Жисмоний маданиятнинг умумий урта таълим тизимида жисмоний тарбия воситалари - Физическая культура - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	71.5KB
Покупки	0
Дата загрузки	28 Сентябрь 2019
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Физическая культура

Жисмоний маданиятнинг умумий урта таълим тизимида жисмоний тарбия воситалари

Купить

« Жисмоний маданиятнинг умумий урта таълим тизимида жисмоний тарбия воситалари » мавзусида ёзилган 1

М У Н Д А Р И Ж А. КИРИШ… ………………………………………………………………… I -БОБ. 2. БОБ. Ёшларни машқлантиришда машқ воситаларидан фойдаланиш… ……………………………………………………………. 1 . 1. Жисмоний тарбия воситаларининг умумий характеристикаси…….. 1 .2. Восита сифатида машқ техникасига тавсиф… ……………………….. II -БОБ. Жисмоний тарбиялашда воситаларнинг мақсад вазифалари. 2 . 1. Жисмоний тарбия воситалари …………………………………………. 2 .2. Жисмоний машқларни ҳаракат сифатларини ривожлантиришига қараб классификациялаш…………………………………………………………… ХУЛОСА ……………………….…………………………………………… ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР РЎЙХАТИ… …………………. ИЛОВАЛАР… ……………………………………………………………... 2

КИРИШ Мавзунинг долзарблиги. Ўзбекистон Республикаси мустақилликка эришиши билан бугунги кунда олиб борилаётган чуқур ислоҳатлар ёш авлодни ҳар томонлама ақлий, ахлоқий ва жисмоний жиҳатдан ривожланишида жисмоний тарбия ва спорт асосий ўринни эгаллайди. Мамлакатимизда ёш авлодни соғлом руҳда тарбиялаш борасида бир қанча ишлар амалга оширилмоқда. Хурматли юртбошимиз И.А.Каримов таъкидлаганидек “Келажак авлод хақида қайғуриш соғлом, баркамол наслни тарбиялаб етиштиришга интилиш бизнинг миллий хусусиятимиздир”. Хукуматимиз томонидан қабул қилинган «Жисмоний тарбия ва спортни ривожлантириш тўғрисида»ги Қарори 1 , «Соғлом авлод учун» нодавлат дастури, «Ўзбекистонда болалар спортини ривожлантириш жамғармасини тузиш тўғрисида»ги Фармони 2 ва бошқа бир қатор қарорлари спорт ҳаракатини ривожлантири

Умуминсоний маданиятнинг таркибий қисми хисобланган миллий маданиятимизни, ёшларнинг ахлоқий тарбиясини онгли равишда ёндашишсиз тасаввур этиш қийиндир. Инсон ижтимоий хаётда онгли равишда ўз ўрнини эгаллаши унинг вояга етиши, фарзандлик бурчини, ота- оналик бурчини ато этиши, ўзидан кейин маълум бир из қолдириши жамият тараққиётини белгилайди. Шундан келиб чиқиб cпорт би лан шуғулланишда жисмоний тарбия воситаларидан фойдаланиш миллий тарбия муамосига янада чуқурроқ кириб боришга ва бу муаммога илмий-амалий жиҳатдан ойдинлик киритишга асос бўла олади. Ўқувчиларда жисмоний тарбия ва спортнинг тарбиявий аҳамияти тўғрисида улуғ алломаларимизнинг қолдирган ноёб асарлари ва уларнинг ўгитларига боғлиқ бўлиб, уларнинг улкан хизматларини ўрганиш ва уни амалга татбиқ этиш бугунги куннинг, айниқса

Шуни таъкидлаш керакки, юқоридаги олимлар томонидан Спорт би лан шуғулланишда жисмоний тарбия воситаларидан фойдаланиш ўрни тўлиқ илмий масала сифатида ёритилмаган. Илмий тадқиқотлар, берилган адабиётлар ва м актабларда жисмоний маданият дарсларини ўрганиб, битирув малакавий ишнинг мавзуини қуйидагича танладик: « Ёшларни жисмоний тарбиялашда жисмоний тарбия воситаларидан фойдаланиш ». Тадқиқот мақсади: Спортчиларни натижага эриштиришда жисмоний тарбия воситалариданфойдаланишни самарали йули ни аниқлаш. -Спорт билан шуғулланишда воситаларнинг мақсад вазифалари. - Жисмоний тарбия воситалари - Жисмоний машқларни ҳаракат сифатларини ривожлантиришига қараб классификациялаш - Спортчиларни машқлантиришда машқ ва фармакалогик воситалардан фойдаланиш. - Жисмоний тарбия воситаларининг умумий характ

3. Спорт курсаткичларини таъминлоачи омиллардан бири бу жисмоний тарбия машғулотларида воситалардан фойдаланишдир. 4. Жисмоний шуғулланиш спортичиларнинг воситалар орқали иш фаолиятига мақсадли, натижалига эришиш. 5. Жисмоний тарбия ўқувчини ҳаёт фаолиятида натижага эришиш учун харакат куникмаларини шакллантиради . Тадқиқотнинг амалга оширилиш босқичлари : 1 . Тадқиқот муаммосига оид педагогик-психологик, илмий-оммабоп ва махсус адабиётлар, таълим муассасаларининг ижодий иш тажрибаларини ўрганиш ва умумлаштириш. Шу асосда тадқиқот ишининг мавзу муаммоси, объекти, предмети, илмий фарази ва бошқа жиҳатларига аниқлик киритиш. 2. Спортчиларининг ва жисмони тарбия билан шуғулланувчи ўқувчиларни жисмоний тарбия ўқитувчилари ҳамда ота-оналар билан тест- анкета сўровлари, суҳбатлар, кузатишлар ўт

вазифаларига мос келувчи илмий замонавий методлар қўлланилганлигида ўз ифодасини топган; Ҳимояга қуйидаги ҳолатлар олиб чиқилади: 1. Кучни, тезликни, чидамлиликни, чаққонликни, бўғинларҳаракатчанли- гини ва мускуллар эгилувчанлигини намоён қилишига қараб янги педагогик туркумини амалиётда шакллантирш . 2. Ҳаётда ҳаракатли ўйинлар ва спорт ўйинлари сифатида тарбиявий восита бўлиб хизмат қилиши. 3. Табиатнинг соғломлаштириш кучлар гигиеник омиллар орқали соғломлаштириш вазифаларини ҳал этилса жисмоний машқлар орқали ҳаракат малакаларини ӯргатиш. 4. Кўп йиллик жисмоний тарбия жараёнида жисмоний машқлар, табиатнининг соғломлаштирувчи кучлари ва гигиеник омиллар дан жисмоний тарбиянинг воситаси сифатида фойдаланиш. . Тадқиқотнинг таркибий тузилиши . Тадқиқот кириш, икки боб, умумий хулоса, ад

1 .1. Жисмоний тарбия воситаларининг умумий характеристикаси Жисмоний машқлар табиатдаги соғломлаштирувчи кучлар ва гигиена омиллари жисмоний тарбия воситалари комплексини ташкил этади. Жисмоний машқлар тарихий жиҳатдан таркиб топиб, методик жиҳатдан гимнастика, ӯ йин, спорт ва туризм сифатида шакллангандир. Жисмоний машқларнинг онгли характери бир қанча психик жараёнларининг жамланишида ифодаланади. Жисмоний машқлар кишининг психик ҳусусиятларини такомиллаштиришга ёрдам бериб, унинг тушуниш фаолиятини яхшилайди. Жисмоний тарбияни воситалари а) Жисмоний машқлар (жисмоний тарбиянинг асосий ва махсус воситалари). б) Табиатнинг соғломлаштирувчи кучлари (қуёш радиацияси, ҳаво ва сув). в) Гигиениик омиллар (шахсий ва жамият гигиенаси, жисмоний машқлар билан ӯ тказиладиган машғулотни гигиеник ш

гавда давом этиш а) актив а) гавда оғирлигини ҳолати темпи б) пассив босиш кучи в) реактив б) таянч р-ясини кучи Мускул кучларини ишлатишни асосий қоидалари. Ривожланувчи қимсларни Ҳаракат тезлигини Маълум кучларга Оптимал равишда б-ш кучайтириш қарши ҳаракат хосил қилиш Ривожланаётган кучларга кетма- Бир звенодан иккинчисига кетлик ва ҳар хил к ӯ риниш бериш ҳаракат сонини т ӯ лиқлигича узитиш Ж исмоний тарбия воситалари 1. жисмоний тарбия воситаларига умумий характеристика. Жисмоний тарбия воситаларига: жисмоний машқлар, табиатнинг соғломлаштирувчи кучлари ва гигиеник омиллар киради. Инсон жисмоний тарбиясининг ӯ зига хос асосий воситасини жисмоний машклар ташкил этади. Жисмоний машқлар жисмоний тарбия қонуниятларига мувофиқ равишда фойдаланиладиган ҳаракат фаолиятидир. Табиатнинг соғлом

Ҳаракат фаолиятини тез ҳаракат самарадорлиги Тез ҳаракат самарадорлиги организмни функцияларини ӯ згаришида намоён б ӯ либ ҳаракат уйғунлигини қайта тузишда, бир бутун психологик жараёнларни фаоллаштиришда (диққат, фикрлаш, эмоция ва б.қ.) бажарилаётган ишдан маълум к ӯ рсаткич натижасига эришиш (ҳаракат вазифасини ечиш, фаолият натижасини яратиш ва ҳ.к.). Ҳаракат фаолиятини т ӯ хтатиш унинг самарасини й ӯ қотмайди. Чунки ҳаракат фаолияти томонидан ҳосил қилдирилган ҳаракат самарадорлигини изи анча вақтгача сақланади. Ҳаракат фаолияти тез самарадорлик, самарадорлик изи. Агарда ҳаракат фаолияти самарадорлик изида қайтарилса бундай ҳолат ишини, шу ҳаракатга к ӯ никишга адаптация олиб келади. Бу ҳолатни ҳаракат саарадорлигига к ӯ никиш дейилади. Ҳаракат фаолиятини тез самарадорлик, самараддор

Жисмоний машқлар сифатида, табиий ҳаракат фаолиятига кирадиган (юриш, югуриш, сакраш, улоқтириш, сузиш ва бошқалар) ҳамда бошқа фаолияти, яъни ҳаётда амалий аҳамиятга эга б ӯ лган, спорт ва ҳарбий тайёргарлик машқлари ҳам киради. Юқорида айтилганлардан қуйидаги умумий хулосани чиқариш мумкин. Жисмоний машқлар онгли равишда бажариладиган эркин ҳаракат фаолияти б ӯ либ, жисмоний тарбиянинг қонуниятларига мувофиқ ишлатилади. Жисмоний машқлар деганда жисмоний тарбиянинг вазифаларини ечишда махсус ташкил қилинган ҳаракат фаолиятини тушунамиз. Бошқача айтганда бу махсус танлаб олиниб, таълим ва тарбия вазифаларини бажарадиган ҳаракатдир. Жисмоний машқларни келиб чикиши инсон жамиятининг узоқ ӯ тмишига тақалади. Машқлар меҳнатнинг махсулидир. Жисмоний машқлар пайдо б ӯ лиши меҳнат ҳаракатлари бил

остида ёд олади. Бунда к ӯ пгина анализаторлар, биринчи ва иккинчи сигнал системаси иштирок этади. Лекин асосий ӯ ринни иккинчи сигнал системаси хал этади. Эркин ҳаркатларни бошқариш - ӯ з ичига шартли ва шартсиз рефлексларни оладиган мураккаб жараёндир. Жисмоний машқларнинг организмга таъсири к ӯ п томонли, лекин асосийлари қуйидагилардан иборат: - киши психикасига - тана шаклига - организмнинг физологик функциясига - соғломлаштириш хамда таълим тарбияга таъсир к ӯ рсатади. Жисмоний машқлар таъсирини аниқлайдиган факторлар. Агар жисмоний машқлар обектив қонунлар асосида қ ӯ лланилмаса яхши натижа бермайди, балки, зарар келтириши мумкин. Хар бир педагог жисмоний машқларни организмг таъсирини билиши ва уни хисобга олиши керак. Бунда у киши организмини бир бутунлигини унутмаслиги, хар қандай

в) ташқи мухитнинг хусусиятлари метерологик, жой шароити, асбоб анжомларнинг сифати, шуғилланиш жойини гигиеник холати ва бошқалар. Педагогик инсонни иш қобилияти хақидаги асосий илмий қоидаларни билиши шарт ( ишга кириша билиш, дам олиш ва ногрускани организмга таъсири, машқларни оқибатлари ва бошқаларни). Жисмоний машқларни муайян таъсир омилини хисобга олиб бориш, мшғулотларни медодиг жихаттан т ӯ ғри ташкил қилиш, жисмоний тарбия вазифаларини ечишнинг гаровидир. Жисмоний машқларни мазмуни ва шакли. Хамма ходисалар ва жараёнларга ӯ хшаш, жисмоний машқлар хам ӯ зининг мазмуни ва шаклига эга. Жисмоний машқлар мазмунига қатор жараёнлар (механик, биологик, психологик ва башқалар) киради, яни уларнинг таъсирида харакат фаолиятини бажаришга б ӯ лган қобилят ӯ сади. Шу билан бир қаторда жисмон

етакчи роль ӯ йнайди. Мазмунини ӯ згартириш билан шакл ҳам ӯ згаради. Масалан: ҳаракат сифатларини яхшилаш натижасида малаканинг таъсир ӯ тказишини таъсири сезилади. Жисмоний машқларда шакл ва мазмуннинг ӯ заро рационал мувофиқлигига эришиш жисмоний тарбия назарияси ва амалиётида муҳим муаммоларидан биридир. Жисмоний машқлар техникаси Жисмоний машқларнинг ҳаракат вазифасини мақсадга мувофиқ равишда, анча самарали хал қилинишига имкон берадиган бажариш усулларини жисмоний машқлар техникаси дейилади. Техника тушунчаси бу ҳаракатларни ташқи шакли деган тушунча билан бир хил маънони англатмайди. Машқлар техникаси т ӯ хтовсиз ӯ згаради ва такомиллашади. Спорт амалиётчиларини доимо юқори спортдаги рекорд натижаларига интилишлари, спортчиларнинг жисмоний тайёргарлигини ӯ сиши, ӯ ргатиш методларин

б ӯ лади ва мускулларнинг к ӯ п куч сарфланишини талаб этади. Педагогнинг ишида бу тушунчалар мухим б ӯ либ, шуғулланувчининг индивидуал хусусиятларидан қатъий назар техника асосларини т ӯ ла ӯ злаштириб олгандагина жисмоний машқни муваффақиятли ӯ рганиб олиши мумкин. Техника деталлари - ҳаракатни асосий механизмига халақит бермайдиган, унинг иккинчи даражали хусусиятидир. Бу спортчининг индивидуал хусусиятига боғлиқ. Масалан: уч хатлаб сакрашда ҳар хил спортчилар ҳар хил, яъни биринчи қадамда катта, иккинчиси кичик ва охиргисини янада катта қисми ёки ӯ ртача кичик ва катта қадамда сакраши мумкин. Жисмоний машқларнинг фазалари Дидактик ва илмий мақсадларда бир бутун ҳаракатда вақт вақт жихатидан бир биридан кейин келадиган ҳаракатнинг маълум бир фазасини ёки маълум бир қисмини ажратиб к ӯ

Ациклик машқларда битта эмас, балки бир неча асосий фаза б ӯ лиши мумкин. Масалан: югуриб келиб уч хатлаб сакрашда уч мартда депсиниш. Якунловчи фаза - гавданинг мувозанатини сақлаш мақсадида пассив равишда с ӯ ниб боради. Ёки актив равишда тормозланади. Масалан: сакрашда якунловчи фаза б ӯ либ, ерга тушиши б ӯ лса, югуришда финишдан кейин инерция б ӯ йича югуриш киради. Якунловчи фазани самарадорлиги асосий фазада ҳаракатнинг т ӯ ғри бажарилишига ҳам боғлиқ б ӯ лади. Масалан: узунликка сакрашда ерга тушиш учишга боғлиқ б ӯ лса, жисмоний машқларни умумий натижаси якунловчи фазани т ӯ ғри бажарилишига боғлиқ. Ҳаракатлар характеристикаси (фазавий характеристикалар) Жисмоний машкларнинг бажариш самарадорлиги, айрим ҳаракатларнинг характеристикаси билан боғлиқдир. Ҳаракатнинг тузилиши - ҳарака

- техник натижасини, ҳамда уларни шуғулланувчилар организмига таъсирини аниқлайдиган асосий ҳолатлардан бири б ӯ либ ҳисобланади. Т ӯ ғри гавда ҳолати: 1. Мускул кучини т ӯ лиқ ишлатишга (масалан: депсинишда, югуришда, боксдаги уришларда). 2. Ҳаракатларни оптимал й ӯ налиши ва амплитудасини сақлаш. 3. Иички органлар учун енгил шароит яратиш (масалан: югуришда тана ҳолатининг т ӯ ғрилиги). 4. Ташқи кучларни ишлатишга к ӯ маклашиш (транплиндан сакрашда оғирлик кучи) ёки уларнинг таъсирини камайтириш (велосипедчини пст пасаткасида ҳавонинг қаршилиги) ёрдам беради. Булардан ташқари дастлабки ҳолатнинг аҳамияти к ӯ п қирралидир. Шуғулланувчи дастлабки ҳолатни қабул қилиши билан ӯ з диққатини шу ишга қаратади. Масалан: югуришга старт қабул қилиш яккама-якка курашларда. Дастлабки ҳолатни ӯ згарти

унинг циклини , харакат й ӯ налишини ва амплитудасини к ӯ рсатиш мумкин. Траектория шакллари - т ӯ ғри чизиқли ва эгри чизиқли б ӯ лиши мумкин. Жисмоний тарбия амалиётида т ӯ ғри чизиқли харакатлар кам учрайди , эгри чизиқли харакатларни к ӯ плаб учратиш мумкин. Масалан : тана қисмларини харакати айланма харакат. Теннис коптогига уриш хам эгри чизиқ. Т ӯ ғри чизиқли харакатлар - инерция б ӯ йича ва қисқа тезланишда ишлатилади. Масалан : боксда т ӯ ғри уриш , қиличбозликда т ӯ ғри санчишлар. Харакат й ӯ налиши жисмоний машқларни шуғулланувчилар организмига таъсирини самарадорлигини гавда ёки унинг қисмларига қандай й ӯ налиш берилганлигига боғлиқ. Масалан : қ ӯ лларни олдинга ва ёнга ч ӯ зишда , ён томон билан пастга қараб бажарилса , тамоман бе фойда б ӯ либ к ӯ кракни катта мускулларига ё

б ӯ лади. Тезлик эркин ва мажбурий б ӯ лиши мумкин. Масалан : чанғичини тепаликка к ӯ тарилиши эркин , ундан тушиши эса мажбурийдир. Психологик ва методик нуқтаи назардан тезлик оптимал ва максимал тезликка ажратилади.тезлик ва харакатни тезланишидан , харакат қилаётган куч хусусиятларига боғлиқ. Секин харакатларда мускул кучини т ӯ лиқ пайло б ӯ лиш имконияти бор. Тез ва тезланаётган харакатларда мускулларни кучланиш вақти камайиб инерцион ва реактив кучлар ривожланади. Харакат тезлигига уни частотаси боғлиқб ӯ лса машқлар жараёнидаги нагрузканинг хажми , к ӯ пгина харакат фаолиятини натижасидир.тезликни юқори б ӯ лиши юқори к ӯ рсатгич омилидир. Вақт характеристикаси. Харакатни давом этиш вақти организм фаолиятини ӯ згартиришда харакат ва холатларни узоқ давом этиши катта ахамиятга эга.

Масалан : юриш суръатини ӯ згартиш югуришга олиб келади. Педагогик практикада физиологик нагрузкани ошириш ёки камайтириш учун хар хил суръатлар қ ӯ лланилади. Шунинг учун машқлардаги нагрузкани хажми харакат суръати билан туғридан боғлиқдир. Ритмик характеристика. Харакат ритми. Бу фазада ва вақт бирлигида кучни нисбатан т ӯ ғри тақсимлашни тушунамиз. Жисмоний машқлар бажаришда мускулларни таранглашиши ва б ӯ шашишини алмаштиришни т ӯ ғрива ӯ з вақтида б ӯ лиши - спорт техникасини эгаллаши к ӯ рсаткичлардан биридир. Ритм харакатнинг айрим элементлари бир бутун харакат қилиб бирлатирилганлиги сабабли , умуман хар харакатни тезлатиш ёки секинлатишга қарамасдан бу харакатнинг умумий ритмик к ӯ риниш маълум шароитларида ӯ згаришсиз қолиши мумкин. Харакат ритми рационал техниканинг объектив қо

в) реактив кучлар-тезлашган ҳаракат жараёнида гавда звеноларининг бир бирига муносабати вақтида акс этувчи кучлар Буларга: Ӯ з гавдасининг оғирлик кучи. - таянч реакциясининг кучи. - ташқи мухитнинг (сув, ҳаво) ва физик жисмларнинг курашдаги рақиблар, инсонни жойидан силжитадиган жисмларнинг инерцион кучлари. Ҳаракат фаолиятида самарали бажаришда бу кучни ишлатиш катта аҳамиятга эга. Жисмоний машқларнинг туркумларга б ӯ линиши Жисмоний машқларни туркумларга б ӯ линиши, уларни бир бирига боғлиқ б ӯ лган гурухларга белгилари б ӯ йича б ӯ лиш демакдир. Жисмоний машқларни туркумларга б ӯ лишнинг амалий қиймати бу машқнинг қайси хусусияти умумий хусусият сифатида қабул қилиниши ҳамда мазкур хусусият учун қандай мухим белгилар туркумларга б ӯ лишнинг асоси қилиб олиниши билан белгиланади. Жисмон

III . Жисмоний машқларни таълим вазифаларини ечиш аҳамияти б ӯ йича туркумланиши. Мусобақа фаолияти ( ӯ ргатиш предмети б ӯ лганда) ӯ қув программалари б ӯ йича таълим вазифасини бажариши, яқинлаштирувчи ва ривожлантирувчи машқлар яъни асосий машқларни ташқи к ӯ риниши, нерв- мускул кучланишининг ҳарактери б ӯ йича енгиллаштирадиган машқлар: Тайёрлов машқлари, умумий жисмоний тайёргарликни яъни асосий машқларни бажариш учун керакли жисмоний сифатларни ӯ стиришга ёрдамлашади. IV . Жисмоний машқларни алоҳида мускул гурухларини ӯ стиришда қаратилганлилик аҳамияти б ӯ йича (анатомик белгилари) туркумланиши. Машқларни қ ӯ лга, елка камарига, гавда ва б ӯ йин мускулларига, оёқ ва тос суякларига танлаш к ӯ зда тутилади. Бу туркумларни ичида яна к ӯ п майда туркумлар мавжуд: товон ва панжа суяклар

учун машқлар Турли белгиларга қараб тузилган туркумларнинг к ӯ п турлари уларнинг амалий аҳамиятини инкор этмайди. Улар жуда к ӯ п мавжуд машқларни билиб олишга, материални белгиланган мақсадга мувофиқ равишда ажратиб олишга ва бир системага туширишга ёрдам беради. Жисмоний машқлар шахсни ташкил топиш воситаси сифатида Жисмоний машқларни бажариш жараёнида, инсон шахсини ҳамма: интеллектуал ирода, аҳлоқий, ҳис-хаяжон томонлари р ӯ ёбга чиқади. Шунинг учун жисмоний машқлар, фақатгина жисмоний тарбияни махсус вазифаларини амалга оширибгина қолмасдан, умуман шахсни ташкил топишига ёрдамлашади. Жисмоний машқларни мураккаб ҳаракат фаолияти жараёнида бажариш, техник фаолият қонуниятларини англаб етишни, ижодий фаол фаолият к ӯ рсатишни, ҳаракат вазифаларини бажаришни энг яхши й ӯ лларини излашни

1. Жисмоний машқлар машғулотини ташкил этиш ва ӯ тказишда мувоффақли шароит сифатида; 2. Организмни чиниқтиришда нисбатан мустақил восита сифатида (қуёш, ҳаво ваннаси, сув процедуралари, обтирание, сув қуйиш, ч ӯ милиш) фойдаланилади. Табиатнинг соғломлаштириш кучлари, кишиларни соғлиғини мустаҳкамлаш ва уларни иш қобилиятини оширишда муҳим восита б ӯ либ ҳисобланади. Жисмоний машқ машғулотида табиатнинг соғломлаштириш кучларини т ӯ ғри ишлата билиш, киши организмига жисмоний машқларни ижобий таъсирини оширади. Шуғулланувчиларга табиатнинг соғломлаштириш кучларини организмга таъсири ҳақидаги асосий билимларни мунтазам бериб бориш ва уларни кундалик ҳаётда, мустақил жисмоний машқлар билан шуғулланишда қ ӯ ллаш малакаларини ӯ ргатиш - жисмоний тарбиянинг вазифаларидан биридир. Табиатнинг соғ

2. Жамоат гигиенаси - машқ бажариш жойининг ёруғлиги, тозалиги, кийи-кечакларнинг гигиеник талабларга жавоб бериши катта аҳамиятга эга. Жисмоний машқ машғулотлари жараёнида, гигиеник талабларга риоя қилингандагина, уларни организмга ижобий таъсир к ӯ рсатишига ишонч ҳосил қилиш мумкин. 1 .2. Восита сифатида машқ техникасига тавсиф. Жисмоний машқ техникаси ҳар қандай ҳаракат акти ҳаракат фаолияти таркибидан икки нарсани: а) бажарилаётган ҳаракат, уни бажаришдан келиб чиқадиган мақсад; б)ҳаракат вазифасини ҳал қилишнинг усулини фарқлаш керак бўлади. Кўпинча бир хил ҳаракат турли усулиятларда бажарилади, масалан, баландликка сакрашда планкага тўғридан, чап, ўнг томонлардан югуриб келиб ва планкага яқин ёки ундан узоқдаги оёқ билан депсиниш мумкин. Аслида эса шу машқни юқорида қайд қилинганида

Техника унинг асоси , звенолари ва деталлари деб қисмларга бўлинган. Техниканинг асоси деганда ҳаракат орқали қўйилган вазифасини бажариш учун керак бўладиган ҳаракат фаолияти тизимининг ўзак қисми тушунилади. Қўлланган усуллар тананинг қисмларини ўзаро келишган ҳолда, ҳаракат актининг кетма-кетлиги тизимини бузмай, жисмоний сифатлари (куч, тезкорлик, чаққонлик, мускуллар эгалувчанлиги ва бўғинлар ҳаракатчанлиги) нинг кераклича намоён қилинишини тақазо этади. Усул самарали бўлса, амалиётда унумли қўлланиши мумкин ва узоқ вақт ўзининг ҳаётий – амалийлигини сақлаб қолади. Масалан, баландликка сакрашнинг «Фосбери-флоп» усули самарали бўлса ҳам, ҳозиргача кўпчилик спортчилар «перекидной» усулидан фойдаланадилар. Янги ўрганувчилар учун эса ҳозирги кунгача «қадамлаб сакраб ўтиш» усулидан фойдала

Рационал спорт техникаси . Рационал спорт техникасининг асосий қоидаси шундан иборатки фаолиятни бажаришда актив ва пассив ҳаракатлантирувчи кучлардан тўлақонли ва мақсадга мувофиқ равишда фойдаланиб, шу вақтнинг ўзида уни тормозловчи (сусайтирувчи, самарадорликни пасайтирувчи) кучларни камайтириш тушунилади. Нpютоннинг учта қонуни механик ҳаракатларга бағишланган. Лекин инсон ҳаракатлари ҳақида гап кетганда жисмоний машқларнинг рационал техни- каси ҳақида хулосага келиш учун механиканинг бу қоидаларига таяниб бўлмайди. Нимага? Масалан, физика қонунига кўра, имкони борича баландга сакраш учун назарий жиҳатдан, сакрашни оёқга роса чуқур ўтириш билан бажариш лозим. Аммо тажриба кўрсатмоқдаки, инсоннинг сакраш имконияти чегараси айтарли юқори, агар у иложи борича катта бўлмаган ярим ўтириш би

амплитудаси (оғиши)га қараб; бажариш учун сарфланган вақти; ҳаракатни тезлиги; ҳаракатни давомийлиги (узунлилиги); темпи, ритми, кучига қараб тавсифланади. Юқорида қайд қилинган ҳаракат ҳолатларини таҳлил қила олсакгина ҳаракатларни тавсифлай олишимиз мумкин. Амалиётда тананинг фазодаги ҳолатини, ҳаракатнинг троекторияси (йўли)га қараб тавсифлаймиз. Тананинг ҳолати (позаси) – бўғинлар, тананинг қисмлари (бўлаклари)нинг ҳ аракати фазода ҳаракатнинг маълум элементларини юзага келтиради. Гавда қисмларини фазода энкайган, букрайган, танани айрим аoзоларини йиғиштирилганлиги, аракатлар давомида бу позалар ва туришларни узлуксиз ўзгариб туриши ваҳ.к.лар ўз навбатида жисмоний юкнинг ҳажмини ортишига олиб келади. Тананинг вертикал ҳолати – осилиш ва таянишлар, горизонтал ҳолатлар, горизонтал мувоз

ҳисоблаш бошлангунгача гавданинг ёки унинг бўлакларини нисбатан қаердалиги (старт чизиғи, гимнастика жиҳози, уни ўқи ва бошқалар)га нисбатан аниқланади. Тананинг ҳолатлари ичида машқни бажаришни бошлашдан олдингиҳолат - «дастлабки ҳолати» деб аталадиган қисми, машқ техникасини ўзлаштириш ёки бажаришда муҳим аҳамият касб этади. Олдинига у анатомо-физиологик вазифани ҳал этиши эoтиборга олинса, бошқа томондан, шуҳаракатни бажарилишига ижобий ёрдам беради. Дастлабки ҳолат ҳаракатни бажаришни бошлаш учун энг оптимал ҳолат бўлиб ҳаракат бошлангандан кейин бажариладиган ҳаракатларнинг кетма- кетлилигига қулайлик яратади. Спринтер учун «паст старт», дарвозабон учун «тўпни кутиш ҳолати» ваҳ.к.лар. Бу ҳолатларни академик Ухтомский оптимал ҳ олат деб атади. Кўринишидан дастлабки ҳ олат осойишта бўлс

бажариш инсон жисмининг қандай ҳолатдалигига боғлиқлиги жисмоний машқлар техникасини эгаллашда, ҳаракатни ўргатиш жараёнида, хатоларни аниқлаш ва уларни тузатишда муҳим ролp ўйнайди. Ҳаракатнинг йўли (траекторияси) жисмоний машқ техникасини ўзлаштиришда, уни намойиш қилишда муҳим аҳамиятга эга. Машқни бажаришда тана ҳаракати йўлининг қандай шаклдалиги, йўналиши ва ҳаракатнинг амплитудаси қандайлигини аниқлай олсак, ажратсакгина гавданинг (ёки унинг қисмлари)ҳаракатини аниқлаймиз. Инсон органзмининг анатомиясини турлича экани бир хил ҳаракатни бажаришда ҳар бир индивид учун турлича ҳаракат йўлини танлашни тақазо қилади. Ҳаркатнинг шаклига қараб уларнинг тўғри чизиқ бўйлаб бўлиши мумкинлиги аниқланди. Кузатишлар шуни кўрсатадики, индивиднинг ҳаракати ҳеч қачон тўғри чизиқ бўйлаб эмас, балки

Инсон танаси пастга-юқорига, олдинга-орқага, ўнга-чапга, томон йўналишда ҳаракат қилади. Ҳаракатни аплитудаси – ҳаракатнинг оғишидир. Физикада амплитуда деб маятникнинг тинчҳолатига нисбатан ўнг ва чапга оғиши (градуслари) тушунилади. Бизда эса тананинг айрим қисмларининг оғишҳаракати тушунилади. Тўғри йўналишдаги ҳаракатнинг амплитудаси қадамнинг узунлиги (75см) ёки шартли белгисига қараб, ярим, тўла ўтириш ва бошқалар орқали аниқланади. Одам танасининг айрим қисмларнинг амплитудаси ўша тананинг бўғинлари эластиклигига боғлиқ бўлади. Ҳаракатлар актив ва пассив мускул қискариши да рўй беради. Спорт тренировкасида, турмуш шароитида бўладиган ишлар ҳаракатнинг амплитудасига боғлиқ. Катта қўзғалиш учун мослаштирилмаган мускулни катта амплитудада ҳаракат қилишга мажбур қилиш шикастланишга олиб

ташқари, техникаси тўғри бажарил-ган жисмоний машқларда бирданига тез ёки сакрашлар билан бажариладиган машқлар бўлмайди. Нотўғри бажарилган машқлар тезлиги тез сакрашлар орқали бажарилади. Айрим ҳолларда ҳаракатнинг тезлиги деганда, тананинг ҳаракат тезлиги тушунилмай, унинг айрим бўлаклари (қисмлари) тезлиги ҳам тушунилади. Юқоридагилар, бўғинларнинг узункалталиги, ташқи муҳит таъсири, қаршилиги, ҳаракат қобилиятларининг турли-туманлигидек бошқа факторларга ҳам боғлиқ бўлиб тезликни намоён қилишда етакчи ўринни эгаллайди. Спортчида ҳаракат тезлиги асосий сифатлардан биридир. Тезликни юқори бўлиши юқори кўрсаткич омилидир. Тезлик намоён қилишдан кўра уни ушлай олиш (мусобақа, машқ бажариш давомида) муҳим рол ўйнайди. Тезликни олдиндан режалаштирилган жадвал бўйича ушлай олиш мунтазам машғ

Ҳаракат ритми деганда, атив мускул зўриқиши ва таранглашишининг маълум вақт ичида пассив ва кучсиз ҳаракат фазалари билан боғлиқ ҳолда намоён бўладиган характерли томонларини тушунамиз. Бу хусусият ҳар қандай тўлиқ ҳаракат актида мавжуд бўлади. Шундай қилиб, ҳаракат ритмининг фазода маълум вақт давомида зўриқишнингҳаракат тизими таркибида нисбатан тўғри ва ўз ўрнида уюштирилиши билан белгилашимиз мумкин.ҳар қандай, хатто нотўғри бажарилган ҳаракат акти таркибида ҳам (ҳаракат бўлакларининг узун қисқалигига боғлиқ) маълум ҳаракат ритми бор. Демак ритм рационал, тўғри, юқори натижага олиб келувчи ёки норационал, нотўғри, натижа самарасини пасайтирувчи бўлиши мумкин. Ритмни мажбурий шарти мавжуд ҳаракат таркибида кучли, уни бошқа бўлакларига нисбатан урғу берадиган, эoтиборга лойиқ ҳаракат тар

Ҳар бир спортчини индивидуал хусусиятлари эвазига ҳаракатни бажаришда ўз ритми бўлади. Лекин ритмдаги вариация белгиланган чегарада ушбу фаолиятнинг асосий рационал структурасидан чиқмаслиги керак. Шунга кўра, ритм ҳаракат фаолияти таркибидаги алоҳида-алоҳида элементларни бир бутун қилиб боғлайди, ҳаракатни тезлаштириш ёки секинлаштириш билан унинг умумий ритмик шакли ўзгармайди. Жисмоний машқларнинг ритмлари инсон томонидан онгли равишда рационал техниканинг об ъ ектив қонунлари асосида шакиллантирилади ва бошқарилади. Та ъ лим жараёнида шуғулланувчи ёки ўқувчига ҳаракатнинг акцент берилган қисмларига вақтнинг қисқа муддатларида катта зўриқишни тўплаб, уни ишлатаолса, асосан ишлаётган мускулларни бирлаштириб уларга дам бериш имкони яратилади. Натижа эса яхши бўлади. Юқори малакали спортчи

Ҳаракат кучи деб амалиётда ҳаракатдаги тананинг қисмини бирор ташқи обoектга жисмоний таъсири қабул қилинган. Бу атамадан баландликка сакрашда депсинишда кучи, самбо ва қиличбозликда рақибнинг қарши босими (жисмоний машқ динамикаси) тушунилади. Амалиётда ҳаркатнинг бир неча параметрини комплексли ифодаловчи умумлаштирувчи сифати-даги ҳаракатлардан ҳам фойдаланилади: а) тўғри ҳаракатлар , қайсики йўналиши, амплитудаси тезлиги ва бошқалари билан қўйилган ҳаракат вазифасига мос келади; б) нотўғри ҳаракатлар , яoни қисман бўлсада, қўйилган ҳаракат вазифасига мувофиқ бўлмаган ҳаракатлар; в) тежамли ҳаракатлар , кўзланган мақсадга минимал даражада керак бўлганлари; г) тежамсиз ҳаракатлар , ортиқча, керак бўлмаган мускул зўриқиши орқали бажариладиган ҳаракатлар; д) жадаллик билан бажариладиган ҳа

II -БОБ. Жисмоний тарбиялашда воситаларнинг мақсад вазифалари. 2 . 1. Жисмоний тарбия воситалари Кўп йиллик жисмоний тарбия жараёнида жисмоний машқлар, табиатнининг соғломлаштирувчи кучлари ва гигиеник омиллар дан жисмоний тарбиянинг воситаси сифатида фойдаланилади. Жисмоний машқлар жисмоний тарбиянинг асосий воситаси сифатида Жисмоний машқлар жисмоний тарбиянинг асосий воси-таси бўлиб, у тарихан гимнастика, ўйинлар, спорт ва туризм тарзида гуруҳларга ажратилиб, тарбия жараёнининг воситаси сифатида фойдаланиб келинди. Жисмоний машқ деб, жисмоний тарбия қонуниятлари талабларига жавоб берувчи, онгли равишда бажариладиган ихтиёрийҳаракат фаолиятларининг турли туркуми тушунилади. Бундайҳаракат фаолиятлари гимнастика, ўйинлар, спорт, туризм машқлари сифатида тарихан тизимлаштирилди, усулияти тў

Ибтидоий қуроллар: тош, қиррали тош бойланган найза, хас-чўп билан номигагина беркитилиб қуйилган чоҳлардан ва бошқалардан овчилар фойдалана бошлашган, ижтимоий онг шакллана бошланган. Овда иштирок этолмай қолган қабилани қариялари ёшларга тошни нишинга отиш, уни зарбини кучайтиришни машқ қилдира бошлаган ва бу билан тарбияга асос солинган тарбия жараёнининг элементлари шакиллана бошлаган. Кейинчалик улоқтириш, қувиб етиш ёки қочиш учун югуриш, сакрашлар машқ қилина бошланган. Бу эса жисмоний машқларниҳамда жисмоний тарбиянинг элементларини вужудга келиши ва шакилланиш даври деб қаралган. Шу кунга келиб бу машқларҳозирги замоннинг енгил атлетика, гимнастика, спорт ўйинлари, якка курашлари, туризм ва спортнинг бошқа турлари тарзида жисмоний тарбия жараёни учун асосий восита сифатида фойдала

Жисмоний машқларнинг мазмуни ва шакли . Барча ходиса ва жараёнларга ўхшаш жисмоний машқлар ўзининг мазмуни ва шаклига эга. Жисмоний машқни бажаришда содир бўладиган механик, биологик, психологик жараёнларнинг тўплами жисмоний машқларнинг мазмунини вужудга келтиради, уларнинг таъсиридан ҳаракат фаолияти учун қобилият ривожланади. Шунингдек машқ мазмунига унинг бўлакларини тўплами, масалан, узунликка сакрашда танага тезлик бериш, депсинишҳавода учиш, ерга тушиш звенолариҳамда машқни бажаришдаҳал қилинадиган вазифалар, шунингдек машқни бажаришдан организмда содир бўладиган функционал ўзгаришларҳақидаги назарий билим ва амалийҳаракат малакалари киради. Бу элементларнинг барчаси жисмоний машқнинг умумий мазму-нини вужудга келтиради. Жисмоний машқнинг шакли уларнинг ички ва ташқи структурасини м

намоён бўлаётган жисмоний сифатлар шу жисмоний машқни бажаришдаги малакага таъсир қилади. Шунинг учун сузувчи кучи билан гимнастикачи кучи, штангачи кучи бири-биридан фарқланади. Жисмоний машқни шакли ва мазмунининг рационал мувофиқлигига эришиш жисмоний тарбия назарияси ва амалиётининг асосий муаммоларидандир. Бу муаммо қисманҳаракат малакаси ва кўникмасига, шунингдек жисмоний сифатларигаҳам таoлуқлидир. Жисмоний машқ техникаси ҳар қандай ҳаракат акти ҳаракат фаолияти таркибидан икки нарсани: а) бажарилаётганҳаракат, уни бажаришдан келиб чиқадиган мақсад; б)ҳаракат вазифасиниҳал қилишнинг усулини фарқлаш керак бўлади. Кўпинча бир хилҳаракат турли усулиятларда бажарилади, масалан, баландликка сакрашда планкага тўғридан, чап, ўнг томонлардан югуриб келиб ва планкага яқин ёки ундан узоқдаги

Техниканинг асоси дегандаҳаракат орқали қўйилган вазифасини бажариш учун керак бўладиганҳаракат фаолияти тизимининг ўзак қисми тушунилади. Қўлланган усуллар тананинг қисмларини ўзаро келишганҳолда,ҳаракат актининг кетма-кетлиги тизимини бузмай, жисмоний сифатлари (куч, тезкорлик, чаққонлик, мускуллар эгалувчанлиги ва бўғинларҳаракатчанлиги) нинг кераклича намоён қилинишини тақазо этади. Усул самарали бўлса, амалиётда унумли қўлланиши мумкин ва узоқ вақт ўзинингҳаётий – амалийлигини сақлаб қолади. Масалан, баландликка сакрашнинг «Фосбери-флоп» усули самарали бўлсаҳам,ҳозиргача кўпчилик спортчилар «перекидной» усулидан фойдаланадилар. Янги ўрганувчилар учун эсаҳозирги кунгача «қадамлаб сакраб ўтиш» усулидан фойдаланилиш сакраш техникасини ўзлаштиришда керакли самара беради. Техникани звеноси

пассивҳаракатлантирувчи кучлардан тўлақонли ва мақсадга мувофиқ равишда фойдаланиб, шу вақтнинг ўзида уни тормозловчи (сусайтирувчи, самарадорликни пасайтирувчи) кучларни камайтириш тушунилади. Нpютоннинг учта қонуни механикҳаракатларга бағишланган. Лекин инсонҳаракатлариҳақида гап кетганда жисмоний машқларнинг рационал техни-касиҳақида хулосага келиш учун механиканинг бу қоидаларига таяниб бўлмайди. Нимага? Масалан, физика қонунига кўра, имкони борича баландга сакраш учун назарий жиҳатдан, сакрашни оёқга роса чуқур ўтириш билан бажариш лозим. Аммо тажриба кўрсатмоқдаки, инсоннинг сакраш имконияти чегараси айтарли юқори, агар у иложи борича катта бўлмаган ярим ўтириш билан депсиниш (депсиниш оёғининг тизза бўғинидан қисқагина букиш) сакраш самарадорлигигаҳам ижобий,ҳам салбий фойда бериши

вақти;ҳаракатни тезлиги;ҳаракатни давомийлиги (узунлилиги); темпи, ритми, кучига қараб тавсифланади. Юқорида қайд қилинганҳаракатҳолатларини таҳлил қила олсакгинаҳаракатларни тавсифлай олишимиз мумкин. Амалиётда тананинг фазодагиҳолатини,ҳаракатнинг троекторияси (йўли)га қараб тавсифлаймиз. Тананингҳолати (позаси) – бўғинлар, тананинг қисмлари (бўлаклари) нингҳаракати фазодаҳаракатнинг маълум элемент-ларини юзага келтиради. Гавда қисмларини фазода энкайган, букрайган, танани айрим аoзоларини йиғиштирилганлиги,ҳаракатлар давомида бу позалар ва туришларни узлуксиз ўзгариб туриши ваҳ.к.лар ўз навбатида жисмоний юкнингҳажмини ортишига олиб келади. Тананинг вертикалҳолати – осилиш ва таянишлар, горизонталҳолатлар, горизонтал мувозанат сақлашлар, аралаш осилишлар, таянишлар ваҳ.к.лар. Танани энг

нисбатан қаердалиги (старт чизиғи, гимнастика жиҳози, уни ўқи ва бошқалар)га нисбатан аниқланади. Тананингҳолатлари ичида машқни бажаришни бошлашдан олдингиҳолат - «дастлабкиҳолати» деб аталадиган қисми, машқ техникасини ўзлаштириш ёки бажаришда муҳим аҳамият касб этади. Олдинига у анатомо-физиологик вазифаниҳал этиши эoтиборга олинса, бошқа томондан, шуҳаракатни бажарилишига ижобий ёрдам беради. Дастлабкиҳолатҳаракатни бажаришни бошлаш учун энг оптималҳолат бўлибҳаракат бошлангандан кейин бажариладиганҳаракатларнинг кетма- кетлилигига қулай-лик яратади. Спринтер учун «паст старт», дарвозабон учун «тўпни кутишҳолати» ваҳ.к.лар. Буҳолатларни академик Ухтомский оптимал ҳ олат деб атади. Кўринишидан дастлабкиҳолат осойишта бўлсаҳам аслида организм энергия сарфлаш билан қатор мускуллар гуруҳи

техникасини эгаллашда,ҳаракатни ўргатиш жараёнида, хатоларни аниқлаш ва уларни тузатишда муҳим ролp ўйнайди. Ҳаракатнинг йўли (траекторияси) жисмоний машқ техникасини ўзлаштиришда, уни намойиш қилишда муҳим аҳамиятга эга. Машқни бажаришда танаҳаракати йўлининг қандай шаклдалиги, йўналиши ваҳаракатнинг амплитудаси қандайлигини аниқлай олсак, ажратсакгина гавданинг (ёки унинг қисмлари)ҳаракатини аниқлаймиз. Инсон органзмининг анатомиясини турлича экани бир хилҳаракатни бажаришдаҳар бир индивид учун турличаҳаракат йўлини танлашни тақазо қилади. Ҳаркатнинг шаклига қараб уларнинг тўғри чизиқ бўйлаб бўлиши мумкинлиги аниқланди. Кузатишлар шуни кўрсатадики, индивиднингҳаракатиҳеч қачон тўғри чизиқ бўйлаб эмас, балки оддийҳаракатларҳам қатор мускуллар гуруҳини турлича айланмаҳаракатлардан иборат.

Инсон танаси пастга-юқорига, олдинга-орқага, ўнга-чапга, томон йўналишда ҳаракат қилади. Ҳаракатни аплитудаси – ҳаракатнинг оғишидир. Физикада амплитуда деб маятникнинг тинчҳолатига нисбатан ўнг ва чапга оғиши (градуслари) тушунилади. Бизда эса тананинг айрим қисмларининг оғишҳаракати тушунилади. Тўғри йўналишдагиҳаракатнинг амплитудаси қадамнинг узунлиги (75см) ёки шартли белгисига қараб, ярим, тўла ўтириш ва бошқалар орқали аниқланади. Одам танасининг айрим қисмларнинг амплитудаси ўша тананинг бўғинлари эластиклигига боғлиқ бўлади. Ҳаракатлар актив ва пассив мускул қискариши да рўй беради. Спорт тренировкасида, турмуш шароитида бўладиган ишларҳаракатнинг амплитудасига боғлиқ. Катта қўзғалиш учун мослаштирилмаган мускулни катта амплитудадаҳаракат қилишга мажбур қилиш шикастланишга олиб ке

ташқари, техникаси тўғри бажарил-ган жисмоний машқларда бирданига тез ёки сакрашлар билан бажариладиган машқлар бўлмайди. Нотўғри бажарилган машқ-лар тезлиги тез сакрашлар орқали бажарилади. Айримҳолларда ҳаракатнинг тезлиги деганда, тананингҳаракат тезлиги тушунилмай, унинг айрим бўлаклари (қисмлари) тезлигиҳам тушунилади. Юқоридагилар, бўғинларнинг узун – калталиги, ташқи муҳит таъсири, қаршилиги,ҳаракат қобилият-ларининг турли-туманлигидек бошқа факторларгаҳам боғлиқ бўлиб тезликни намоён қилишда етакчи ўринни эгаллайди. Спортчидаҳаракат тезлиги асосий сифатлардан биридир. Тезликни юқори бўлиши юқори кўрсаткич омилидир. Тезлик намоён қилишдан кўра уни ушлай олиш (мусобақа, машқ бажариш давомида) муҳим ролp ўйнайди. Тезликни олдиндан режалаштирилган жадвал бўйича ушлай олиш мунтазам машғ

Ҳаракат ритми деганда, атив мускул зўриқиши ва таранглашишининг маълум вақт ичида пассив ва кучсиз ҳаракат фазалари билан боғлиқ ҳолда намоён бўладиган характерли томонларини тушунамиз. Бу хусусият ҳар қандай тўлиқ ҳаракат актида мавжуд бўлади. Шундай қилиб,ҳаракат ритмининг фазода маълум вақт давомида зўриқишнингҳаракат тизими таркибида нисбатан тўғри ва ўз ўрнида уюштирилиши билан белгилашимиз мумкин.ҳар қандай, хатто нотўғри бажарилганҳаракат акти таркибидаҳам (ҳаракат бўлакларининг узун қисқалигига боғлиқ) маълумҳаракат ритми бор. Демак ритм рационал, тўғри, юқори натижага олиб келувчи ёки норационал, нотўғри, натижа самарасини пасайтирувчи бўлиши мумкин. Ритмни мажбурий шарти мавжудҳаракат таркибида кучли, уни бошқа бўлакларига нисбатан урғу берадиган, эoтиборга лойиқҳаракат таркибида

нотўғридир.ҳар бир спортчини индивидуал хусусиятлари эвазигаҳаракатни бажаришда ўз ритми бўлади. Лекин ритмдаги вариация белгиланган чегарада ушбу фаолиятнинг асосий рационал структурасидан чиқмаслиги керак. Шунга кўра, ритмҳаракат фаолияти таркибидаги алоҳида-алоҳида элементларни бир бутун қилиб боғлайди,ҳаракатни тезлаштириш ёки секинлаштириш билан унинг умумий ритмик шакли ўзгармайди. Жисмоний машқларнинг ритмлари инсон томонидан онгли равишда рационал техниканинг обoектив қонунлари асосида шакиллантирилади ва бошқарилади. Таoлим жараёнида шуғулланувчи ёки ўқувчигаҳаракатнинг акцент берилган қисмларига вақтнинг қисқа муддатларида катта зўриқишни тўплаб, уни ишлатаолса, асосан ишлаётган мускул-ларни бирлаштириб уларга дам бериш имкони яратилади. Натижа эса яхши бўлади. Юқори малакали спо

Ҳаракат кучи деб амалиётдаҳаракатдаги тананинг қисмини бирор ташқи обoектга жисмоний таъсири қабул қилинган. Бу атамадан баландликка сакрашда депсинишда кучи, самбо ва қиличбозликда рақибнинг қарши босими (жисмоний машқ динамикаси) тушунилади. Амалиётдаҳаркатнинг бир неча параметрини комплексли ифодаловчи умумлаштирувчи сифати-дагиҳаракатларданҳам фойдаланилади: а) тўғриҳаракатлар , қайсики йўналиши, амплитудаси тезлиги ва бошқалари билан қўйилганҳаракат вазифасига мос келади; б) нотўғриҳаракатлар , яoни қисман бўлсада, қўйилганҳаракат вазифасига мувофиқ бўлмаганҳаракатлар; в) тежамлиҳаракатлар , кўзланган мақсадга минимал даражада керак бўлганлари; г) тежамсизҳаракатлар , ортиқча, керак бўлмаган мускул зўриқиши орқали бажарила-диганҳаракатлар; д) жадаллик билан бажариладиганҳаракатлар; е)

«элементарҳаракатлари» ва бошқалар. Демак, давр ўзгариши билан жисмоний тарбия тизими, унинг вазифалари ва воситалари ўзгарди. Шведларни педагогик гимнастикасида жисмоний машқлар анатомик хусусиятга қараб классификация килинди, чунки улар тизимининг асосий мақсади тана тузилишининг кўриниши яхшилаш эди. Бу эса жисмоний тарбия тизимининг йўналишини торроқ бўлишига олиб келди. Чехларнинг «Сокол гимнастикаси» жисмоний машқлар-нинг ташқи формасига қараб спорт жиҳозида бажариладиган, спорт жиҳозисиз бажараладиган машқлар гуруҳлари деб туркум-ланади. Бунинг ижобий томони шундаки, пайдо бўлган янги жисмоний машқлар бу туркумларнинг бирида ўз ўрнини топар эди. Французларнинг Эбер системасида жисмоний машқлар қисқа утилитар мазмунига қараб: юриш, югуриш, сакраш, тирмашиб чиқиш, оғирлик кўтариш машқ

Жисмоний машқларни тарихий классификацияси Тарихан жисмоний машқлар – ў йинлар тарзидаги, гимнас-тика кўринишидаги, спорт ва туризм машқларига туркумланган эди. Ўйинлар, гимнастика, спорт, туризм жисмоний тарбия тизимининг асосий омиллари сифатида тан олиниб келинган ваҳозирги кундаҳам машқлар классификацияси таркибида ўз аҳамиятини йўқотгани йўқ. Кўпчилик олимларнинг фикрига қарама-қарши улароқ,ҳар доим ўзгаришда. Тарихий қабул қилинган жисмоний машқлар туркуми давр ўтиши билан ўз ўрнини ўзидан прогрессив бўлганларга бўшатиб бермоқда ёки ўша машқлар ривожланмоқда, такомиллаштирилмоқда. Жисмо-ний тарбия жараёнида уларнинг асосий омиллиги тарбия тизимларида илмий асосланган. Демак, ўйин, гимнастика, спорт, туризм таркибига кирган жисмоний машқлар туркуми дейиш бизда айримҳолларда нотўғри фи

хилҳаркатни танлаш имконияти бор. Бу эса ўйновчининг ўзҳис-ҳаяжонини, ижодий қобилиятини, фаоллигиниҳамда ташаббусини ишга солишга мажбур қилади. Ҳозирги кунда ўйинчилар сонига қараб яккама-якка жамоа бўлиб, кўпчилик (омма билан) ўйнайдиган ўйинлар мавжуд. Бу эса педагогика ваҳаётдаҳаракатли ўйинлар ва спорт ўйинлари сифатида тарбиявий восита бўлиб хизмат қилиб келмоқда. Ҳаркатли ўйинлар жисмоний тарбия воситаси сифатида жамоали, жамоага уюшмай , ўзининг маълум спорт майдонига, стандарт қоидасига эга бўлмаган, қийин жисмоний машқларнинг айрим элементларини ўз ичига олганҳаракатлар тарзидаУлар аста-секинлик билан қийинлаштирилиб бир шаклга киргизилиб, спорт ўйинларига айланди. Демак, спорт ўйиниҳамҳаракатли ўйиндир. Спорт ўйинлари жисмоний тарбия воситаси сифатида ўзининг катoий ўйин қоидал

б) рақиб ўйинчилари бир-бирига тегиши билан ўйнала-диган ўйинлар: футбол, баскетбол, регби, хоккей, майса устидаги рус лаптаси ва бошқалар. Тарихан мавжуд жисмоний тарбия тизимлари ўйиннинг шу томонларниҳисобга олиб, жамият аoзолариҳар томонлама жисмонан гармоник тарбиялашнинг асосий омилларидан бири деб тан олганлар ва тарбия жараёнида ундан фойдаланганлар. Гимнастика – ўйинлар, спорт, туризм қатори уҳам жисмоний тарбия воситасидир. Асосий вазифаси турлиҳаётий фаолият учун умумий жисмоний тайёргарликни йўлга қўйиш воситасидир. Бундан ташқари, ўзининг гавдасини тута билиши ёки тананинг аoзолариҳаракатини бошқара олиши, танадаги жисмоний камчиликларни тўғрилашдек махсус вазифаларниҳамҳал қила олади.ҳозирги кунда жаҳон халқлари гимнастикаси тизимини танқидий ўрганилиб, кераксизларини улоқтир

унинг нафосатли, гўзаллигини кўриб, инсонҳаракатлари заҳирасининг жуда бетакрор экан-лигини шоҳиди бўламиз; г) зарурийҳаётий-амалий машқлар : юриш, югуриш, сакраш, улоқтириш, тирмашиб чиқиш, юк кўтариш ва бошқа қатор машқлар. Булар жисмоний сифатларни ривожланти-ришдаги асосий воситалар саналади; д) махсус гимнастика снарядларида бажариладиган машқ-лар : перекладинада, брусpяда, конp, халқада, яккачўпда ва бошқаларда бажариладиган машқлар. Улар куч, чаққонлик, бўғинларҳаракатчанлиги, мускуллар эластикаси, руҳий ва бошқа сифатларни тарбиялайди; е) акробатика машқлари : қўлда туриш, ёнбош томонга танани букмай айланиш, «рандат», «фляг» ва бошқа қатор якка жуфт, гуруҳ бўлиб бажариладиган машқлар киради. Улар асосий зарурийҳаётийҳаракат ва кўникмаларни тарбиялайди. Спорт маҳоратини оширишда ва

қобилиятларни ривожлантириб, спорт маҳоратини оширишга имконият яратади. Асосий гимнастикага сафланиш ва қайта сафланиш, умумжисмоний машқлар,ҳаётий машқлар, акробатика, бадиий гимнастика ва бошқа машқларҳамда айрим гимнастик жиҳозларда бажариладиган машқлар киради. Гигиеник гимнастика билан шуғулланиш организмнинг саломатлигини мустаҳкамлайди. У кишида бардамлик, иш қобилиятини юқори даражада бўлишини таoминлайди. Гигиеник гимнастика эрталаб, кундуз куни, оқшом ёки уйқудан сўнг ўтказилади. Ёши ўтганларда эрталабки гимнастика яккама-якка ёки гуруҳ бўлиб ўтказилиши аҳамиятли. Улар организмнингҳаракат аппарати, юрак томирлари, нафас олиш системаси ва бошқа органларнинг ишини нормаллаштиради. Спорт йўналишидаги гимнастика . Спорт гимнастикаси-нинг вазифаси юқори жисмоний тайёргарликка ва спор

чиқариш гимнастикасининг асосий вазафаси ишчининг ишлаб чиқариш қобилиятини, меҳнат унумдорлигини оширишдир. Бу гимнастика ишчининг иш режимига киритилади. У халқ хўжалиги корхоналарида, муассасаларида физкулpтура танаффуси ва ишдан аввал гимнас-тика паузаси тариқасида олиб борилади. Даволаш гимнастикаси саломатлик ва меҳнат қобилиятини тиклаш вазифасиниҳал қилади. Асосан, тана тузилиши камчиликлари,ҳаракат аппарати ишларини яхши йўлга қўйишда хизмат қилади. Дам олиш уйлари, санаториялар, касалхона-лардаги даволаш кабинетларида амалга оширилади. Спорт сўзи аввалига ўйин маoносида тушинилар эди, кейинчалик эса кўнгил очиш воситаси деб қарала бошланган. Чунки шуғулланувчилар фақат ўзаро куч синашиб мусобақа-лашар эдилар. Хатто XIX асрнинг охири ХХ асрнинг бошла-ригача партада юқори натижалар

янги илмий-амалий қонуниятлар билан бойитаётганлигидан далолат бермоқда. Ҳозирги кунда спортга қўшни қардош мамлакатлар билан ўзаро дўстлик ваҳамжиҳатлик ўрнатишдек, мусобақалар пайтида чин инсонийликҳислатларини чуқурроқ намоён этишни юзага чиқариш вазифаси юклатилган. Турли ижтимоий шароитда спортнинг айрим хусусиятлари бир-бири билан бутунлай зид келади, деб қаралади. Бунга собиқ совет спортининг мақсади ва вазифасиҳамда буржуа спортидаги профессионализмнинг мазмуни мисол бўла олади. Ривожланган мамлакатларда спорт билан кўпроқ ўқувчилар, талабалар, армия ва флот хизматчилари шуғулланадилар. Асосий сабаб спортҳарбий ваҳаётий тайёргарликдаги муҳим омилдир. Бундан ташқари уларда спортнинг иқтисодий роли асосий ўринни эгалайди. Спортдан улар дам олиш, одам организмининг формаси, функциясин

яратилмай, жисмоний қобилият ва жисмоний сифатларни ривожлантириш ва актив дам олишга йўналтирилган омил деб қаралади. Геологлар, гидрогеографларнинг саёҳатла-ридан маълумки, улар ўз саёҳатларини моддий қиймат яратишга мақсадида режалаштирадилар. Жисмоний тарбия жараёнида эса унинг хусусий томонларидан фойдаланилади. Туристик саёҳатларда табиатнинг маълум тўсиқларидан ўтиш кишиларда ақлий, жисмоний, ахлоқий - эстетикҳислат-ларни тарбиялайди. Уларга жамоага муносабат, қўрқмаслик, куч, чидамлилик сифатларини ривожлантиради. Саёҳатда тоғ, дала-нинг турмуш тарзи, унда яшаш, меҳнат қилиш шароитга мослашиш малакаси ва кўникмалари ривожланади. Туризм бошқа жисмоний тарбия омилларига нисбатанҳаётий-амалий шароитда қўлланадиган жисмоний машқларга бой. Шунга кўра, уларҳаётийлиги ва амалийлиги билан

5. Туризм пайтида жисмоний машқлар организмга иқлим шароити (совуқ, иссиқ, шамол каби) ва маршрутининг релpе-фига қараб таъсир кўрсатади ва унинг таъсири турлича бўлиши мумкин. 6. Туризмда куч синашиш, мусобақалашиш асосий ўринни эгаллайди. 7. Туристик саёҳатлар катнашчилари ўзларининг ичлари-дан раҳбарни сайлаб оладилар. Раҳбар 16 ёшдан юқори, тажрибага эга бўлган киши бўлиши шарт. Туризмда раҳбарнинг ўзиҳам қатнашчилари билан иштирок этади. У маълум қўшимча вазифаларни бажаради: туристик саёҳат маршрутини, қатнаш-чилар таркибини, улар шахсини ўрганади, жиҳозларни кўриб чиқади ва амалий масаларниҳал қилади. Саёҳат катнашчилари ёш сайёҳлар бўлса, уларга 19 ёшдан кичик бўлмаган мутахасис йўриқчи этиб тайинланади. 8. Туризм машғулотларининг асосий формаси походдир . Походда туризм пайтида би

қола бошладилар. Чунки хусусиятларига қараб улар гимнастика, ўйинлар, спорт ёки туризм машқларидан деярли фарқ қилар эди. 2 .2. Жисмоний машқларни ҳаракат сифатларини ривожлантиришига қараб классификациялаш Ҳозирги кунда жисмоний машқларҳаракат фаолиятдаги хусусий белгиларга қараб, яoни жисмоний сифатларни – кучни, тезликни, чидамлиликни, чаққонликни, бўғинларҳаракатчанли-гини ва мускуллар эгилувчанлигини намоён қилишига қараб янги педагогик туркумини амалиётда шакллантириб гуруҳларга ажрата бошладилар. Бу туркумдаги машқлар жисмоний сифатларни алоҳида ажратиб олиб тарбиялаш ёки жисмоний тайёргарликдаги нуқсонларни алоҳида ажратиб олиб ривожлантириш учун қўлайдир. Бошқа томондан эса, у ёки бу жисмоний машқни бажариш учун қандай сифатлар лозимлигини олдиндан билиш (куч, тезлик талаб қиладиг

сунoий равишда ажратилади. Аслида бу жараён бир-бирини тақазо этади ва ўзаро узвий боғлиқ. Булар таoлимнингҳар қайси этапи учун етакчи вазифаниҳал этишга ёрдам берадиган машқларни танлаш учун имконият беради. Жисмоний машқларни алоҳида мускул гуруҳларини ривожлантиришга қараб классификациялаш. Алоҳида мускул гуруҳларини ривожлантиришига қараб ҳ ам жисмоний машқлар туркумлана бошланди : бўйин, елка камар, бел- ёнбош,ҳаракат таянч аппарати мускуллари ва бошқаларни ривожлантирувчи машқлар. Бу туркумдаги жисмоний машқлар ичида жисмлар билан, жисмсиз бажариладиган, индивидуал, жуфт бўлиб, ўтирган, ётганҳолда амалга ошириладиган, эгилув-чанлик ва кучни ривожлантириш машқлари бўлиши мумкин. Спорт турлари бўйича жисмоний машқларни туркумлаш . Ўз навбатида,ҳар бир спорт тури ўз машқларининг индивид

Табиатнинг соғломлаштирувчи кучлари ва гигиеник омиллар Ҳаво, қуёш нури, сув жисмоний тарбия жараёнида табиатнинг соғломлаштирувчи кучлари тарзида жисмоний тарбиянинг воситаси сифатида фойдаланилади.ҳаётий шароит, муҳит инсонни турли шароитда моддий неoмат яратиш, яшашга мажбур қилади. Бунга кўникиш, унга тайёр бўлиш муҳим аҳамиятга эга. Шунинг учун табиатнинг инoоми – ҳаво, сув, қуёш нури инсон иш қобилиятини ошириш, саломатлигини мустаҳкамлашнинг асосий воситасидир. Жисмоний тарбия жараёни очиқ хавода, қуёш нури остида, сув ва бошқалардан фойдаланиб жисмоий машқлар бажариш самара беради. Чўмилиш, офтобда тобланиш,ҳавонинг иссиқ-совуғи жисмоний машқлар билан инсон организмига турлича таъсир кўрсатади. Машғулотлар давомида бу воситалардан тизимли фойдаланишнинг муҳим аҳамият касб этади. Иш

индивиднинг ёшлигидан йўлга қўйишни самараси катта.ҳар томонлама чиниқтириш табиат омилларини турли жисмоний машқларни бажариш билан қўшиб олиб борилиши ташқи муҳитнинг салбий таъсирларига организмнинг қаршилик кўрсата олиш қобилиятини янада оширади. Жисмоний тарбия жараёнида эришилган чиниқишнинг самараси “кўчувчан” бўлади, яoни у инсоннинг бошқа фаолияти (асосан, меҳнат,ҳарбий хизмат)да намоён бўлади ва жисмоний тарбиянингҳаётий- амалийлигини оширади. Қолаверса, руҳий-иродавийҳислатлариниҳам кучайтиради. Айниқса, чайқалиш, тебраниш, меoёрсиз нагрузкага чидаш, вазнсизликҳолатига тез мослашишдек вазифалар осонҳал бўлади. Гигиеник омиллар жисмоний тарбия воситаси сифатида Гигиеник омиллар шахсий ва жамоат гигиенаси талаб-ларини ўз ичига олиб, меҳнат гигиенаси, овқатланиш, дам олиш ва ташқи

соғломлаштирилишига йўналти-рилган принципни амалга оширишнинг имкони бўлади. Бошқа томондан, керак бўлган гигиеник нормаларга риоя қилинсагина жисмоний машқлар керак бўлган самарасини беради. Жисмоний тарбиянинг махсус воситасиҳисобланмасаҳам гигеник омиллар жисмоний тарбиянинг вазифасини тўлақонлиҳал қилиш учун аҳамият касб этади. Педагогик жараён қанчалик пухта ташкил-ланмасин, овқатланиш, уйқу кун тартибига риоя қилинмаса, шунингдек, машғулотлар тиббиёт талабларига жавоб бермай-диган жой ва жиҳозлар билан ўтказилса, улар албатта самарасиз бўлади. Мана шунинг учун мактаблардаги жисмоний тарбия дастурларига гигиенага оид билимлар мазмунини ифодаловчи назарий маълумотлар учун мавзулар тавсия қилинган. Улар жисмоний тарбия жараёнидан ташқаридаги инсоннингҳаётий фаолиятини ташкилловчи ва жи

2. Илмий омиллар – жисмоний тарбиянинг қонуниятла-рини томонидан англаниши меoёрини характерлайди. Жисмо-ний машқларнинг педагогик, психологик, физиологик хусусият-лари қанчалик чуқур ишлаб чиқилган бўлса, педагогик вазифа-ларниҳал қилиш учун улардан шунчалик самарали фойдаланиш мумкин. 3. Методик омиллар – жисмоний машқлардан фойдала-нишда амал қилинадиган жуда кенг қамровдаги талаблар гуруҳини умумлаштиради. Жисмоний машқни ўқитиш давомида ёки бошқа педагогик вазифаниҳал қилиш учун қўлланаётган усулият (жисмоний қабилиятни очсин, ўзлаштиришни осонлаштирсин) масалан, жисмоний қобилиятларни ривожлантиришда қуйидагиларҳисоб-га олинади, биринчидан жисмоний машқдан кутилаётган самара, яoни бу машқ билан қандай вазифалар (билим бериш, тарбиялаш, ёки соғломлаштириш)ниҳал қилиш; иккинчидан, жисм

Жисмоний машқнинг натижаси унинг ижро усулига боғлиқ. Масалан, арқонга уч усул билан тирмашиб чиқиш эркин усул билан тирмашиб чиқишдан самаралироқдир, чунки уч усул қўлланганда баландроққа чиқиш имкони бўлади. Жисмоний машқ бажаргандан сўнг организмда махсус функционал ўзгариш вужудга келади ва у маълум вақтгача организмда из қолдиради, сақланиб туради. Вужудга келган ўзгариш фонида кейинги машқнинг таъсир самараси янада бошқачароқ бўлиши мумкин. Дастлабки ва сўнги машқда машғулот самарадорлиги ортиши ёки пасайиши мумкин. Масалан, диққат учун машқлар навбатидаги қийин координация талаб қилувчиҳаракатларни бажаришни осонлаштирса, думбалоқ ошиш машқларидан сўнг мувозанат сақлаш машқларини ўзлаштириш қийинчиликларга сабаб бўлиши мумкин. Таъсирнинг оз ёки кучлилик даражаси ўзининг чуқурлиги ва

Хулоса Битирув малакавий ишимизни бажариш жараёнида, мавзунинг мазмунига дахлдор бўлган манбаларни ўрганиш, илмий таҳлил қилиш, уларга асосланган ҳолда кузатиш ва тажриба-синов ишларини олиб борганимизда ўзимиз учун кўп янгиликларни билиб олдик. Уларнинг таъсирида қуйидаги хулосалар чиқарилди: 1. Жисмоний тарбия назарияси ва методикаси фани педагогика фанининг ютуқларига суяниб, ёшларнинг умумий ва жисмоний камолотлари муаммоларини ҳар томонлама ўрганган. Тегишли қонуният ва тамойилларни илмий асослаганлиги ҳамда уларни амалиётга тадбиқ этишнинг услубий жиҳатларини ҳозирги давр талабларига мослаштирган ҳолда ишлаб чиққанлиги аниқланди. 2. Ўзбекистон миллий истиқлолга эришганидан кейин жисмоний тарбия машғулотларининг мазмун-моҳиятига ўзгартиришлар киритиш зарурлиги сезилди. Бу борадаги ижо

5. Улуғ алломаларнинг бизга қолдирган, илмий-назарий, бадиий, маоддий-маданий меросларидан жисмоний тарбиянинг илмий асослари билан бир қаторда ҳаётга татбиқ этиш тажрибалари ҳам қимматли маърифий аҳамият касб этади. Уларни ўрганиш ҳозирги давр ёшларини жисмоний ва маънавий баркамол инсонларга айлантиради. 6 . Жаҳон ва рус олимлари жисмоний тарбия машғулотларининг илмий асосларини ўз даври ва халқи эҳтиёжи асосида ишлаб чиққанлари ўрганилди. П.Ф.Лесгафтнинг жисмоний таълим ҳақидаги илмий қарашлари ҳозирги кунда ўз аҳамиятини сақлаган ҳолда бизнинг шароитда ҳам фойдаланиш мумкин ва маълум даражада самара беради деб ҳисоблаймиз. 7 . Жисмоний тарбия машғулотларининг таълим-тарбиявий моҳиятини илмий асослашда мустақилликка эришгандан кейин ўзбек олимлари баракали ишлар олиб бораётганликларини

машқлар классификацияси таркибида ўз аҳамиятини йўқотгани йўқ. Кўпчилик олимларнинг фикрига қарама-қарши улароқ,ҳар доим ўзгаришда. Тарихий қабул қилинган жисмоний машқлар туркуми давр ўтиши билан ўз ўрнини ўзидан прогрессив бўлганларга бўшатиб бермоқда ёки ўша машқлар ривожланмоқда, такомиллаштирилмоқда. 12. Жисмоний тарбия машғулотларининг илмий асосларда ташкил этилиши жамиятимизнинг барча аъзоларини соғлом, фаол, ғайрат шижоатли бўлишларига таъсир этиш билан бирга профессионал спортчилар бўлишини, Ўзбекистонни дунёга танитишга ҳисса қўшишини амалга оширади. Фақат машғулотлар методик жиҳатдан тўғри ташкил этилиши, педагогика, психология ва жисмоний тарбия методикаси қонун-қоидаларига қатъий риоя этилиши зарур бўлади. Методик тавсиялар шуғулланувчининг жисмоний ҳолати, ривожланиш даражас

1. И.Батенова. Педагогик изланиш Т.: «Ўқитувчи» 1989. 608 2. Б.Абдулаев Х. Ким қандай ўқитади. // Маърифат. 16. 07. 1998. Н: 52 (7049). 3. Миновваров Сҳ. Театр педагогикаси элементларини эгаллайлик. // Халқ таълими 1999. Н:4, 125-126 бет. 4. Кухарев Н. В. На пути к профессионалному совершенству. - М.: Просвеҳение. 1990-159 с. 5 . Матвеев.Л “Теория и методика ” 6 . Абдуллаев.А, Хонкелдиев.Ш “Жисмоний тарбия назарияси ва услубияти” Т- 2005 7 .Саламов Р.С. С порт машғулотининг назарий асослари . Ўқув қўлланма Тош. 2005. 8 .Керимов.Ф., Умаров.М. Спортда прогнозлаштириш ва моделлаштириш. Дарслик. Тош.2005 9 . Керимов.Ф Спорт кураши назарияси ва услубияти. Дарслик. Тош.2005 10. ТФВ I том 115-125 бетлар 11. А.Д. Новиков, И.П. Матвеев 1967 й. 70

Купить