
biri, rivojlangan kapitalistik mamlakatlardan ham ajralib turishligidir. Ya’ni,
ularning rivojlanishi “yangi industrial” rivojlanish modeli sifatida mavjudligidir.
Bunday xarakterli tomonlar, Osiyo-Tinch okean mintaqasidagi va shuningdek Lotin
Amerikasidagi YAIMning rivojlanish tajribasini chuqur analiz qilish jarayonida
ko‘zga tashlangan edi.
Lotin Amerikasidagi YaIMlarning rivojlanish tajribasi va shuningdek Osiyo-
Tinch okeani mintaqasidagi YaIMlarning ko‘pchiligi ozodlikka erishgan jahonning
rivojlanayotgan mamlakatlari uchun xalq xo‘jaligining ichki rivojlanish dinamikasi
bo‘yicha ham, tashqi iqtisodiy munosabatlarning ekspansiyasi bo‘yicha ham
rivojlanishning o‘ziga xos namunasidir. Odatda, rivojlanayotgan “Yangi industrial
mamlakatlar” qatoriga Osiyo-Tinch okeani mintaqasidagi Janubiy Koreya, Tayvan,
Gonkong, Singapur, Malayziya shu bilan bir qatorda Lotin Amerikasidagi Argentina,
Braziliya, Meksika kabi mamlakatlar taaluqlidir. Yuqorida qayd etib o‘tilgan barcha
mamlakatlar YaIMlarning birinchi avlodlari yoki birinchi qaldirg‘ochlari
hisoblanadi. Ularning orqasida “YaIM”ning so‘nggi avlodlari (Filippin va Xitoyning
janubiy chegaralari) yetishib chiqmoqda.BMT tomonidan ishlab chiqilgan metodika
bo‘yicha YaIM qatoriga kiruvchi mamlakatlar u yoki bu mezonlar bo‘yicha alohida
ajralib turadi. Ular quyidagilardan iboratdir:

14- aholi jon boshiga to‘g‘ri keladigan yalpi ichki mahsulotlarning miqdori.
- yalpi ichki mahsulotning o‘rtacha yillik o‘sish sur’ati.
- yalpi ichki mahsulot tarkibidagi qayta ishlash sanoatining umumiy
miqdori. (20% atrofida bo‘lishi kerak).
- chiqariladigan tovarlarning umumiy miqdoriga nisbatan
sanoat mahsulotlarining ulushi va eksport miqdori.
- xorijiy mamlakatlarga chiqariladigan to‘g‘ridan
- to‘g‘ri yo‘naltirilgan investisiyalarning umumiy miqdori va h.k. lar.

15 2.1.1-jadval ASEAN
mamlakatlarining 2019-yilda iqtisodiy o’sishi bo’yicha
taxminlar (Xalqaro valyuta fondi)
№ Mamlakatlar Aholisi
(mln. kishi) YaIM
(mln. AQSH
dollarida) Aholi jon boshiga
to’g’ri keluvchi YaIM
(mln. AQSH dollarida)
DUNYO 7,450.00 97,598,942 13,100
AQSh 331.39 21,101,368 63,676
Yevropa Ittifoqi 509.25 19,754,593 38,800
Xitoy 1,394.88 14,941,148 10,711
Yaponiya 125.42 5,930,147 47,281
ASEAN 670.71 3,751,171 5,593
Koreya Respublikasi 51.42 1,729,880 33,644
1. Indoneziya 266.15 1,251,875 4,638
2. Malayziya 32.59 538,028 16,417
3. Filippin 107.63 522,271 4,757
4. Tailand 65.94 491,520 7,023
5. Singapur 5.99 378,191 65,790
6. Vetnam 97.10 240,185 2,780
7. Myanma 71.75 96,891 1,325
8. Kambodja 16.19 26,392 1,614
9. Laos 6.93 18,898 2,493
10. Bruney 0.44 18,890 42,313

16Yangi industrial mamlakatlar ushbu ko‘rsatkichlar bo‘yicha nafaqat
rivojlanayotgan mamlakatlardan ajralib turadi, balki ayrim xollarda bir qator sanoati
rivojlangan mamlakatlardan ham ushbu ko‘rsatkichlar bo‘yicha ustunlikka egadir.
Masalan, Tayvan, 1952-95 yillarda aholi jon boshiga YaIM hajmini 170 marotaba
o‘stirgan edi (aholining o‘sishiga nisbatan 2,5 marotaba ortiqroqdir). Tashqi savdo
hajmini esa 544 marotabaga oshirdi. Mamlakatning inflyatsiya darajasi o‘rtacha
3,6% ni, iqtisodiy o‘sishning o‘rtacha yillik sur’ati esa 8,7% ni tashkil etgan edi.
Shunday qilib, Tayvan iqtisodiy-ijtimoiy, siyosiy va madaniy rivojlanish
ko‘rsatkichlari bo‘yicha dunyoning ilg‘or mamlakatlari qatoriga kiritilgan bo‘lib,
aholi jon boshiga to‘g‘ri keladigan yillik daromad taxminan 12 ming dollarni tashkil
qilgan edi.
Shunday qilib, 1960-1990 yillarda Osiyo-Tinch okeani mintaqasidagi
mamlakatlarning iqtisodiy rivojlanish sur’ati hisoblab ko‘rilganda uning miqdori
yiliga 5% ni tashkil etganligini ko‘rishimiz mumkin (bu ko‘rsatkich Yevropa
mamlakatlarida 2% ga teng bo‘lgan). Ana shu yillarda, Tayvanda yillik o‘sish sur’ati
juda yuqori bo‘lib, 8,7% ni tashkil etgan. 90-yillarda Janubiy Koreya va Singapurda
yillik o‘sish sur’ati 8% ni, Malayziyada esa 9% ni tashkil etgan 4
.
Jahon iqtisodiyotida “Yangi industrial mamlakatlar”ning iqtisodiy rivojlanish
sur’atining yuqoriligi aholining turmush tarzini yaxshilanib borayotganligi bilan
uyg‘unlashib bormoqda. 1960-90 yillarda aholi jon boshiga to‘g‘ri keladigan yillik
daromad rivojlanayotgan YAIMda 4 marotaba o‘sgan edi. Xullas, xalqaro
ekspertlarning bashorat qilishicha, 2010 yilga borib Sharqiy Osiyoning
rivojlanayotgan mamlakatlari G‘arbiy Yevropaning rivojlangan mamlakatlarini yalpi
milliy mahsulotning hajmi bo‘yicha quvib o‘tishi, 2020 yillarga borib esa Shimoliy
Amerikadan ham o‘zib ketishi bashorat qilingan edi 9
.
Osiyo-Tinch okeani mintaqasining “yangi industrial mamlakatlari”dan biri
Singapur haqida shuni alohida ta’kidlab o‘tish joizki, u 1995-yilda Janubiy-Sharqiy
Osiyo davlatlari ichida birinchi bo‘lib “industrial rivojlangan mamlakat” maqomini
qo‘lga kiritgan edi. Bunday unvon unga Iqtisodiy Hamkorlik va Rivojlanish
4
G.Nazarova, N.Xakimov. “Xorijiy mamlakatlar iqtisodiyoti” // O’quv qo’llanma. – T.: SIVSI, 2008. - B.106.

17Tashkiloti ( IHRT ) tomonidan rasman e ’ lon qilindi . Singapur o ‘ zining barqaror
iqtisodiy o ‘ sishining 3 yilligi davomida nisbatan past rivojlangan 10 ta
rivojlanayotgan mamlakatlar doirasidan ajralib chiqib , dunyoning boy rivojlangan
davlatlari qatoridan joy oldi ( aholi jon boshiga to ‘ g ‘ ri keladigan yalpi ichki mahsulot
hisobiga ).
Siyosiy barqarorlik sharoitida mamlakatning sanoat ishlab chiqarishi yiliga
o ‘ rtacha 8,4% ni tashkil etgan bo ‘ lib , mamlakatdagi aholining har biri o ‘ zining
yashash darajasini o ‘ rtacha yetti marotabaga orttirgan edi . Singapurdagi har bir
aholining o‘rtacha daromadi 1995-yilda 22,3 dollarni tashkil etdi. O‘z navbatida
Gonkong ham Buyuk Britaniyaning sobiq koloniyasi bo‘lib, keyinchalik u ijtimoiy-
iqtisodiy ko‘rsatkichlarni ko‘pchiligi bo‘yicha o‘zining metropoliyali darajasidan
yuqori pog‘onaga ko‘tarilgan edi.
Jahon iqtisodiyotida “yangi industrial mamlakatlar”ning iqtisodiy rivojlanish
modeli va uning muvaffaqiyatli rivojlanish tomonlari qarab chiqilganda, uning tashqi
va ichki omillari xususida ham to‘xtalib o‘tiladi. Ko‘rinib turibdiki, omillarning bu
ikki guruhlari YAIMlarning hukumatlari tomonidan olib borilayotgan nozik,
maqsadli siyosatlar orqali to‘ldirib turiladi. “YaIM”larning ichki tuzilishidagi
muammolarga, hamda ularning xo‘jalik mexanizmlariga asosiy e’tiborni
qaratmasdan turib, “YaIM”larni tashqi iqtisodiy rivojlanish omillarining o‘ziga xos
tomonlarini ochib berib bo’lmaydi.
Jahon mamlakatlarini iqtisodiy rivojlanish jarayonlari shuni ko‘rsatmoqdaki,
jahonning u yoki bu mamlakatlari xalqaro iqtisodiy hamkorlikka faol
kirishayotganda asosiy ishni xorijiy investisiyalarni jalb etish hamda tashqi
savdoning o‘sishiga zaruriy bo‘lib hisoblanadigan shart-sharoitlarni yaratishdan
boshlaydi. Shunday ekan, bu mamlakatlar o‘z iqtisodiy rivojlanishlari doirasida
texnologik ishlab chiqarishning barcha bo‘g‘inlaridan keng foydalangan holda
tarkibiy qayta qurilishlarga, ishlab chiqarishda tayyor xom – ashyolardan texnologik
sig‘imi yuqori bo‘lgan tayyor mahsulotlarni ishlab chiqarishga o‘ta boshlaydi. Ishlab
chiqarishda xo‘jalik tarmoqlarni rivojlantirish va qayta ta’mirlash uchun eksportdan

18tushgan daromadlardan keng foydalanish xalqaro mehnat taqsimoti ko‘lamida ancha
istiqbolli va “foydali” usul bo‘lib hisoblanadi.
Jahon iqtisodiyotida AQSh, Germaniya, Yaponiya kabi bir qator yetakchi
sanoati rivojlangan mamlakatlar xuddi mana shu yo‘llar orqali taraqqiy etgan edi.
AQSh o‘z iqtisodiy faoliyatini dastlabki yillarida asosan xom-ashyo, mevalar, paxta,
asal, ko‘mir va shunga o‘xshash bir qator xo‘jalik mahsulotlarini eksport qilishdan
boshlagan bo‘lsa, GFR, 50- yillarda ko‘mir, qora metallurgiya, kimyoviy sanoat
mahsulotlarni eksport qilishdan, Yaponiya esa to‘qimachilik, metallurgiya, kimyoviy
sanoat mahsulotlarni eksport qilishdan boshlagan edi.
XX asrning 60-yillarida Sharqiy Osiyo va Lotin Amerikasidagi bir qator
mamlakatlar, ya’ni, “YaIM”lar ham xuddi ana shu yo‘llar orqali rivojlanish
bosqichiga qadam qo‘ygan edi. Ushbu davlatlarning barchasi iqtisodiy o‘sishning
tashqi omillaridan samarali foydalandilar. Shu o‘rinda, sanoati rivojlangan
mamlakatlardan xorijiy sarmoyalar, texnika va texnologiyalarni keng miqyosda jalb
qilinganligini ta’kidlab o‘tish lozimdir. Ma’lumki, bir qator sabablarga ko‘ra, “yangi
industrial mamlakatlar” ning ba’zi birlari sanoati rivojlangan yetakchi
mamlakatlarning muhim siyosiy va iqtisodiy manfaatlari ta’sir doirasiga tushib
qolganligini ko‘rishimiz mumkin. AQShning siyosiy manfaatlari asosan Sharqiy
Osiyo mamlakatlarining “kommunistik ta’siriga” qarshi turuvchi Tayvan va Janubiy
Koreyaning siyosiy manfaatlarini qo‘llab-quvvatlashga qaratilgan edi 10
.
Shuning uchun ham ushbu mamlakatlarga cheksiz iqtisodiy yordamlar
uyushtirilib - harbiy jihatdan qo‘llab quvvatlandi (masalan, Tayvanga 1,5 mlrd.
dollar miqdorida yordam ko‘rsatilgan ). 1950-1965 yillarda AQShning yordami
Tayvanda jalb etilgan jami investisiyalarning 34% ini tashkil etgan bo‘lib, uning
74%i infrastrukturaga, 59%i qishloq xo‘jaligiga va 13%i sanoat ishlab chiqarishiga
jalb etilgan edi 5
.
Xullas, bularning barchasi Tayvan iqtisodiyotining rivojlanishida tashlangan
ijobiy qadam bo‘ldi. Jahon iqtisodiyotida “YaIM”larni zamonaviy iqtisodiy
tarkibining shakllanishida, to‘g‘ridan–to‘g‘ri yo‘naltirilgan investisiyalarning ta’sir
5
Abdullayev O. “Mintaqalar va mamlakatlar iqtisodiyoti”. Toshkent “Yangi asr avlodi”-. 2009 yil

19doirasi ham katta bo‘lmoqda. 80-yillarning birinchi yarmida “YaIM”larni
iqtisodiyotdagi to‘g‘ridan–to‘g‘ri yo‘naltirilgan investisiyalarning miqdori,
rivojlanayotgan mamlakatlardagi to‘g‘ridan–to‘g‘ri yo‘naltirilgan sarmoya
quyilmalarining 42% iga yetgan edi.
Sanoati rivojlangan mamlakatlar orasida AQSh “yangi industrial mamlakatlar”
dagi ishbilarmonlik sarmoyalarining eng ko‘zga ko‘ringan investori bo‘lib
hisoblanadi. Ulardagi to‘g‘ridan–to‘g‘ri yo‘naltirilgan investisiyalarning o‘sishi,
xorijiy mamlakatlardagi xuddi shunday investisiyalar umumiy miqdorining 10% ini
tashkil etadi. Yaponiya hozirgi kunda “YaIM”dagi to‘g‘ridan–to‘g‘ri yo‘naltirilgan
investisiyalarning miqdori bo‘yicha jahon mamlakatlari ichida yuqori o‘rinlarda
turadi.
Yaponiya investisiyalari “YaIM”larning industriallashuviga va ularning
eksport tovarlarining raqobatbardoshligini oshirishga imkoniyat yaratib, “YaIM”lar
sanoatida qayta ishlanadigan mahsulotlarning yirik eksportyorlaridan biriga
aylanishida muhim rol o‘ynamoqda. Yaponiya investitsiyalarini kirib kelishi birgina
1982-1985 yillarning o‘zida Tayvanda 2,1 martaga, Gonkongda 61% ga o‘sgan edi.
Yaponiya sarmoyalarining ishtirokida, ushbu mamlakatlarda yuqori sifatli
tayyor mahsulotlarning ekportyorlari bo‘lib qolishiga imkon beruvchi yirik ishlab
chiqarish bazasi tashkil etildi. 80-yillarning boshlarida Yaponiya investisiyalari
umumiy miqdorining yarmisidan ko‘prog‘ini tashkil etgan edi. Xullas, yapon
investorlari ishtirokida “YaIM”larda zamonaviy texnikalar, elektronika jihozlari,
dengiz kemalari va boshqalarni ishlab chiqarish bo‘yicha komplekslar barpo etilgan
edi 11
.
Jahon iqtisodiyotida Osiyoning “YaIM”lari uchun shu narsa xarakterli
bo‘ldiki, ulardagi tadbirkorlik sarmoyalari, birinchi galda qayta ishlash sanoati va
xom-ashyo tarmoqlarini rivojlantirishga yo‘naltirildi. O‘z navbatida, Lotin
Amerikasining “YaIM”laridagi ishbilarmonlik sarmoyalari esa, ko‘proq savdo,
xizmat ko‘rsatish sohalari va qayta ishlash sanoat tarmoqlariga jalb etilgan
edi.Xullas, jahon iqtisodiyotida xorijiy sarmoyalarning keng miqyosda tarqalishi shu

20narsaga olib keldiki, “YaIM”larda xorijiy sarmoyalar ishtirok etmagan birorta ham
iqtisodiy tarmoq qolmagan edi. 1998 yilda Lotin Amerikasi va Sharqiy Osiyoning
“YaIM”larining bozorlaridagi quyilmalarining daromadlilik darajasi (% hisobida)
quyidagicha xarakterda bo‘lgan edi: Argentinada 58% ni, Braziliyada 83% ni,
Meksikada 40% ni, Chilida 39% ni, Indoneziyada 79% ni, Janubiy Koreyada 26%
ni, Tayvanda 104% ni, Tailandda 121% ni, Filippinda 165% ni tashkil etgan edi.
Ko‘rinib turibdiki, Sharqiy Osiyoning “YaIM”laridagi investisiyalarning
daromadlilik darajasi Lotin Amerikasi mamlakatlarinikidan sezilarli darajada
yuqoriroq bo‘lgan. Qonuniy shunday savol tug‘iladi, xo‘sh, nima uchun xorijiy
mamlakatlarning xususiy sarmoyalarining barchasi Sharqiy Osiyo mintaqasidagi
ba’zi bir mamlakatlarga nisbatan faolroq kirib boradi? Ma’lumki, 60-yillarning
oxirlarida, jahon xo‘jaligini rivojlanishidagi vaziyat shu qadar murakkablashgan
ediki, natijada transmilliy korporatsiyalarning rivojlanish manfaatlari va
strategiyalari Sharqiy Osiyodagi bir qator rivojlanayotgan davlatlarning
imkoniyatlari va intilishlari bilan moslashib borgan edi.
Rivojlanayotgan mamlakatlar importidagi turli xildagi cheklashlar va ularning
uncha katta bo‘lmagan to‘lov qobiliyatiga duch kelayotgan transmilliy
korporatsiyalar, joylarda ishlab chiqarishni yo‘lga qo‘yish maqsadida o‘z
sarmoyalarini chetga chiqarish orqali tovarlar eksportini qisman yangilash tomon
qadam qo‘ya boshladi. Transmilliy korporatsiyalarning xuddi ana shu
yo‘nalishlaridagi faoliyati, rivojlangan mamlakatlarning to‘yingan bozorlarining
konyukturasi, raqobatni avj oldirish va ishlab chiqarish xarajatlarini pasaytirish
uchun kurashish orqali amalga oshirilmoqda.
Transmilliy korporatsiyalar, o‘zlari faoliyat ko‘rsatayotgan joylarda ishlab
chiqarishni ilmiy asosda rivojlantirishga e’tiborni qaratadi. Xarakterli tomoni
shundaki, jahon iqtisodiyotida “Osiyo ajdarhosi” deb nom olgan xalqaro iqtisodiy
konyukturalarining bunday o‘zgarishlarni qabul qilishga va ulardan o‘z maqsadlari
yo‘lida foydalanishga tayyor ekanligi ma’lum bo‘ldi. Transmilliy korporatsiyalarni,
aynan Osiyo-Tinch okeani mintaqasiga jalb qilishida quyidagi har–sharoitlar

21muhim ahamiyat kasb etgan edi. Birinchidan, “Yangi industrial mamlakatlar” ning
foydali geografik qulay joylashganligi.
Ularning barchasi dunyo savdo iqtisodiy yo‘llarining chorrahasida, ya’ni jahon
xo‘jaligi markazlari bo‘lmish – AQSh va Yaponiyaga yaqinroq hududlarda
joylashganligi. Ikkinchidan, “Yangi industrial mamlakatlar” ning barchasida sanoati
rivojlangan mamlakatlarga nisbatan munosib hisoblangan avtokratik yoki shunga
yaqin bo‘lgan siyosiy muhitlar yaratilganligi. Ularda siyosiy barqarorlik ta’minlanib,
siyosiy hamda demokratik o‘zgarishlar, iqtisodiy islohotlar amalga oshirildi. Xorijiy
investorlarning xavfsizligi uchun yuqori darajali kafolatlar ta’minlandi.
Osiyodagi “yangi industrial mamlakatlar” aholisiga xos bo‘lgan
mehnatsevarlik, intiluvchanlik, tejamkorlik singari noiqtisodiy omillar ham katta
ahamiyat kasb etdi. Bu omillar ma’lum darajada Osiyo-Tinch okeani va Lotin
Amerikasidagi –“YaIM”larning ikki modeli o‘rtasidagi o‘ziga xos bo‘lgan
bellashuvda hal qiluvchi ahamiyatga ega bo‘ldi. Jahon iqtisodiyotida birinchi model
milliy iqtisodiyotning tashqi bozor va eksportga tomon ustuvor yo‘nalishlari orqali
rivojlanishini ko‘rsatib bersa, ikkinchi model esa import o‘rnini egallashga
qaratilganligidir 6
.
Birinchi modelda ko‘rsatib o‘tilganidek, XIX asrning oxiri va XX asrning
boshlarida AQSh, ikkinchi jahon urushidan keyin – G‘arbiy Yevropa davlatlari va
Yaponiya, keyinchalik esa Osiyo-Tinch okeani mintaqasining “YAIM”lari ham
rivojlanishning birinchi modeli yo‘lidan borishdi. Ikkinchi model esa sezilarli
darajada Lotin Amerikasining “YaIM”lari tomonidan o‘zlashtirib olingan edi.
Jahon tajribasi shuni ko‘rsatmoqdaki, hozirgi kunda import o‘rnini egallashga
qaratilgan ishlab chiqarishni rivojlantirish strategiyalari bir qator rivojlanayotgan
mamlakatlarning taraqqiyotida muhim rol o‘ynamoqda. Import o‘rnini egallash
strategiyalari xo‘jalik tarkibining xilma–xilligini ta’minlash imkoniyatini yaratadi.
Rivojlanayotgan mamlakatlarning ko‘pchiligida esa yangi va muhim bo‘lib
hisoblanuvchi bir qator ishlab chiqarish tarmoqlari barpo etilishi bilan bir qatorda
muhim yo‘nalishlar bo‘yicha o‘z - o‘zini ta’minlash darajasi ham o‘sib bormoqda.
6
Abdullayev O. “Mintaqalar va mamlakatlar iqtisodiyoti”. Toshkent “Yangi asr avlodi”-. 2009 yil

22Shuningdek, iqtisodiyotni tubdan isloh qilishda asosiy yo‘l bo‘lib
hisoblanuvchi import o‘rnini egallashga mo‘ljallangan ishlab chiqarish sohalarni
rivojlantirishni asosiy o‘ringa qo‘yuvchi barcha mamlakatlarda o‘z-o‘zidan jiddiy
inqirozlar bo‘lib turibdi. Gap shundaki, xorijiy kompaniyalar uchun imtiyozli
kreditlarni yo‘qligi va proteksionizm siyosatiga asoslangan milliy iqtisodiyotning
faoliyat ko‘rsatishini “qo‘llab–quvvatlab turganlik” muhiti jahon iqtisodiyotida tez
moslashuvchan va samarali iqtisodiy tizimning vujudga kelishiga yo‘l qo‘ymaydi.
Umuman olganda, import o‘rnini egallash siyosati, rivojlanayotgan mamlakatlar
faoliyatining dunyo xo‘jaligida tub o‘zgarishlar yasashiga yo‘l qo‘ymaydi.
Bundan tashqari, import o‘rnini egallash siyosati nafaqat tashqi omillarni
pasayishiga yo‘l qo‘ymaydi, balki uning o‘sishini ham ta’minlaydi. Import o‘rnini
egallash prinsiplariga uzoq vaqt tayanilganda, mamlakatlarda qoloqlikni bartaraf
etish imkoniyati paydo bo‘ladi hamda keng miqyosidagi taraqqiyotga erishishni
ta’minlovchi iqtisodiyotdagi yetakchi tarmoqlarni vujudga kelishiga xalaqit beruvchi
barcha to‘siqlarga barham beriladi.
Proteksionizm, ichki bozorlarni va biznesni himoya qilish choralari sifatida
qisman samarasiz ishlayotganiga qaramasdan, uning monopol holati va baholarining
keskin o‘sayotganligidan foydalanib foyda olayotgan mahalliy korxonalarni qo‘llab–
quvvatlaydi.
Xullas, hozirgi kunda jahon iqtisodiyotida import o‘rnini egallash davri bir
qator rivojlanayotgan mamlakatlarda, shu jumladan “yangi industrial davlatlar”da
ham o‘z nihoyasiga yetganligini ko‘rishimiz mumkin. Jahon iqtisodiyotida import
o‘rnini egallash strategiyasi Lotin Amerikasining “YaIM”lari (Braziliya, Argentina,
Meksika) uchun xilma–xil milliy iqtisodiyotni barpo etishda va shuningdek bir qator
tovarlarni ishlab chiqarish bo‘yicha jahonda salmoqli o‘rinni egallab kelishida
muhim rolni o‘ynamoqda. Nima bo‘lganda ham ushbu mamlakatlar sanoati
rivojlangan mamlakatlarga nisbatan qoloqlik darajasini bartaraf etish uchun zarur
bo‘lgan shart–sharoitni yarata olmadilar. Shuning uchun ham Lotin Amerikasining
“YaIM”lari qanchalik kuchayib, iqtisodiy potensialga ega bo‘lishlariga qaramasdan,

23Osiyodagi “YaIM”larga nisbatan iqtisodiy jihatdan ancha qoloqligicha qolmoqda.
Masalan, Braziliyaning yalpi ichki mahsuloti Sharqiy Osiyodagi “yangi industrial
mamlakatlar” ning umumiy yalpi ichki mahsulotiga nisbatan biroz kamroqdir.
Jahon iqtisodiyotida Lotin Amerikasining yangi industrial mamlakatlari 90-
yillarning o‘rtalariga kelib 80-yillardagi uzoq davom etgan inqirozidan chiqib oldi.
Braziliya, Chili, Argentina kabi davlatlarda amalga oshirilgan liberal iqtisodiy o‘sish
sur’atlari yuksalib, savdo balansini yaxshilashda ijobiy yutuqlar qo‘lga kiritildi.
Lotin Amerikasining yirik, “YaIM”laridan biri Braziliyada olib borilayotgan siyosat
- ochiq iqtisodiyotni yaratishga qaratilganligidir. Buning uchun mamlakatning ichki
bozorlarida raqobat kurashuvi uchun muhit yaratilayotgan bo‘lib, unga bog‘lik holda
import tariflari pasaytirildi. 1995 yilda MERKOSUR mamlakatlari (Braziliya,
Argentina, Paragvay va Urugvay) o‘rtasidagi bojxona to‘siqlari to‘liq olib tashlandi.
Osiyo-Tinch okeani mintaqasidagi “yangi industrial mamlakatlar” o‘z
iqtisodiyotining eksportga mo‘ljallangan ancha samarali va tez moslashuvchan
modelini joriy etdi. Bu model, ma’lum davr mobaynida bir vaqtning o‘zida import
o‘rnini egallash siyosatini ham o‘z ichiga olgan edi. Eksport siyosati o‘rnini
egallashga mo‘ljallangan industriallashuvning tugallangan davrini qayta sodir etishni
talab etmaydi.
Ma’lumki, jahon iqtisodiyotida import o‘rnini egallash va eksportga
mo‘ljallangan iqtisodiy siyosat bir–biri bilan tengma–teng holda harakat qilib, ba’zi
davrlarda esa ular bir–biridan ustunlikka ham ega bo‘lishi mumkin. Eksportni
kengaytirish davriga yoppasiga o‘tish oldidan, import o‘rnini egallash uchun jahon
mamlakatlari ishlab chiqarishining zamonaviy tizimlarini vujudga keltirish, xalq
xo‘jaligini an’anaviy sektorini qayta qurish kabi masalalarga ham e’tiborni
qaratishmoqda.
Osiyo-Tinch okeani mintaqasining ko‘pchilik mamlakatlarida (50 va 60-
yillarda Janubiy Koreyada, Tayvanda, 60-yillarda Malayziyada, 60 va 70-
yillarning boshlarida Tailandda, 50 va 60- yillarning oxirida Filippinda) import
o‘rnini egallash siyosati ustuvor bo‘lgan edi. Gonkong va ma’lum darajada Singapur

24o‘zlarining tarixiy rivojlanish shart-sharoitlari, geografik joylashuvi va ichki talabni
cheklanganligi ta’sirida ishlab chiqarishni ko‘proq eksportga qaratdilar.
Jahon xo‘jaligida ko‘rilgan mahalliy ishlab chiqarishni rag‘batlantiruvchi
chora tadbirlar, qayta ishlash sanoatidagi foyda me’yorini oshirish, iste’mol
mahsulotlarini va shuningdek uzoq muddatli foydalanishga mo‘ljallangan tovarlar
ishlab chiqaruvchi tarmoqlarning asta sekinlik bilan import o‘rnini egallashiga sabab
bo‘lmoqda.
1960-80 yillarda Janubiy Koreya jahon bozoriga xuddi shu mahsulotlarning
2,9% ni, 3,4% ni, 9,6% ni, 9,3% ni, 11,1% ni va 9,6% ni yetkazib bergan bo‘lib,
uning jahon kemasozlik sanoati eksportidagi ulushi 13,1% ga to‘g‘ri kelgan edi 13
.
Osiyo-Tinch okeani mintaqasining “yangi industrial davlatlari” sanoat
mahsulotlari eksportining yuqori dinamikasiga asoslangan holda an’anaviy ayrim
tovarlar eksporti bo‘yicha tashqi savdo aylanmasida hal qiluvchi o‘rinni egallagan
edi. Masalan, Janubiy Koreya va Tayvan eksportida xom ashyo va oziq-ovqat
mahsulotlarining ulushi mos ravishda 7,1% va 7% ni tashkil etgan edi. Xullas, 90-
yillarda Janubiy Koreyada tovarlar eksportida qiymati bo‘yicha ikkinchi o‘rinni
poyafzal mahsulotlari egallagan bo‘lsa, Tayvanda esa o‘yinchoqlar va sport tovarlari
egallagan edi. Janubiy Koreya eksportida to‘rtinchi o‘rinni sintetik mahsulotlardan
tayyorlangan tekstil tovarlari turgan bo‘lsa, Tayvanda esa yettinchi o‘rinda poyafzal
mahsulotlari turgan edi.
Osiyo-Tinch okeani mintaqasining “Yangi industrial davlatlari”da ayniqsa
mashina va uskunalar ishlab chiqarish bo‘yicha eksportida Hindiston va shuningdek
Lotin Amerikasining “YAIM”larining kuchsizlanishi sezilarlidir. Agar Lotin
Amerikasining “YAIM”larini tovarlar eksportining rivojlangan davlatlar umumiy
eksportidagi ulushi 1998 yilda 1980 yilga nisbatan unchalik kamaymagan (0,5%)
bo‘lsada, mashina va asbob-uskunalar ishlab chiqarish bo‘yicha ulushi qariyb 1,8
barobarga kamayganligini ko‘rishimiz mumkin. Aynan, shu mashina- texnik
mahsulotlar eksporti rivojlangan davlatlarning xalqaro mehnat taqsimotidagi
holatlarini yaxshilanishining eng muhim omilidir.

251990-yillarda Osiyoning “Yangi industrial davlatlari”ni olib borayotgan faol
tashqi savdo siyosati AQShning Osiyo-Tinch okeani mintaqasi davlatlari bilan
bo‘lgan yillik o‘zaro savdo hajmi (128,4 mlrd. doll.) G‘arbiy Yevropa bilan bo‘lgan
savdo aylanmasidan (117,1 mlrd. doll.) yuqori bo‘lgan edi. Bunda Osiyoning
“YaID”lari (Yaponiyani qo‘shib hisoblaganda) AQSh avtomobil va elektrontexnika
asbob-uskunalar bozorining 30% ni, to‘qimachilik mahsulotlari bozorining esa 50%
ni egallagan edi.
XX-XXI asrlar bo‘sag‘asida rivojlangan mamlakatlarning eng yirik kapital
importyori bo‘lgan “Yangi industrial davlatlar” o‘z jo‘g‘rofiyasini ancha
kengaytirgan edi. Hozirgi kunda ilg‘or sanoati rivojlangan davlatlarini kapitali uchun
Osiyo-Tinch okeani mintaqasidagi rivojlanayotgan davlatlar yangi bozorlardir.
Masalan, Janubiy Koreya firmalari AQShda aniq maqsadga yunaltirilgan eksport
ekspansiyasini o‘tkazmoqda. Amerika iqtisodiyotiga kapital quyishib, Janubiy
Koreyaliklar o‘z iqtisodiyoti uchun eng yangi texnika- texnologiyalarni kirib
kelishiga yo‘l ochmoqdalar. Shuningdek, Janubiy Koreya firmalari Osiyo-Tinch
okeani mintaqasining “ajdarho”deb nom olgan boshqa davlatlariga ham kapital olib
chiqishni ko‘paytirmoqda. Masalan, Tayvanning Xitoyga bo‘lgan qiziqishi juda
kattadir. 90-yillar o‘rtalarida Tayvanning XXRdagi investisiyalari 9 mlrd. doll.dan
oshib ketgan edi. O‘z navbatida Gongkonglik ishbilarmonlar XXRda ro‘yxatga
olingan qo‘shma korxonalarning yarmidan ko‘prog‘iga egalik qilishgan 7
.
XX asrning 50-yillarida jahon xo‘jaligida baynalminallashuv jarayonlarining
tezlashishi rivojlanayotgan mamlakatlarni, birinchi navbatda “YAIM”larni ham
qamrab olgan edi. Jahon iqtisodiyotida ishlab chiqarishni, mehnat va kapital
bozorlarini va shuningdek tovar ayirboshlash jarayonlarining baynalminallashushiga
moliya bozorlarining baynalminallashuvi ham qo‘shildi. “YaID”larning kredit
imkoniyatini o‘sishi milliy moliyaviy bozorlarining
rivojlanishi bilan va shuningdek moliyaviy salohiyatining oshishi bilan ham
chambarchas bog‘liqdir.
7
Usmonov A. ”Jahon iqtisodiyoti va XIM”. // Ma’ruzlar matni. – J: JDPI, 2010. – B.25.

262.1.2-jadval ASEAN mamlakatlari aholisining yosh tarkibi (2013 yil)
Mamlakatlar Aholisi
(mln.kishi) 65 yoshdan
oshgan aholi
soni (% da) Umr ko’rish
uzoqligi Nafaqa yoshi
Erkaklar Ayollar Erkaklar Ayollar
Bruney 0,3 3,2 75 79,7 55 55
Myanma 55,4 4,9 58,9 64,8- -
Indoneziya 222,7 5,5 67 70,5 55 55
Laos 5,9 3,7 55,3 57,8 60 60
Malayziya 25,3 4,6 71,9 76,5 55 55
Filippin 83,0 3,9 69,5 73,8 60 60
Singapur 4,3 8,5 77,6 81,3 55 55
Tailand 64,2 7,1 68,5 75 55 55
Vetnam 84,2 5,4 69,9 73,9 60 55
Kambodja 14,0 3,4 61 65,4
- -
Manba: www.google.com/social security programs in Asia and Pacific U.S. Social Security
administration/ ma’lumotlari asosida tayyorlangan
Hozirgi kunda “yangi industirial davlatlar”ning ko‘pchiligi milliy moliyaviy
bozorlarni tashkil topishining birinchi bosqichidan o‘tib, liberallashtirishning
ikkinchi bosqichiga qadam qo‘ydilar. Buning natijasida ushbu davlatlarda xalqaro
moliyaviy munosabatlarni integratsiyalashuviga asos yaratildi. Kapital harakatining
baynalminallashish jarayonlari hatto rivojlangan davlatlar orasida ham
yakunlanishidan uzoqdir. Shuning uchun ham bu haqda rivojlanayotgan davlatlar
to‘g‘risida gapirmasa ham bo‘ladi. Shunga qaramasdan, ba’zi bir “yangi industirial
davlatlar” (Singapur va Gonkong) bu yo‘lda sezilarli qadamlar qo‘ydilar. Bunga,
70-yillarda yangi jahon iqtisodiyotida yangi xalqaro moliyaviy markazlarning hosil
bo‘lishi va tez o‘sishini kiritish mumkin.
XXI asr boshlarida Tayvan Osiyo-Tinch okeani mintaqasidagi yirik
moliyaviy-valyuta markaziga aylanishni o‘z oldiga maqsad qilib qo‘ydi. Hozirgi
kunda Osiyoning “YAIM”lari kredit-moliya operatsiyalarini o‘tkazish darajasi
bo‘yicha London, Parij, Syurix kabi yirik moliya markazlari qatoriga chiqib, ularni
ssuda kapitali bozoridan asta-sekin siqib chiqarmoqda.

27Osiyo-Tinch Okeani mintaqasini “YAIM”larini iqtisodiy evolyusiyasining
xarakterli tomonlaridan biri ularning bir-biriga bo‘lgan qiziqishining tobora ortib
borayotganligidir. Sanoati rivojlangan G’arbiy Yevropa davlatlariga kapital
yunaltirishning ustuvor tendensiyasi mintaqa va bir-biriga yaqin bo‘lgan
submintaqalarda savdo-iqtisodiy hamkorliklarni olib borishligi bilan to‘ldirilmoqda.
Ammo bu Osiyoning “YAIM”larining raqobatbardoshligini oshirishga e’tibor
bermayabdi degani emas. Xullas, 90-yillarning o‘rtalarida tovarlarning
raqobatbardoshligi bo‘yicha jahondagi birinchi beshlikda Singapur, Gonkong,
Tayvan kabi davlatlar turgan edi.
2.1.3-jadval Osiyo va ASEAN mamlakatlari YaIMsining o’sish ko’rsatkichlari
Mamlakatlar YaIM o’sishi
(2011, %da) YaIM o’sishi
(2012, %da) YaIM o’sishi
(2013, %da)
Bangladesh 6,1 5,9 6,4
Bruney 1,9 3,2 1,6
Kambodja 6,1 6,2 6,4
Xitoy 9,2 8,2 8,8
Gonkong 5,0 2,6 4,2
Hindiston 7,1 6,9 7,3
Indoneziya 6,5 6,1 6,6
Laos 8,3 8,4 7,1
Malayziya 5,1 4,4 4,7
Myanma 5,5 6,0 5,9
Filippin 3,7 4,2 4,7
Singapur 4,9 2,7 3,9
Tailand 0,1 5,5 7,5
Vetnam 5,9 5,6 6,3
Manba: Xalqaro valyuta fondi, www.imf.org/actual data and projections/ ma’lumotlari asosida
tayyorlangan
Bu davlatlarda qabul qilingan iqtisodiy strategiyaning asosiy yo‘nalishi –
ilmtalab mahsulotlar ishlab chiqarishdir. Mehnat talab va past rentabelli ishlab
chiqarishlar “YAIM”larning “ikkinchi oqimida” turgan Xitoy va Vetnamga
“topshirilmoqda”. Natijada bu ishlab chiqarishlarni bir paytlar sodir etgan sanoati

28rivojlangan davlatlardan birinchi avlod “yangi industrial davlatlar”ga ko‘chish
jarayoni amalda qaytarilmoqda.
Shunday qilib, jahon iqtisodiyotida “YAIM”larni rivojlanishidagi qo‘lga
kiritgan yutuqlari, jahon xo‘jaligiga integratsiyasi, iqtisodiy o‘sishining istiqbollari,
aholining turmush tarzini o‘sishi ushbu davlatlarning iqtisodiyotida tashqi iqtisodiy
ekspansiyalarning roli yuqori darajada deyishga imkon beradi. XXI asrda ushbu
davlatlar jahon iqtisodiyoti hukmronligida yuqoriroq o‘rinni egallab, yangi va
muhim natijalarni namoyish etmoqda. Jahon Bankining bashorat qilishicha, yaqin 10
yillar mobaynida yillik o‘sishning o‘rtacha sur’atlari Janubiy Osiyoda 5,5% ni,
Sharqiy Osiyoda 7,7% ni, Lotin Amerikasida 3,5% ni tashkil qilar ekan. 1996-2005
yillarda Sharqiy Osiyoda aholi jon boshiga to‘g‘ri keladigan daromadning yillik
o‘sishi 6,6% ni tashkil etib, o‘rta hisobda aholi jon boshiga to‘g‘ri keladigan yillik
daromad yiliga 1,9% ga o‘sgan edi 8
.
8
Usmonov A. ”Jahon iqtisodiyoti va XIM”. // Ma’ruzlar matni. – J: JDPI, 2010. – B.25.

292.2. Janubiy-Sharqiy Osiyo mintaqasi mamlakatlari iqtisodiy birlashmasi-
ASEANda integrasion jarayonlarining mintaqa iqtisodiy taraqqiyotidagi
ahamiyati va tashkilot faoliyatining zamonaviy xususiyatlari
XIX asrning oxirda qariyb hamma Janubiy Sharqiy Osiyo davlatlari Yevropa
va AQSh hukumatlari mustamlakasiga aylandi. Ikkinchi jahon urushidan keyin bu
mintaqa xalqlari o‘z mustaqilliklarini qo‘lga kirita boshladi. Davlatlar o‘zlarining
iqtisodiy va siyosiy rivojlanish yo‘lida mintaqaviy hamkorlik ehtiyojlari 1967 yilda
Janubiy Sharqiy Osiyo Davlatlari Assotsiatsiyasi (ASEAN)ni vujudga kelishiga
sabab bo‘ldi. Janubiy Sharqiy Osiyo Davlatlari Assotsiatsiyasi (ASEAN) 1967 yil
8 avgustda Bangkok deklaratsiyasi asosida tashkil qilindi. Bu assotsiatsiya
asoschilari Indonizeya, Singapur, Malayziya, Tailand va Filippin orollari bo‘lib,
o‘z oldilariga quyidagi maqsadlarni qo‘yishdi: o‘zaro hamkorlik dasturi asosida
mintaqaning iqtisodiy, siyosiy, madaniy rivojlanishida bir–biriga ko‘maklashish;
mintaqaning siyosiy va iqtisodiy barqarorligini saqlash va himoya qilish; mintaqa
ichra kelishmovchiliklarda ASEAN anjuman (forum) sifatida ishlatilishi.
Keyinchalik Bruney (1984 yil), Vetnam (1995 yil), Laos va Myanma (1997 yil),
Kamboja (1999 yil) davlatlari ham kirdi. Maxsus kuzatuvchi statusiga Papua– Yangi
Gvineya davlati ega.
Oxirgi 25 yil ichida ASEAN davlatlari iqtisodiy ko‘rsatkichlarining o‘rtacha
YaIM o‘sishi 7% ni tashkil qilib kelmoqda 15
.
ASEAN “sovuq urush” davrida tashqil qilingan bo‘lib, sotsialistik va
kapitalistik tizim qarama–qarshilik avj olgan vaqtga to‘g‘ri keldi. Bunday
sharoitdagi ASEANning ijtimoiy–iqtisodiy va madaniy sohalardagi faoliyatining
samarasi kam edi. 1960 yillar oxirlari va 1970 yillar boshlarida ASEAN faoliyatini
ichki kelishmovchiliklarni bartaraf etish, siyosiy muammolarni hal qilish va
Assotsiatsiya faoliyatini saqlab qolishga qaratdi. 1971 yil Janubiy Sharqiy Osiyo
o‘zining betarafligini e’lon qilinishi ASEANning birinchi yutug‘i bo‘ldi.
1992 yil Singapurda ASEAN davlatlari boshliqlari navbatdagi 4–yig‘ilishini
o‘tkazdi va Erkin savdo hududini hamda imtiyozli bojxona tizimini yaratish uchun
bitim imzolashdi. Shuningdek, bu yig‘ilishda Bosh sekretar o‘rni va sekretariat

30vakolati kengaytirildi.
1997 yil oxirida Kuala–Lumpur shahrida 2–norasmiy yig‘ilishida “ASEAN
2020 - yilda” konsepsiyasini olg‘a surdi. Uning maqsadi “2020 - yilga kelib ASEAN
jahon hamjamiyati integratsiyasiga mo‘ljallangan barqaror, o‘zaro hamohang va
hamkorlik tashkilotiga aylantirish”. Konsepsiyaga ko‘ra 2020 yil ASEAN 21-asrning
Janubiy Sharqiy Osiyoning dadil va muvafaqiyatli rivojlanayotgan davlati bo‘ladi.
1998-yil dekabr oyida ASEAN o‘zining 6–yig‘ilishini o‘tkazdi. Unda Xanoy
deklaratsiyasi va dasturi ishlab chiqildi. Unda Janubiy Sharqiy Osiyodagi inqirozni
bartaraf etish chora va tartiblari ishlab chiqildi.
O‘tgan yillar ichida ASEAN davlatlari yuqori iqtisodiy rivojlanish darajasiga
erishib kelmoqda. Ularning YaIMning o‘sish sur’ati dunyoning ko‘pgina
mamlakatlari YaIM o‘sish darajasidan ikki barobar ko‘pdir. ASEAN izchil
rivojlanib borayotgan mintaqadan biriga aylandi. ASEAN asoschilari mustaqillikka
erishgach, hozirgi kunga kelib Yangi industrial mamlakatlarga aylandi. Bular
ASEAN davlatlarining ijtimoiy–siyosiy barqarorligini ta’minlashga xizmat qiladi.
ASEAN ichki birlikni qo‘llab–quvvatlovchi, mintaqa ichra va dunyo hamjamiyatida
siyosiy, iqtisodiy, xavfsizlik masalalarida o‘z o‘rniga ega bo‘lgan tashkilot
maqomiga erishdi.
1997-yilgi Osiyo inqirozi ASEAN davlatlarini jiddiy valyuta va moliyaviy
krizisga olib keldi. Bu inqiroz ularning milliy vayutasining qadrsizlanishiga, ishlab
chiqarishning kamayishiga, inflyatsiya, ishsizlik, ijtimoiy nobarqarorlikka olib kelib,
ASEANning dunyo maydonidagi tutgan o‘rniga salbiy ta’sir o‘tkazdi. XX asr
oxiridagi bu inqiroz ASEAN davlatlarini iqtisodiy va ijtimoiy hayotini buzgan
bo‘lsa, ikkinchi tomondan, rivojlanish strategiyalarini to‘g‘rilashga majbur qildi.
2004-yilning 26 dekabrida Janubiy Sharqiy Osiyoda yuz bergan zilzila va
sunami natijasida qariyb 300 ming aholi hayotdan ko‘z yumdi. Sunami natijasida
yetgan iqtisodiy zarar 14 mlrd. dollarni tashkil qilib insoniyat tarixida tabiyat
hodisasi natijasida eng ko‘p yetgan zararlardan biri hisoblanadi. Iqtisodchilar hisob
kitobiga ko‘ra, sunami natijasida Tailand YaIMning 0.7% daraja kamayishiga va eng
ko‘p zarar ko‘rgan Maldiv oroli 4% ga kamayishiga olib keldi. Sunami natijasida

31Janubiy Sharqiy Osiyoning turizm va baliqchilik sohalariga jiddiy zarar yetdi 16
.
1997-yilgi Osiyo inqirozi va 2004-yilning oxiridagi sunami ASEAN
davlatlariga jiddiy zarar yetkazgan bo‘lsada, hozirda ASEAN davlatlari dinamik
ravishda rivojlanib kelayotgan davlatlardan hisoblanadi.
ASEANning shungacha bo’lgan yilik faoliyatini o‘rganib, quyidagilarni aytish
mumkin:
1. ASEAN tashkil qilingandan buyon, uning siyosati va yo‘nalishi
takomillashib bordi. Bu ASEANni a’zo davlatlararo turli sohalarda – siyosat,
iqtisodiyot, savdo, xavfsizlik, madaniyat, fan va texnika masalalari yuzasidan
samarali hamkorlik qilish imkoniyatini berdi.
2. ASEANning siyosiy va xavfsizlik sohalarda hamkorlik qilishi “sovuq
urush” davrida iqtisodiy hamkorlikdan ko‘ra muhimroq va samaraliroq bo‘ldi.
3. Ammo hozirga kelib iqtisodiy hamkorlik ASEAN davlatlari uchun
birinchilik statusiga aylandi.
4. Mintaqaviy va xalqaro masalalarda ASEAN davlatlari birdamlikni
qo‘llab–quvvatlab kelmoqda. Vetnam Prezidenti Xo Shi Min “Birdamlik, birdamlik,
birdamlik. Muvafaqiyat, muvaffaqiyat, ulkan muvaffaqiyat” – deb ta’kilagan.
Kambodja davlati inqirozga uchraganda, ASEAN davlatlari Kambojaning bu
inqirozdan chiqishi uchun birgalikda faoliyat olib borganligi birdamlikning yaqqol
namunasidir.
5. Mintaqa davlatlari o‘rtasidagi kelishmovchilik va ixtiloflar yuzaga
kelganda, ASEAN bu muammolarni kuch ishlatmasdan tinch yo‘l bilan hal qiladi.
ASEANning bunday yondashuv, ko‘pgina mintaqaviy va xalqaro muammolar
(“kapuch masalasi”, ASEAN davlatlari orasidagi tortishuvlar)ni hal qilishda o‘z
samara va muvaffaqiyatini ko‘rsatdi.
6. O‘tgan yillar ichida ASEAN asoschilari bu muddat ichida yuqori iqtisodiy
sur’at bilan rivojlanib industrializatsiya va modernizatsiya yo‘lidan bordi. Hozirgi
kunga kelib, bu davlatlar Yangi industrial mamlakatlar safiga kirdi.
7. ASEANga asoschi davlatlarning tez sur’atlar bilan rivojlanishiga sabab
quyidagilar: mamlakat lider va boshliqlari to‘g‘ri siyosiy–iqtisodiy rivojlanish

32yo‘lini olib borishi; bu davlatlarda urush bo‘lmaganligi va tinch sharoitda
rivojlanganligi; ASEAN davlatlari jahonning qulay sharoitlardan to‘la
foydalanganligi, ya’ni rivojlangan davlatlar tomonidan ulkan xorijiy investisiyalar
kirib kelganligi; jamg‘arma normasi yuqoriligi. Ma’lumki, agar davlatning
jamg‘armasi YaIMning 20% ga yetsa, davlat mustaqil rivojlanish darajasiga yetadi.
1960 yillarda YaID va ASEAN asoschi–davlatlari orasidan faqat Tayvangina ega
edi. 1982 yilga kelib yuqorida keltirilgan davlatlardan Indoneziyadan boshqa
hammasi jamg‘arma darajasi 20% dan oshdi. Shaxsiy jamg‘arma va xorijdan
qo‘shimcha moliyalashtirish natijasida ular ommaviy investitsiya qilish imkoniyatini
berdi.
8. Shunday bo‘lsada, XX asr oxirida yo‘l quyilgan xato va kamchiliklari
natijasida ASEAN davlatlari ijtimoy–iqtisodiy inqirozga uchradi va ASEAN
davlatlarining kamchilik va zaif tomonlarini ko‘rsatib berdi. Bu inqiroz ASEAN
davlatlarini ijtimoiy–iqtisodiy rivojlanish strategiyasini qayta ko‘rib chiqishga,
faoliyatining shakl va uslubini qayta tashkil qilishga undadi.
9. Zamonaviy dunyoning ko‘plab mintaqalarda urush va kelishmovchiliklar
yuz berayotgan vaqtda, ASEAN mintaqaviy va global muammolarni tinch yo‘l bilan
hal qilishga harakat qilmoqda. Bunday yondashuv ASEAN davlatlarining hamkorlik
va a’zo-davlatlar huquqini himoya qilishning oqilona usulidir.
Kambodja, Laos, Birma va Vetnam davlatlari aholi jon boshiga to‘g‘ri
keladigan YaIM 1000 dollardan kamligiga sabab ularning iqtisodiyotida qishloq
xo‘jaligining ulishi ko‘pligi, sanoat va xizmat sohalarining rivojlanmaganligi hamda
bu davlatlarda yaqin kunlargacha urush va iqtisodiy inqirozlar bo‘lganligidir.

332.3. O‘zbekistonda Janubiy-Sharqiy Osiyo mintaqasi mamlakatlarining
iqtisodiy rivojlanish tajribasidan foydalanish imkoniyatlari
Umuman olganda, Janubiy-Sharqiy Osiyo mamlakatlari rivojlanish tajribasidan
foydalanish va uni amaliyotda qo’llash imkoniyatlarini qidirish ma’lum qonun-
qoidalar asosida amalga oshirish mumkin. Xususan, bu kabi tajribaning ayrim
jihatlarini Respublikamizda foydalanish shart-sharoitlarni ko’rib chiqish maqsadga
muvofiq bo’lar edi. Sababi mazkur mintaqa mamlakatlari iqtisodiy rivojlanishi
mavjud shart-sharoitdan kelib chiqib amalga oshiriligan. Uning barcha jihatlarini
amaliyotga tadbiq qilish haqiqatdan biroz uzoqroq. Masalan, Janubiy-Sharqiy Osiyo
mintaqasining geografik joylashuvi ham katta ahamiyat kasb etgan. Ya’ni,mintaqa
siyosiy manfaatlar doirasida bo’lib kelgan. Iqtisodiy tarixi ham ancha farq qiladi.
Bozor munosabatlari shakllanishi masalasi boshqa mintaqalardan farqlar borligini
sezishimiz mumkin. Aytish mumkin bo’lsa, mintaqaning investitsiya siyosatini olib
borish tajribasini yanada kengroq o’rganish va uni amaliyotda foydalanish
imkoniyatlarini ko’rib chiqish Respublikamiz iqtisodiyotini rivojlantirishda ma’lum
ahamiyat kasb etish mumkin.
Milliy iqtisodiyotga jalb qilingan xorijiy investitsiyalar avvalo “faoliyat
ko‘rsatayotgan korxonalarni modernizatsiya qilish, texnik va texnologik qayta
jihozlash, hamda zamonaviy, yuksak texnologiyalarga asoslangan yangi ishlab
chiqarishni tashkil etishni tezlashtirish borasida faol investitsiya siyosati” bo‘lib,
mamlakatimizda iqtisodiy islohotlarni chuqurlashtirishda ustuvor vazifa sifatida
qaralmoqda va ushbu yo‘nalishda xorijiy mamlakatlarda to‘plangan tajribalarni ilmiy
tadqiq qilish dolzarb masaladir 9
.
To‘g‘ridan-to‘g‘ri investitsiyalarning Janubiy-Sharqiy Osiyo mamlakatlari
iqtisodiyotida ahamiyati yuqori bo‘lib, aynan bu toifadagi investitsiyalar mintaqada
eksportning o‘sishiga asosiy omil bo‘ldi. Xorijiy kompaniyalar birinchi navbatda tez
rivojlanuvchan tarmoqlardan bo‘lgan elektron va elektrotexnika sanoatiga e’tibor
qaratdi. Investitsiyalarning samarali oqimi tufayli mintaqa mamlakatlari tez
sur’atlarda agrar ishlab chiqarishdan tayyor mahsulot ishlab chiqaruvchi va eksport
9
Ergashev A va boshqalar. “Jahon mamlakatlari” Toshkent.2006 yil

34qiluvchi mamlakatlarga aylandilar.
Mintaqada Malayziya va Tailand xorijiy investitsiyalar jalb qiluvchi eng ochiq
davlatlar sifatida hisoblanib, jumladan, ular xorijiy investorlar ko‘magida eksportga
yo‘naltirilgan tarmoqlarni rivojlantirishga muvaffaq bo‘ldilar. Keyinchalik ushbu
turli mintaqaviy tarkibiy tuzilmalarda investitsiyalarni jalb qilish siyosatidan keng
foydalanib, xorijiy investitsiyalar oqimi ta’sirida tez rivojlanuvchan iqtisodiyot
sifatida e’tirof etildilar.
Xorijiy investorlar import o‘rnini bosuvchi yoki eksportga yo‘naltirilgan
siyosat talablaridan kelib chiqqan holda ayrim tarmoqlarga keng jalb qilingan
bo‘lsa, boshqalarida turli cheklovlar orqali to‘sib qo‘yildi. Jumladan, eksport uchun
faoliyat ko‘rsatayotgan kompaniyalarga imtiyozlar foydalanishda ustunliklar
berilgan bo‘lsa, mahalliy bozorga kirib kelayotgan va o‘z mahsulotini sotishga
harakat qilayotgan kompaniyalar faoliyati tazyiqqa uchradi. Ammo jahon moliyaviy-
iqtisodiy inqirozi mintaqa mamlakatlarini ichki bozorga xorijiy investorlarni kirib
kelishini erkinlashtirish jarayoniga ijobiy ta’sir ko‘rsatdi.
Shu bilan birga, qayd etish kerakki, bir necha o‘n yillar mobaynidagi
to‘g‘ridan-to‘g‘ri investitsiyalarning iqtisodiyotdagi ustuvorligi mintaqadagi xorijiy
investorlarni jalb qilish borasidagi strategik siyosatga bevosita bog‘liqdir. Chunki,
eksportga yo‘naltirilgan firmalarga turli-tuman imtiyozlar berilgan bo‘lib, bunday
holat, ayniqsa, mintaqaning Indoneziya, Filippin va Tailand kabi mamlakatlarida
yaqqol ko‘zga tashlanadi. Bu firmaning filiali ustidan to‘liq nazorat qilish, tezkor
ro‘yxatdan o‘tkazish, erga egalik huquqi, soliq va boj to‘lashdagi imtiyozlarida
namoyon bo‘ldi. Ushbu mamlakatlarda ichki va tashqi investorlarga taqdim
qilinayotgan qator imtiyozlar uchun alohida faoliyat yo‘nalishlari belgilangan bo‘lib,
bu bilan hukumatlar o‘z mahsulotlarini eksportga chiqarishga va yuqori
texnologiyalarga ehtiyoj bo‘lgan tarmoqlarni qo‘llab- quvvatlashni ustuvor vazifa
sifatida e’tirof etdilar.
Mintaqada xorijiy investitsiyalar jalb qilishni qo‘llab-quvvatlash ikki shakldan
iborat bo‘lib, birinchi shaklda soliq imtiyozlari muayyan muddatga berilib, Tailand,
Malayziya va Filippinda asosan ushbu shakldagi imtiyozlar qo‘llanilgan.

35Ikkinchi shaklda esa, ichki investitsiyalarda qo‘llanilgan turli cheklovlardan
hamda ishlab chiqarish vositalari va materiallari uchun belgilangan import
poshlinalaridan ozod qilinadilar 23
.
Shuningdek, investitsiya jalb qilish siyosatiga ta’sir qiluvchi omil sifatida
mamlakatdagi siyosiy va iqtisodiy barqarorlikni alohida ajratib ko‘rsatish mumkin.
Shuni ta’kidlash kerakki, mintaqa mamlakatlaridan biri bo‘lgan Indoneziyada
birinchi marta demokratik saylovlar o‘tishi va shu asosda mamlakatda demokratik
o‘zgarishlarni amalga oshirilishi siyosiy barqarorlikni ta’minlab, iqtisodiy
barqarorlikka zamin yaratdi. Ta’kidlash joizki, ushbu mamlakatning so‘nggi
yillardagi makroiqtisodiy ko‘rsatkichlari ijobiy tendensiyani namoyon qilmoqda:
 rupiyni ayirboshlash kursi qulay tarzda o‘zgarmoqda;
 inflyasiya darajasi nisbatan past bo‘lib, 6-6,5 foizni tashkil etmoqda;
 ichki iqtisodiy o‘sish 6,1-6,4 foiz atrofida kuzatilmoqda;
 foiz stavkasi 8,0 foizga qadar tushib kelmoqda.
Investitsion faoliyatni yanada qo‘llab-quvvatlash maqsadida Indoneziya
hukumati quyidagi me’yoriy-huquqiy qonunchilikka o‘zgartirish kiritiladigan
tadbirlarni amalga oshirdi:
 davlat va mahalliy hokimiyatning boshqaruv tizimini eng maqbul
ishbilarmonlik muhitini yaratish bo‘yicha investitsion xizmatlarni institutsional
mustahkamlashni uyg‘unlashtirish;
 bojxona poshlinalari va aksizlarga, soliq protseduralariga, bojxona
omborlaridan tovarlar harakatini yaxshilash, kontrabanda mahsulotlar kirishiga
to‘siqlar qo‘yishga taalluqli siyosatni shakllantirish;
 soliq islohotlarini amalga oshirish, eksportni rag‘batlantiruvchi
investitsion soliq imtiyozlari, soliq to‘lovchilari huquqini himoya qilish hamda bu
boradagi shaffoflikni ta’minlash;
 mehnat resurslari borasidagi masalalar bo‘lib, ish o‘rinlarini yaratishda
qulay shart-sharoitlarni shakllantirish, xodimlarni ishga olishda tartib-qoidalarini

36soddalashtirish va ishchi kuchi migratsiyasida yangi yondashuvlarni rivojlantirish;
 kichik va o‘rta tadbirkorlikka doir masalalarni hal qilishga
yo‘naltirilgan siyosatni qo‘llab-quvvatlashdir.
Indoneziya iqtisodiyotida maxsus iqtisodiy zonalarni yaratish alohida o‘rin
tutib, ular mamlakat iqtisodiyotiga sezilarli darajada ta’sir etadi. Chunki, iqtisodiy
zonalar tez rivojlanishga, to‘g‘ridan-to‘g‘ri iqtisodiy ta’sir etib, u erda yangi ish
o‘rinlari yaratiladi, zamonaviy texnologiyalar jalb qilinadi, turdosh tarmoqlarnig
iqtisodiy yuksalishiga asos solinadi 10
.
Shuningdek, Malayziyaning mamlakatga investitsiyalarni jalb qilishga
qaratilgan tadbirlari ham ahamiyatlidir.
Malayziyaning strategik tadbirlari dastlab ayirboshlash kursi bilan bog‘liq
jarayonni erkinlashtirishdan iborat bo‘ldi. Xorijiiy investitsiyalarni jalb qilish bilan
bog‘liq boshqa tadbirlar quyidagilardir:
 Malayziyada tadbirkorlikka ko‘mak beruvchi maxsus komissiya tashkil
qilindi. Ushbu maxsus komissiya tomonidan mavjud qonunchilikni tartibga solish
tizimini yaxshilash borasidagi tadbirlar ishlab chiqildi, mahalliy hokimiyatning
byurokratik to‘siqlari qisqartirildi;
 Malayziya sanoatni rivojlantirish tashkiloti tavsiyasiga muvofiq,
xizmatlar sektorida boj to‘lovlaridan ozod qilishi qo‘llanildi;
 xorijiy investorlarning mulk xarid qilish jarayoni yengillashtirilib,
ko‘chmas mulk solig‘idan ozod qilindi;
 investitsiyalar bo‘yicha qo‘mita tashkil qilinib, investorlar tezlashgan
tarzda ro‘yxatdan o‘tkazildi va muhim investitsion loyihalar tegishli imtiyozlar bilan
ta’minlanib, bajarilishi nazorat qilindi.
10
Ergashev A va boshqalar. “Jahon mamlakatlari” Toshkent.2006 yil

37XULOSA
Birlashgan millatlar tashkiloti tomonidan ishlab chiqilgan uslub bo‘yicha
Yangi industrial mamlakatlar qatoriga kiruvchi davlatlar aholi jon boshiga to‘g‘ri
keladigan yalpi ichki mahsulotlarning miqdori; uning o‘rtacha yillik o‘sish sur'ati;
YaIM tarkibidagi qayta ishlash sanoatining umumiy miqdori; chiqariladigan tovarlar
umumiy miqdoriga nisbatan sanoat mahsulotlarining ulushi va eksport miqdori;
xorijiy mamlakatlarga chiqariladigan to‘g‘ridan-to‘g‘ri investitsiyalarning umumiy
miqdori kabi mezonlar bo‘yicha alohida ajralib turadi.
Yangi industrial mamlakatlardan ba'zilarini, ya'ni Osiyo-Tinch okean
mintaqasida joylashgan Janubiy Koreya, Gonkong (hozirda XXR hududida), Tayvan
va Singapurni “Yangi Yaponiya” yoki “to‘rt ajdaho” deb atashadi. Bunga sabab
ularning iqtisodiy jihatdan tez rivojlanganligidadir. Bu taraqqiyotging asosini eksort
sohasining rivojlanishi, tayyor mahsulotlarni eksport qilishni ko‘paytirishdagi
muvaffaqiyatlar, raqobatbardoshlikning yuqoriligi, jahon bozoridagi o‘ziga xos
tajovuzkorlik tashkil qiladi.
Yangi industrial mamlakatlar “to‘rt ajdaho” iqtisodidagi keskin yuksalish
tufayli 1970 – yillar o‘rtalaridan boshlab o‘z rivojida, ayniqsa eksportda yuqori
natijalarga erishdi va amalda sanoati rivojlangan davlatlar darajasiga ko‘tarildi. 80-
yillarning ikkinchi yarmida ularning iqtisodiy o‘sish sur'atlari 7-8%dan pastga
tushmadi, umuman olganda o‘rtacha 10 %ni tashkil qildi.
Bugungi kunda Janubiy-SHarqiy osiyo mamlakatlari ilmtalab va yuqori
texnologiyali mahsulotlar eksportchisiga aylanmoqda hamda ilmtalab mahsulotlar
bozorida ularning maqomi tobora oshib bormoqda. Ushbu mamlakatlarning
elektronika eksporti butun Osiyo davlatlari YAMMning 10%ni tashkil qiladi 25
.
Hozirda Singapur, Malayziya va Tailand yuqori texnologiyali mahsulotlar
eksporti bo‘yicha eng yuqori ko‘rsatkichlarga erishdi, o‘z navbatida dunyo
kompyuter jihozlari eksportining 10% Singapurga to‘g‘ri keladi. Tailand esa g‘arb
korporatsiyalari talabi asosida dasturiy ta'minot yaratadi va bu bo‘yicha birinchi o‘ri
nni egallagan.

38Ko‘p tarmoqli integrasion jarayonlarga asoslangan xalqaro integratsiya
birlashmalarini tashkil qilish XXI asr zamonaviy jahon iqtisodiyoti rivojlanish
tendensiyasidir. Shulardan kelib chiqib, dunyodagi integrasion jarayonlar taraqqiyoti
hususida quyidagi xulosa va takliflarni keltirish mumkin:
1. ASEAN integrasion jarayoni tashkil qilingandan buyon, uning siyosati
va yo‘nalishi takomillashib bordi. Bu ASEANni a’zo davlatlararo turli sohalarda –
siyosat, iqtisodiyot, savdo, xavfsizlik, madaniyat, fan va texnika masalalari
yuzasidan samarali hamkorlik qilish imkoniyatini berdi.
2. ASEANning siyosiy va xavfsizlik sohalarda hamkorlik qilishi “sovuq
urush” davrida iqtisodiy hamkorlikdan ko‘ra muhimroq va samaraliroq bo‘ldi.
Ammo hozirga kelib iqtisodiy hamkorlik ASEAN davlatlari uchun birinchilik
statusiga aylandi;
3. Mintaqaviy va xalqaro masalalarda ASEAN davlatlari birdamlikni
qo‘llab–quvvatlab kelmoqda. Vetnam Prezidenti Xo Shi Min “Birdamlik, birdamlik,
birdamlik. Muvafaqiyat, muvaffaqiyat, ulkan muvaffaqiyat” – deb ta’kilagan.
Kambodja davlati inqirozga uchraganda, ASEAN davlatlari Kambodjaning bu
inqirozdan chiqishi uchun birgalikda faoliyat olib borganligi birdamlikning yaqqol
namunasidir;
4. Mintaqa davlatlari o‘rtasidagi kelishmovchilik va ixtiloflar yuzaga
kelganda, ASEAN bu muammolarni kuch ishlatmasdan tinch yo‘l bilan hal qiladi.
ASEANning bunday yondashuv, ko‘pgina mintaqaviy va xalqaro muammolar
(“kapuch masalasi”, ASEAN davlatlari orasidagi tortishuvlar)ni hal qilishda o‘z
samara va muvaffaqiyatini ko‘rsatdi;
5. O‘tgan yillar ichda ASEAN asoschilari bu muddat ichida yuqori
iqtisodiy sur’at bilan rivojlanib industrializatsiya va modernizatsiya yo‘lidan bordi.
Hozirgi kunga kelib, bu davlatlar Yangi Industrial Davlatlar safiga kirdi;
6. ASEANga asoschi davlatlarning tez sur’atlar bilan rivojlanishiga sabab
quyidagilar: mamlakat lider va boshliqlari to‘g‘ri siyosiy–iqtisodiy rivojlanish

39yo‘lini olib borishi; bu davlatlarda urush bo‘lmaganligi va tinch sharoitda
rivojlanganligi; ASEAN davlatlari jahonning qulay sharoitlardan to‘la
foydalanganligi, ya’ni rivojlangan davlatlar tomonidan ulkan xorijiy investisiyalar
kirib kelganligi; jamg‘arma normasi yuqoriligi. Ma’lumki, agar davlatning
jamg‘armasi YaMMning 20% ga yetsa, davlat mustaqil rivojlanish darajasiga yetadi.
1960 yillarda YAIM va ASEAN asoschi–davlatlari orasidan faqat Tayvangina bu
ko‘rsatgichga ega edi. 1982 yilga kelib yuqorida keltirilgan davlatlardan
Indoneziyadan boshqa hammasi jamg‘arma darajasi 20% dan oshdi. Shaxsiy
jamg‘arma va xorijdan qo‘shimcha moliyalashtirish natijasida ular ommaviy
investisiya qilish imkoniyatini berdi;
Zamonaviy dunyoning ko‘plab mintaqalarda urush va kelishmovchiliklar yuz
berayotgan vaqtda, ASEAN mintaqaviy va global muammolarni tinch yo‘l bilan hal
qilishga harakat qilmoqda. Bunday yondashuv ASEAN davlatlarining hamkorlik va
a’zo-davlatlar huquqini himoya qilishning oqilona usulidir.

40FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
Rahbariy adabiyotlar
1. I.A. Karimov. “Biz tanlagan yo’l – demokratik taraqqiyot yo’li”.
Toshkent. “O’zbekiston” nashriyoti 2003-yil.
2. I.A. Karimov. “Jahon moliyaviy iqtisodiy inqirozi, O’zbekiston
sharoitida uni bartaraf etishning yo’llari va choralari”. Тoshkent “O’zbekiston”
nashriyoti. 2009-yil.
3. I.A. Karimov. “Bizning bosh maqsadimiz – jamiyatni demokratlashtirish
va yangilash, mamlakatni modernizatsiya va isloh etishdir”. Toshkent “
O’zbekiston” nashriyoti 2005-yil.
Asosiy adabiyotlar
4. Вахабов А . В ., Таджибаева Д , А ., Хажибакиев Ш . Х . “ Жаҳон
иқтисодиёти ва халқаро иқтисодий муносабатлар ”. Т : Молия . 2011.
5. Usmonov A. ”Jahon iqtisodiyoti va XIM”. // Ma’ruzlar matni. – J: JDPI,
2010. – B.25.
6. G.Nazarova, N.Xakimov. “Xorijiy mamlakatlar iqtisodiyoti” // O’quv
qo’llanma. – T.: SIVSI, 2008. - B.106.
7. Soliyev A, Maxammadaliyev R. “Iqtisodiy va ijtimoiy geografiya
asoslari” T. O'zMU. 2005 yil
8. Ergashev A va boshqalar. “Jahon mamlakatlari” Toshkent.2006 yil
9. Abdullayev O. “Mintaqalar va mamlakatlar iqtisodiyoti”. Toshkent
“Yangi asr avlodi”-. 2009 yil
10. Авдокушин Е.Ф. Международные экономические отнош. Учебник.
2004.

41Internet saytlari va axborot portallari
1. www.uz.denemetr.com
2. www.el.tfi.uz
3. www.elibrary.nammpi.uz
4. www.eduportal.uz
5. www.uz.wikipedia.org
6. www.referat.arxiv.uz
7. www.moodle.samtuit.uz
8. www.armat.uz
9. www.ucell.dum.su
10. www.tdiu.uz
11. www.cia.gov
12. www.reuters.com
13. www.wsws.org
14. www.biznes-daily.uz
15. www.adb.org

JANUBI-SHARQIY OSIYO MAMLAKATLARI YANGI DAVRDA.docx

Купить