Информация о документе

Цена 30000UZS
Размер 1.0MB
Покупки 0
Дата загрузки 05 Март 2025
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Физическая культура

Продавец

G'ayrat Ziyayev

Дата регистрации 14 Февраль 2025

203 Продаж

Jismoniy madaniyat ta'limi o'qitish jarayonida xarakatga o'rgatishning etaplari

Купить
JISMONIY MADANIYAT TA'LIMI "O'QITISH" JARAYONIDA XARAKATGA O'RGATISHNING ETAPLARI Mundarija: Kirish………………………………………………………………………………3 I.BOB. JISMONIY MADANIYAT NAZARIYASI VA M ETODIKASI FANINING MA Q SADI, VAZIFALARI 1.1. J ismoniy madaniyat nazariyasi va m etodikasi fanining ma q sadi. ………..…..6 1.2. Jismoniy madaniyat nazariyasi va metodikasi fanining vazifalari …………..10 II.BOB. Jismoniy madaniyat nazariyasi va metodikasi fan va o’q uv predmeti sifatida 2.1. Jismoniy madaniyat nazariyasi va amaliyotida as o siy tushunchalarga tavsi ........................................................................................................................ 35 2.2. Fanning mazmuni va tuzilishi …………………………………..……….40 Xulosa ………………………………………………………………….……..….43 Foydalanilgan adabiyotlar………………………………………………………45 2 Kirish O’zbekiston sportchilarini kompleks tayyorlash to‘g‘risidagi, “Sport ta’limi tizimini tubdan takomillashtirish orqali olimpiya va paralimpiya sport turlari bo’yicha sportchilar zahirasini shakllantirish sifatini yanada oshirish chora- tadbirlari to’g’risidagi qarorlari mamlakatimiz sportini yanada rivojlantirishda muhim ahamiyat kasb etayotir. Shuningdek, sohada yosh va tajribali mutaxassislarni tayyorlash, ularning mamlakat, Osiyo hamda xalqaro sport musobaqalarida faol ishtirokini ta’minlashda dasturilamal va huquqiy asos bo’lib xizmat qiladi. Buning uchun kadrlar salohiyatini yanada oshirish, sport tayyorgarligi eng muvaffaqiyatli tizimga ega bo’lgan xorijiy mamlakatlar tajribasini o’rganish, yangicha fikrlaydigan mutaxasis hamda murabbiylarni tayyorlash uchun eng yangi sport texnologiyalaridan foydalanish, sport ixtisosligidagi xorijiy oliy ta’lim muassasalari va sportchilarni tayyorlash markazlari faoliyatini qiyosiy tahlil qilish lozim.Natijada so’ngi yillarda ushbu sohada to’planib qolgan muammolarni bartaraf etish orqali o’zbek sportining jahondagi nufuzini yanada oshirish, barcha aholi qatlamlari, ayniqsa yoshlarning sog’lom turmush tarziga intilishlarini ta’minlash, ularni mardlik, sadoqat, Vatanga muhabbat ruhida tarbiyalashga keng imkoniyatlar yaratiladi. Mamlakatimiz qudratini belgilaydigan omillar ko’p. Biroq ularning eng asosiylaridan biri shu yurtda voyaga etayotgan yuksak ma’naviyatli, jismoniy sog’lom, har tomonlama barkamol avloddir. Zero, el-yurtning kelajagi bugun kamolga etayotgan yoshlar qo’lida. Shahar va qishloqlarimizda bolalar sportini yanada rivojlantirish maqsadida o’nlab zamonaviy sport majmualari va stadionlar bunyod etildi.2011yilda manzilli qurilish dasturida bolalar sporti ob’ektlari, musiqa va san’at maktablari barpo etish, rekonstrukstiya qilish va kapital ta’mirlash bo’yicha belgilangan topshiriqlar to’la bajarilda.Sport yoshlarimiz hayotiga tobora chuqur kirib borayotgani, minglab yigit-qizlar sport bilan shug’ullanishni kundalik vazifasiga aylantirgani ularning jismoniy holatiga, salomatligiga ijobiy ta’sir 3 ko’rsatmoqda. Jumladan 2017 yillarda mutlaq sog’lom bolalar mamlakat bo’yicha 96 gacha o’sdi, surunkali kasalliklarga chalingan bolalar soni esa keskin kamaydi. O’g’il va qiz bolalarning o’rtacha bo’yi va vazni oshmoqda. Harbiy xizmatga chaqirilgan yoshlar orasida xizmatga loyiq deb topilganlar sezilarli darajada ortgani ham bu boradagi ishlarning amaliy natijasidir. Haqiqattan ham sog’lom avlod tarbiyasini keng jamoatchilikning ishtirokisiz amalga oshirib bo’lmaydi. Kurs ishning dolzarbligi . Yosh sportchilar deganda avvalo umumta’lim maktablardagi sport to’garaklari va sport maktablardagi kichik yoshli guruhlarda shug’ullanuvchi o’g’il - qizlar va bolalarni tushunamiz.Ularda asosan maxsus jismoniy tayyorgarlik va jismoniy sifatlar darajasini oshirish va maxsus mashqlarni o’rgatish asosiy dolzarb masala bo’lib qoldi. Tabiiyki bunday tarbiyaviy jarayonlarda jismoniy sifatlarni tarbiyalashga alohida e’tibor beriladi. Bunda murabbiyning iste’dodi, tajribalari muhim o’rin egallaydi.Jismoniy sifatlarni (kuch, tezlik, chidamlilik, egiluvchanlik, chaqqonlik va hokazo) tarbiyalashda maxsus mashqlarni o’rgatish asosiy o’rin tutadi. Shu yo’lda umumta’lim maktablarning sport to’garaklari va majmuani (kompleks) sport tablardagi mashg’ulotlarda maxsus mashqlardan foydalanish usullarini o’rganish va ularga ba’zi tavsiyanomalar berish vazifalar qo’yiladi. Kurs ishining qaqsad va vazifalar .Shug’ullanuvchilarda jismoniy sifatlarni tarbiyalash uchun beriladigan maxsus mashqlar ularning yosh xususiyatlariga va jismoniy sifatlarning qulay yosh davrlariga qarab tanlanishi va rivojlantirishi juda muhim o’rin egallaydi.Jismoniy sifatlarni tarbiyalashdagi amaliy mohiyatlarini tajriba – sinovlar asosida kengaytirish va ularni qo’llash yullarini ifodalash . Kurs ishi tuzilishi va hajmi. Kurs ishi kirish, asosiy qism , xulosalar, adabiyotlar ro’yxatidan iborat. Kurs i sh i 49 betdan iborat matnda bayon qilingan, 7 ta rasm bilan yoritilgan. Adabiyotlar ro’yxati 7 ta manbani o’z ichiga oladi, 4 ta i nternet saytlari 4 I.BOB. JISMONIY MADANIYAT NAZARIYASI VA M ETODIKASI FANINING MA Q SADI, VAZIFALARI 1.1. J ismoniy madaniyat nazariyasi va metodikasi fanining maqsadi Voleybol о‘yinini hujum va ximoya texnikasidan iborat. Hujumda ham ximoyada ham shax turish va siljish, tо‘pni uzatish va qabul qilib olish, tо‘pni bir yoki ikki qullab olish va qaytarish, tо‘pning yо‘lini tо‘sish kabilar mavjud. О‘yinchining shay turishi va siljishi. Voleybol о‘yini davomida о‘yinchi maydon bо‘ylab xarakatda bо‘ladi va siljib turadi. Siljishdan maqsad tо‘pni qabul qilib olish va boshqa usullarni amalga oshirish uchun ma’qul joy tanlashdir. О‘yinchining sport holatida turishdagi eng muhim nuqta uchun siljishga doim tayyor bо‘lib turishidir. О‘yinchi turish xolatida oyoqlari bukilgan, oyoqlar yelka kengligida ochilgan, bir oyoq ozgina oldinga, tana ham bir oz oldinga egilgan bо‘ladi. Qо‘llar tirsakdan egilgan va kaftlar bir-biriga qaragan bо‘lishi kerak. Bu xolat doimiy emas, albatta u о‘yining borishiga qarab о‘zgarib turadi. Agar turdan qaytgan tupni olish lozim bо‘lsa, о‘yincha ancha egiladi, otayotganda tо‘g‘rilanadi va xokozo.Voleybolchi maydon bо‘ylab oyoqlarini chalishtirib (chapga, unga, oldinga, orqaga), ikki qadam (oldinga va orqaga) sakrab (yugirish va odimlash) yurigib (maydon bо‘ylab tez siljish va yо‘nalishini birdan о‘zgartirib) yurishi mumkin. Oxirgi yugirish qadami uzun bо‘ladi, negaki undan keyin tuxtash, sakrash, yо‘nalishini о‘zgartirish mumkin.Tо‘pni uzatish. Bu – о‘yinni davom ettirish uchun sherik yoki raqib tomoniga uzatilgan tо‘pni о‘zaro о‘tkazish usuli bо‘lib hisoblanadi. Bundan tashqari, tо‘pni oldinga, yuqoriga va orqaga о‘tkazish usullari ham mavjud. Tupning uchish trayektoriyasiga qarab butun maydon bо‘ylab uzun qо‘lni maydonga qisqa va о‘z maydoniga о‘ta qisqa uzatishlar ham qо‘llaniladi. Tо‘pni uzatish balandligiga qarab past (tо‘rdan 1 mert yuqori), о‘rta (2 metrgacha), va undan baland (2 metrdan ortiq), masofasiga kо‘ra yaqin (0,5 mertdan kam) va uzoqroq (0,5 mertdan ortiqroq) kabilarga bо‘linadi. Tо‘pni ikki qо‘llab yuqoridan uzatish. Bu juda keng tarqalgan usul hisoblanadi. Bunda ishonch va aniqlik bilan xarakatlanish uning muxim tomonidir. 5 О‘yinchi dastlabki xolatda oyoqlarini tizzadan bukib qо‘llarini oldinga chiqarib kaftlar biroz ichkariga qaratilgan, panchalar tarang tutiladi. Tо‘p yaqinlashganda oyoqlar tо‘g‘rilanadi va gavda kо‘tariladi. Qо‘llar chuziladi va tо‘p qabul qilishga tayyorlanadi. Qо‘l gavda va oyoq harakatlari о‘zaro muvofiqlanadi. Bu esa tо‘pni tegishli joyga borish imkonini beradi. Uzatishning yana boshqa turi ham mavjud bо‘lib, unda tо‘p ikki qо‘llab yuqoridan, bir qо‘llab yuqoridan, ikki qо‘llab yuqoridan uzatiladi. Ammo bu usullar о‘yinda kamroq qо‘llaniladi. Shunga qaramay har bir voleybolchi tо‘pni tez va aniq uzatishini hamda yо‘nalishi bо‘yicha zarb berishni urganishi zarur. Voleybolda o’yin texnikasi deganda, o’yin jarayonida voleybolchilar tomonidan usullarni maqsadga muvofiq qo’llash tushuniladi. Himoya va hujumda o’yin texnikasi farqlanadi. O’yin taktikasiga quyidagi ketma – ketlikda o’rgatiladi: individua harakat qilish taktikasi, so’ngra guruhli va jamoaviy .Shug’ullanuvchilarda o’rgatish jarayonida bilim va malakalarni tarbiyalash zarur: O’yin sharoitida yo’nalishni aniqlashni bilish, diqqat bilan kuzatish va o’yin holatini esda saqlab qolish zarur. Bu qobiliyatni siljishda mashqni qo’llash yo’li bilan texnikani o’rganish davrida boshqa harakatlarni birga qo’shib bajarishda tarbiyalanadi.Ushbu o’yin sharoitda eng ko’p maqsadga muvofiq bo’lishi, ularni amalga oshirishda to’g’ri usulni tanlash, ayrim usullarni qo’llashni bilish. Sherigi bilan o’zaro harakat qilish malakalari. O’yinni olib borish malakalarini egallashda alohida ahamiyatga ega: o’yin ritmi, o’zaro almashinish hujumda va himoyada eng ko’p samarali o’ynaydigan o’yinchiga o’tkazish va boshqalar. Ayrim usullarni taktikasini o’rganishni texnikani o’rganish bilan paralell ravishda olib boriladi. Masalan, to’pni oshirish taktikasini bir vaqtda to’pni uzatish texnikasini o’rgatish juda ham foydali bo’ladi. Birinchi taktik vazifani shug’ullanuvchilarni egallashi oldida turadi. Uni nafaqat to’pni oshirishni o’zini texnikasini egallagandan keyin biroq uzatish texnikasini o’rganish bilan shug’ullanish lozim . 6 Juft – juft bo’lib mashq bajarganda uzatilgan to’pni qabul qilib oluvchi dastlab 6 zonaga joylashadi so’ngra ketma – ket 1,2,5,4 va nixoyat 3 zonada joylashadilar. To’pni uzatuvchi to’pni uzatuvchi to’rni ustidan shunday oshiradiki, chunki uni qabul qilish uchun minimum siljash talab qilinsin. Keyingi mashqlar oshirgan to’pni qabul qilib oluvchi musiaqil ravishda joyni egallaydi. Shu bilan birga to’pn oshiruvchini oldiga quyidagi vazifa qo’yiladi: oshirilgan to’pni qabul qilishni qiyinlashtirish. Ana shu maqsadda qabul qiluvchiga ikki zonada uzatishni 4 va 5, 3 va 6, 2 va 1 bajarishga vazifa beriladi, oshiruvchi esa oshirilgan to’pni qabul qilishni qiyinlashtirish uchun eng ko’p samarasini topadi. Takomillashtirish bosqichida bu mashqni musobaqa elementlariga -------- mumkin: masalan, raqib o’nta imkoniyatni muvoffaqiyatli bajarib maksimal ochko to’plashi shart (agarda yoki qachonki oshirilgan to’pni qabul qila olmasa yoki qoniqarsiz qabul qilgan bo’lsa). Huddi shunday printsip bo’yicha – oddiy sherigini yoki raqibini harakatidan ularni murakkablashtirishgachan voleybolchini yakkama – yakka barcha harakatini o’rganadi. To’pni uzatishda tashqarisini tashkil etadi. Bu erda -------- o’yinchilarni yakkama – yakka tirishishini sherigini qiyinchilik harakati uchun eng yaxshi sharoitni yaratishga yo’naltiriladi. Voleybol о’yinini hujum va ximoya texnikasidan iborat. Hujumda ham ximoyada ham shax turish va siljish, tо’pni uzatish va qabul qilib olish, tо’pni bir yoki ikki qullab olish va qaytarish, tо’pning yо’lini tо’sish kabilar mavjud. О’yinchining shay turishi va siljishi. Voleybol о’yini davomida о’yinchi maydon bо’ylab xarakatda bо’ladi va siljib turadi. Siljishdan maqsad tо’pni qabul qilib olish va boshqa usullarni amalga oshirish uchun ma’qul joy tanlashdir. О’yinchining sport holatida turishdagi eng muhim nuqta uchun siljishga doim tayyor bо’lib turishidir. Tо‘pni qabul qilish. Bu – raqiblar hujumidan keyin tо‘pni о‘yinda saqlab qolishda himoya usuli hisoblanadi. Ikki qо‘llab tо‘pni pastdan qabul qilib olish zamonaviy voleybolda asosiy usuldir. U hujum paytida kuchli zarb paytidagi asosiy usuldir. 7 Bu usulda gavda yuqoriga yoki biroz egilgan qо‘llar oldinga pastga tushiriladi, bir kaft ikkinchisiga qо‘yilgan bо‘ladi. Tо‘pni bilaklarda qabul qilib olinadi. Bilaklarda bо‘ladigan zarbni yumshatish maqsadida qо‘llar tirsakdan yaqinlashtirilib kо‘tariladi va bukiladi, oyoqlar tо‘g‘rilanadi va gavda kо‘tariladi.Tо‘pni ikki qо‘llab yuqoridan qabul qilish. Bu usul bilan tо‘p uncha kuchli kelayotgan paytlarda, shuningdek, boshqa usulni qо‘llash qulay bо‘lganda qabul qilinadi. Tо‘pni bir qо‘llab pastdan qabul qilish. Bu usulning aniqligi yetarli bо‘lganligi uchun ham qо‘laniladi, ammo tо‘p о‘yindan uzoqda bо‘lganda va boshqa usul qо‘llashning imkoni bо‘lganda va boshqa usul qо‘llanilishi foydalidir. Tо‘g‘rilangan qо‘l tarang siqilgan panjalar tо‘pning yо‘lini tо‘sadi (tо‘pni musht hamda kaft yoki bilaklari bilan uriladi). Bu xarakatlarda oyoq qatnashmaydi. Tо‘pni oshirish. Tо‘pni о‘yinga kiritish oshirish deyiladi. Zarb uchun qulay bо‘lgan qa’tiy xolatda turish yuqoriga oshirish hamda qо‘lni siltab tо‘pni urish, о‘rgandan keyingi о‘yinchining xarakatlari oshirishning asosiy xususiyatlaridir. Oshirishda tо‘pni musht yoki kaft bilan urush mumkin. Bunda tо‘p yuqoriga bir qо‘l bilan otiladi. Yuqoriga otishning yо‘nalishi va balandligi bajarish ususliga bog‘liq. Tо‘pni bosh ustidan urib yuborilsa yuqoridan pastdan о‘rilsa pastdan oshirish, yon bilan tursa yonlamasiga tо‘p oshirish deyiladi. О’yinchi turish xolatida oyoqlari bukilgan, oyoqlar yelka kengligida ochilgan, bir oyoq ozgina oldinga, tana ham bir oz oldinga egilgan bо’ladi. Qо’llar tirsakdan egilgan va kaftlar bir-biriga qaragan bо’lishi kerak. Bu xolat doimiy emas, albatta u о’yining borishiga qarab о’zgarib turadi. Agar turdan qaytgan tupni olish lozim bо’lsa, о’yincha ancha egiladi, otayotganda tо’g’rilanadi va xokozo. Tо’pni uzatish. Bu – о’yinni davom ettirish uchun sherik yoki raqib tomoniga uzatilgan tо’pni о’zaro о’tkazish usuli bо’lib hisoblanadi. Bundan tashqari, tо’pni oldinga, yuqoriga va orqaga о’tkazish usullari ham mavjud. Tupning uchish trayektoriyasiga qarab butun maydon bо’ylab uzun qо’lni maydonga qisqa va о’z maydoniga о’ta qisqa uzatishlar ham qо’llaniladi. 8 Tо’pni uzatish balandligiga qarab past (tо’rdan 1 mert yuqori), о’rta (2 metrgacha), va undan baland (2 metrdan ortiq), masofasiga kо’ra yaqin (0,5 mertdan kam) va uzoqroq (0,5 mertdan ortiqroq) kabilarga bо’linadi. Tо’pni ikki qо’llab yuqoridan uzatish. Bu juda keng tarqalgan usul hisoblanadi. Bunda ishonch va aniqlik bilan xarakatlanish uning muxim tomonidir. О’yinchi dastlabki xolatda oyoqlarini tizzadan bukib qо’llarini oldinga chiqarib kaftlar biroz ichkariga qaratilgan, panchalar tarang tutiladi. Tо’p yaqinlashganda oyoqlar tо’g’rilanadi va gavda kо’tariladi. Qо’llar chuziladi va tо’p qabul qilishga tayyorlanadi. Qо’l gavda va oyoq harakatlari о’zaro muvofiqlanadi. Bu esa tо’pni tegishli joyga borish imkonini beradi. Voleybolchi maydon bо’ylab oyoqlarini chalishtirib (chapga, unga, oldinga, orqaga), ikki qadam (oldinga va orqaga) sakrab (yugirish va odimlash) yurigib (maydon bо’ylab tez siljish va yо’nalishini birdan о’zgartirib) yurishi mumkin. Oxirgi yugirish qadami uzun bо’ladi, negaki undan keyin tuxtash, sakrash, yо’nalishini о’zgartirish mumkin. Tо’pni uzatish. Bu – о’yinni davom ettirish uchun sherik yoki raqib tomoniga uzatilgan tо’pni о’zaro о’tkazish usuli bо’lib hisoblanadi. Bundan tashqari, tо’pni oldinga, yuqoriga va orqaga о’tkazish usullari ham mavjud. Tupning uchish trayektoriyasiga qarab butun maydon bо’ylab uzun qо’lni maydonga qisqa va о’z maydoniga о’ta qisqa uzatishlar ham qо’llaniladi. Tо’pni uzatish balandligiga qarab past (tо’rdan 1 mert yuqori), о’rta (2 metrgacha), va undan baland (2 metrdan ortiq), masofasiga kо’ra yaqin (0,5 mertdan kam) va uzoqroq (0,5 mertdan ortiqroq) kabilarga bо’linadi. Tо’pni ikki qо’llab yuqoridan uzatish. Bu juda keng tarqalgan usul hisoblanadi. Bunda ishonch va aniqlik bilan xarakatlanish uning muxim tomonidir. О’yinchi dastlabki xolatda oyoqlarini tizzadan bukib qо’llarini oldinga chiqarib kaftlar biroz ichkariga qaratilgan, panchalar tarang tutiladi. Tо’p yaqinlashganda oyoqlar tо’g’rilanadi va gavda kо’tariladi. Qо’llar chuziladi va tо’p qabul qilishga tayyorlanadi. Qо’l gavda va oyoq harakatlari о’zaro muvofiqlanadi. Bu esa tо’pni tegishli joyga borish imkonini beradi. 9 1.2. Jismoniy madaniyat nazariyasi va metodikasi fanining vazifalari Bu – raqiblar hujumidan keyin tо’pni о’yinda saqlab qolishda himoya usuli hisoblanadi. Ikki qо’llab tо’pni pastdan qabul qilib olish zamonaviy voleybolda asosiy usuldir. U hujum paytida kuchli zarb paytidagi asosiy usuldir. Bu usulda gavda yuqoriga yoki biroz egilgan qо’llar oldinga pastga tushiriladi, bir kaft ikkinchisiga qо’yilgan bо’ladi. Tо’pni bilaklarda qabul qilib olinadi. Bilaklarda bо’ladigan zarbni yumshatish maqsadida qо’llar tirsakdan yaqinlashtirilib kо’tariladi va bukiladi, oyoqlar tо’g’rilanadi va gavda kо’tariladi. Tо’pni ikki qо’llab yuqoridan qabul qilish. Bu usul bilan tо’p uncha kuchli kelayotgan paytlarda, shuningdek, boshqa usulni qо’llash qulay bо’lganda qabul qilinadi. Tо’pni bir qо’llab pastdan qabul qilish. Bu usulning aniqligi yetarli bо’lganligi uchun ham qо’laniladi, ammo tо’p о’yindan uzoqda bо’lganda va boshqa usul qо’llashning imkoni bо’lganda va boshqa usul qо’llanilishi foydalidir. Tо’g’rilangan qо’l tarang siqilgan panjalar tо’pning yо’lini tо’sadi (tо’pni musht hamda kaft yoki bilaklari bilan uriladi). Bu xarakatlarda oyoq qatnashmaydi. Tо’pni oshirish. Tо’pni о’yinga kiritish oshirish deyiladi. Zarb uchun qulay bо’lgan qa’tiy xolatda turish yuqoriga oshirish hamda qо’lni siltab tо’pni urish, о’rgandan keyingi о’yinchining xarakatlari oshirishning asosiy xususiyatlaridir. Oshirishda tо’pni musht yoki kaft bilan urush mumkin. Bunda tо’p yuqoriga bir qо’l bilan otiladi. Yuqoriga otishning yо’nalishi va balandligi bajarish ususliga bog’liq. Tо’pni bosh ustidan urib yuborilsa yuqoridan pastdan о’rilsa pastdan oshirish, yon bilan tursa yonlamasiga tо’p oshirish deyiladi. Shunga muvofiq tо’rt xil oshirish usullari mavjud: pastdan tо’g’riga, pastdan yon bilan, yuqoridan tо’g’riga, yuqoridan yon tomoni bilan. Tо’pni pastdan tо’g’riga oshirish . О’yin boshlovchi uchun bu asosiy usul bо’lib xisoblanadi. U tur tomonga qarab turib bajaradi. О’yinchi tirsakdan bukilgan qо’l bilan tupni ushlab turadi. Boshqa qо’l tupga zarb berish uchun uni orqaga о’zatiladi. Shundan sо’ng panjalar biroz bukilib, tо’p yuqoriga 20-30 sm balandlik otiladi va zarb beriladi. 10 О’yinchi zarb beriboq orqaga turgan oyog’ini tо’g’irlaydi va tana og’irligini oldinda turgan oyoqqa kiradi. Zarb bergandan keyin о’yinchi xududi xarakat qilmoqchi bulgandik xolatni oladi. Tо’g’ridan xujumkor zarbi. Tо’rning yuqori qismidagi tо’pni bir qо’llab raqib tomonga urishdan iborat xujum, bu xujumkor zarb deyiladi. Bu xujumkor zarb о’rnidan sakrab yoki yugirb kelib bajariladi. Xujumchi bu zarbni bir ikki va uch qadam bosib kelib bajaradi. О’yinchi uchib kelayotgan tо’pni qо’llarni oldinga yuqoriga kutaradi, uruvchi qо’l zarb uchun tayyorlanadi. Tana bi oz orqaga egiladi. Panjalar musht qilib turiladi va yerga qarab bukiladi, keyin zarb beriladi, shundan sо’ng oyoq pastga tushgan tо’p bilan birga tushadi. Tshpni qancha kchli urush zarur bо’lsa, kaft shuncha bushroq bо’lsa, kaft shuncha tarang qilinadi. Voleybol jamoali о’yin turiga mansub bо’lib, о’yinda ikki jamoa xar birida olit kishi о’ynashi shart. Zahiradagi о’yinchilar soni 2 tadan 6 tagacha bо’lishi kerak.О’yin uch yoki besh partiyadan iborat bо’lib, har bir partiya 25 ochkogacha davom etadi. Agar о’yin ochkolari 25-25 bо’lsa, о’yin 27 ochkogacha davom etadi. Sо’ngi partiyada 3 yoki 5 о’yin hisobi “tayom breyk” asosida olib boriladi. YA’ni о’yindagi har bir harakat kiritish huquqi qaysi jamoadan bо’lishi qat’iy nazar jamoaga mag’lubiyat yoki g’alaba keltirish mumkin. Hal qiluvchi partiyada 15 ochkogacha о’ynaladi va ikki ochko farqigacha davom etadi. Zamonaviy voleybolda har 8 ochkodan keyin texnik taym-aut 1 minutlik tanaffus beriladi, yani hisob 8 ga yorganda va 16 ga borganda tanaffus beriladi. Oxirgi partiyada esa 8 ochko bо’lganda о’yinchilar maydon almashadilar. Moskvada voleybol bilan muntazam shug’ullanishiga sa’nat va teater vakillari kirishdilar. 1923 yilda tashkil eitlgan “Dinama jamiyati sportining boshqa turlari bilan bir qatorda voleybolni ham targ’ib qila boshladi. Xuddi shu yillarda voleybol о’zoq sharqda Xabarskiy va Vladivostokda paydo bо’ldi. 1925 yildan esa Ukrainada ham rivojlandi. Voleybol hamma yerda tarqala boshladi. Shu bilan bog’liq ravishda musobaqalarni yagona qoidalarni ishlab chiqish zaruriyati 11 tо’g’ildi. 1925 yilning yanvarida Moskva jismoniy tarbiya kengashi voleybol bо’yicha musobaqalarning birinchi rasmiy qoidalarni tuzib tasdiqladi. Tо’rning balandligi ayollar uchun 2 metr 20sm va erkaklar uchun 2 metr 40sm qilib belgilandi. Ayollar jamoalarida о’yin 15x7,5 о’lchami maydochada о’tkaziladigan bо’ldi. 1926 yilda Moskva qoidalariga asosan birinchi liga muntazam ravishda о’tkazila boshlandi. 1928 yilda Moskvada doimiy xakamlar uyushmasi tashkil etildi. Tо‘pni pastdan tо‘g‘riga oshirish. О‘yin boshlovchi uchun bu asosiy usul bо‘lib xisoblanadi. U tur tomonga qarab turib bajaradi. О‘yinchi tirsakdan bukilgan qо‘l bilan tupni ushlab turadi. Boshqa qо‘l tupga zarb berish uchun uni orqaga о‘zatiladi. Shundan sо‘ng panjalar biroz bukilib, tо‘p yuqoriga 20-30 sm balandlik otiladi va zarb beriladi. О‘yinchi zarb beriboq orqaga turgan oyog‘ini tо‘g‘irlaydi va tana og‘irligini oldinda turgan oyoqqa kiradi. Zarb bergandan keyin о‘yinchi xududi xarakat qilmoqchi bulgandik xolatni oladi.Tо‘g‘ridan xujumkor zarbi. Tо‘rning yuqori qismidagi tо‘pni bir qо‘llab raqib tomonga urishdan iborat xujum, bu xujumkor zarb deyiladi. Bu xujumkor zarb о‘rnidan sakrab yoki yugirb kelib bajariladi. Xujumchi bu zarbni bir ikki va uch qadam bosib kelib bajaradi. Hujumda o’yin texnikasi to’p bilan va to’psiz bajariladigan usullardan tashkil topadi. Birinchisiga tik turish, siljish va sakrashlar, ikkinchisiga – to’pni uzatish, oshirish, hujumlar zarba va (fint) aldamchi harakatlar kiradi. Turish. Texnik usulni yaxshi bajarish uchun o’yinchi ko’proq, “tayyor turishi” deb ataladigan qulay vaziyatda turadi. Hujum harakatida ko’proq qulay bo’lgan vaziyat yuqori tik turish bo’lsa, himoya esa ko’proq past holda turiladi. Hujum harakatida ko’proq qulay bo’lgan vaziyat yuqori tik turish bo’lsa, himoyada esa ko’proq past holatda turiladi. Tik turish qulay start holat vujudga keltiradi, keyinchalik undan kerakli yo’nalishiga siljishni engil bajariladi. Siljish. Maydonchada siljish, yurish, yugurish, sakrash orqali bajariladi. Voleybolchilar maydoncha bo’ylab gavdani biroz oldinga engashtirib, oyoqlarni engilgina bukib, yumshoqqina siljiydilar. 12 To’pga kelish uchun tez yugurish qo’llaniladi (3-5m masofadan). Hujum zarbasini berishda, to’siq qo’yishda va ikkinchi to’pni oshirishda ko’proq tez-tez sakrash bilan davom etadi. Sakrash. Sakrash turgan joyda va yugurib kelib, odamdagidek ikki oyoqda depsinish bilan bajariladi. Hujum zarbasini berish uchun sakrashdan oldin oyoqlar parallel holda 20-30sm masofada qo’yiladi. Gavda bunday holatda oldinga engashadi, qo’l yuqoriga siltab, o’yinchi yuqoriga sakraydi. Bir oyoq depsinib sakrash kamdan-kam qo’llaniladi. (45-rasm) To’pni o’yinga kiritish. To’pni o’yinga kiritig muhim texnik usullardan hisoblanib, nafaqat o’yin boshlashga va ochkoni yutib olishga imkon beradi. To’pni o’yinga kiritishni pastdan va yuqoridan, shuningdek to’g’ridan va yondan to’pni o’yinga kiritishga bo’linadi. Ko’pchilik o’yinchilar to’pni o’yinga kiritishni to’pni aylantirish va aylantirmasdan bajaradilar. To’pni uchish tezligi oshirish bilan keng diapazonda o’zgaradi. Pastdan uzatganda to’p sekin uchadi, yuqoridan esa tez uchadi. Pastdan to’pni o’yinga kiritish. To’pni o’yinga kiritishni bajarishda, o’yinchi to’rga yuz bilan turishi eng ko’p qulay holat hisoblanadi. Oyoqlar elka kengligida va biroz bukilgan holda qo’yiladi. Bitta oyoq maydonchada oldinga qo’yilgan. To’p tirsakdan bukilgan qo’lda bo’lib, taxminan bel balandligida bo’ladi. Zarba beruvchi qo’l siltash uchun orqaga uzatiladi, so’ngra yuqoriga otilgan to’p pasayishi vaqtida, past-orqa tomoniga zarba beriladi. Zarba berish vaqtida panjalar mustahkam langan, barmoqlar siqilgan. Gavdani og’irligini orqada turgan oyoqdan oldinda turgan oyoqqa o’tkaziladi. To’pni uchish yo’nalishi va balandligi panjani to’p bilan bir-biriga tegish vaqtiga bog’liq bo’ladi. To’pni oshirishni musht bilan ham bajarish mumkin. (46-rasm) Yon boshdan to’pni o’yinga kiritish , to’pni pastdan to’g’ri 13 oshirishdan farqi shundaki, bunda o’yinchi to’rga yon tomoni bilan turadi. To’p chap qo’lda bel balandligida ushlab turiladi. To’pni 1m balandlikka irg’itib uruvchi (o’ng) qo’lni, to’g’ri ushlagan holda past-orqaga siltash uchun uzatiladi. Gavdani engilgina burab va shu tomonga engashadi. Tanasining og’irligi o’ng oyoqqa o’tkaziladi. To’pni zarbani past-old tomoniga uriladi. (47-rasm) Tepadan to’pni o’yinga kiritish. O’yinchi tepadan o’yinga kiritishdan oldin yuz bilan to’rga qarab turadi. Oyoqlarni yon tomonga ochib, biroz bukib turadi. To’pni yuqoriga irg’itib va bir vaqtni o’zida o’ng qo’lni siltab to’pni pasayish vaqtida imkon boriga eng yuqori nuqtasiga zarba beriladi. To’pga zarba beruvchi kuchni oshirish uchun siltashni va keyinga zarba beruvchi qo’l paytini amplituda bilan bajariladi. Yon boshidan to’pni o’yinchi kiritish turgan holda bajariladi. To’pni yuqoriga chap qo’l bilan 1,5 bilandlikka irg’itish vaqtida o’yinch tana og’irligini o’ng oyoqqa o’tqazadi va o’ng qo’lni past-orqaga uzatadi, gavda esa qo’lni siltash tomoniga qarab egiladi. To’pni pasayish vaqtida, gavada va oyoqni rostlash boshlanadi, shuningdek to’p bilan eng yuqori nuqtasida uchrashish uchun o’ng qo’lni yuqoriga to’g’ri yoy bo’ylab faol harakatlantiriladi. Chap qo’l pastga tushiriladi. Gavda, oyoqni yozilish tezligi va zarba berish vaqtida uruvchi qo’l kuchayadi. To’pni oshirishda elka kamarini yuqorisi va gavda mushagini ishtiroki bilan bajariladi, bu esa katta kuch bilan to’pga zarba berishga imkon beradi. To’pni qabul qilib olishni qiyinlashtirish maqsadida, to’pni oshirishni aylantirish bilan bajariladi. Aylanma harakat to’pni markaziy nuqtasidan aralashtirib zarba berish hisobiga vujudga keladi. Bu aralashish chapga, yuqoriga va pastga bo’lishi mumkin. Ana shunga bog’liq holda to’p vertikal bo’ylab yoki gorizontal o’q atrofida aylanishi mumkin. To’pni aylinish bilan oshirishdan tashqari, ko’p jamoalarni o’yinchilari to’p oshirishni aylantirmasdan, yoki planiruyushie (uchuvchi) usulidan keng foydalaniladi. 14 To’pni uzatish - voleybol o’yinini muhim texnikasi usul hisoblanadi. Hujumda samaradorlikka bir va ikki qo’llab to’pni uzatishda to’liq foydalanish hisobiga erishiladi. Tepadan to’pni o’zatish hujumkor zarbalarni o’tkazishda hammadan ko’ra yaxshi natija yordam beradi. Bularga eng avvalo turgan holatdan to’pni uzatish va sakrab to’pni uzatish kiradi. Tepadan to’pni uzatish ko’proq tez-tez tayanch holatda-o’rta, yuqori tik turish holatida, shuningdek sakrash bilan bajariladi. Turish holatini tanlash to’pni uchish tezligi va traektoriyasi bilan aniqlanadi. To’pni qabul qilish uchun qanchaki turi Voleybol sport о‘yinlari turlariga mansub bо‘lib о‘z mohiyati va mazmuni xususiyati bilan ulardan farq qiladi. Voleybol о‘yini nisbatan kichik bо‘lgan ya’ni о‘rtasidan teng ikkiga bо‘lingan 18 x 9 metrli tо‘g‘ri burchakli tо‘rtburchak shaklidagi maydonchada amalga oshiriladi. Uzatish texnikasi. Tо‘p uzatish voleybolda asosiy о‘yin malakalaridan biri bо‘lib shu о‘yin bilan bog‘liq bо‘lgan barcha texnik taktik faoliyatni amalga oshirishga imkon yaratuvchi yagona vositadir. Uzatish hujum texnikasiga mansub bо‘lib uni ma’lum vaziyatda taktik mahorat bilan tо‘g‘ridan tо‘g‘ri ijro etish ochko olish imkonini berish mumkin. Uzatish bir necha turlardan iborat bо‘ladi. Tayanch holatda ikki qо‘llab yuqoridan uzatish ikki qо‘llab pastdan uzatish, bir qо‘l bilan yuqoridan va pastdan uzatish, sakragan holatda ikki qо‘l yoki bir qо‘l bilan yuqoridan uzatish. 15 Guruh bo’lib harakat qilish taktikasini o’rgatish asosida kombinatsiyani o’rganish yotadi. Biroq kombinatsiyani egallashdagi eng bosh fikr shundan iboratki ya’ni kombinatsiya qilishni bilish balki, kombinatsiyani o’zini bajarish emas. Taktik kombinatsiyani o’rganishda shug’ullanuvchilarning taktik fikirlashni rivojlantirish uchun foydalanishi mumkin. Ular nafaqt o’z vaqtida va to’p bilan to’g’ri harakat qilishni balki sheriklari bilan ham o’zaro haraktni o’rganadilar. Dastlab eng ko’p tarqalgan ikki-uch o’yinchilarni o’zaro harakatini o’rganadilar, keyin esa maksimal miqdordagi o’yinchilarni jalb qilish bilan o’rganadilar. Hujum va himoyadagi kombinatsiyalar parallel o’rganiladi. Shuni nazarda tutish kerakki, ya’ni o’rganilgan kombinatsiya har doim ham muvoffaqiyat ga olib kelavermaydi, chunki o’yin jarayonida ular «toza ko’rinishda» kam uchraydi. Shuning uchun kombinatsiya qilish san’atini, o’yinda aniq yo’l bilan mos ravishda o’yin kombinatsiyasini tashkil etish o’rgatish zarur. Jamoa bo’lib harakatlanish Jamoa bo’lib harakatlanishni o’rganishni jamoa ni tashkil qilingan vaqtdan va o’ynovchilarni asosiy vazifalarni aniqlangandan keyin bolanadi. O’rgatish imkoniyatlari bilan mos ravishda o’yinni taktik shaklni tanlab, ularni joylashtirish sistemasini qabul qiladi va himoyada va hujumda har bir o’yinchiin vazifasini aniqlaydi. Shundan so’ng o’yinchilarning asosiy o’zaro harakatini va to’pni o’ynash kombinatsiyasini o’rganadi, mustaqil ravishda taktik qarorni yoki fikirni qabul qilishga o’rganadi.Jamoa ga oid taktik harakatni egallashni asosiy uslubi o’yin hisoblanadi: o’quv, nazorat, o’rtoqlik va rasmiy o’yinlar. O’quv o’yinida shug’ullanuvchilar oldiga aniq taktik vazifa qo’yiladi. Bu vazifani hal etishga mos ravishda o’zgartirishlar kiritish zarur. Odatda nazorat o’yinlari egallashi, sheriklarni bir-biriga to’g’ri kelishi aniqlash maqsadida o’tkaziladi. O’rtoqlik uchrashuvlarida nimalarni o’rgatilgan bo’lsa, ularni barchasini takomillashtiriladi. Taktikani o’rgatishda o’yinchilarni ixtisoslashtirishga shoshmaslik kerak. Faqat shundan keyingina, jamoa u yoki bu vazifani bajarishga o’yinchilarni ishtiyoqini yoki xavasi aniq namoyon bo’ladi va bu ishtiyoqni takomillashtirishga 16 hujumda va himoyada barcha o’yin usullarini bajarishga o’rgatish kerak. O’z qobilyatini hali egallamagan, o’yinchini taktik vazifasini takomillashtirishga kirishda eng muhim hatolikka yo’l qo’ymaslik. Hujum taktikasi Hujumda taktik harakat to’pni oshirish, uzatish va o’zini hujumkor zarbasi bilan amalga oshiradi.To’pni oshirish taktikasi asosiy vazifaga ega bo’lib – bu to’pni o’yinga kiritish hisoblanib, raqiblarni keyinchalik harakatni tashkil etishni va uni qabul qilishni imkon boricha qiyinlashtiradi.Uzatuvchilar buni hisobga olib quyidagicha harakat qiladilar.To’pni bo’sh o’ynaydigan o’yinchiga oshirish. Raqib jamoa si o’yichilarini har xil tayyorgarligini bilib, to’pni to’r ustidan oshirishni shunday bajaradiki, chunki qabul qiluvchi o’yinchi, to’pni qabul qilish usulini boshqalarga nisbatan bo’shroq egallaganga uzatadi. Bu javob hujumini tashkil etishda raqib jamoa sini harakatini qiyinlashtiradi.Raqib tomonidan kombinatsiyaga tayyorgarlik ko’rayotganini o’tkazishini qiyinlashtiradi. To’pni oshiruvchi raqib o’yichilarni joylashishini ko’radi, raqib harakatidagi extimol keyichalik yuz berishi mumkin bo’lgan yo’lni bilib oladi. Shuning uchun to’pni shunday hisob bilan oshiradiki raqib o’zini taktik o’ylaganini yoki fikrini amalga oshirishi uchun halaqt beradi. Masalan: a) agarda raqib o’yinchilar shunday hisob bilan joylashadilarki birinchi uzatishni 3 zonadagi o’yinchiga keyingi 4 zonada turgan o’yinchiga zarba berish uchun uzatiladi, bunda to’pni 1 va 2 zonani o’rtasidagi yo’nalishga qarab uzayishi kerakki, chunki 3 zonadagi o’yinchi majburiy ravishda 4 zonadagi o’yinchiga orqa bilan turib hujumkor zarba berish uchun uzatiladi; b) agar raqib jamoa sini o’yinchilarini joylashuvini xuddu shunday bo’lsa, biroq zarba berish uchun 2 zonadagi o’yichiga, biroq eng yaxshisi 4 va 5 zonada o’rtasidagi yo’nalish bo’yicha oshirish kerak. v) agarda to’r oldida, birinchi uzatish bilan hujum zarbasini yaxshi egallagan raqib o’yinchisi turgan bo’lsa, shunda hisob – kitob bilan to’pni uzatish kerakki, uning uchun uzatilgan to’p uni orqa tomonidan kelishi kerak: 4 zonadagi o’yinchi, 5 zonada turgan o’yinchiga oshiradi; 2 zonadagi o’yinchi – 1 zonadagi o’yinchiga 17 oshiradi 3 zonada turgan o’yinchi faqatgina o’ng qo’l bilan hujum zarbasini berishni egallagan – shuning uchun 5 zonadagi o’yinchiga oshiriladi 3 zonadagi o’yinchi chap qo’lda zarba berishni egallagan - to’p 1 zonadagi o’yinchiga oshiriladi g) agarda raqib jamoa sini o’yinchisini joy almashishini qa’tiyyan tezlik bilan bajarsa, natijada maydonda himoyalanmagan joy hosil bo’ladi, ana shunday vaqtda aynan maydonchani shu qismiga oshirish kerak d) agarda o’yichi hujum zarbasini berishga tayyorgarlik ko’rishda turdan ancha uzoqqa borib turadi, unda to’pni iloji boricha to’rga yaqin bo’lgan zonaga oshirishi kerak e) agarda orqa chiziqdagi o’yichi ikkinchi to’pni uzatishni bajarish uchun olidindan chiqsa, unda u qoldirgan turgan joydan to’pni oshiriladi. 3. To’pni turli tuman oshirish. Raqib, oshirishni hisobga olib, o’zining o’yinchilarini maydonda mos ravishda joylashtiradi. Oshiruvchi, to’pni uchish troektriyasini uzunligini va har xil tezlik bilan oshirishni almashlab, raqib harakatini qiyinlashtiradi. Uzatish taktikasi metodologiyasi Hujum qilish uchun uzatishini bajarishdagi asosiy vazifa, yakunlovchi hujumkor zarbani bajarish uchun eng ko’proq qulay sharoitni yaratish hisoblanaldi. Hujum zarbani bajarish uchun bo’sh tayyorgarchilik ko’rgan o’yinchiga yaxshi sharoit talab qilinadi; vertikal holatda uzatishda, to’pni etarli darajadagi balandligi va sakrash uchun yugurib kelish imkoniyati, ma’lum joyda bo’ladi. Bunday holatda uzatish taktikasi shunday tashkil qilinadiki, hujum zarbasini berish uchun bu ko’proq qulay sharoitda tashkil etadi. Shunday joyga hujum zarbasini berish uchun o’yinchisini chiqarish ko’proq murakkab hisoblanadi, bunda raqib eng kam qarshi harakat ko’rsatish mumkin. Bunday maqsad bilan uzatishni u shunday bajaradiki, bu vazfani bajarish uchun o’yinchilarni almashtirishga majbur bo’lish, hal qiluvchi eng muhim pozitsiyani egallashda, uzatashini turli – tuman o’zgartirishga imkon beradi. Shuning uchun uzatish taktikasida quydagilar 18 qo’llaniladi: oddiy uzatishlar, joyni almashtirish bilan uzatish, sakrab uzatish va birinchi uztish bilan hujum zarbasini berish uchun uzatiladi. Bunday joy almashtirish varianti, joy almashishda qatnashmasdan, qolgan o’yinchilardan alohida diqqat bilan harakat qilishni va oshirilgandan keyin to’pni qabul qilish talab qiladi, chunki buning uchun ular amaliyotda 4 kishi qolgan bo’ladilar. Sakrab to’pni uzatish Hujumkor zarba berish uchun yo’naltirilgan birinchi uzatilgan to’p har doim ham foydalanilmaydi. Shuning uchun ayrim vaziyatlarda (to’siq qo’yilganda, to’p noaniq uzatilganda, hujumchi o’yinchini qa’tiyatsizligi) ko’proq sakrab hujumkor zarba berish uchun o’zlarini sherigiga to’pni uzatishi qulay bo’ladi. Ayniqsa bu usul shunday samarali bo’lishi mumkinki, qachonki uzatilgan to’pni qabul qilgandan o’tilgandan keyin hujumkor zarba berishni birinchi davrida yaxshi taqlid qiladi. To’siq qo’yayotgan o’yinchilarni diqqat e’tiborini o’ziga jalb qilib u hujumkor zarba berishni bajarmaydi, biroq, oxirgi daqiqada to’pni sherigiga uzatadi. Hujumkor zarba berish uchun qulay holatda turgan sherigiga to’pni uzatadi. (to’siqsiz yoki bitta to’siq qo’yuvchi o’yinchiga qarshi). Bunday uztish uchun baland bo’lmasligi kerak chunki raqib o’yinchilari birinchi uzatish bilan zarba berishga to’siq qo’yishga tayyorgarlik ko’rgani esa ikkinchi uzatishda zarba berishga to’siq qo’yishga ulgurmaydi.Voleybolda aldamchi 19 harakatlar tez-tez hujumkor zarba berishga tayyorgarlik ko’rishda va unga uzatish uchun birga qo’shib olib boriladi. Mana shu taktik harakat hujumkor zarba berishda raqib jamoa o’yichilarining ayrim e’tiborsizligiga yoki yomon harakat harakatchanligidan foydalanib tashkil e’tiladi. Maydonda o’yinchilarni noto’g’ri joylashtirishda ayniqsa to’siq qo’yuvchilarni soni oshib ketganda o’yichilardan bo’sh qolgan joy paydo bo’ladi. Adamachi harakat shunday joy bo’sh qolsa yoki bo’sh joyni bekitish maqsadida o’yinchi joyni o’zgartiradi. Himoya taktikasi metodologiyasi Himoya harakatini taktikasi, to’siq qo’yish, oshirish, hujumkor zarba berishdan hamda, oshirish bilan to’pni qabul qilishdan tashkil topadi. To’siq qo’yish. Raqibni hujumkor zarbasidan jamoa himoya qilishni boshlaydigan birinchi harakati to’siq qo’yish hisoblanadi. To’siq qo’yish bir kishilik va guruhli (ikki, uch kishilik) bo’lishi mumkin. Hujumchi o’yinchini to’rga va to’pka nisbatan joylashishi zarba bergandan keyin yuz berishi mumkin bo’lagan eng ko’p to’pni uchish yo’nalishini aniqlashga imkoniyat beradi (91 rasm). Hujumkor zarba berishni bajaruvchi o’yinchi, faqatgina o’zini oldiga qarab intilishi yo’nalishida ko’proq kuch bilan to’pni urish mumkin. Katta kuch bilan to’pni uchishini boshqa yo’nalishi bu sharoitda mumkin emas, bo’sh zarba berish mumkin faqatgina o’yichini mavjud bo’lishida yuqori texnika (o’tkazishlar va boshqalar) hujumkor zarba berishni bajaruvchi o’yinchida mavjud bo’lganda bo’sh zarba bo’lishi mumkin. Zarba berishdagi qulay zarba berishni quylay yo’nalishini to’siq bilan berkitish to’siq qo’yuvchi hoxlagan natijasiga erishadi.To’pga qayerdan zarba berishi bo’yicha joylashishi joyiga qarab to’siq qo’yuvchilar o’yinchilarni kuzatadilar (ular to’pga nisbatan qanday holatda turishini) va to’siq uchun to’r ustidagi qo’lni qo’yilishiga qarab hamda shunga mos ravishda sakrashni bajaradi. Qayerdan zarba beriladigan joyni aniqlashni tasavvur qilish bir muncha qiynchiliklarni tug’diradi. To’siq qo’yuvchi to’pni dastlabki uchish davrini kuzatishi kerakki to’pni tushish darajasini mos kelishini aniqlash kerak ana shundagina hujumkor zarbani berish mumkin. Bu joyni iloji boricha oldinroq aniqlash kerak keyin barcha diqqat- 20 e’tiborni hujumkor zarba beradigan o’yinchiga qaratish lozim Uzatish bilan to’pni uchish yuqoriga ko’tariladigan (ko’tarilayotgan) tarmog’in imkon boricha zarba berish joyi aniqlanadi. To’pni juda pastdan uzatish uni kuzatishni va joyni tanlashga imkoniyat bermaydi chunki uzatish va zarba berish orasidagi vaqt juda ham etarli bo’lmaydi. Shuning uchun to’siq qo’yuvchiga o’yinchining qarshisiga shunday joylashish kerakki hujumkor zarba beruvchi to’pni uzatishni bajarayotganda o’yinchiga qarab siljishi kerak bo’ladi. Agarda to’siq qo’yishni bitta o’yinchi bajarayotgan bo’lsa raqib hujumi ikkita raqam bilan olib borilayotgan bo’lsa unda to’siq qo’yuvchi ular o’rtasidagi o’rta holatni (joyni) egallaydi. Ikkita o’yinchiga bir kishilik to’siqni qo’yishni bajarishda ularning har biri o’zlarini to’rini o’rtasida joylashadilar, uchta to’siq qo’yuvchi esa – o’zining uchinchisiga qarshi (zonada) qo’yiladi. Bundan tashqari to’siq qo’yuvchi o’yinchilarni zonalriga qarab joyni taqsimlanishi hujumchi o’yinchilarga bog’liq holda taqsimlanishi mumkin, buning uchun to’siq qo’yuvchilar hujumkor zarba berishni bajaruvchi o’yinchilarni holatiga mos ravishda taqsimlanadi. Bunday holatda to’siq qo’yuvchilar o’rtasida joyni almashish zaruriyati nomoyon bo’lib qolsa to’siq qo’yishga ketayotgan o’yinchi amalga oshirishda to’siq qo’yish va kuzatish uchun eng qulay holatda bo’lishiga to’rni yoniga o’tish huquqida foydalanadi. To’siq qo’yishga sakrash vaqtida huddi shunday sakrash joyini to’siq qo’yuvchi tomonidan to’pni uchish traektoriyasiga qarab tanlanadi. Sakrashni shunday hisob – kitob bilan bajariladiki chunki bu vaqtda qachonki to’p zarba berish joyiga tushganda to’siq qo’yuvchi o’zining sakrashini eng yuqori nuqtasida bo’lishi lozim Faqatgina juda baland bo’yli to’siq qo’yuvchi o’yinchi sakrash momentini tanlash uchun to’pni uchishga emas balki hujumkor zarba beruvchi o’yinchini sakrashiga mo’ljal qilishi kerak. Shu bilan birga agarda hujumkor zarbani beruvchi o’yinchini bo’yi undan baland bo’lmasa, unda bo’yi baland to’siq qo’yuvchi biroz 21 ushlanib sakraydi. Bunday holat esa to’siq qo’yuvchi katta ustunlikka ega bo’ladi, chunki u maydonda turgan holatda hujumchini eng oxirgi zarba berish vaqtigachan kuzatishi mumkin. O’rtacha bo’yli to’siq qo’yuvchi bunday ustunlikka ega bo’lmaydi: u hujumkor zarba beruvchi o’yinchi bilan bir vaqtda yoki agarda hujumchi o’yinchi juda baland bo’yli bo’lsa undan oldin sakrashi kerak bo’ladi. Guruh bo’lib to’siq qo’yish. Ikki kishilik to’siq qo’yishda o’yinchilar yon chiziq tomoniga to’siq qo’yishda qo’llarini ko’proq chiqarsalar (o’zlarining tomonida) undan qanchaki uzoqda bo’lsa chunki bu yo’nalish bo’yicha maydonga to’pni tushish imkoniyati ko’proq bo’ladi. Qachonki juda uzoqdan uzatilayotgan to’pga hujumkor zarba berishda ikkita o’yinchini to’siq qo’yish zaruriyati bo’ladi, bunday holatda, to’pni uchish extimoli joydan to’siq qo’yuvchi to’r ustidan ko’proq joyni yopish imkoniyatiga ega bo’ladi. Yon chiziqni ochib qo’yish kerakki chunki hujumkor zarba bergandan keyin maydon tashqarisiga to’pni erkin ravishda tushishiga imkon beriladi. Qa’tiyatsizlik bilan hujumkor zarba berilganda raqib jamoa sini o’yinchisiga qarshi ikki kishilik to’siqni qo’llash tavsiya etilmaydi. Bunday holatda ikki kishilik qo’yilgan to’siq faqat uni harakatini engillashtiradi, chunki maydonchani tashqarisiga yo’naltirilgan to’p albatta to’siqqa tegadi. Uch kishilik to’siq faqatgina shunda qo’yiladiki qachonki zarba berishni bajargan o’yinchi to’siq qo’yishni kuzatolmaydi va aldamchi harakatni qo’llamaydi.Yuqori tayyorgarlik darajasiga ega bo’lgan jamoalar o’yinida alohida ro’lni markaziy to’siq qo’yuvchiga ajratiladi, u katta tajribaga ega bo’lishi shart chunki o’z vaqtida o’yin sharoitini aniqlash va o’yin vaqtida harakat qilish yaxshi jismoniy tayyorgarlikka va ayniqsa sakrashdagi chidamlilikka ega bo’lishi raqib tomonidan har qancha hujum qilishni havfi tug’ilganda, to’siq qo’yish uchun ikki va uch marta ketma – ket sakrashga ulgurishi kerak, har qanday usulda sakrash bilan foydalanish bilan bir kishilikka o’xshash va xuddi shunday guruhli to’siq to’g’ri qo’yishni egallashi kerak. Markaziy to’siq qo’yuvchi chetdagi to’siq 22 qo’yuvchilarni o’rtasida siljib yurib butun kuchni raqibni hujumkor zarbasini kutib olish uchun harakat qiladi. Biroq bunday holatlarda qachonki uchta raqam bilan hujum olib borilsa va №3 qisqa uzatish bilan hujumkor zarba berishni bajaradi, unda markaziy to’siq qo’yuvchi o’zlarini qo’shnilarini yordam berishiga ishonmasligi kerak. U bu zarbani bir kishilik to’siq qo’yish biln kutib oladi. Voleybol sport о‘yinlari turlariga mansub bо‘lib о‘z mohiyati va mazmuni xususiyati bilan ulardan farq qiladi. Voleybol о‘yini nisbatan kichik bо‘lgan ya’ni о‘rtasidan teng ikkiga bо‘lingan 18 x 9 metrli tо‘g‘ri burchakli tо‘rtburchak shaklidagi maydonchada amalga oshiriladi. Uzatish texnikasi. Tо‘p uzatish voleybolda asosiy о‘yin malakalaridan biri bо‘lib shu о‘yin bilan bog‘liq bо‘lgan barcha texnik taktik faoliyatni amalga oshirishga imkon yaratuvchi yagona vositadir. Uzatish hujum texnikasiga mansub bо‘lib uni ma’lum vaziyatda taktik mahorat bilan tо‘g‘ridan tо‘g‘ri ijro etish ochko olish imkonini berish mumkin. Uzatish bir necha turlardan iborat bо‘ladi. Tayanch holatda ikki qо‘llab yuqoridan uzatish ikki qо‘llab pastdan uzatish, bir qо‘l bilan yuqoridan va pastdan uzatish, sakragan holatda ikki qо‘l yoki bir qо‘l bilan yuqoridan uzatish.Uzatish vertikal gorizontal yoki diagonal ravishda baland past uzoq yoki yaqin yо‘nalishlarda ijro etilishi mumkin. Himoya texnikasi, tо‘pni qabul qilish texnikasi. Tо‘pni qabul qilish texnikasi bu о‘yinchining о‘z maydonchasida tо‘pni qoidaga binoan yerga tushishiga qarshi qо‘llaydigan harakat malakasidir. Tо‘pni qabul qilish turli usullarda va о‘ziga xos texnik tartibda ijro etiladi. Pastdan ikki qо‘l bilan qabul qilish zamonaviy voleybolda asosiy himoya vositalaridan biri bо‘lib dastlab tez va aniq tо‘pni yо‘nalishiga qarshi chiqish tana og‘irlik markazini pastroq tushirib ikki qо‘lni tо‘g‘ri yozilgan holatda bir-biriga qulf tarzida amalga oshiriladi. Pastdan ikki qо‘l bilan tо‘pni qabul qilish texnikasi ya’ni mazkur malakani ijro etishda tana og‘irlik markazini baland pasligi, oyoqlarning tizza qismini bukilishi burchagini katta kichikligi gavdani biroz oldinga egilishi yoki vertikal ravishda bо‘lishi yiqilib qabul qilishlar о‘yin 23 vaziyatiga о‘yinga kiritilgan tо‘pni yoki hujum zarbasining kuch tezligiga va boshqa sharoitlarga bog‘liq bо‘ladi. Hujumda va himoyada o’yin texnikasi ni o’rgatish nazariyasi Hujumda o’yin texnikasi to’p bilan va to’psiz bajariladigan usullardan tashkil topadi. Birinchisiga tik turish, siljish va sakrashlar, ikkinchisiga – to’pni uzatish, oshirish, hujumlar zarba va (fint) aldamchi harakatlar kiradi. Turish. Texnik usulni yaxshi bajarish uchun o’yinchi ko’proq, “tayyor turishi” deb ataladigan qulay vaziyatda turadi. Hujum harakatida ko’proq qulay bo’lgan vaziyat yuqori tik turish bo’lsa, himoya esa ko’proq past holda turiladi. Hujum harakatida ko’proq qulay bo’lgan vaziyat yuqori tik turish bo’lsa, himoyada esa ko’proq past holatda turiladi. Tik turish qulay start holat vujudga keltiradi, keyinchalik undan kerakli yo’nalishiga siljishni engil bajariladi. Siljish. Maydonchada siljish, yurish, yugurish, sakrash orqali bajariladi. Voleybolchilar maydoncha bo’ylab gavdani biroz oldinga engashtirib, oyoqlarni engilgina bukib, yumshoqqina siljiydilar. To’pga kelish uchun tez yugurish qo’llaniladi (3-5m masofadan). Hujum zarbasini berishda, to’siq qo’yishda va ikkinchi to’pni oshirishda ko’proq tez-tez sakrash bilan davom etadi. Sakrash. Sakrash turgan joyda va yugurib kelib, odamdagidek ikki oyoqda depsinish bilan bajariladi. Hujum zarbasini berish uchun sakrashdan oldin oyoqlar parallel holda 20-30sm masofada qo’yiladi. Gavda bunday holatda oldinga engashadi, qo’l yuqoriga siltab, o’yinchi yuqoriga sakraydi. Bir oyoq depsinib sakrash kamdan-kam qo’llaniladi. To’pni o’yinga kiritish. To’pni o’yinga kiritig muhim texnik usullardan hisoblanib, nafaqat o’yin boshlashga va ochkoni yutib olishga imkon beradi. To’pni o’yinga kiritishni pastdan va yuqoridan, shuningdek to’g’ridan va yondan to’pni o’yinga kiritishga bo’linadi. Ko’pchilik o’yinchilar to’pni o’yinga kiritishni to’pni aylantirish va 24 aylantirmasdan bajaradilar. To’pni uchish tezligi oshirish bilan keng diapazonda o’zgaradi. Pastdan uzatganda to’p sekin uchadi, yuqoridan esa tez uchadi. Pastdan to’pni o’yinga kiritish. To’pni o’yinga kiritishni bajarishda, o’yinchi to’rga yuz bilan turishi eng ko’p qulay holat hisoblanadi. Oyoqlar elka kengligida va biroz bukilgan holda qo’yiladi. Bitta oyoq maydonchada oldinga qo’yilgan. To’p tirsakdan bukilgan qo’lda bo’lib, taxminan bel balandligida bo’ladi. Zarba beruvchi qo’l siltash uchun orqaga uzatiladi, so’ngra yuqoriga otilgan to’p pasayishi vaqtida, past-orqa tomoniga zarba beriladi. Zarba berish vaqtida panjalar mustahkam langan, barmoqlar siqilgan. Gavdani og’irligini orqada turgan oyoqdan oldinda turgan oyoqqa o’tkaziladi. To’pni uchish yo’nalishi va balandligi panjani to’p bilan bir-biriga tegish vaqtiga bog’liq bo’ladi. Tepadan to’pni o’yinga kiritish. O’yinchi tepadan o’yinga kiritishdan oldin yuz bilan to’rga qarab turadi. Oyoqlarni yon tomonga ochib, biroz bukib turadi. To’pni yuqoriga irg’itib va bir vaqtni o’zida o’ng qo’lni siltab to’pni pasayish vaqtida imkon boriga eng yuqori nuqtasiga zarba beriladi. To’pga zarba beruvchi kuchni oshirish uchun siltashni va keyinga zarba beruvchi qo’l paytini amplituda bilan bajariladi. Yon boshidan to’pni o’yinchi kiritish turgan holda bajariladi. To’pni yuqoriga chap qo’l bilan 1,5 bilandlikka irg’itish vaqtida o’yinch tana og’irligini o’ng oyoqqa o’tqazadi va o’ng qo’lni past-orqaga uzatadi, gavda esa qo’lni siltash tomoniga qarab egiladi. To’pni pasayish vaqtida, gavada va oyoqni rostlash boshlanadi, shuningdek to’p bilan eng yuqori nuqtasida uchrashish uchun o’ng qo’lni yuqoriga to’g’ri yoy bo’ylab faol harakatlantiriladi. Voleybol о‘yinini hujum va ximoya texnikasidan iborat. Hujumda ham ximoyada ham shax turish va siljish, tо‘pni uzatish va qabul qilib olish, tо‘pni bir yoki ikki qullab olish va qaytarish, tо‘pning yо‘lini tо‘sish kabilar mavjud. О‘yinchining shay turishi va siljishi. Voleybol о‘yini davomida о‘yinchi maydon bо‘ylab xarakatda bо‘ladi va siljib turadi. Siljishdan maqsad tо‘pni qabul qilib olish va boshqa usullarni amalga oshirish uchun ma’qul joy tanlashdir. 25 О‘yinchining sport holatida turishdagi eng muhim nuqta uchun siljishga doim tayyor bо‘lib turishidir. О‘yinchi turish xolatida oyoqlari bukilgan, oyoqlar yelka kengligida ochilgan, bir oyoq ozgina oldinga, tana ham bir oz oldinga egilgan bо‘ladi. Qо‘llar tirsakdan egilgan va kaftlar bir-biriga qaragan bо‘lishi kerak. Bu xolat doimiy emas, albatta u о‘yining borishiga qarab о‘zgarib turadi. Agar turdan qaytgan tupni olish lozim bо‘lsa, о‘yincha ancha egiladi, otayotganda tо‘g‘rilanadi va xokozo.Voleybolchi maydon bо‘ylab oyoqlarini chalishtirib (chapga, unga, oldinga, orqaga), ikki qadam (oldinga va orqaga) sakrab (yugirish va odimlash) yurigib (maydon bо‘ylab tez siljish va yо‘nalishini birdan о‘zgartirib) yurishi mumkin. Oxirgi yugirish qadami uzun bо‘ladi, negaki undan keyin tuxtash, sakrash, yо‘nalishini о‘zgartirish mumkin.Tо‘pni uzatish. Bu – о‘yinni davom ettirish uchun sherik yoki raqib tomoniga uzatilgan tо‘pni о‘zaro о‘tkazish usuli bо‘lib hisoblanadi. Bundan tashqari, tо‘pni oldinga, yuqoriga va orqaga о‘tkazish usullari ham mavjud. Tupning uchish trayektoriyasiga qarab butun maydon bо‘ylab uzun qо‘lni maydonga qisqa va о‘z maydoniga о‘ta qisqa uzatishlar ham qо‘llaniladi. Tо‘pni uzatish balandligiga qarab past (tо‘rdan 1 mert yuqori), о‘rta (2 metrgacha), va undan baland (2 metrdan ortiq), masofasiga kо‘ra yaqin (0,5 mertdan kam) va uzoqroq (0,5 mertdan ortiqroq) kabilarga bо‘linadi. Tо‘pni ikki qо‘llab yuqoridan uzatish. Bu juda keng tarqalgan usul hisoblanadi. Bunda ishonch va aniqlik bilan xarakatlanish uning muxim tomonidir. О‘yinchi dastlabki xolatda oyoqlarini tizzadan bukib qо‘llarini oldinga chiqarib kaftlar biroz ichkariga qaratilgan, panchalar tarang tutiladi. Tо‘p yaqinlashganda oyoqlar tо‘g‘rilanadi va gavda kо‘tariladi. Qо‘llar chuziladi va tо‘p qabul qilishga tayyorlanadi. Qо‘l gavda va oyoq harakatlari о‘zaro muvofiqlanadi. Bu esa tо‘pni tegishli joyga borish imkonini beradi. Uzatishning yana boshqa turi ham mavjud bо‘lib, unda tо‘p ikki qо‘llab yuqoridan, bir qо‘llab yuqoridan, ikki qо‘llab yuqoridan uzatiladi. Ammo bu usullar о‘yinda kamroq qо‘llaniladi. Shunga qaramay har bir voleybolchi tо‘pni tez va aniq uzatishini hamda yо‘nalishi bо‘yicha zarb berishni urganishi zarur. 26 Voleybolda o’yin texnikasi deganda, o’yin jarayonida voleybolchilar tomonidan usullarni maqsadga muvofiq qo’llash tushuniladi. Himoya va hujumda o’yin texnikasi farqlanadi. O’yin taktikasiga quyidagi ketma – ketlikda o’rgatiladi: individua harakat qilish taktikasi, so’ngra guruhli va jamoaviy .Shug’ullanuvchilarda o’rgatish jarayonida bilim va malakalarni tarbiyalash zarur: O’yin sharoitida yo’nalishni aniqlashni bilish, diqqat bilan kuzatish va o’yin holatini esda saqlab qolish zarur. Bu qobiliyatni siljishda mashqni qo’llash yo’li bilan texnikani o’rganish davrida boshqa harakatlarni birga qo’shib bajarishda tarbiyalanadi.Ushbu o’yin sharoitda eng ko’p maqsadga muvofiq bo’lishi, ularni amalga oshirishda to’g’ri usulni tanlash, ayrim usullarni qo’llashni bilish. Sherigi bilan o’zaro harakat qilish malakalari. O’yinni olib borish malakalarini egallashda alohida ahamiyatga ega: o’yin ritmi, o’zaro almashinish hujumda va himoyada eng ko’p samarali o’ynaydigan o’yinchiga o’tkazish va boshqalar. Ayrim usullarni taktikasini o’rganishni texnikani o’rganish bilan paralell ravishda olib boriladi. Masalan, to’pni oshirish taktikasini bir vaqtda to’pni uzatish texnikasini o’rgatish juda ham foydali bo’ladi. Birinchi taktik vazifani shug’ullanuvchilarni egallashi oldida turadi. Uni nafaqat to’pni oshirishni o’zini texnikasini egallagandan keyin biroq uzatish texnikasini o’rganish bilan shug’ullanish lozim Juft – juft bo’lib mashq bajarganda uzatilgan to’pni qabul qilib oluvchi dastlab 6 zonaga joylashadi so’ngra ketma – ket 1,2,5,4 va nixoyat 3 zonada joylashadilar. To’pni uzatuvchi to’pni uzatuvchi to’rni ustidan shunday oshiradiki, chunki uni qabul qilish uchun minimum siljash talab qilinsin. Keyingi mashqlar oshirgan to’pni qabul qilib oluvchi musiaqil ravishda joyni egallaydi. Shu bilan birga to’pn oshiruvchini oldiga quyidagi vazifa qo’yiladi: oshirilgan to’pni qabul qilishni qiyinlashtirish. Ana shu maqsadda qabul qiluvchiga ikki zonada uzatishni 4 va 5, 3 va 6, 2 va 1 bajarishga vazifa beriladi, oshiruvchi 27 esa oshirilgan to’pni qabul qilishni qiyinlashtirish uchun eng ko’p samarasini topadi. Takomillashtirish bosqichida bu mashqni musobaqa elementlariga mumkin: masalan, raqib o’nta imkoniyatni muvoffaqiyatli bajarib maksimal ochko to’plashi shart (agarda yoki qachonki oshirilgan to’pni qabul qila olmasa yoki qoniqarsiz qabul qilgan bo’lsa). Huddi shunday printsip bo’yicha – oddiy sherigini yoki raqibini harakatidan ularni murakkablashtirishgachan voleybolchini yakkama – yakka barcha harakatini o’rganadi. To’pni uzatishda tashqarisini tashkil etadi. Bu erda -------- o’yinchilarni yakkama – yakka tirishishini sherigini qiyinchilik harakati uchun eng yaxshi sharoitni yaratishga yo’naltiriladi. Voleybol о’yinini hujum va ximoya texnikasidan iborat. Hujumda ham ximoyada ham shax turish va siljish, tо’pni uzatish va qabul qilib olish, tо’pni bir yoki ikki qullab olish va qaytarish, tо’pning yо’lini tо’sish kabilar mavjud. О’yinchining shay turishi va siljishi. Voleybol о’yini davomida о’yinchi maydon bо’ylab xarakatda bо’ladi va siljib turadi. Siljishdan maqsad tо’pni qabul qilib olish va boshqa usullarni amalga oshirish uchun ma’qul joy tanlashdir. О’yinchining sport holatida turishdagi eng muhim nuqta uchun siljishga doim tayyor bо’lib turishidir. Tо‘pni qabul qilish. Bu – raqiblar hujumidan keyin tо‘pni о‘yinda saqlab qolishda himoya usuli hisoblanadi. Ikki qо‘llab tо‘pni pastdan qabul qilib olish zamonaviy voleybolda asosiy usuldir. U hujum paytida kuchli zarb paytidagi asosiy usuldir. Bu usulda gavda yuqoriga yoki biroz egilgan qо‘llar oldinga pastga tushiriladi, bir kaft ikkinchisiga qо‘yilgan bо‘ladi. Tо‘pni bilaklarda qabul qilib olinadi. Bilaklarda bо‘ladigan zarbni yumshatish maqsadida qо‘llar tirsakdan yaqinlashtirilib kо‘tariladi va bukiladi, oyoqlar tо‘g‘rilanadi va gavda kо‘tariladi.Tо‘pni ikki qо‘llab yuqoridan qabul qilish. Bu usul bilan tо‘p uncha kuchli kelayotgan paytlarda, shuningdek, boshqa usulni qо‘llash qulay bо‘lganda qabul qilinadi. Tо‘pni bir qо‘llab pastdan qabul qilish. Bu usulning aniqligi yetarli bо‘lganligi uchun ham qо‘laniladi, ammo tо‘p о‘yindan uzoqda bо‘lganda va 28 boshqa usul qо‘llashning imkoni bо‘lganda va boshqa usul qо‘llanilishi foydalidir. Tо‘g‘rilangan qо‘l tarang siqilgan panjalar tо‘pning yо‘lini tо‘sadi (tо‘pni musht hamda kaft yoki bilaklari bilan uriladi). Bu xarakatlarda oyoq qatnashmaydi. Tо‘pni oshirish. Tо‘pni о‘yinga kiritish oshirish deyiladi. Zarb uchun qulay bо‘lgan qa’tiy xolatda turish yuqoriga oshirish hamda qо‘lni siltab tо‘pni urish, о‘rgandan keyingi о‘yinchining xarakatlari oshirishning asosiy xususiyatlaridir. Oshirishda tо‘pni musht yoki kaft bilan urush mumkin. Bunda tо‘p yuqoriga bir qо‘l bilan otiladi. Yuqoriga otishning yо‘nalishi va balandligi bajarish ususliga bog‘liq. Tо‘pni bosh ustidan urib yuborilsa yuqoridan pastdan о‘rilsa pastdan oshirish, yon bilan tursa yonlamasiga tо‘p oshirish deyiladi. О’yinchi turish xolatida oyoqlari bukilgan, oyoqlar yelka kengligida ochilgan, bir oyoq ozgina oldinga, tana ham bir oz oldinga egilgan bо’ladi. Qо’llar tirsakdan egilgan va kaftlar bir-biriga qaragan bо’lishi kerak. Bu xolat doimiy emas, albatta u о’yining borishiga qarab о’zgarib turadi. Agar turdan qaytgan tupni olish lozim bо’lsa, о’yincha ancha egiladi, otayotganda tо’g’rilanadi va xokozo. Voleybolchi maydon bо’ylab oyoqlarini chalishtirib (chapga, unga, oldinga, orqaga), ikki qadam (oldinga va orqaga) sakrab (yugirish va odimlash) yurigib (maydon bо’ylab tez siljish va yо’nalishini birdan о’zgartirib) yurishi mumkin. Oxirgi yugirish qadami uzun bо’ladi, negaki undan keyin tuxtash, sakrash, yо’nalishini о’zgartirish mumkin. Tо’pni uzatish. Bu – о’yinni davom ettirish uchun sherik yoki raqib tomoniga uzatilgan tо’pni о’zaro о’tkazish usuli bо’lib hisoblanadi. Bundan tashqari, tо’pni oldinga, yuqoriga va orqaga о’tkazish usullari ham mavjud. Tupning uchish trayektoriyasiga qarab butun maydon bо’ylab uzun qо’lni maydonga qisqa va о’z maydoniga о’ta qisqa uzatishlar ham qо’llaniladi. Tо’pni uzatish balandligiga qarab past (tо’rdan 1 mert yuqori), о’rta (2 metrgacha), va undan baland (2 metrdan ortiq), masofasiga kо’ra yaqin (0,5 mertdan kam) va uzoqroq (0,5 mertdan ortiqroq) kabilarga bо’linadi. 29 Tо’pni ikki qо’llab yuqoridan uzatish. Bu juda keng tarqalgan usul hisoblanadi. Bunda ishonch va aniqlik bilan xarakatlanish uning muxim tomonidir. О’yinchi dastlabki xolatda oyoqlarini tizzadan bukib qо’llarini oldinga chiqarib kaftlar biroz ichkariga qaratilgan, panchalar tarang tutiladi. Tо’p yaqinlashganda oyoqlar tо’g’rilanadi va gavda kо’tariladi. Qо’llar chuziladi va tо’p qabul qilishga tayyorlanadi. Qо’l gavda va oyoq harakatlari о’zaro muvofiqlanadi. Bu esa tо’pni tegishli joyga borish imkonini beradi. Uzatishning yana boshqa turi ham mavjud bо’lib, unda tо’p ikki qо’llab yuqoridan, bir qо’llab yuqoridan, ikki qо’llab yuqoridan uzatiladi. Ammo bu usullar о’yinda kamroq qо’llaniladi. Shunga qaramay har bir voleybolchi tо’pni tez va aniq uzatishini hamda yо’nalishi bо’yicha zarb berishni urganishi zarur. Tо’pni qabul qilish . Bu – raqiblar hujumidan keyin tо’pni о’yinda saqlab qolishda himoya usuli hisoblanadi. Ikki qо’llab tо’pni pastdan qabul qilib olish zamonaviy voleybolda asosiy usuldir. U hujum paytida kuchli zarb paytidagi asosiy usuldir. Bu usulda gavda yuqoriga yoki biroz egilgan qо’llar oldinga pastga tushiriladi, bir kaft ikkinchisiga qо’yilgan bо’ladi. Tо’pni bilaklarda qabul qilib olinadi. Bilaklarda bо’ladigan zarbni yumshatish maqsadida qо’llar tirsakdan yaqinlashtirilib kо’tariladi va bukiladi, oyoqlar tо’g’rilanadi va gavda kо’tariladi. Tо’pni ikki qо’llab yuqoridan qabul qilish. Bu usul bilan tо’p uncha kuchli kelayotgan paytlarda, shuningdek, boshqa usulni qо’llash qulay bо’lganda qabul qilinadi. Tо’pni bir qо’llab pastdan qabul qilish. Bu usulning aniqligi yetarli bо’lganligi uchun ham qо’laniladi, ammo tо’p о’yindan uzoqda bо’lganda va boshqa usul qо’llashning imkoni bо’lganda va boshqa usul qо’llanilishi foydalidir. Tо’g’rilangan qо’l tarang siqilgan panjalar tо’pning yо’lini tо’sadi (tо’pni musht hamda kaft yoki bilaklari bilan uriladi). Bu xarakatlarda oyoq qatnashmaydi. Tо’pni oshirish. Tо’pni о’yinga kiritish oshirish deyiladi. Zarb uchun qulay bо’lgan qa’tiy xolatda turish yuqoriga oshirish hamda qо’lni siltab tо’pni urish, о’rgandan keyingi о’yinchining xarakatlari oshirishning asosiy xususiyatlaridir. Oshirishda tо’pni musht yoki kaft bilan urush mumkin. Bunda tо’p yuqoriga bir 30 qо’l bilan otiladi. Yuqoriga otishning yо’nalishi va balandligi bajarish ususliga bog’liq. Tо’pni bosh ustidan urib yuborilsa yuqoridan pastdan о’rilsa pastdan oshirish, yon bilan tursa yonlamasiga tо’p oshirish deyiladi. Shunga muvofiq tо’rt xil oshirish usullari mavjud: pastdan tо’g’riga, pastdan yon bilan, yuqoridan tо’g’riga, yuqoridan yon tomoni bilan. Tо’pni pastdan tо’g’riga oshirish . О’yin boshlovchi uchun bu asosiy usul bо’lib xisoblanadi. U tur tomonga qarab turib bajaradi. О’yinchi tirsakdan bukilgan qо’l bilan tupni ushlab turadi. Boshqa qо’l tupga zarb berish uchun uni orqaga о’zatiladi. Shundan sо’ng panjalar biroz bukilib, tо’p yuqoriga 20-30 sm balandlik otiladi va zarb beriladi. О’yinchi zarb beriboq orqaga turgan oyog’ini tо’g’irlaydi va tana og’irligini oldinda turgan oyoqqa kiradi. Zarb bergandan keyin о’yinchi xududi xarakat qilmoqchi bulgandik xolatni oladi. Tо’g’ridan xujumkor zarbi. Tо’rning yuqori qismidagi tо’pni bir qо’llab raqib tomonga urishdan iborat xujum, bu xujumkor zarb deyiladi. Bu xujumkor zarb о’rnidan sakrab yoki yugirb kelib bajariladi. Xujumchi bu zarbni bir ikki va uch qadam bosib kelib bajaradi. О’yinchi uchib kelayotgan tо’pni qо’llarni oldinga yuqoriga kutaradi, uruvchi qо’l zarb uchun tayyorlanadi. Tana bi oz orqaga egiladi. Panjalar musht qilib turiladi va yerga qarab bukiladi, keyin zarb beriladi, shundan sо’ng oyoq pastga tushgan tо’p bilan birga tushadi. Tshpni qancha kchli urush zarur bо’lsa, kaft shuncha bushroq bо’lsa, kaft shuncha tarang qilinadi. Voleybol jamoali о’yin turiga mansub bо’lib, о’yinda ikki jamoa xar birida olit kishi о’ynashi shart. Zahiradagi о’yinchilar soni 2 tadan 6 tagacha bо’lishi kerak.О’yin uch yoki besh partiyadan iborat bо’lib, har bir partiya 25 ochkogacha davom etadi. Agar о’yin ochkolari 25-25 bо’lsa, о’yin 27 ochkogacha davom etadi. Sо’ngi partiyada 3 yoki 5 о’yin hisobi “tayom breyk” asosida olib boriladi. YA’ni о’yindagi har bir harakat kiritish huquqi qaysi jamoadan bо’lishi qat’iy nazar jamoaga mag’lubiyat yoki g’alaba keltirish mumkin. Hal qiluvchi partiyada 15 31 ochkogacha о’ynaladi va ikki ochko farqigacha davom etadi. Zamonaviy voleybolda har 8 ochkodan keyin texnik taym-aut 1 minutlik tanaffus beriladi, yani hisob 8 ga yorganda va 16 ga borganda tanaffus beriladi. Oxirgi partiyada esa 8 ochko bо’lganda о’yinchilar maydon almashadilar. Moskvada voleybol bilan muntazam shug’ullanishiga sa’nat va teater vakillari kirishdilar. 1923 yilda tashkil eitlgan “Dinama jamiyati sportining boshqa turlari bilan bir qatorda voleybolni ham targ’ib qila boshladi. Xuddi shu yillarda voleybol о’zoq sharqda Xabarskiy va Vladivostokda paydo bо’ldi. 1925 yildan esa Ukrainada ham rivojlandi. Voleybol hamma yerda tarqala boshladi. Shu bilan bog’liq ravishda musobaqalarni yagona qoidalarni ishlab chiqish zaruriyati tо’g’ildi. 1925 yilning yanvarida Moskva jismoniy tarbiya kengashi voleybol bо’yicha musobaqalarning birinchi rasmiy qoidalarni tuzib tasdiqladi. Tо’rning balandligi ayollar uchun 2 metr 20sm va erkaklar uchun 2 metr 40sm qilib belgilandi. Ayollar jamoalarida о’yin 15x7,5 о’lchami maydochada о’tkaziladigan bо’ldi. 1926 yilda Moskva qoidalariga asosan birinchi liga muntazam ravishda о’tkazila boshlandi. 1928 yilda Moskvada doimiy xakamlar uyushmasi tashkil etildi. Tо‘pni pastdan tо‘g‘riga oshirish. О‘yin boshlovchi uchun bu asosiy usul bо‘lib xisoblanadi. U tur tomonga qarab turib bajaradi. О‘yinchi tirsakdan bukilgan qо‘l bilan tupni ushlab turadi. Boshqa qо‘l tupga zarb berish uchun uni orqaga о‘zatiladi. Shundan sо‘ng panjalar biroz bukilib, tо‘p yuqoriga 20-30 sm balandlik otiladi va zarb beriladi. О‘yinchi zarb beriboq orqaga turgan oyog‘ini tо‘g‘irlaydi va tana og‘irligini oldinda turgan oyoqqa kiradi. Zarb bergandan keyin о‘yinchi xududi xarakat qilmoqchi bulgandik xolatni oladi.Tо‘g‘ridan xujumkor zarbi. Tо‘rning yuqori qismidagi tо‘pni bir qо‘llab raqib tomonga urishdan iborat xujum, bu xujumkor zarb deyiladi. Bu xujumkor zarb о‘rnidan sakrab yoki yugirb kelib bajariladi. Xujumchi bu zarbni bir ikki va uch qadam bosib kelib bajaradi. 32 Hujumda o’yin texnikasi to’p bilan va to’psiz bajariladigan usullardan tashkil topadi. Birinchisiga tik turish, siljish va sakrashlar, ikkinchisiga – to’pni uzatish, oshirish, hujumlar zarba va (fint) aldamchi harakatlar kiradi. II.BOB. Jismoniy madaniyat nazariyasi va metodikasi fan va o’quv predmeti sifatida 2.1. Jismoniy madaniyat nazariyasi va amaliyotida asosiy tushunchalarga tavsi Voleybol o’yinini dars jarayonida o’tishda o’quvchilarni hakamlik darajasiga ham tayyorlash kerak, bunda ikki tomonlama o’quv mashq o’yinlarda o’quvchilar hakamlikni olib borishlari kerak. Voleybol o’yini boshlang’ich bo’limida harakatli o’yinlarda ham foydalanish mumkin, bu harakatli o’yinlar o’quvchilarda ko’nikma va malakalarini, e’nli to’pni qattiq urib, raqib jamoasi tomoniga o’tkazish, bir- biriga uzatish, urib qaytarish malakalarini takomillashtirish va mustahkamlashga yordam beradi. Shuning bilan birga bu o’yinda harakat tezligi va diqqati o’sadi. Harakatli o’yinda o’quvchilar o’z jamoasining manfaatini ko’zlab topshiriqni yaxshi va tez bajarish, jamoa manfaatini o’z shaxsiy manfaatidan yuqori qo’yish, birdamlik bilan harakat qilish fazilatlarini tarbiyalash imkonini beradi. Harakatli o’yinda bajariladigan harakatlarning asosiy turlari: Uzatishlar. Voleybol sport o’yinlariga mos keladigan harakatli o’yinlardan, “To’pni ilish va irg’itish”, “Voleybolchilar estafetasi”, “To’pga chap berish” o’yinlari. Voleybol bo’yicha dastur materiallari o’rgatish uchun zarur bo’lgan mashqlar, texnik va taktik usullar va o’yini nazariy va amaliy qoidalari kiritiladi. Voleybol bo’yicha darsni muvaffaqiyatli o’tkazish uchun bir necha to’r va maydon bo’lishi yetarli emas. Albatta, to’ldirma to’p, osib qo’yilgan to’plar, amartizatorli to’p, to’pni to’sish uchun keng skameyka tennis setkasi nishoni bilan bo’lishi kerak. Mashqlarni bajarishda iloji boricha ko’pchilik o’quvchilar qatnashishi kerak. Buning uchun yoppasiga o’quvchilarni ikki guruhga bo’lish, qo’shib olib borish usuli bilan har xil vazifalarni bajarish: bir to’rning oldida boleybol to’pi bilan, boshqalar to’ldirma voleybol to’pi bilan devor oldida mashq bajarishi lozim. 33 Barcha guruhlar ketma-ketlikda hamma vazifalarni bajarishadi. Ana shu prinsip ikki tamonlama o’yin vaqtida qo’llaniladi, shuning uchun ham darsda barchalari bir xil me’yorda band bo’lishlari lozim. Sport mashg’uloti bir-biriga o’zaro bog’liq quyidagi vazifalarni bajaradi. Umumiy va maxsus jismoniy qobiliyatni tarbiyalash: organizmning funksional holatini oshirish, texnik arsenalni kengaytirish: taktik harakatlarni puxta o’zlashtirish: ma’naviy iroda; psixologik tayyorgarlikni hamda o’yin mahoratini faol takomillashtirish. Bu vazifalar jismoniy texnik, taktik, nazariy psixologik, integral tayyorgarlik bevosita o’yin va mashq qilishlar davomida ochila boradi. Voleybolchilarni yuqori sport natijasiga erishish uchun kerakli bo’lgan funksional bazaning hosil bo’lishiga qaratilgan bo’ladi. Bunda sportchilarning sog’lig’ini yaxshilash, gavdasini to’g’ri va proportsional rivojlantirish, jismoniy sifatlarni takomillashtirish asosiy o’rinni egallaydi. Mashg’ulotning asosiy vazifalaridan biri sog’liqni mustahkamlashdir. Sportchi organizmida yuqumli kasalliklar, shamollash, jarohatlanish va boshqa bir qancha ko’ngilsiz o’zgarishlar ta’siriga qarshilik ko’rsata olish qobiliyatini o’stiradi. Sportchilar tayyorgarligi muvaffaqiyatli bo’lishi, jismoniy sifatlarning kamol topishi muhim ahamiyatga ega. Texnik tayyorgarlik. Har bir o’yinchi va umuman jamoa mahorati o’yinchilardagi texnik tayyorgarlik darajasiga bog’liq. O’yin uchun zarur bo’lgan barcha usullar va ularni bajarish usullari texnik tayyorgarlik jarayonida oshib boraveradi, usullar jamlangan holatda amalga oshadi, shu bilan birga sportchining individual qobiliyati va jamoa uchun zarur bo’lgan funksiyalari takomillashtiriladi. Taktik tayyorgarlik. Raqib jamoasi ustidan g’alaba qozonishda jismoniy va texnik tayyorgarlik bilan bir qatorda o’z imkoniyatlaridan to’g’ri va ustalik bilan foydalana bilish, ya’ni taktika katta ahamiyatga ega. Taktika ko’p holatlarga; texnikani bilish va undan foydalanish, o’z kuchini o’yin vaqtida to’g’ri tasdiqlay olish, musobaqa shart-sharoitlarini nazarda tutish, qoidani izohlash sheriklari va raqiblarining harakatlarini to’g’ri baholash va boshqalarga bog’liq. Sport kurashini to’g’ri tashkil qila bilish muntazam o’rganiladigan san’atdir. Ana shuning uchun 34 ham mashg’ulot jarayonida o’quvchilar strategiya va taktikaga oid kompleks bilimni egallab, juda ko’p mahorat va malakalarni o’zlashtiradi. Psixologik tayyorgarlik. Psixologik tayyorgarlik o’yinchilarda yuqori darajadagi iroda kuchini tarbiyalashga qaratilgan. Butun o’quv–mashg’ulot jarayoni esa shu fazilatlarni tarbiyalashga xizmat qiladi. Maxsus psixologik tayyorgarlik sportchidan aqliy qobiliyatning rivojlanishini, qiziquvchanlikni, sharoitni tanqidiy baholay olishni o’z hatti-harakatlarini to’g’ri tahlil qila bilishni talab qiladi. Bu sifatlar tegishli maxsus bilim va ko’nikma kompleksini egallash uchun zarurdir. To’pni oshirgandan keyin past traektoriya bo’ylab va katta tezlikda to’pni oshirgandan keyin uni uchishida, ma’lum balandlikda past – to’rga yuqori maydon tashqarisida ketayotgan to’p faqat maydonga tushishi mumkin.Ana shunga mos ravisha o’yinchilar o’sha joyda bir chiziqda turishadiki to’pni oshirilgandan keyin qabul qilib olish uchun qulay joyda turiladi. O’yinchilarni bunday joylashishida ularning birontasiga uchib kelayotganday bo’ladi. Agarda to’pni qabul qilib olish uchun boshqa bir joyga o’tish kerak bo’lsa unda oldinga orqaga yon tomonga bir qadamdan ortiq qadam qo’yilmasligi kerak. Bu jiddiy holatga rioya qilib jamoa ni keyinga harakatiga bog’liq holda o’yinchilarni har xil variantlarida joylashtirishdan foydalaniladi.Orqa chiziqdagi o’yinchilarni himoya harakati taktikasi to’siq qo’yishda hujumkor zarba beruvchini nafaqat o’yin sifatiga va to’pni holatiga bog’liq holda tashkil etiladi, balki to’siq qo’yuvchini qo’l holati ham hisobga olinadi. 1 zonada turgan o’yinchi to’siq qo’yib bekitilgan u esa oldi chiziqdan joy egallab turadi. 5 zona o’yinchisi to’pni qabul qilib olish uchun chiqadi, 1 zonadagi o’yinchini (javobgarlik zonasi) faoliyatini ko’rsatuvchi joyni mayda chiziq bilan ko’rsatilagn bu erga to’siqdan sapchib qaytgan to’p qaytishi mumkin, shu erda himoya chizig’idagi o’yinchi uni uzatadi. Maydonni tashqarisidagi (javobgarlik zonalar) maydonni katta – kichikligi (o’lchami) o’yinchilarning harakatchanligiga va to’pni uchish balandligiga bog’liq bo’ladi. Agarda to’siq 4 zonada qo’yilgan bo’lsa, unda har bir o’yinchini javobgarlik zonasi (kontur chiziq bilan ko’rsatilgan) zarba berish joyidan uzoqlashish me’yori bo’yicha oshib boradi. Chunki bu zonadagi o’yinchilar to’siqdan urilib qaytgandan 35 keyin to’pni tushish vaqtigacha maydon bo’ylab almashish uchun ko’proq vaqtga ega bo’ladi. Ikki kishilik to’siqni to’g’ri qo’yilganda to’rga yaqin uzatish (to’siq ustida yuqorida zaraba bergandan tashqari) bilan hujumkor zarba berishdan keyin to’r ustidan to’pni erkin o’tish imkoniyatidan tashqari shuning uchun o’yinchilarning asosiy himoya faoliyati to’siqdan qaytgan to’pni uzatishga olib keladi. Ikkita eng ko’p tarqalgan ikki kishi bo’lib to’siq qo’yishda o’yinchilarning joylashishini to’siqni 2 va 3 zona yoki 3 va 4 zona o’yinchilari qo’yadi. 6 zona o’yinchisi 4,5 va 1 zona o’yinchilariga himoyada asosiy haraktni uzatib faqatgina muxofaza vazifasini bajaradi.Bunday joylashtirish oldindagi burchak deb aytiladi. 6 zona o’yinchisi to’siqdan to’p qaytargandan keyin va to’siq qo’yuvchilarni qo’llarini orasidan, to’siq ustidan hujumkor zarba berishdan oldin to’pni uzatish uchun eng ko’proq qulay, joyni egallaydi. Ana maqsadda oldi chiziqqa qarab tortadi. O’yinchilarni bunda joylashtirish «burchak bilan orqaga» degan nomni oladi. O’yinchilarni bu joylashishini faqat jamoa larga tavsiya qilish mumkin, unda 4 va 1 zonadagi o’yinchilar yuqori haraktchanlikka ega bo’ladi va bir vaqtni o’zida himoya hamda muxofaza harakatini bajarish mumkin. Orqa chiziqdagi o’yinchi to’siq qo’yuvchilar tomonidan qo’yilgan xatoni bilib qolib (qo’llar orsidagi bo’shliq, to’siqni noto’g’ri qo’yilishi, ular o’rtasidan to’pni o’tishi etarliligi yoki maydonchaga to’pni uchish yo’nalishini bekitmasdan qoldirilishi) huddi shunday barcha boshqa holatlarday harakat qiladi, hujumkor zarba berishni o’tkazish vaqtida to’pn unga ko’rinadi ya’ni to’pga chiqadi. Orqa chiziqdagi holatda o’yinchining harakati qachonki hujumkor zarba berishni bajaruvchi uni o’yinchi oldindan yaxshi o’rgangan bo’lsa shuni bilib turib to’pga zarba bergandan keyin qanday holatdan qaysi yo’nalishda extimol jami uchishi uni uzatishi uchun joyni tanlashda himoyachilar ustunlikka erishadi. Ko’pchilik holatda o’yinchini harakat havfziligini ta’minlashga extiyoj tug’ulishi mumkin: ayrim o’yinchilarni yomon harakatchaligi, uzatishni to’liq egallay olmaganligi va b.q. Ularni jamoa dagi o’rtoqlar muxofaza (straxovka) 36 qiladilar. To’siq qo’yishda va hujumkor zarba berishda doimiy ravishda muxofaza qilish zaruriyati kelib chiqadi. Sakrab turgan holatda na hujumchi, zarba berayotagan, na to’siq qo’yuvchi o’yinchi, raqibni harakatiga va qarshi harakati ta’siriga javob bermasdan surilishi mumkin emas. Shu bilan bog’liq bo’lgan bu o’yinchilarni muxofaza qilish zarur. Hujumkor zarbani berishni bajarishda muxofazani to’siqda to’pni urilib qaytishini ko’proq zonaga extimolini yo’nalishida, bo’ning uchun oldinga aralashtirib, qolgan o’yinchilarni barchasi amalga oshiradi. To’siq qo’yishda muxofazani bir nechta usullar bilan amalga oshirish mumkin. Birinchi usul – maxsus muxofaza qiluvchi o’yinchi, o’z navbatida 6 zonaga, shu erdan to’siqni bajaruvchi o’yinchilarga kiradi. Ushbu chiqishni iloji boricha barvaqt bajarishi shart, chunki shu bilan birga 1 va 5 zonadagi o’yinchilarni himoya harakatiga halaqit bermasiligi kerak. Ikkinchi usul – raqibni hujumkor zarba berishi uchun unga to’pni yo’naltirganligi, zonaga bog’liq bo’lgan orqa chiziqdagi barcha o’yinchilar bilan muxofaza qilishidir. Shunday qilib, 4 zonadagi to’siq qo’yuvchi, 5 zonadagi o’yinchini muxofaza qiladi, 2 zonadagi to’siq qo’yuvchisi 1 zonadagi o’yinchi muxofaza qiladi. Shu bilan birga ushbu usulda to’siqdan yoki to’siq tepasida uchib kelayotgan, to’pni uzatish uchun (old chizig’iga) 6 zona o’yinchisi orqaga qaytadi, uni vazifasini to’siq qo’yishda qatnashmaydigan oldingi chiziqdagi o’yinchi bajarishi mumkin. Masalan, agarda 2 va 3 zonadagi o’yinchilar to’siq qo’yishni amalga oshirsalar, unda maydonni o’rtasini 4 zona o’yinchisi berkitadi, biroq o’zini zonasini ham berkitishni esdan chiqarmasligi zarur. Ikkinchi usul jamoa ni himoya imkoniyatini bir muncha kuchaytiradi, chunki himoya harakatida ikkita emas, balki uch ta o’yinchi qatnashadi. Biroq to’siq qo’yishda qatnashadigan oldingi chiziqdagi o’yinchini siljishi o’yinni oxiriga etkazishda uni harakatini markazdan qiyinlashtiradi, qachonki himoyada muvoffaqiyatli o’ynagandan keyin hujumda harakat boshlanadi. Muxofazani ko’proq samaraliy shakli doimiy o’yinchini erkin muxofaza qilish hisoblanadi. Ushbu usul tajribali o’yinchilarni faqat bor bo’lishida yoki 37 mavjudligida bo’lishi mumkin, maydonchadagi vakillarni keyinchalik rivojlanishida extimol ko’proq kuchlilar muvofaqqiyatli hal etadi. Muxofazani amalga oshiruvchi o’yinchi doimiy ravishda orqa chiziqda turgan holda qoladi yoki 6 zonaga o’tadi va bo’sh bo’ladi, o’zini qarashiga ko’ra harakat usullarini tanlaydi: muxofaza qilish uchun oldinga chiqadi yoki old chizig’ida qoladi, o’zlarini to’siq qo’yuvchilari muxofaza qilishga ketgan, qoldirilgan o’yinchilarni 1 yoki 5 zonani berkitish uchun zaruriyat tug’ilganda yon tomonga siljiydi. Ushbu usulda eng ko’proq eng yaxshi himoya qilinmagan maydon markazida turadilar, chunki o’yinchilar bilmaydi, uni kim berkitishi kerak. Maydon markazidagi berkitishni erkin muxofaza qiluvchi o’yinchi amalga oshiradi (uni oldinga chiqishida) yoki raqibdan to’pni uchish yo’nalishiga bog’liq holda boshqa o’yinchini zimmasiga yuklanadi. Shunday qilib agarda maydon markazida aldashda to’p 4 zonadan yo’naltiriladi bunda markazni yopish uchun 5 zonadagi o’yinchi chiqadi, ya’ni o’yinchi uni orqasidan quvlamasdan to’pga qarshi chiqadi. Himоyachini hujumchi harakatiga qarab harakatlanishi. o’yinchilar juftlikda birinchi o’yinchi tur оldida. Ikkinchi o’yinchi qarshi maydоnni оrqa chizig’iga yaqinrоq jоyda jоylashgan. Birinchi o’yinchi o’zi tashlagan to’pni to’r ustidan urib o’tkazadi. Himоyachi to’pni qabul qilib qat’iy Aniqlangan zоnaga uzatadi. Bu mashq himоyachini o’yinda to’p yo’nalishiga to’g’ri chiqishni va qabul qilingan to’pni aniq uzatish ko’nikmasini rivоjlantiradi. To’pni qabul qilish usulini himоyachi o’zi tanlaydi. o’yinchilar o’z vazifalarini 10-15 zarbadan keyin o’zgartirishlari mumkin. Jismoniy tayyorgarlik haqida tushuncha. Umumiy jismoniy tayyorgarlikning vazifasi: jismoniy sifatlarni (tezlik, epchillik, kuch, chidamlilik, egiluvchanlik) rivojlantirish, harakat malakalarini takomillashtirish, shug’ullanuvchilarni «Alpomish» va «Barchinoy» test me’yorini topshirishga tayyorlash. Umumiy jismoniy tayyorgarlik vositasi: gimnastika va yengil atletika mashqlari, sport va harakat o’yinlari, suzish va boshqalar. Sakrovchanlikni rivojlantirish uchun beriladigan mashqlar 38 Cho’qqayib o’tirish, cho’qqayib o’tirgan holatdan yuqoriga sakrash, yarim cho’qqayib o’tirish, turgan joyda bir oyoqda, ikki oyoqda va harakatda yuz bilan oldinga, yon tomonga, orqa bilan oldinga sakrash. Gimnastik kondan pastga qarab sakrash, osib qo’yilgan to’pga, bir va ikki oyoqda depsinib sakrab qo’lni tegizish. Arg’amchida sakrash. Estafetalar.To’pni uzatishda qatnashadigan, mushaklarni mustahkamlash uchun beriladigan mashqlar.Qo’l panjalarini mustahkamlash va uning harakatchanligini oshirish. Ko’krakda to’ldirma to’pni ikki qo’llab otish (oldinga, bosh ustida) va ilib olish, to’ldirma to’pni uzoqqa otish. Basketbol to’pini ko’p marta uzatish va ilib olish, basketbol to’pini maydonga urib olib yurish. To’pni o’yinga kiritishni bajarishda qatnashadigan mushaklarni mastahkamlash uchun beriladigan mashqlar. Bosh orqasida ikki qo’llab to’ldirma to’pni otish. Bir qo’l va ikki qo’lda yuqoridan va pastdan to’ldirma to’pni otish. Hujumkor zarba berishda qatnashadigan, mushakning tez qisqarishi va kuchli rivojlantirish uchun beriladigan mashqlar. 1 kg li to’ldirma to’pni ikki qo’llab to’r ustidan oshirib otish, turgan joyda va sakrab ikki qo’llab to’ldirma to’pni boshdan oshirib otish. Turgan joyda, yugurib kelib tennis koptogini uloqtirish, sakrab to’r ustidan oshirib uloqtirish.Akrobatik mashqlar. G’ujanak bo’lib oldinga va orqaga, yon tomonga dumalash. Kurakda tik turish. Umbaloq oshish, tayanib o’tirgan va asosiy tik turgan holatdan yugurib kelib umbaloq oshish. Bir necha umbaloq oshishni birga qo’shib bajarish. Voleybol o’yini texnikasi va taktikasi metodologiyasi Voleybol o’yini texnikasi haqida tushuncha. Voleybolning asosiy texnik usullari: turish, siljish, to’pni o’yinga kiritish, to’pni uzatish, hujum zarbasi, to’siq qo’yish. O’yin taktikasi haqida tushuncha. Himoyada, hujumda yakkama-yakka harakatlanish, himoyada va hujumda guruh bo’lib harakat qilish. Amaliy mashg’ulot. Voleybol o’yini texnikasini o’rgatish. Turish holati. Voleybol o’yini uchun xos, har xil siljishlar, to’pni o’yinga kiritish bilan qabul qilish. Ikkinchi uzatishni bajarish uchun dastlabki holatni qabul qilish. Siljish. O’ngga, chapga, oldinga, orqaga, yonlama qadam tashlab, ikki qadam sakrab, siljishning har xil 39 usullarini birga qo’shib bajarish, siljishdan keyin to’xtash. To’pni uzatish. To’pni ikki qo’lda yuqoridan uzatish. To’pni tagiga chiqish. To’pni uzatishda oyoq, qo’l, gavda holati va harakatining bir- biriga mosligi. Turgan joyda va harakatda bosh ustidan to’p uzatish. Qatorda qarama- qarshi tomonga to’p uzatish. Juft-juft bo’lib siljish bilan to’p uzatish. Shit va devor oldida to’p uzatish, 6- zonadan 3- zonaga, 3- zonadan 4- zonaga yoki 6- zonadan 3- zonaga, 3- zonadan 2- zonaga to’p uzatish. «To’p havoda», «To’p kapitanga» harakatli o’yinlari, to’pni uzatish bilan bajariladigan estafetalar. To’pni pastdan uzatish (tanishtirish), qo’l va oyoq, gavda holati. To’p bilan bajariladigan tayyorgarlik mashqlari. To’pni o’yinga kiritish. To’pni pastdan o’yinga kiritish: to’g’ridan va yon tomondan (yon boshdan). To’pni yuqoridan to’g’ri o’yinga kiritish. Tik turish, to’pni yuqoriga otish, gavda, oyoq, qo’l holati. To’pni yuqorida va ikki qo’llab pastdan qabul qilish. Hujum zarbasini berish. 4 va 2- zonalarda to’g’ridan zarba berish. To’r ustidan (balandligi 140- 200 sm.) sakrab to’ldirma to’pni ikki qo’llab otish. Yugurib kelib va turgan joyidan to’r ustidan tennis koptogini uloqtirish, yugurish, sakrash, qo’lni siltash va qo’shish. Rezinali amortizatorga o’rnatilgan to’pga zarba berish. Sherigi tomonidan tashlangan to’pga to’r ustidan zarba berish. Tо’pni uzatish. Bu – о’yinni davom ettirish uchun sherik yoki raqib tomoniga uzatilgan tо’pni о’zaro о’tkazish usuli bо’lib hisoblanadi. Bundan tashqari, tо’pni oldinga, yuqoriga va orqaga о’tkazish usullari ham mavjud. Tupning uchish trayektoriyasiga qarab butun maydon bо’ylab uzun qо’lni maydonga qisqa va о’z maydoniga о’ta qisqa uzatishlar ham qо’llaniladi. Tо’pni uzatish balandligiga qarab past (tо’rdan 1 mert yuqori), о’rta (2 metrgacha), va undan baland (2 metrdan ortiq), masofasiga kо’ra yaqin (0,5 mertdan kam) va uzoqroq (0,5 mertdan ortiqroq) kabilarga bо’linadi. Tо’pni ikki qо’llab yuqoridan uzatish. Bu juda keng tarqalgan usul hisoblanadi. Bunda ishonch va aniqlik bilan xarakatlanish uning muxim tomonidir. О’yinchi dastlabki xolatda oyoqlarini tizzadan bukib qо’llarini oldinga chiqarib kaftlar biroz ichkariga qaratilgan, panchalar tarang tutiladi. 40 41 2.2. Fanning mazmuni va tuzilishi Hujumda yakkama-yakka taktik harakat. Birorta harakatni bajarish uchun dastlabki holatni egallashni bilish, to’r ustidan to’pni qaytarish usulini tanlash, to’pni to’r ustidan raqib maydonchasining mag’lum zonasiga yo’naltirish, to’pni pastdan va yuqoridan o’yinga kiritishni almashlab borish. Himoyada yakkama-yakka taktik harakat, to’pni uchish yo’nalishini imkoni boricha aniqlay bilish va o’z vaqtida to’pni qabul qilib olish uchun chiqish, o’yin sharoitiga mos ravishda to’pni yuqoridan va pastdan uzatishni qo’llash, hujumda guruh bo’lib harakat qilish. To’pni o’yinga kiritgandan keyin qabul qilish va birinchi uzatishni 3- zonaga, 3- zonadan 4- zonaga yoki 2- zonaga zarba berish uchun uzatiladi. 5,4,6 -zonadan to’pni 3- zonaga birinchi uzatish va 2- zonaga ikkinchi uzatish, 2-zonadan to’r ustidan oshiriladi. To’pni 6- zonadan 2- zonaga, 2- zonadan 3- zonaga, 3- zonadan to’r ustidan oshiriladi. Tо‘p uzatish – bu texnik usul orqali hujumni tashkil qilish va amalga oshirish uchun qulay sharoit yuzaga keltiriladi. Tо‘pni: tayanch holatdan ikki qо‘llab, sakrab ikki qо‘llab, sakrab bir qо‘llab, orqaga yiqilib turib ikki qо‘llab uzatish mumkin. Oxirgi usuldan voleybolda kamdan- kam, keskin holat yuzaga kelganda foydalaniladi. Yо‘nalishi bо‘yicha tо‘p uzatishlar (tо‘p uzatuvchiga nisbatan) quyidagicha bо‘ladi: oldinga, о‘z ustiga, orqaga.Uzunligi bо‘yicha: uzun – zonalar osha; qisqa – zonadan zonaga; qisqartirilgan – zona doirasida. Balandligi bо‘yicha: baland – 2 m dan yuqori, о‘rtacha – 2 m gacha, past – 1 m gacha. Yuqoridagi kо‘rsatkichlarga bog‘liq holda tо‘pga sekin, tez va katta tezlanish beriladi. Tо‘pni tо‘rga yaqin – 0,5 m gacha va uzoq – 0,5 m dan ortiq masofada berish mumkin. Tо‘pni uzatish texnikasi dastlabki holat, qо‘lning tо‘pga qarama-qarshi harakati, amortizatsiya va tо‘pni yо‘naltirishdan iborat bо‘ladi. Dastlabki holatdan tо‘p tomon harakatlangan-dan sо‘ng voleybolchi vertikal holatda, oyoqlarining bukilish darajasi tо‘p yо‘nalishining balandligiga va uchish tezligiga bog‘liq holda, oyoq kaftlari parallel yoki bir oyoq (asosiy qо‘lga nisbatan qarama-qarshi) bir oz oldinda bо‘ladi. Qо‘llar oldinga chiqariladi, barmoqlar oval shaklini hosil qilgan bо‘ladi. 42 Qо‘llar tо‘p bilan yuz tepasida tо‘qnashadi. Bunda bosh barmoq Himоyachini, hujumchi harakatiga qarab harakatlanishi. o’yinchilar juft bo’lib maydоnni ikki tоmоnida jоylashadilar. Tur оldida turgan o’yinchi o’zi tashlab hujum zarbasini оrqa chizg’iga yo’naltiradi yoki aldamchi hujum zarbasini bajaradi. Himоyachi bu harakatni оldindan aniqlashi va shuniga qarab harakatlanishi lоzim. Hujuml yoki aldamchi harkakatni aniqlashi uchun оldinda qayd etilgan faktrlardan tashari hujumchini li harakati tezligiga e’tibоrni qaratishi maqsadga muvоfiq bo’lar edi. Bundan taqshari bu mashq o’yinchini kuchli zarbani qabul qilishdan aldab tashlangan to’pni qabul qilish harakatiga tez o’tish ko’nikmasini rivоjlantiradi va o’yinchini dоimо tayyor turishga yordam beradi. Himоyachi to’siqchi harakatiga qarab harakatlanishi. Murakkab hujum kombinatsiyalarini tashkil qilishda, tо‘p baland berilganda yoki tо‘pning uchish vaqtini kamaytirish maqsadida sakrab tо‘p uzatish usulidan foydalaniladi. Bu holatda qо‘llar bosh ustidan birmuncha baland kо‘tariladi va qо‘llarning faol ishlashi hisobiga sakrashning yuqori nuqtasidan tо‘p uzatiladi. Huddi shu holatda qisqa tо‘p uzatishda asosiy harakat qо‘l barmoqlarining faol ishlashi hisobiga amalga oshiriladi. Tо‘pni orqa tomonga (mо‘ljalga orqa tomon bilan turganda) uzatishda о‘yinchi tо‘pning tagiga kirib boradi. Bunda qо‘lning orqa kaft qismi bosh orqasigacha kо‘tariladi. Tо‘p uzatish qо‘llarni tirsak qismida bukib-yozish hisobiga bajariladi, gavda orqaga-yuqoriga harakatlanadi, bunda harakat umurtqa pog‘onasi kо‘krak va bel qismlarining bukilishi hisobiga bо‘ladi (5-rasm). Sakrab orqaga tо‘p uzatish huddi tayanch holatda orqaga tо‘p uzatish kabi bajariladi. Tо‘p uzatishning eng murakkab usuli bu sakrab bir qо‘l bilan tо‘p uzatishdir. Bu usul tо‘p tо‘r ustiga kelib qolgandagi murakkab sharoitda bajariladi. Bu holda qо‘l tirsaklarida bukilib, oldinga chiqariladi (6-rasm). Kaftlar oldinga qaratiladi, barmoqlar bukilib, tarang holga keltiriladi. Tо‘p uzatish tirsak bо‘g‘inining bukib-yozilishi hisobiga bajariladi. Yuqoridan yon tomon bilan tо‘p kiritish . Yuqoridan yon tomon bilan tо‘p kiritish usulida о‘yinchi tо‘rga nisbatan yon tomon bilan oyoqlarini tizzadan bukkan holda turadi. Tо‘p 1 m gacha balandlikda yelka ustiga tashlanadi. 43 О‘ng qо‘l bilan zarba berilganda, u pastdan orqaga harakatlanadi, bunda yelka pastga tushirilib, gavdaning og‘irligi о‘ng oyoqqa о‘tkaziladi. Zarba zarba beruvchi qо‘l orqadan-yuqoriga yoy bо‘yicha harakatlantirilib, zarba amalga oshiriladi. Gavda chapga buriladi va og‘irlik kuchi chap oyoqqa kо‘chiriladi. Bu harakat zarbaning kuchini oshirishga xizmat qiladi. Sakrab tо‘p kiritish . Hozirda sakrab tо‘p kiritish usuli keng qо‘llanilmoqda. Bu usulning asosi orqa (himoya) zonadan hujum zarbasini berishga о‘xshashligi sababli uning mohiyati quyiroqda yoritiladi. Hujum zarbalari. Hujum zarbasi – jamoaning hujum harakatini yakunlovchi samarali usul hisoblanadi. Bu harakatlar tо‘rning yuqori qirg‘og‘idan balandda amalga oshiriladi. Chunki undan pastroqda amalga oshirilgan hujum harakatlarining samarasi ham juda pastdir. Hujum zarbalari yо‘nalishiga kо‘ra quyidagicha farqlanadi: tо‘g‘ri yо‘nalish bо‘yicha (bunda zarba berilgan tо‘p yо‘nalishi hujumchining yugurib kelish yо‘nalishiga mos tushadi) va yо‘nalishni о‘zgartirib (bunda zarba berilgan tо‘p yо‘nalishi hujumning yugurib kelish yо‘nalishiga mos tushmaydi). Jismoniy tayyorgarlik – tayyorgarlik turlarining biri bо‘lib, voleybolchining organizmini rivojlantirish, uning jismoniy sifat va qobiliyatlarini takomillashtirishga hamda о‘yin faoliyatini samarali amalga oshirishni ta’minovchi mustahkam poydevor yaratishga qaratilgandir. Zamonaviy voleybol shugullanuvchilardan nixoyatda katta kuch, tezkorlik, chaqqonlik, chidamkorlik va egiluvchanlik sifatlarini talab qiluvchi sport о‘yinlari turiga mansubdir. О‘yinning mohiyati о‘yinchi harakatining turli yо‘nalish va о‘zgaruvchan vaziyatda о‘ta tezkor, aniq hamda qisqa vaqt ichida о‘yin davomida kо‘pdan - kо‘p tо‘siq qо‘yish, zarba berish va tо‘p kiritishdagi sakrashlari, yiqilishlari, yugurish, tо‘xtash, burilish,egilish va boshqa xarakatlarni yuqori tezlikda ijro etishi katta jismoniy kuch, о‘ta chaqqonlik, mustahkam chidamkorlik, va ruhiy uyg‘unlikni talab qiladi. Binobarin, ushbu yuklama (nagruzka) ta’siri shug‘ullanuvchi organizmining funksional jihatdan mukammal shakllangan bо‘lishini taqozo etadi. 44 Xulosa Sportchilarga voleybol o’yinini o’rgatish uslubiyati. Umumta’lim maktablari boshqa sport turlari kabi voleybol sport turi ham dasturda berilganidek, kiritilgan. O’quvchilarni voleybol darsida asosiy vazifasi: bolalarni jismoniy rivojlantirish bilan birga nazariy jihatdan bilim berish, ko’nikma malakasini oshirish; harakat sifatlari rivojlantirish – tezkorligini, kuch, sakrovchanlikni, baquvvatlikni, harakat texnikasini o’rgatishdir. O’qituvchi sport turini o’zi to’liq bilishi kerak, asosiy vazifalarni ya’ni darsning asosiy maqsadini ham unutmaslik kerak.Voleybol o’yinini dars jarayonida o’tishda o’quvchilarni hakamlik darajasiga ham tayyorlash kerak, bunda ikki tomonlama o’quv mashq o’yinlarda o’quvchilar hakamlikni olib borishlari kerak. Voleybol o’yini boshlang’ich bo’limida harakatli o’yinlarda ham foydalanish mumkin, bu harakatli o’yinlar o’quvchilarda ko’nikma va malakalarini, e’nli to’pni qattiq urib, raqib jamoasi tomoniga o’tkazish, bir-biriga uzatish, urib qaytarish malakalarini takomillashtirish va mustahkamlashga yordam beradi. Shuning bilan birga bu o’yinda harakat tezligi va diqqati o’sadi. Harakatli o’yinda o’quvchilar o’z jamoasining manfaatini ko’zlab topshiriqni yaxshi va tez bajarish, jamoa manfaatini o’z shaxsiy manfaatidan yuqori qo’yish, birdamlik bilan harakat qilish fazilatlarini tarbiyalash imkonini beradi. Harakatli o’yinda bajariladigan harakatlarning asosiy turlari: Uzatishlar. Voleybol sport o’yinlariga mos keladigan harakatli o’yinlardan, “To’pni ilish va irg’itish”, “Voleybolchilar estafetasi”, “To’pga chap berish” o’yinlari. Voleybol bo’yicha dastur materiallari o’rgatish uchun zarur bo’lgan mashqlar, texnik va taktik usullar va o’yini nazariy va amaliy qoidalari kiritiladi. Voleybol o‘ynash texnikasini takomillashtirish metodologiyasi va texnikasini takomillashtirish O’quvchi va talabalarni voleybol sportiga yo’naltirish va saralash tadbirlarini uslubiy jixatdan to’g’ri tashkil etish, voleybol bo’yicha yuqori malakali sportchilar tayyorlash vazifalari bajariladi. 45 Sport turlariga bolalarni yo’niltirish va saralashda ularning shaxsiy qiziqishlari hamda jismoniy qobilyatlarini etiborga olish muxim ahamiyatga ega. Bolalarni voleybol sportiga yoshdan yo’naltirish mumkin. Yosh voleybolchilarni dastlabki tayyorgarlik mashg’ulotlari ularni voleybolchilarga muvofiq bo’lgan jismoniy fazilatlari tezkorlik, chaqqonlik sifatlarini rivojlantirishga qaratilgan bo’lishi kerak. Voleybol o’yini texnikasi va taktikasining asosiy shakllari bo’yicha malaka va ko’nikmalar egallanishi uchun tayyorgarlik olib borilishi kerak. Asosan voleybolchining sakrash, yugurish, o’tirish va tishlanish harakatlari hamda o’yinga to’p kiritish, to’p qabul qilish, to’p uzatish harakatlari texnikasi o’rgatiladi. Taktik harakatlardan voleybol o’yinida ishtirok etish, soxta harakatlar, fintlar bajarish bo’yicha malakalar hosil qilinadi.Tayyorlov davrida yosh voleybolchilar voleybol o’yini texnika va taktikasi elementlarini egallab boradilar, jismoniy fazilatlari rivojlantiriladi. Shu bilan birga yosh sporchilarda ma’naviy, axloqiy hamda ruhiy iroda tayyorgarligi tashkil etiladi. Tayyorlov davri musobaqalar boshlangunga qadar olib boriladi. Yosh voleybolchilarni tayyorlashda ularni psixologik sifatlarini ham parallel tarzda shakllantira borish muhim ahamiyat kasb etadi. Ma’lumki, voleybol o’yinida yoki o’yinning ayrim vaziyatlarida muvaffaqiyatga erishish barcha sifat, mahorat va qobiliyatlarni yuqori taraqqiy etganligi bilan bir qatorda tez fikrlash, tahlil qilish, farqlay bilish, to’g’ri baholash, diqqat, xotira, oldindan sezish (ansipatsiya), iroda, zukkolik hamda «ayyorlik» xislatlarining shakllangan bo’lishini talab qiladi.Iste’dodli yosh voleybolchilarni tayyorlash samaradorligi ko’p jihatdan sport to’garaklari va sport maktablariga qabul qilishda tanlov jarayonini maqsadga muvofiq tashkil qilishga bog’liq bo’ladi.Tanlov– ko’p yillik jarayon bo’lib, o’z ichiga dastlabki tanlov, qayta tanlov (guruhdan guruhga o’tkazishda saralash), o’yin funksiyalari bo’yicha tanlov o’tkazish, jamoa tarkibiga tanlov asosida qabul qilish kabi bosqichlarni kiritadi. 46 Foydalanilgan adabiyotlar 1. T.S.Usmonxshjaev, “Jismoniy tarbiya nazariyasi va metodikasi”. Toshkent, “O’qituvchi” nashriyoti 2006 yil. 2. Sh.X.Xonkeldiev. “Issiq sharoitda bolalarni jismoniy tarbiyalash”. 3. T.S.Usmonxo’jaev 2008 yil o’qituvchi “jismoniy tarbiyanazariyasi va metodikasi”. 4. Jismoniy tarbiya nazariyasi va metodikasi. Toshkent. 2005 yil. 5. Kleshev Y.N., Ayrapetyans L.R., Patkin V.L. Voleybol. Murabbiy kundaligi. T., 1995yil. 134 bet. 6. Pо’latov A.A. Voleybol. JTI talabalariga mо’ljallangan dastur. Ixtisoslik kursi. T., 1993 yil. 76 bet. 7. Pо’latov A.A. Harakatni aniq ijro etishda vestibulyar analizatorning о’rni. «JT, sport va ma’naviyat» tо’plami. T., 1995 yil. 147 bet.’latov A.A. О’rgatish uslubiyatiga noan’anaviy yondoshish masalalari T., 1994. Internet saytlari 8. www.lex.uz - O’z.Respublikasi qonun xujjatlari, ma’lumotlari milliy bazasi 9. www.ziyonet.uz - Ziyonet milliy ijtimoiy-ta ’ lim axborot tarmog ’ i 10. www.voleybol.uz - O’zbekiston voleybol federatsiyasi portali 11.www.fiba.com - Halqaro basketbol federatsiyasi portali 47

JISMONIY MADANIYAT TA'LIMI  O'QITISH  JARAYONIDA XARAKATGA O'RGATISHNING ETAPLARI

Купить