Информация о документе

Цена 30000UZS
Размер 207.0KB
Покупки 0
Дата загрузки 05 Март 2025
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Физическая культура

Продавец

G'ayrat Ziyayev

Дата регистрации 14 Февраль 2025

203 Продаж

Jismoniy mashqlarni anotomik xarakatning shakli va quvvatiga qarab turkumlanishi

Купить
Jismoniy mashqlarni anotomik xarakatning shakli va quvvatiga qarab turkumlanishi Mundarija: Kirish………………………………………………………...……….……….......3 I.BOB Jismoniy mashqlar va inson tanasining anotomik tuzilishi 1.1 Odamning anatomik xususiyatlari bilan fiziologik imkoniyatlari ……...…. 5 1.2 Bo‘g’im harakatchanligining ahamiyati …………….…………………..... 14 II.BOB Harakat faoliyatini shakillantirish qonunyatlari 2.1 Mushaklar holatining ahamiyati ……………………………………….….…23 2.2 Gavda tuzilishining ahamiyati …………………………………………….33 III.BOB Muskullar tizimi va gavda muskullari 3.1 Muskullar tizimi va gavda muskullari………… ………………….……..44 3.2 Gavdaning old va yordamchi muskullari haqida ma ’ lumot ………. Xulosa…………..…………………………………………..….……………….61 Foydalanilgan adabiyotlar…………..………………….………….………….62 2 Kirish. Odam necha yoshda bo‘lsa ham jismoniy mashqlar bilan shug’ullanib turishi maqsadga muvofiqdir. Inson juda yosh chog’idan boshlab, to juda keksayib qolgunga qadar organizmidagi har qanday organ va sistemalarga xilma-xil ta‘sir ko‘rsata oluvchi jismoniy mashqlarni bajarishga qodirdir. O‘zbekiston sportchilarini kompleks tayyorlash to‘g‘risida”gi, “Sport ta’limi tizimini tubdan takomillashtirish orqali olimpiya va paralimpiya sport turlari bo‘yicha sportchilar zahirasini shakllantirish sifatini yanada oshirish chora- tadbirlari to‘g‘risida”gi qarorlari mamlakatimiz sportini yanada rivojlantirishda muhim ahamiyat kasb etayotir. Shuningdek, sohada yosh va tajribali mutaxassislarni tayyorlash, ularning mamlakat, Osiyo hamda xalqaro sport musobaqalarida faol ishtirokini ta’minlashda dasturilamal va huquqiy asos bo‘lib xizmat qiladi. Yuqoridagi qarorlar va dasturdan kelib chiqib malakat miqiyosida jismoniy tarbiya va sport ta’limini yanada yuksaltirish, sportchilar zaxiralarini maqsadli tayyorlash, 2024 yil Parijda bo‘lib o‘tadigan XXXIII yozgi Olimpiya va XVII Paralimpiya o‘yinlariga alohida tayyorgarlik ko‘rish, aholi salomatligini jismoniy tarbiya va sport orqali mustahkamlashga alohida e’tibor qaratish zarur. Buning uchun kadrlar salohiyatini yanada oshirish, sport tayyorgarligi eng muvaffaqiyatli tizimga ega bo‘lgan xorijiy mamlakatlar tajribasini o‘rganish, yangicha fikrlaydigan mutaxasis hamda murabbiylarni tayyorlash uchun eng yangi sport texnologiyalaridan foydalanish, sport ixtisosligidagi xorijiy oliy ta’lim muassasalari va sportchilarni tayyorlash markazlari faoliyatini qiyosiy tahlil qilish lozim.Natijada so‘ngi yillarda ushbu sohada to‘planib qolgan muammolarni bartaraf etish orqali o‘zbek sportining jahondagi nufuzini yanada oshirish, barcha aholi qatlamlari, ayniqsa yoshlarning sog‘lom turmush tarziga intilishlarini ta’minlash, ularni mardlik, sadoqat, Vatanga muhabbat ruhida tarbiyalashga keng imkoniyatlar yaratiladi. Biroq ularning eng asosiylaridan biri shu yurtda voyaga etayotgan yuksak ma’naviyatli, jismoniy sog’lom, har tomonlama barkamol avloddir. 3 Shahar va qishloqlarimizda bolalar sportini yanada rivojlantirish maqsadida o‘nlab zamonaviy sport majmualari va stadionlar bunyod etildi.2011yilda manzilli qurilish dasturida bolalar sporti ob’ektlari, musiqa va san’at maktablari barpo etish, rekonstrukstiya qilish va kapital ta’mirlash bo‘yicha belgilangan topshiriqlar to‘la bajarilda. Haqiqattan ham sog’lom avlod tarbiyasini keng jamoatchilikning ishtirokisiz amalga oshirib bo‘lmaydi. Mutaxasislarning tasdiqlashlaricha, kelajak avlodning sog’lom bulishi 50% turmush tarziga, 5 - 20% sotsial va tabiiy sharoitlaga, irsiy va shu singari omillarga bog’liq ekan. Aholi ko‘pchilik qismining sog’lom o‘sishi, asosan, jismoniy tarbiya va sport sohasida amalga oshirayotgan va shu soha hodimlarining olib borayotgan ishlari bilan bog’liq. Taraqqiy etgan mamlakatlarda millatning sog’lomlashtirishga asosan jismoniy tarbiya va sport omillari bilan erishilayotgani hech kimga sir emas. Demak bu ham o‘sib kelayotgan avlodning jismonan har tamonlama uyg’un kamol toptirish muqaddas burchimizdir.Bolalarning barcha fanlardan chuqur bilimlarga ega bo‘lishlarini ta’minlashning muhim omili, ularning sog’lig’ini mustahkamlashdan iborat bo‘lib ,bunda jismoniy tarbiya darsi asosiy vosita bo‘lib xizmat qilmoqda.Sport turlari bilan shug’ullanish odatda bir bosqichlarga, ya’ni boshlang’ich tayyorgarlik, o‘quv-mashq hamda sport mahorati bosqichlarga bo‘linadi.Ob-havo qulay bo‘lgan kunlari bolalar faolligini oshirish uchun yaxshi imkoniyat tug’iladi. Buning uchun qulay, katta va keng bo‘lgan sport anjomlari bilan jihozlangan maydonchani tanlash kerak. Bolalar kuch va chidamlilik faol rivojlanayotganligi tufayli voleybol, basketbol, futbol, engil atletika, kurash, velosport, eshkak eshish va boshqa sport turlari bilan muntazam shug’ullanmoqdalar. Ta’lim muassasida bolalarga jismoniy tarbiya darsini olib borishda quyidagi maxsus jismoniy sifat va qoidalarga e’tibor beriladi: yugirish, sakrash, uloqtirish, irg’itish, ushlab olish muvozanatini saqlash kabi jismoniy harakatlarni tartibli bajarish: 4 Jismoniy tarbiya darslarida voleybol mashg’ulotlarini o‘tkazishdan – bolalarni, aqlan, ruhan, jismonan tetiklik, jismoniy sifat, jismoniy tayorgarlik, mustahkam, irodali bo‘lib o‘sishga har bir murabbiy va o‘qituvchi muhim rol o‘ynaydi. Kurs ishning dolzarbligi . Voleybol musobaqalarini tashkillash o‘yin davomiyligini umumiy tavsifi va voleybolchilar faoliyati tahlili avvalo umumta’lim maktablardagi sport to‘garaklari va sport maktablardagi kichik yoshli guruhlarda shug’ullanuvchi o‘g’il - qizlar va bolalarni tushunamiz.Ularda asosan maxsus jismoniy tayyorgarlik va jismoniy sifatlar darajasini oshirish va maxsus mashqlarni o‘rgatish asosiy dolzarb masala bo‘lib qoldi. Tabiiyki bunday tarbiyaviy jarayonlarda jismoniy sifatlarni tarbiyalashga alohida e’tibor beriladi. Bunda murabbiyning iste’dodi, tajribalari muhim o‘rin egallaydi.Jismoniy sifatlarni (kuch, tezlik, chidamlilik, egiluvchanlik, chaqqonlik va hokazo) tarbiyalashda maxsus mashqlarni o‘rgatish asosiy o‘rin tutadi. Ilmiy tadqiqot ishlarini olib borish, sport mashg’ulotlaridagi amaliy faoliyatlarni o‘rganishda kuzatish, suhbat tekshirish (eksperiment) kabi an’anaviy usullardan foydalaniladi. Kurs ishining qaqsad va vazifalar .Shug’ullanuvchilarda jismoniy sifatlarni tarbiyalash uchun beriladigan maxsus mashqlar ularning yosh xususiyatlariga va jismoniy sifatlarning qulay yosh davrlariga qarab tanlanishi va rivojlantirishi juda muhim o‘rin egallaydi.Jismoniy sifatlarni tarbiyalashdagi amaliy mohiyatlarini tajriba – sinovlar asosida kengaytirish va ularni qo‘llash yullarini ifodalash . Kurs ishi tuzilishi va hajmi. Kurs ishi kirish,ikkita bob, xulosalar, amaliy tavsiyalar, adabiyotlar ro‘yxatidan iborat. Kurs ishi 62 betdan iborat matnda bayon qilingan, 10 jadval bilan yoritilgan. Adabiyotlar ro‘yxati manbani o‘z ichiga oladi, Internet saytlari mavjud. 5 I.BOB Jismoniy mashqlar va inson tanasining anotomik tuzilishi 1.1Odamning anatomik xususiyatlari bilan fiziologik imkoniyatlari Jismoniy mashqlar odam organizmiga har taraflama ta‘sir ko‘rsatadi va bironta ham hujayrani mashq maqsadida qilinadigan harakatlar ta‘siridan chetda qoldirmaydi. Bu har bir hujayraga, har bir to‘qimaga, shu jumladan, suyak to‘qimalariga ham bir xilda taalluqlidir. Jismoniy mashqlar muskul to‘qimasi singari suyak to‘qimasiga ham ijobiy ta‘sir ko‘rsatadi. Bu faktni ayrim muskul gruppalariga boruvchi nervlarni qirqib qo‘yish yo‘li bilan o‘tkaziladigan qiziq tajriba orqali isbotlash mumkin. (Bu nervlar qirqili- shi bilan muskullarning ishi to‘xtab qoladi). Bunday holat bir «necha oy davom etganidan keyin suyaklar ochilib, tekshirib ko‘rilganda quyidagi o‘zgarishlar yuz berganligi aniqlangan. Hayvonlarning qirqilgan nervli muskullar birikkan suyaklari eniga va bo‘yiga o‘sishdan to‘xtab qolgan, chunki muskullar paralichlangan holatda bo‘lib, suyaklarni harakatlantira olmas edi. Bu suyaklar harakatsizlik natijasida nimjon va mo‘rt bo‘lib qolgan. Nervlari qirqilmagan va shu tufayli muskullari normal ishlab turgan boshqa tajriba nazoratidagi hayvonlarning suyaklari esa eniga ham, bo‘yiga ham to‘g’ri rivojlanganligi kuzatilgan. Suyaklardagi muskul paylari kelib birikadigan bo‘rtma va o‘siqlar jismoniy mehnat qiluvchi kishilarda hamda jismoniy mashqlar bilan ko‘pdan buyon shug’ullanuvchi sportchilarda, ayniqsa, yaxshi rivojlanganini anatomlar allaqachon qayd qilganlar. Faqat jismoniy mehnat va sport bilan shug’ullanuvchi kishilardagina qo‘l va oyoqlarning rentgen suratida bo‘rtma va o‘siqlar aniq ko‘rinib turadi, bu esa muskullarning qisqarish kuchi ta‘siriga duchor bo‘lib turadigan joylarning yaxshi rivojlangani, o‘sgani va mustahkamlanganidan dalolat beradi. Sport bilan shug’ullanmaydigan Kam harakat kishilarda ana shu bo‘rtmalar rentgen suratida zo‘r- bazo‘r ko‘zga ilinadi.Jismoniy mashqlarning ta‘siri ostida muskullarda kattagina o‘zgarishlar ro‘y beradi. Har birimiz yaxshi bilamizki, agar 6 gavdamiz muskullari uzoq vaqt harakatsiz turib qolsa, bo‘shashib, quvvatsizlanadi va kichraya boshlaydi. Bunday holatni kabinet xodimlarida yoki sinish-chiqish natijasida qo‘l yoki oyog’i gipslab qo‘yilgan bemorlarda uchratish mumkin. Sport bilan muntazam shug’ullanish, muskul tizimlariga jismoniy mashqlarning doimo ta‘sir etishi — bu tizimning mustahkamlanishiga, rivojlanishiga va hajmining kattalashuviga yordam beradi. Binobarin, agar jismoniy tarbiya va sport bilan shug’ullanishni keksayib qolgunga qadar ham to‘xtatilmasa, gavdaning tashqi ko‘rinishi o‘zining butun go‘zalligini saqlab qoladi hamda kishida sport bilan shug’ullanmagan 50—60 yoshlardagi odamning gavdasini ko‘rgandagidek achinarli taassurot qoldirmaydi. Masalan, 55 yoshli I. Poddubniy, 60 yoshlik K. Bul, A. Buxarov va boshqa ko‘pgina kishilarning bir necha yillar davomida mashq qilib chiniqqan muskul tizimi muskullarning hajmi va mustahkamligi jihatidan hali anchagina yosh bo‘lgan sportchilarning muskul sistemasidan qolishmasligini amaliyot kursatgan. Aksincha, bir vaqtlar mashhur sportchi bo‘lgan va keyinchalik sportni butunlay yig‘ishtirib qo‘ygan kishilar 40- 45 yoshga borganlarida gavdalarini yog’ bosib, haddan tashqari qorin solib yuborganlar. Bir vaqtlar dong taratgan mashhur polvonlar, bokschilar va gimnastikachilarda ham yoshlikda qattiq jismoniy mehnat va sport bilan shug’ullanib, keyinchalik urinmay hayot kechira boshlagan kishilarga o‘xshab, muskul to‘qimalari odatda kichiklashadi va ular o‘rnini yog’ to‘qimalari egallaydi. Muntazam jismoniy mashqlar natijasida muskullar bo‘yiga emas, balki muskul tolalarining yo‘g’onlashishi hisobiga, eniga qarab o‘sadi. Muskullarning hajmi ko‘pincha juda ham kattalashib ketadi. Muskullarning «kuchi faqat ularning yo‘g’onligigagina emas, balki markaziy «nerv sistemasidan muskullarga kelib turadigan nerv impulslarining kuchiga ham bog’liqdir. Doimo jismoniy mashqlar bilan shug’ullanuvchi shaylangan odamda markaziy nerv sistemasidan muskullarga kelib turuvchi nerv impulslari 7 muskullarni mashq qilib shaylanmagan kishilardagiga nisbatan zo‘rroq kuch bilan qisqarishga majbur etadi, muskullarning jismoniy mashqlar ta‘sirida vujudga keladigan yana bir xususiyati — cho‘ziluvchanligining kuchayishidir. Bu esa ish faoliyatining xususiyatiga ko‘ra, uzoq vaqt bir xil vaziyatda o‘tirishga majbur bo‘ladigan, masalan, stolda o‘tirib yozuv-chizuv bilan, rasm chizish va hokazo ishlar bilan band bo‘ladigan va shu sababli gavda hamda bo‘g’imlarining harakatchanligi yo‘qola boradigan yoshi ulg’aygan kishilar uchun ayniqsa muhimdir. Uzoq vaqt mana shunday bir xil vaziyatda bo‘lish gavdaning to‘g’ri formasini, qo‘l va oyoqlarning xaqqonligini yo‘qotishga olib keladi. Bo‘g’imlar harakatchanligining kamayishi va gavdaning bukrisimon, bukchaygan bo‘lib qolishi — hayotimizda tez- tez uchrab turadigan voqeadir. Bu holatlar ayrim muskul gruppalarida cho‘ziluvchanlikning yo‘qolishi natijasida kelib chiqadi. Juda kam cho‘ziladigan pay bog’lamlarining aksicha, muskullar juda yaxshi cho‘ziluvchan bo‘lib, hatto o‘rta va keksa yoshdagi odamlarda ham bu xususiyatini saqlab qoladi.Jismoniy mashqlar ta‘sirida muskullar faqat cho‘zilibgina qolmay, shu bilan birga qattiqlashadi ham. Muskullarning qattiqlanishiga, bir tomondan, muskul hujayralari protoplazmasining va hujayralar orasidagi biriktiruvchi to‘qimaning o‘sib ketishi, ikkinchi tomondan, muskullar tonusining holati sabab bo‘ladi.Har bir muskul ma‘lum taranglikka yoki tonusga ega bo‘lib, uni muskullarni oddiygina ushlab ko‘rish yo‘li bilan aniqlash mumkin: sport bilan shug’ullanmoqchi kishilarda muskullar yumshoq va shalviragan, demak, tonusi nihoyatda pasaygan bo‘ladi, vaholanki, tonus muskullarni ishga tayyorlaydi; jismoniy mashqlar bilan shug’ullanuvchi kishilarda esa muskullarning tonusi birmuncha yuqori bo‘lib, to‘g’ri qaddi-qomatni saqlab qolishda katta rol o‘ynaydi. Nerv sistemasi qo‘zg’otilganda,ayniqsa, jismoniy mashqlardan keyin, umumiy tonus ko‘tariladi. Toliqqanda muskullar tonusi pasayadi. Muskul tonusini markaziy nerv sistemasi tartibga solib turadi, shu sababli tonusning har qanday pasayishi markaziy nerv sistemasining ham toliqqanidan darak beradi. 8 Bu toliqishni esa jismoniy mashqlar va sport yordamida yo‘qotish mumkin. Jismoniy mashqlar ta‘sirida muskullarning oziqlanishi, ya‘ni ularning qon bilan ta‘minlanishi kuchayadi. Ma‘lumki, jismoniy harakat natijasida faqat muskullarning orasidan o‘tuvchi behisob mayda qon tomirlar (kapilyarlar)ning oralig’i kengayibgina qolmay, shu bilan birga ularning miqdori ham ko‘payadi. Jismoniy tarbiya va sport bilan shug’ullanuvchi kishilarning muskullarida kapilyarlarning miqdori mashq qilmagan kishilardagiga nisbatan ancha ko‘p bo‘ladi, binobarin, to‘qimalarda va bosh miyada qon aylanishi ham mashq qilmagan kishilardagiga nisbatan ancha yaxshi bo‘ladi. Rus olimi Sechenev miya faoliyatining riyojlanishida muskullar harakatining ahamiyati borligini ko‘r satib o‘tgan. Jismoniy mashqlar bilan harakatga keltirilgan muskullar markaziy nerv sistemasining ta‘siri ostida yuz beradigan murakkab kimyoviy o‘zgarishlar natijasida tetiklik, yengillik va quvnoqlik tuyg’ularini hosil qiladi. Jismoniy mashqlarni bajarayotganda kislorod nihoyatda ko‘p talab qilinadi, mana shuning uchun ham muskul sistemasi qanchalik ko‘p ishlasa, qon aylanish qonunlarini ochgan ulug’ olim Garvey tomonidan «organizmimizning quyoshi, uning hayot manbai» deb atalgan o‘pka bilan yurak shunchalik shiddatli ishlaydigan bo‘ladi deya takidlaydi. Jismoniy mehnat yoki sport bilan shug’ullanmay, osoyishta hayot kechiradigan odam yuragining faoliyati shundan iborat bo‘ladiki, u o‘zining har bir qisqarishida 50— 60 gramm qonni chap yurak qorinchasidan aortaga otib beradi. Bir sutkada yurak yuz ming martaga yaqin qisqaradi. Agar u haydab bergan qon biron hovuzga yig’iladigan bo‘lsa, bir sutkada salkam 6000 litrni tashkil qilgan bo‘lar edi. Yurak har bir qisqarganida 1 kilogramm yukni 20 santimetr balandlikka ko‘targanchalik ishni bajaradi. Agar yurakni ko‘tarma mashinaning motori singari ishlashga majbur etish mumkin bo‘lganida, u bir soatda odamni 12 metr balandga, ya‘ni taxminan binoning to‘rtinchi qavatiga olib chiqolgan bo‘lar edi. Muntazam ravishda mashq qilish natijasida yurak juda katta kuch bilan ishlashga moslashadi. Mashq qilib 9 shaylangan odamning yuragi hatto tinch holatda ham har qisqarishida aortaga 80 grammdan 100 grammgacha qon haydab beradi. Yaxshi sportchi doimo zo‘r kuch bilan ishlagan vaqtida uning yuragi har qisqarganida aortaga 200 grammgacha qon haydab beradi, vaholanki, sport bilan shug’ullanmaydigan odam ham xuddi shunday kuch sarflab ishlaganda, uning yuragi har qisqarganida aortaga zo‘r- bazo‘r 100 gramm qon hayday olishi mumkinligi isbotlangan. Jismoniy mashqlar bilan muntazam shug’ullanish tomir urishi tezligiga, ya‘ni yurakning qisqarish tezligiga ham ta‘sir etadi. Agar mashq qilmagan kishining yuragi tinch holatda minutiga 90 martaga yaqin qisqarsa, sportchilar va mashq qilib chiniqqan kishilarning tomir urish tezligi 50—60 orasida o‘zgarib turadi, ko‘p yillardan buyon uzoq masofaga yugurish, suzish, chang’ida yugurish, bo‘yicha mashq qilib kelayotgan ba‘zi sportchilarning tomir urishi esa minutiga 50 martagacha yetadi. Mashhur yuguruvchi aka-uka Znamenskiylarning tomir urushi minutiga 40-45 martadan oshmasligini amaliyot ko‘rsatgan. Agar bemorning tomir urushi minutiga 35-40 martaga tushib qolsa, uni davolayotgan vrach juda ham tashvishlangan bo‘lardi! Mashq qilib kelmagan va buning ustiga o‘rta yoshda bo‘lgan odamda tomir urishining bunchalik pasayib ketishi yurakni oziqlantiruvchi tomirlarning kasallanganligidan darak bergan bo‘lar edi. Jismoniy mashqlar bilan shug’ullanuvchi odamning yuragi tejamli ishlaydi (qisqaradi). Uning qisqarishlari mashq qilmagan odamning yuragiga nisbatan ancha chuqur bo‘lib, mashq qilib kelgan odamning yuragi har qisqarganida mashq qilmagan odamning yuragi qisqargandagiga nisbatan aortaga ancha ko‘p qon oqib o‘tadi. Mashq qilib chiniqqan yurak zo‘r kuch sarflanadigan jismoniy harakatlar vaqtida, o‘zi hech qancha zararlanmay turib, ancha tez qisqara boshlashi va tezda o‘zining asli holatiga qaytishi mumkin. Musobaqalar vaqtida sportchining yurak qisqarishi ba‘zan minutiga 240-280 marta gacha yetadi. Chiniqmagan yurak bunday zo‘riqishlarga badosh bera olmaydi. Fiziologik ma‘lumotlarning 10 ko‘rsatishicha, chiniqqan yurak zo‘r berib ishlaganda yurak qorinchalarining har bir qisqarishida aortaga va o‘pka arteriyasiga ikki stakan qon otib bera oladi. Minutiga ikki yuz marta qisqarganida esa bu raqam 80 litrni tashkil etadi. Bunday holatda yurakning bajaradigan ishi 65 kilogramm og’irlikdagi odamni 1 metr balandlikka ko‘tarish uchun bajariladigan ish bilan baravar keladi. Og’irligi qandaydir 300-400 gramm keladigan kichkinagina organ ana shunday katta ishni bajaradi. Yurakni shoirona nafis qilib tasvirlovchi shoirlar va yozuvchilar buni bilisharmikan, yosh qalblarida paydo bo‘lgan ezgu- umidlarni o‘ylab, oh chekuvchi yosh xayolparastlar va, nihoyat, yurakni kun sayin nikotin va alkogol bilan zaharlab keluvchi, uni jismoniy mashqlarning hayotbaxsh ta‘siridan va, binobarin, yurak muskullarini to‘g’ri hamda yetarli oziqlanishdan mahrum etuvchi kishilar buni bilisharmikan? Ehtimol, quruq raqamlar ularga uncha ko‘p ta‘sir ko‘rsatolmas - bunday kishilar bu raqamlarga qo‘l siltab, yurakning musobaqa vaqtida bajargan ishi taxminan 25 tacha odamni besh qavatli binoning tepasiga chiqarib qo‘yish uchun yetarlidir, chang’ichi yuragining ikkala qorinchasi shu vaqt ichida haydab bergan qonning miqdori esa 35 tonnaga — yuk ortilgan katta temir yo‘l sisternasiga tengligichi. Harakatli o‘yin vositalari orqali o‘quvchilarida harakat sifatlarni rivojlantirish Maqolada boshlang'ich sinf o‘quvchilarida harakat sifatlarini rivojlantirishda harakatli o‘yinlardan vosita sifatida to‘g'ri foydalanish muhokama qilinadi. Zamonaviy O‘zbekistonning hozirgi bosqichda boshlang’ich sinf o‘quvchilarini jismoniy tarbiya sohasidagi muammolari ochib berilgan. Dars shaklida boshlang'ich sinf o‘quvchilarining harakat sifatlarini rivojlantirishni tabaqalashtirilgan dasturlash bilan bog'liq yangi yondashuvlarni ishlab chiqish masalalari ko‘rib chiqiladi, bu maktabda jismoniy tarbiya muammolarini hal qilishni takomillashtirishga imkon beradi. Ishlab chiqilgan uslublarning ijobiy ta'siri aniqlanadi. Belgilangan vazifalarni hal qilish uchun tadqiqot usullari majmuasi qo‘llaniladi: tadqiqot muammosi bo‘yicha psixologik-pedagogik 11 adabiyotlarni nazariy tahlil qilish, o‘quv dasturlarini tadqiq qilish; empirik - pedagogik kuzatish, so‘rovnoma qilish; tadqiqot natijalarini qiyosiy tahlil qilish usullari. Jismoniy tarbiya jarayonida o‘quvchilarning harakat faolligini, axloqiy- irodaviy sifatlarni shakllantirish diagnostikasi uchun muallif uchta tarkibiy komponentni aniqladi: kognitiv, hissiy-motivatsion va faollik. Jismoniy tarbiya har tomonlama jamiyatning eng muhim vazifalaridan biridir. Jismoniy tarbiya va sport mashg‘ulotlarini o‘tkazish jarayonida mustahkam salomatlik, mustahkam iroda, yuksak samaradorlik va faollikni shakllantirish shaxsning intellektual rivojlanishi va jismoniy kamol topishiga asos bo‘ladi. Jismoniy tarbiya ta'lim jarayoni bo‘lib, ta'lim tizimining muhim elementidir. Ta’lim tizimida jismoniy tarbiyaning asosiy maqsadi o‘quvchi shaxsini yuqori aqliy, jismoniy, ijtimoiy faollikka ega bo‘lgan har tomonlama uyg‘un va har tomonlama rivojlanishini ta’minlashdan iboratdir Jismoniy sifatlarni tarbiyalash bo‘yicha faol, maqsadli tezlashtiradi va sifat jihatidan o‘zgartiradi. Asosiy jismoniy sifatlarning rivojlanish darajasi bilan belgilanadigan yaxshi jismoniy tayyorgarlik barcha turdagi o‘quv, mehnat, amaliy va sport faoliyatida mehnat qobiliyatining asosidir. O‘quvchilarning jismoniy tayyorgarligi darajasini oshirish va salomatligini mustahkamlashga qaratilgan jismoniy tarbiya darsini optimallashtirish jarayonini o‘rganish doimo dolzarb mavzulardan biri bo‘lib kelgan. Ilmiy-metodik adabiyotlarda harakat qobiliyatini rivojlantirish va ularning darajasini nazorat qilish muammosi jismoniy tarbiya tizimidagi markaziy muammolardan biri ekanligi ta'kidlangan (I. Pashkov, I. Korotkov, V. Yakovlev, S. Mudrik, V. Ratnikov, I. Vasilkov, I. Kozetov va boshqalar).Ilmiy-metodik adabiyotlar va tadqiqot ishlarining (Y.M.Abdullaev, D.I.Turdimurodov) tahlili o yinlar soni, takrorlashlar soni, dam olish intervallari va ularning o zaroʻ ʻ ta sirining rivojlanish dinamikasiga ta siri masalasini aniqlashga imkon berdi. ʼ ʼ Boshlang'ich sinf o‘quvchilarining harakat qobiliyatlari qo‘shimcha ilmiy asoslashni talab qiladi. Ushbu muammoni hal qilish nafaqat o‘quvchilarning 12 jismoniy tarbiya jarayonini yaxshilash, balki ularning yanada samarali harakatini ta'minlash imkonini beradi. Bularning barchasi rejalashtirilgan mavzuni ishlab chiqishning dolzarbligi va maqsadga muvofiqligiga olib keladi. Tadqiqotning maqsadi - umumta'lim maktabining 2-4-sinflari o‘quvchilarining harakat sifatlarini harakatli o‘yinlar yordamida rivojlantirish jarayonlarini o‘rganish, boshlang'ich sinf o‘quvchilarining harakat sifatlarini rivojlantirish jarayonini optimallashtirish shartlarini asoslash. Jismoniy tarbiyani optimallashtirishning istiqbolli yo‘nalishlaridan biri bu maktab o‘quvchilarining jismoniy rivojlanishi, jismoniy tayyorgarligi darajasini oshirish va ularning salomatligini mustahkamlash uchun ularning harakat sifatlarini oshirishning samarali vositalari va usullaridan oqilona foydalanishdir. Jamiyatning jismonan sog'lom, axloqiy jihatdan barqaror va intellektual rivojlangan a'zosini shakllantirishda o‘yinlarning ahamiyatini ortiqcha baholash qiyin. Ularning yordami bilan bolada biz odamlarda hurmat qiladigan va biz turli xil harakatli o‘yinlar yordamida singdirmoqchi bo‘lgan barcha sifattlarni shakllantirish mumkin. O‘yin mazmuniga qarab, bola qilish kerakligini mustaqil ravishda hal qiladi. O‘yinga qiziqishi bo‘lgan bolada sabr- toqat, qat'iyatlilik, jismoniy sifatlar (kuch, tezlik, chidamlilik, epchillik, egiluvchanlik) rivojlanadi. O‘yin zavqlantiradi, sog'lom harakat esa tana va ruhning har tomonlama rivojlanishi uchun zarurdir. Harakatli o‘yinlardan muntazam foydalanish quyidagilarga yordam beradi: salomatlikni mustahkamlash, to‘g'ri jismoniy rivojlanish, bolalarni har tomonlama tayyorlash, faollik, jasorat, qat'iyatlilik, intizom, jamoaviylik va boshqa xarakter fazilatlarini tarbiyalash. Harakatli o‘yinlar hayotiy zarur qobiliyatlarni rivojlantiradi, tizimli sportga bo‘lgan qiziqishni rivojlantiradi. Harakatli o‘yinlarda ishtirokchilar ma'lum jismoniy sifatlarni namoyish etadilar. O‘yinlarni boshqarish orqali ushbu sifatlarni ularning uyg'unlashgan holda faol kuzatish, shuningdek, maktab o‘quvchilarini rivojlantirish va tarbiyalash uchun muhim bo‘lgan sifatlarni ko‘proq rivojlantirish 13 mumkin. Eksperiment natijalarining tahlili ishlab chiqilgan metodikaning jismoniy tarbiya darslarida samarali qo‘llanilishidan deyarli barcha ko‘rsatkichlarda 7-9 yoshli bolalarning jismoniy tayyorgarligi ko‘rsatkichlarining eng yuqori ko‘rsatkichlariga erishilganligidan dalolat berdi. Demak, nazariy tadqiqotlar va eksperimental tadqiqotlar natijalarini umumlashtirish quyidagi xulosalar chiqarishga imkon beradi: 1. Ilmiy-metodik adabiyotlarni tahlil qilish natijalariga ko‘ra, boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining jismoniy tarbiya tizimini bo‘lganda, asosiy muammo sifatida innovatsion bilimlarni izlash kerak ekanligi aniqlandi. 2. Nazorat va eksperimental guruhlardagi 7-9 yoshli bolalarda jismoniy sifatlarning rivojlanish ko‘rsatkichlarining tajriba boshlanishi va oxirida qiyosiy tahlili o‘tkazildi. 3. Har ikki guruhdagi 7-9 yoshli bolalarda jismoniy sifatlarining rivojlanish darajasi ko‘rsatkichlariga ishlab chiqilgan metodikaning ta'sir darajasi aniqlandi. Shunday qilib, olingan natijalar 7-9 yoshli bolalar uchun jismoniy tarbiya darslarini o‘tkazish bo‘yicha muallif tomonidan ishlab chiqilgan metodikaning samaradorligidan dalolat beradi, bunda harakatli o‘yinlardan vosita sifatida harakat sifatlarini rivojlantirish uchun noan'anaviy yondashuv sifatida foydalanish kerak. Muallif tomonidan taklif qilingan dars uch qismdan iborat bo‘lib, umume'tirof etilgan jadval bo‘yicha o‘tkazildi. Tayyorgarlik qismi darsni tashkil qilish, o‘quvchilarni dars mazmuni bilan tanishtirish va asosiy ishga tayyorlashga qaratildi. Asosiy vositalar sifatida yurish, yugurish, bo‘g'inlarda harakatchanlikni oshirish, egiluvchanlikni rivojlantirishga qaratilgan mashqlar tanlab olindi. Butun eksperiment uchun umumiy rivojlanish mashqlarining o‘nta alohida to‘plami rejalashtirilgan bo‘lib, ular o‘yin shaklida amalga oshirildi. Bu darsga motivatsiyani rag'batlantirishga va mashqlarni bajarishda o‘quvchilarning e'tiborini jalb qilishga yordam berdi. 14 Asosiy qismda quyigagi vazifalar hal qilindi. Eksperiment davomida harakatli o‘yinlardan foydalanishda kichik yoshdagi o‘quvchilarning jismoniy sifatlarini rivojlantirish darajasini oshirish. Harakat faoliyatining tabiatiga ko‘ra harakatli va xalq o‘yinlarini tanlashda asosiy harakat turlariga (yurish, yugurish, otish va sakrash o‘yinlari) ustunlik berildi, ular jismoniy rivojlanish uchun jismoniy tarbiya tizimiga kiritilgan ( kuch, tezlik, chidamlilik, chaqqonlik, egiluvchanlik), aqliy va axloqiy sifatlardir. Darsning yakuniy qismida ko‘p e'tibor talab qilmaydigan, hayajonga olib kelmaydigan xotirjam o‘yinlar o‘tkaziladi.Kichik yoshdagi o‘quvchilar uchun darsning ta'lim turi kichik hajmli yuklamalar va past intensivlik bilan tavsiflanadi. Bu yoshdagibolalar bir xil, monoton ishlardan tezda charchashadi. Darslarda hikoyali o‘yinlar, estafeta poygalari va sport elementlari bo‘lgan o‘yinlar tanlanadi. O‘yinlardagi mas'uliyatli rollarni bolalarning o‘zlari bajaradilar. Bu bolalarning o‘yin faoliyatini jonlantiradi va ularning o‘yinga bo‘lgan qiziqishini oshiradi.O‘yin davomida o‘qituvchining bolalar bilan muloqoti, uning hissiy xatti- harakati, oqibatlarini ob'ektiv tahlil qilish o‘yinchilarning o‘z xatti-harakatlariga nisbatan ongliroq munosabatda bo‘lishiga yordam beradi va ularning axloqiy va irodaviy sifatlarini tarbiyalashga ijobiy ta'sir qiladi.Har bir dars butun o‘quv jarayonining ajralmas qismi bo‘lgan jismoniy sifatlarni rivojlantirishga hissa qo‘shadi va maktab o‘quvchilarining optimal hissiy holati jismoniy tarbiya darslarida o‘qituvchi va o‘quvchi o‘rtasidagi shaxslararo munosabatlarning asosiy ko‘rsatkichi bo‘lib xizmat qiladi. 1.2 Bo‘g‘im harakatchanligining ahamiyati Gavdaning tuzilishi, qo‘l-oyoqlarning uzunligi, bo‘g’inlardagi harakat, elka harorati, bel harakati, boldir panja bo‘g’imlardagi harakatlar, chanoq son harakati, suzuvchining muskullari, suvning harorati, yosh bolalarda suzish, o‘rta yoshli bolalarda suzish, suvning tozaligi, tashqi muhit, suv vannalari, suvda turish vaqti, tibbiy omillardan foydalanish, umumiy qo‘l-oyoq, gavda harakati, nafas olish, nafas chiqarish, suvda va quruqlikda. 15 Odam organizmi bir butun holda harakatchan, o‘zgaruvchan, egiluvchan, qayishqoq biologik komleks bo‘lib, uni tashqi muhit bilan muttasil bog’lab turadigan narsa – bu nerv sistemasidir. Nerv sistemasiga uning oliy bo‘limlari, ya’ni bosh miya yarim sharlari po‘stlog’i va po‘stloq osti tuzilmalari, orqa miya va pereferik nervlar kiradi. Har qanday odam a’zolari funktsiyalari shu nerv sistemasi orqali boshqarilib turiladi. O‘z davrida I.M.Sesenov, I.P.Papov kabi olimlar bu haqda batafsil ta’limot qoldirganlar.Hayot davom etishining zaruriy shartlaridan biri – moddalar almashinib turishidir. Moddalar almashinib turgan organizm, demak, tirik yashayapti. Shundan ekan, u hamisha nerv sistemasi vositachiligida ta’sirlanadi va qo‘zg’aladi: ta’sirlanganda tashqi muhitning issiq-sovug’ini, qorong’i-yorug’ligini, nam-quruqligini, tegayotgan bosimning engil-og’irligini, ishning og’ir murakkabligini va hokazo sezadi, payqaydi, his qiladi, qo‘zg’alganda esa mana shu sezish, payqash, his qilish tahlili oqibatida javob berish reaktsiyasi yuzaga keladi. Binobarin, odam ozmi ko‘pmi faoliyat ko‘rsatadi. Bu faoliyat o‘z hajmiga ko‘ra biror a’zoni butun bir a’zolari sistemasining yoki yaxlit organizmning bajargan harakati ishi bo‘lishi mumkin. Ammo bunday harakatlar, turli-tuman ishlar, faoliyatlar hamisha hamma odamlarda bir maromda muayyan ko‘lamda belgilangan hajmda bo‘lavermaydi. Chunki odamning ta’sirlanishi bilan qo‘zg’alishi bir xil bo‘lmaydi. Shuning uchun ham inson bosh miyasiga xos bo‘lgan ruhiyat organizmning ichki muhitiga aloqador hisoblangan: qon, limfa, to‘qima va serebrosinal suyuqlik hammada bir xil bo‘lmaydi. Shunga ko‘ra ular tarkibidagi moddalar va ularning kontsentratsiyasi ham bir xil emas. Yana bu erda ana shu moddalarning fizik, kimyoviy, biologik xossalari nisbatan doimiy bo‘lish va bo‘lmasligi ham ahamiyatga ega. Masalan: shulardan birgina qonni misol qilib oladigan bo‘lsak, uning reaktsiya faolligi undagi qand miqdori oziq bo‘ladigan moddalarning oz-ko‘pligi, asmatik va arterial bosimning harorati, qolaversa, yurak urishini, qonni haydash miqdori, kuchi, maromi va boshqalar xilma-xildir. 16 Anatomiya fanidan yana shu narsa ma’lumki, odam gavdasini tashkil etuvchi suyaklar, tog’aylar, paylarning tuzilishida, bir xillik bo‘lsa ham ba’zi xususiyatlari, xossalari, masalan, katta-kichikligi bir-biridan farq qiladi. Agar bu farqlanishlarga inson ruhiyatining atrof muhitga munosabati, tabiat va jamiyatga bo‘lgan ta’siridagi farqlarni ko‘rsa, masala yana ham oydinlashadi. Ayniqsa, sportchilar jismoniy chiniqish natijasida baquvvatlilik, kuchlilik ularning qarshilikdan qo‘rqmaslik, to‘siqlarni engib o‘tishlik, tushkunlikka tushmaslik, qolaversa, chidam va matonat sari olg’a intilishlik kabi xislatlarga ega bo‘ladi. Agar ularning turmush tarzi hayot faoliyatini kuzatadigan bo‘lsak, ularning idrok bilan ish yuritishini, hamisha tartib intizomga rioya etishlarini, vaqtni to‘g’ri taqsimlay olishlarini, ya’ni ertalab ma’lum paytda o‘rindan turib, ma’lum paytda ovqalanishni, mashg’ulotlarga borishni, dam olishni va muayyan vaqtda yotib uxlashni payqash mumkin. Bir so‘z bilan aytganda, sportchilar kun tartibiga qat’iy rioya qilgan holda yashaydi, hayot kechiradi va ishlaydi. Ma’lumki, sportchilar mushaklari hajmi, kuchi, tarangligi, zichligi, qayishqoqligi va chidami bilan oddiy kishilarnikidan farq qilib turadi, chunki sportchilarning mushaklari doimiy yuklanishda, zo‘riqishda bo‘ladi. Fiziologlar mushaklar o‘z tabiatiga ko‘ra doimiy jismoniy yuklanishda bo‘lmog’i lozim deb bekorga aytmaganlar. Buning ustiga muttasil harakatda bo‘lgan mushaklar qon yurishishiga ko‘maklashib yurakni uzluksiz to‘la qon bilan ta’minlashda ishtirok etadi. Qolaversa, faol harakat qilgan mushak, o‘z navbatida, yaxshi oziqlanadi. Kam harakat odamlar esa mushaklarini talab darajasida ishga tushirmasliklari tufayli mushaklarini ishdan chiqaradilar. Oqibat natijada, ular zaif tortib qisqarib ham ketadi. Tolalari ipday bo‘lib qoladi. Biror bir ish bajarmoqchi bo‘lsalar ojizlik qilib qoladilar. Mushaklar va paylari darhol cho‘zilib qolib butunlay yaroqsiz holga kelib qoladi. Bo‘g’imlari ham faol harakatlana olmaydigan zaif tuz yig’iladigan suyaklari salga chiqadigan va arzimagan urushlardan darz ketadigan bo‘lib qoladi. 17 Qolaversa, qaddi-qomat xunuk odamlarni sportchilar orasida deyarli ko‘rmaysiz. Ayniqsa, suzish bilan bolalikdan yoshlikdan shug’ullanib borish odam qomatiga ham, anatomik, fiziologik tuzilishiga ham, ruhiy asabiy holatiga ham va eng muhimi salomatligiga beqiyos darajada ta’sir ko‘rsatadi. Hatto suzishni mashq qilishga o‘tishning boshlang’ich davri bilan chinakkam suzuvchi sportchi bo‘lib etishgan davr ichidagi odamda bo‘ladigan tafovutni ham yaqqol payqash mumkin. Ma’lumki, suzish odamning turli-tuman, katta-kichik va kuchsiz harakatlarini gorizontal vaziyatda bajarish natijasida yuzaga keladi. Binobarin odam mana shunday harakatlarni istalgancha uzoq va uyg’un bajarishi lozim. Shunda u o‘z xatti-harakatlariga muayyan shakl bera oladi. Buning uchun esa suzuvchi sportchining gavda tuzilishi, mushaklarining mutanosib bo‘lishi, bo‘g’imlari o‘z tuzilishiga ko‘ra istalgan harakatlarga bo‘ysuna olishi kerak bo‘ladi. Bo‘g’imlari yaxshi rivojlangan, harakati engil sportchilar gavda holatini va umumiy harakatlarning mutanosibligini o‘zgartirmasdan katta yoy bo‘ylab erkin va oson harakat qilishlari lozim. Zaruriyat tug’ilsa, bunga katta mushak gruppalarini jalb qilishlari ham mumkin. Harakatlarni katta tebranishda, ya’ni harakat amplitudalarni uchun olib bajarish suzuvchi sportchilar suzish texnikasining asosiy shartlaridan biri bo‘lib, bu quvvatni, energiyani tejab sarflashga yordam beradi. Sportchi bo‘g’imlaridagi harakatlarning sustligi, erkin bo‘la olmasligi suzish texnikasini to‘g’ri bajarishda qiyinlik tug’diradi, mashqlarni bajarish samaradorligini pasaytiradi, natijada, qo‘shimcha harakatlarni bajarish talab etiladi, bunda esa energiya ko‘p sarf bo‘ladi, mushaklar toliqadi, yurakka zo‘r kelib, tez charchash alomatlari paydo bo‘ladi. Qo‘llarning harakatchanligi, bir qaraganda, faqat elka bo‘g’imlari holatiga bog’liqdek ko‘rinadi, aslida esa ularning erkin va uyg’un harakat qilishi umurtqa pog’onasi holatiga, aniqrog’i umurtqaning ko‘krak va bel qismlari qayishqoqliga ham bog’liqdir. Masalan umurtqaning ko‘krak elka qismi etarli darajada harakatchan bo‘lmasa, batterflyay, ya’ni del’fin usulida suzuvchi sportchi qo‘l, 18 bilak tayyorgarlik harakatlarini bajarayotganida istasa-istamasa gavdaning yuqori qismini ko‘tarishga majbur bo‘ladi. Brass usulida suzishda esa chanoq-son, ayniqsa, tizza bo‘g’imi, boldir panja bo‘g’imlarining istalgancha erkin harakat qila olish, ya’ni harakatchanligi muhim. Chunki shu bo‘g’imlardan birortasida harakatlar sal bo‘lsada cheklanib qolsa, oyoqlar bilan keng eshish harakatlarini bajarishda qiyinchilik tug’ilib qoladi. Umurtqa pog’onasining bo‘yin qismi harakatchanligi, qayishqoqligi sust kechsa, krol’ usulida suzayotgan sportchi nafas olish uchun talab qilinganidek, boshini yonga burib qolmasdan yuqoriga ko‘tarishga majbur bo‘ladi. Sportda 5- 10sm qushimcha harakat ham ortiqchalik qilganidek, suzib ketayotgan odamning boshini qo‘shimcha ravishda yuqoriga ko‘tarish umumharakatlarning shakliga, uyg’unligiga putur etkazadi. Bu esa, o‘z navbatida, gavdaning ortiqcha tebranishiga, gavdaning umumholatiga ta’sir qiladi va oqibat natijada, sportchining suzish jarayonini buzib qo‘yadi. Boldir panja bo‘g’imlarida harakat sust bo‘lgan holda esa krol’ usuli bilan ko‘krakda yoki chalqancha yotib, oyoqlar yordamida suzishda sportchilar yaxshi ko‘rsatkichlarga erisha olmaydilar. Ba’zan oldingi tuzukkina siljiy olmaydilar ham. Sabab odam bunday usulda suzganda asosan oyoqlar panjasi suzuvchini oldinga siljitadi. Shunday ekan, panjalarning tuzilishi va ularning suzish paytidagi holati katta ahamiyatga egadir. Shularni nazarda tutib, biz suzuvchi sportchilarga suzish usullariga qarab bo‘g’imlar harakatiga jiddiy e’tibor berishni, mashg’ulotlar paytida ularni tinmay mashq qildirishni tavsiya qilamiz. Ma’lumki, mushaklar bosh miyaning ostki markazlaridan kelgan impul’slar mazmuniga, doimiyligiga qarab, qisqaradi yoki cho‘ziladi. Shunga qarab, oyoq yoxud qo‘l biror harakatni bajaradi. Binobarin, mexanik ish qiladi va shu bilan odam gavdasni harakatga keltiradi, oldinga siljitadi.Hammaga ma’lumki, suzish paytida suzuvchining mushaklari statik mushaklardagidek, uzoqroq qisqarib turmaydi, aksincha tezkorlik bilan dinamik ish bajaradi. Buning uchun esa 19 mushaklar qayishqoq, harakatchan bo‘lishi lozim. Mushaklarning jadal qisqarib, jadal bo‘shashini fiziologik almashinuv, yirik avtoginistik mushaklarning o‘zaro kelishib harakatlanishi va ular harakatiga mushaklarnig uyg’un qo‘shilishi sportchining suzishini tezlashtiradi, vaqtini tejaydi. To‘g’ri, mushaklar tez suratlar bilan zo‘r berib qisqarar ekan, u nisbatan tezroq charchaydi. Ammo u qancha tez harakatlansa, yurakka qon borishi shuncha tezlashadi, bu hodisa bizga fiziologiyadan ma’lum. Suzuvchi odatda, o‘zi tanlagan usulni mashqlar turkumida pishitib etiltiradi va shu borada u suzish texnikasini idrok qila boshlaydi. Suzish texnikasini miyasida bus-butun gavdalantira olgan sportchini ancha narsaga erishdi, desa bo‘ladi. Chunki butun xatti-harakatlar ipidan ignasigacha unga ma’lum bo‘ladi. Endi u o‘zida shu bilgan, idrok qilib olgan xarakterlarni tegishli mushaklarini tegishli ishga solib amalga oshirishi, ko‘nikma hosil qilish kerak. Suzuvchining texnikasi qay darajada sifatli chiqishini tayyorgarlik vaqtida, quvvatini tejay bili shva zo‘r kuch talab qiladigan eshish harakati paytida undan tejamkorlik bilan foydalana olishi hal etadi. Bundan tashqari, suzib ketayotganda mushaklarni zo‘riqtirib taranglashtirish ham suzish texnikasini buzadi, erkin nafas olish imkoniyatini chegaralab qo‘yadi. Gavda tuzilishining ahamiyati. Gavda tuzilishidagi mutanosiblik suzish texnikasini egallashda muayyan darajada ahamiyatga ega. Masalan, yaxshi rivojlangan uzun qo‘l oyoqli vazni o‘rtacha suzuvchi sportchilar bir qadar yuqori ko‘rsatkichlarga ega bo‘lishlari mumkin. Buni dunyoda taniqli bo‘lgan suzuvchi sportchilar faoliyatidan payqash mumkin bo‘ladi. Aksariyat hollarda ular baland bo‘yli, qo‘l-oyoqlari uzun vaznlari nisbatan engil bo‘ladi. Bejiz emaski, 14-17 yoshli o‘smir suzuvchi sportchilar mushaklari rivojlanishi aytarli darajada bo‘lmasada, vazni engilligi hisobiga ko‘p hollarda yuqori ko‘rsatkichlarga ega bo‘ldilar. Shuning uchun ham bo‘lajak suzuvchi sportchini tanlashda uning shu jihatlari hisobga olinadi. 20 Yana shu jihatlariga qarab unga suzish usuli tanlanadi. Ammo bundan hamisha ham to‘g’ri xulosa chiqaravermaydi. Ayniqsa o‘smir yoshda bo‘lsa, voyaga etganda uning gavdasida turli xil o‘zgarishlar bo‘lib qolishi mumkin. Shu sababli o‘smirlar vaqti-vaqti bilan antropometrik tekshiruvdan o‘tkazib turiladi, va ammo shuni aytib o‘tish kerakki, suzuvchi sportchining bo‘y va qo‘l-oyoqlari uzunligi gavda vaznining kichikligi uning muvaffaqiyatli garovi bo‘la olmaydi, balki faqat unga zamin bo‘lib xizmat qilishi mumkin. Sportda yuqori ko‘rsatkichlarga erishish uchun, avvalo, suzuvchi odam organizmining funktsional imkoniyati mashg’ulot paytida egallagan malaka va ko‘nikmasi takomilida yotgan harakat usullari zarurdir. Del’fin usulida suzuvchilar, odatda, o‘rta bo‘yli, tanasi uzun, oyoqlari nisbatan kalta, elka, tana, qo‘l-oyoqlari mushaklari erta rivojlangan bo‘g’inlari harakatchan bo‘ladi. Chalqancha usulda suzuvchilar esa baland, qo‘l-oyoqlari uzun, elka, qo‘l mushaklari yaxshi rivojlangan, ko‘krak qafasi keng bo‘g’imlari harakatchandir. Hammaga ma’lumki, suzish paytida suzuvchining mushaklari statik mushaklardagidek, uzoqroq qisqarib turmaydi, aksincha tezkorlik bilan dinamik ish bajaradi. Buning uchun esa mushaklar qayishqoq, harakatchan bo‘lishi lozim. Mushaklarning jadal qisqarib, jadal bo‘shashini fiziologik almashinuv, yirik avtoginistik mushaklarning o‘zaro kelishib harakatlanishi va ular harakatiga mushaklarnig uyg’un qo‘shilishi sportchining suzishini tezlashtiradi, vaqtini tejaydi. To‘g’ri, mushaklar tez suratlar bilan zo‘r berib qisqarar ekan, u nisbatan tezroq charchaydi. Ammo u qancha tez harakatlansa, yurakka qon borishi shuncha tezlashadi, bu hodisa bizga fiziologiyadan ma’lum. Brass usulida suzuvchilar aksariyat o‘rta bo‘yli, og’ir vaznli bo‘lib, ayniqsa, chanoq son mushaklari, qolaversa, son va boldir mushaklari yaxshi rivojlangan bo‘ladi. Shundan ham ma’lumki, ularning oyoqlari eng kuchli baquvvat hisoblanadi. JKL kattaligi va elka bo‘g’imlari harakatchanligi nisbatan past ammo ularning tizza va boldir panja bo‘g’inlari o‘ta harakatchan bo‘ladiki, bu imkoniyat brass usulida juda qo‘l keladi va h.k. 21 Bu holda sutkaviy energiya sarfi 3100-4000 kkaraga teng. Istagan tashkilllashtirilgan harakat faoligi kadamlar sonining ko‘payishiga olib keladi.Oliy o‘quv yurtlari talabalari, kollej o‘quvchilarida, talabalarning hayot rejimini o‘rgangan. Minaev fikricha, talabalarida asosiy lokomotsiyalar hajmi juda past va 1-2kurs talabalarida sutkada 6000 qadam xolos. Aktometrik usul bilan belgilangan talabalaring kam xarakatligi bevosita pedagogik kuzatuvlarga mos keladi. Sutkaviy vaktning 83 % ni talabalar harakatsizlikda o‘tkazishadi va kadamlar sonining ko‘payishi asosan dam olish kunlariga to‘gri keladi. Talabalar xarakat faolligini o‘rganish jarayonida nafakat haftalik balki, harakat faolligi hajmidagi yillik o‘zgarishlar qayd etiladi. Ukuv yili davomida harakat faolligi kuz va qishda pasayadi va faqatgina may oyida o‘zining eng kata hajmiga, o‘rtacha 10600 qadam chiqar edi. Eng kichik faollik qishki va yozgi sessiyalar davrida kayd etilgan. Faollikning birdan o‘sib ketishi ta’til davriga, asosan, yozgi ta’til davriga to‘gri keladi. Natija shuni faollik o‘z-o‘zini ko‘lga olishda namoyon bo‘ladi. Haftalik ixtiyoriy harakat rejimiga qo‘yiladigan talablar Harakat faoliyatining turlari 18 – 24 yosh yigitlar 18 - 20 yosh qizlar Soo‘lomlashtirish yugurishi km.da 15-17 12-14 Yurish (velosipedda bo‘lsa ham) 22-24 16-18 22 Turnikda tortilish (qizlar kichik turnikda osilib yotib)marta 70-85 85-95 Qo‘lga tayanib tirsakni bukib to‘o‘rilash (polda),(qizlar skameykaga tayanib) 120-140 210-220 Orqa bilan yotib oyoqlarni ko‘tarib tushirish marta Qizlar nolg’da yotib gavdani ko‘tarish qo‘llar bo‘yinda zanjir 140-160 100-120 Asosiy turishdan oyoqlarni bukmay oldinga engashish marta 90-120 90-100 Tez yurish bilan turistik poxod. km. da qizlar. - 21-35 O ‘ zb e kiston mustaqil Davlat maqomiga erishgandan so ‘ nggi qisqa davr ichida jismoniy tarbiya va sportga katta e ’ tibor ko ‘ rsatila boshlandi . Shu boisdan oam jismoniy tarbiya va sportga oid O ‘ zb e kiston R e spublikasi Pr e zid e ntining Farmonlari hamda Vazirlar Mahkamasining qarorlari shular jumlasidandir . Mazkur m e’ yoriy xujjatlarning amalga oshirilishi o ‘ sib k e layotgan avlod salomatligini mustahkamlashda dasturi amal bo ‘ lib xizmat qiladi . Jumladan , 2002 yilda qabul qilingan " O ’ zb e kistonda bolalar sportini rivojlantirish to ‘ g ’ risida " gi Farmon yurtimizda yosh avlodni y e tuk , barkamol qilib voyaga e tkazishda va k e lajakda sog ’ lom avlodni tarbiyalashda katta ahamiyatga egadir . Shu boisdan oam jismoniy tarbiya va sportga oid O ‘ zb e kiston R e spublikasi 23 Pr e zid e ntining Farmonlari hamda Vazirlar Mahkamasining qarorlari shular jumlasidandir . Mazkur m e’ yoriy xujjatlarning amalga oshirilishi o ‘ sib k e layotgan avlod salomatligini mustahkamlashda dasturi amal bo ‘ lib xizmat qiladi . Jumladan , 2002 yilda qabul qilingan " O ’ zb e kistonda bolalar sportini rivojlantirish to ‘ g ’ risida " gi Farmon yurtimizda yosh avlodni y e tuk , barkamol qilib voyaga e tkazishda va k e lajakda sog ’ lom avlodni tarbiyalashda katta ahamiyatga egadir . Davlatimiz va jamiyatimizning bugungi kuni , ayniqsa , k e lajagi uchun g ’ oyat muhim bo ‘ lgan sog ’ lom va barkamol avlodni tarbiyalash vazifasini o ‘ z oldimizga qo ‘ yar ekanmiz , avvalambor , biz yashayotgan XXI asr - int e ll e ktual boylik , yuksak bilim va salohiyat talab etiladigan , aynan shu qadriyatlar ustuvor ahamiyat kasb etadigan asr , d e gan hayotiy haqiqatdan k e lib chiqqan edik . 24 II.BOB Harakat faoliyatini shakillantirish qonunyatlari 2.1 Mushaklar holatining ahamiyati Harakat-tayanch apparatidagi nomutanosiblik: -tizza suyagining uzunligi, son suyagining kaltaligi yoki uning aksi; -elka suyagining uzunligi tirsak suyagining kaltaligi yoki uning aksi; -kaftimiz suyaklarining, bo’g’inlarning kattaligi barmoq suyaklari yoki uning bo’g’inlar kaltaligi yoki ularning teskarisi harakatlarimizni bajarishda, ayniqsa, ularning ifodalashda o’ziga xoslikni yuzaga keltiradi. Shuning uchun ham harakatlarni o’zlashtirish usullari har individ uchun bir xil bo’lishi harakatni o’rganishda qiyinchilik tug’diradi. O’z organizmining rivojlanganligi haqidagi tushunchalarga ega bo’lishi tengdoshiga o’zining jismoniy rivojlanganligi ko’rsatkich-larini solishtirib, turli xildagi hayotiy –zaruriy harakat malaka-lari yoki jismoniy mashqlarni bajarishdan kutilayotgan natijalardagi farqni tabiiy ekanligini tushunish imkonini beradi. Masalan, tizza, son suyaklarining o’lchamlarini tengdoshining qayd qilingan a’zolariga nisbatan uzunligi yurish, yugurishdagi qadamlarimiz o’lchamlari orqali farqni yuzaga keltiradi. O’z navbatida bu qadamlar chastotasining katta yoki kichikligiga ta’sir qiladi. Qadami kattaning qadamlash chastotasi qadami kichiknikining qadamlash chastotasidan tabiiy ravishda past bo’lishi, bu o’z navbatida tezlik namoyon qilish harakatlarini bajarishda farqga sabab bo’lishi haqidagi nazariy bilimlar bo’lib, sog’lom turmush tarzi jismoniy madaniyatining sog’lomlashtirish mashg’ulotlarida individ xususiyatlariga alohida e’tiborni talab qiladi. Harakat-tayanch apparatidagi rivojlanishni o’rganishga oid tadqiqotlar shuni ko’rsatmoqdaki, inson organizmning funktsional faoliyati tarkibidagi salbiy tomonga o’zgarishlar asosan harakat-tayanch apparatidan boshlanayotganligini, oyoq bo’g’inlari, suyaklarda boshlangan deformatsiya-qaddi-qomatni, umurtqaning holatini o’zgarishini tezlashtirishi, mushak tolalarining xizmat faoliyatini susayishini tezlashishiga sabab bo’layotganligini ko’rsatmoqda. Organizmining 25 mushaklarini umumiy massasi umri davomida doimiy o’zragishda bo’lishini bilish muhim. E.S.Yakovlevning ilmiy-tadqiqotlari yangi tug’ilgan chaqaloqning mushaklari uning tanasining umumiy massasini 23,3% ni, 15 yoshli o’smirlarniki esa 32,6% ni, 18 yoshdagi yoshlarning tanasining umumiy massasini 44, 2 % ni tashkil qilishini ko’rsatmoqda. Ontogonezning birlamchi davrida mushaklaringiz boshqa organlar va to’qimalarga nisbatan tez rivojlanar, lekin bunday progressiv rivojlanish bir tekisda kechmay 15 yoshga borganda mushaklar massasi 9% ga (har yili 0.6% danga), 15 dan 18 yoshi oralig’ida 12 % ga (har yili 4% danga) ortar ekan. Bunday o’zgarishlar tizimli jismoniy mashq, sport bilan shug’ullanuvchilarda sezilarli darajada bo’lib, mushaklar tolasining yo’g’onligi bilan farqlanishi kuzatilgan. Mushaklar tolasining yo’g’onlashishi 30-35 yoshgacha davom etishi tadqiqotlar orqali isbotlangan. Shunga ko’ra mushak tolasining ayniqsa harakat tayanch apparati mushaklari, masalan elkaning ikki boshli mushagining kunda kesimi 5-9 martagacha ortishi kuzatilgan. Mushaklarning uzunasiga o’sishi 23-25 yoshingizgacha davom etishini unutmasligingiz lozim. Umringizni qolgan davrida o’sha erishilgan miqdor va sifat ko’rsatgichlarni pasaytirmay ushlash STT jismoniy madaniyatining sog’lomlashtirish yoki ommaviy sport mashg’ulotlarining asosiy vazifasi bo’lib qolishi lozim. Biz quyida harakat-tayanch apparati va tanamiz mushaklarini rivojlantirishga oid mashqlar, ularni bajarish uchun eng oddiy o’yinlar va mashqlarni bajarish uchun o’yinlarning maydonlari, salomatlik, yo’laklari, sport anjomlari, jihozlarini tavsiya qildik 1 . O’yinlar mashqlar beramiz. Oxirgi 20 yillikning tadqiqotlari turli xildagi harakatlarimizdan yuzaga keladigan (mushaklarimiz faoliyati natijasida) ma’lum chastotadagi impulslar (quvvat)ni faqat mushaklar uchun sariflamay ichki organlarimizning ham funktsional faoliyatiga ijobiy ta’sir ko’rsatayotganligi haqida yozdik. Bu quvvatni 1 Бажуков С.М. «Здоровье детей общая забота: (Организация физичекого воспитания детей школьников по месту жительства)». – М.: Физкультура и спорт, 1987 г. – С. 119-123. 26 organlarga o’tishi mushaklar, paylar, suyaklarga mushaklarni biriktiruvchi - “bog’lovchi”larda mavjud bo’lgan mikroskopik ko’rinishga nerv tolalari orqali markaziy nerv tizimining o’tkazuvchi yo’llaridan mushaklarga etib borib so’ng ichki organlarga uzatishi fanda Mogendovich M.R. (1988)ning “motor vistserial reflekslari”deb atala boshlandi 2 . Bu impulslar muskul ishi uchun ichki organlarimiz va mushaklar faoliyatiga zarur bo’lgan mushak va organlarimiz “tonusi” – tarangligini yuzaga keltirish va uni yaxshilash uchun ham xizmat qilar ekan. Demak, mushaklar va ichki a’zolarimiz tonusi, jismoniy rivojlanganligi, jismoniy tayyorgarligi yuqori bo’lgan mushaklar tizimiga muhtojligini ko’rsatadi. Rivojlanganligi past mushaklar o’ta sust quvvat ishlab organizm faoliyatini normal kechishiga salbiy ta’sir qilar ekan. Rivojlangan mushaklar faqat chiroyli ko’rinish, adl qaddi-qomat uchungina zarur bo’lmay, ichki a’zolarimiz faoliyati uchun ham zarurligi hozirgi kunga kelib muhim ahamiyatg kasb etishining boisi ham shunda. Jismining kamolotiga befarqlar nerv hujayralarining quvvati zahirasi, ularning immunial himoya darajasini keskin pasayishi, oshqozon-ichak trakti, osteoxandroz, radikulit va boshqa qator kasalliklarga chalinish xavfini kuchayishiga, modda almashinuvini buzilishi oqibatida yog’ hujayralarining ko’payishi, tana massasini ortishi bilan tugallanadi. Oqibati qo’shimcha vazn, uni ko’tarib yurish uchun harakat-tayanch apparati (oyoq, qo’l), bo’g’inlar, yurak, qon- tomir tizimi, nafas va boshqa a’zolarimizning xizmati uchun quvvatni etishmaslik (kam quvvatlik)- kasalvandlik, organizmning hayotiy zahiralarini tez va besamar sarflanishi demakdir. Bu va boshqa hozirgi ilmiy tasavvurlar harakat malakalari da ko‘nikmalari nazariyasini ishlab chiqishda, shuningdek, bu nazariyani jismoniy tarbiya sohasida amaliy qo‘llanishda muhim rol o‘ynashi mumkin.Ko‘nikma hosil bo‘lishi bilan harakat aktining o‘zi emas, balki harakat natijasi, bu harakat bajariladigan sharoit hamda vaziyat (boshqa kishilarning harakati va boshqalar) asosiy e’tibor berish 2 Евсеев Ю.И. “ Физическая культура ” / Евсеев Ю.И. – Изд. 5-е Ростов н/ Д: Фен и кс, 2008 г. Ст 84. 27 ob’ekti bo‘lib qoladi. Bu, masalan, sport o‘yinlarida, kurashda va shu kabilarda ayniqsa ravshan namoyon bo‘ladi. Shunday qilib, harakat amallarini avtomatlashtirish e’tibor berish imkoniyatini kengaytiradi. Ko‘nikma hosil bo‘lganda ong harakatni boshlash, davom ettirish roligagina ega bo‘lmaydi, ong, zarur bo‘lsa, harakat amallarining har bir qismining bajarilishini nazorat qilishi, harakat vazifalarini bajarish sharoitining birdan o‘zgarib qolishi harakat aktiga o‘zgartish kiritishni zarur topganda, ko‘nikmani qisman deavtomatlashtirib, harakat davomida ko‘nikmaga ta’sir etishi mumkin. Ko‘pincha, ayniqsa sportda, maksimal sharoitlarda harakat amallariga e’tiborni qaratish (ko‘nikma olguncha shunday e’tibor berishga odatlanilgan bo‘lsa ham) talab etiladi (V.V.Chebisheva va boshqalar). Mazkur holda ong butun harakat mazmuniga yoki uning alohida ko‘proq mas’uliyatli yoki boshqalariga qaraganda bo‘shroq o‘zlashtirilgan fazalari bajarishga qaratiladi.Harakat avtomatlashishi bilan ko‘nikma barqaror va mustahkam bo‘ladi. O‘rganilgan harakatni, uni bajarish sifatini pasaytirmay, ko‘p marotaba takrorlashga imkoniyat bo‘lishi harakat ko‘nikmasining mustahkamlanishini ko‘rsatuvchi tomonlardan biri hisoblanadi. Ko‘nikmaning mustahkamlanishi harakat amallarini hatto charchaganda, behollikda, psixologik noqulay holatda (kuchli hayajonlanish, o‘rganilmagan sharoit ta’siri va shu kabilarda) ham aniq bajara olishga imkon beradi. Bundan tashqari, ko‘nikmaning mustahkamlanishi harakat aktini maksimal kuch bilan (agar kuch berishga ko‘nikma tarkib toptirishda o‘rganilgan bo‘lsa) to‘g’ri bajarishga imkon berishi ham juda muhimdir. Masalan, konkida uchuvchi barqaror ko‘nikmaga ega bo‘lsa juda tez uchganda ham uchish texnikasini buzmaydi, yyetarli darajada mustahkam bo‘lmagan ko‘nikmada bunga erishish mumkin emas. Nihoyat, ko‘nikma mustahkam bo‘lsa, uni mashq olib bormasdan ham uzoq saqlab qolish mumkindir. Ma’lumki, velosipedda yurish, suzish, chang’ida yurish kabi mustahkam ko‘nikmalar asosan butun umr saqlanib qoladi.Ko‘nikmaning hosil bo‘lishi jarayonida alohida harakatlarning 28 avtomatlashishi bilan birga bu harakatlar tuzilishining nisbatan doimiy bo‘shlig’ligi vaqt va kuch sarflash xususiyati bilan bir butun aktga — harakatlarga birlashi yuzaga keladi. Bu harakatlarning yengil, ritmli, tejamli bo‘lishini ta’minlaydi. Ko‘nikma o‘sishining eng yuqori bosqichida suzishda «suvni his etish», o‘yinda «koptokni his etish», konki bilan figurali uchishda «belni his etish» singari ixtisoslashgan sohaga xos tasavvurlar paydo bo‘ladi. Harakat ko‘nikmasining barqarorligini harakat amalining o‘zgaruvchanligidan ajratib bo‘lmaydi. Ko‘nikmaning mustahkamlanib borishi bilan harakat aktining uning texnikasi asosini saqlagan holda, har xil variantini ko‘rish imkoniyati paydo bo‘ladi (masalan, gimnast to‘sinda egilib ko‘tarilish mashqini har xil holda bajara oladi, chang’ichilar va yuguruvchilar joyning relefiga muvofiq holda yugurish texnikasini o‘zgartira oladi); harakatni gavdaning har xil holatida ham boshlash va tugallash oson bo‘lib qoladi va bu o‘zlashtirilgan harakatni boshqa harakatlar bilan qo‘shib bajarishga imkon beradi; tashqi noqulay sharoitlarda (tashqi kuch qarshiligi, maydon yoki bo‘shliqning cheklanganligi va shu kabilarda) samarali harakat qilish imkoniyati kengayadi. Bu o‘zgaruvchanlikka asosan harakat aktining tayyorlanish, to‘ldirish va yakunlash fazalaridagi o‘zgarishlar natijasida erishiladi. Eksperimentlar (A.A.Novikov va boshqalar)ning natijasiga ko‘ra, asosiy fazalar ozroq darajada o‘zgaradi. Harakat amalining o‘zgaruvchanligi oliy tarbiyadagi yangi malakaning, hosil qilingan ko‘nikmani bir butun faoliyatda qo‘llay bilish malakasining, har bir holat uchun harakatni bajarishning eng yaxshi variantlarini tanlay olish malakasining yuzaga kelishi bilan bog’liq bo‘ladi.Ko‘nikmaning o‘sishi bosh miya po‘stlog’ida bir dinamik stereotipning hosil bo‘lishi bilan cheklanmasa kerak. Ko‘nikma har xil sharoitlarda qo‘llanilganda asosiy dinamik stereotipga qo‘shimcha ravishda tevarak-atrofdagi o‘zgarishlar haqida signal beruvchi qo‘zg’atuvchiga yangi harakat ta’siri hosil qilinadi. Masalan, gimnastlar gavda harakati amplitudasi va tezligining o‘zgarishi, yuguruvchi va chang’ichilarning oldinga ketishlarida 29 sharoitning o‘zgarishi, o‘yin jarayonida yoki kurashda vaziyatning o‘zgarishi va hokazolar shunday qo‘zg’atuvchilardan hisoblanadi. Tajriba ortib borishi bilan asosiy dinamik stereotip go‘yo rezervda turuvchi «avariya»ning oldini oluvchi stereotiplar bo‘lib yetiladi va ular birdan zaruriyat tug’ilib qolganda ishga tushadi. Mana bu yaxshi harakat ko‘nikmasiga ega bo‘lgan sportchining yetukligini ko‘rsatadi. Shuni hisobga olish kerakki, «ko‘nikma» tushunchasi harakat amali texnikasini mukammal egallash degan ma’noning o‘zinigina anglatmaydi. Ko‘nikma takomillashmagan harakat aktlarini bajarish orqali hosil bo‘lishi mumkin, bu hayotda tez-tez uchrab turadi. Bunday hol harakat texnikalarini aniqlash yuzasidan olib boriladigan ish to‘xtatilganda va takomillashmagan harakat ko‘p marotabalab o‘zgarishsiz takrorlanadi. hatto, maqsadga muvofiq bo‘lmagan holda tarkib toptirilgan ko‘nikma katta xavf tug’diradi, chunki miya po‘sti dinamik stereotipining barqarorligi keyinchalik ko‘nikmani tuzatish va qaytadan yaratish uchun jiddiy to‘siq bo‘ladi. Ko‘nikmani qaytadan tuzatish uchun bosh miya po‘stining sistemaga tushib qolgan faoliyatinn yo‘q qilish, ba’zi guruh reflekslarning so‘nishiga va ularning o‘rnida yangi, o‘zgartirilgan guruh reflekslarni hosil qilishga erishish zarurdir. Amalda bunga, odatda, harakat akti yangi variantda, dastlabki variantdagiga qaraganda, ko‘proq miqdorda takrorlanganda erishish mumkin. Lekin mana shunda ham bosh miya po‘stlog’ida ilgarigi dinamik stereotipning izi saqlanib qoladi va nerv sistemasi uchun og’ir bo‘lgan sharoitda (charchash, hayajonlanish, musobaqa sharoiti va shu kabilar) bu iz yangidan yuzaga chiqishi mumkin, ya’ni harakat amallari eskicha bajariladi (V.D.Maznichenko va boshqalar).Kishi hayotida ko‘nikmaning ahamiyati g’oyat kattadir. Vatan pedagogikasining asoschisi K.D.Ushinskiy bu to‘g’rida shunday yozgan edi: «Agar kishi ko‘nikma hosil qilish qobiliyatiga ega bo‘lmaganida, o‘zyning uzluksiz ravishda son-sanoqsiz qiyinchiliklar bilan bo‘ladigan 30 taraqqiyotida bir qadam ham oldinga siljiy olmagan bo‘lur edi. Organizmning funktsional tayyorgarligining yuqori darajasi harakat faolligi uchun zamindir. Lekin harakat faolligi organlarimizning funktsional tayyorgarligigagina bog’liq bo’lmay, sutkada, haftada, bir oyda va boshqa paytda kechadigan organizmimizning bioritmlari bilan bog’liq. 1. Harakat akti haqida bu aktning maqsadini tushunishga asoslangan bir butun tasavvur paydo qilish. 2. Shug’ullanuvchilarning harakatlarni bajarish tajribalarini yangi harakatlarni o‘zlashtirish uchun kerak bo‘lgan elementlar bilan to‘ldirish. 3. Harakatlarni to‘la bajarishga erishish. 4. Keraksiz harakatlarni, muskullarning keraksiz darajada kuchlanishini yo‘q qilish. Mazkur bosqichda o‘rgatish metodikasi didaktik printsiplarni yoyishda, o‘rgatishning shu bosqichi uchun xarakterli bo‘lgan metod va usullardan foydalanishda qator xususiyatlarga egadir. Harakatlarni o‘rganishning boshlang’ich payti shu harakatlar bilan oldindan tanishib chiqish hisoblanadi. Bunga harakatlarning ahamiyati va xususiyatini so‘zlab berish, namoyish ztish, harakat texnikasining asosini qisqacha tushuntirib berish, shuningdek, amalda bajarib ko‘rsatish orqali erishiladi.So‘zlab berilganda, o‘rganuvchilar harakatlardan ko‘zda tutilgan maqsadni, harakatlarning ahamiyatini tushunib olishlari kerak, suhbat ularda harakatlarni bajarishga qiziqish uyg’otishga va bu bilan harakatlarni o‘zlashtirish uchun zarur stimul, irodaviy kuch yaratishga yordam berishi zarur. Suhbatda mazkur harakatning paydo bo‘lishi haqida, uning amaldagi va sport sohasidagi ahamiyati haqida, yuksak muvaffaqiyatlar va shug’ullanuvchilar uchun yaqin bo‘lgan normativlar haqida ma’lumot (tarixiy spravka) bo‘lishi kerak.Namoyish ikki aspektda amalga oshiriladi. 31 Birinchidan, harakat tabiiy mukammallashgan ko‘rinishda namoyish qilinadi. (Odatda asosiy variant ko‘rsatiladi.) harakatni aniq, chiroyli namoyish qilish bu harakatga bo‘lgan qiziqishni va uni o‘zlashtirishga bo‘lgan istakni yana oshiradi. Ikkinchi aspekt faqat o‘qitish xususiyatiga ega bo‘lib, o‘rganilayotgan harakat texnikasi asosini shug’ullanuvchilar ongiga singdirish maqsadini ko‘zlaydi. Bu holda didaktik ifodali ko‘rsatish usullari (harakatni sekinlashtirish, asosiy fazalarni ajratib ko‘rsatish va hokazolar) dan foydalaniladi. Harakatni bajarish texnikasining asosi dastlab maksimal darajada umumiy va qisqa qilib, usul va uning qismlarining aniq terminologik nomlarini aytgan holda tushuntirilishi kerak. Bu bosqichda harakatni bajarish texnikasini batafsil ravishda tushuntirish maqsadga muvofiqdir, chunki o‘rganuvchilar yangi axborotlarning ko‘pligidan butun tafsilotlarni eslab, harakat amallarini to‘la bilib olishlari mumkin emas. Harakatlarni ularni o‘rganib borish jarayonida to‘la bilib olinadi. Shuning uchun bilib olish o‘rgatishning qaysi bir bosqichi xususiyatiga mos kelishiga qarab unga amal qilish kerak. Shug’ullanuvchilar harakat bilan tanishib bo‘lgach, uni bajarishga kirishadilar. Bu yaratiladigan umumiy tasavvurni asosiy harakat hislari bilan to‘ldirishga, o‘quvchilarning topshirilgan harakatni bajarish imkoniyatini baholashga va kelasi o‘quv ishlariga bo‘lgan ishtiyoqini oshirish uchun qo‘shimcha stimullar yaratishga imkon beradi. Harakat strukturasining murakkabligiga qarab, bu harakatni to‘la — asosiy yoki yengillashtirilgan variantda (masalan, granatani turgan joydan otish) yoki uning qismlaridan birini (masalan, bolg’ani aylantirish) bajarish tavsiya etiladi. Yangi harakatni to‘la bajarishga kirishish uchun avvalo o‘rganuvchilar bu harakatni bajara olishlariga qat’iy ishonch bo‘lishi kerak. Tanishish jarayonida yangi harakat aktiga kiradygan, hosil qilingan, ham tug’ma harakat avtomatizmlarini safarbar etishga yordam beruvchi ideomotor reaktsiyasining roli juda muhimdir. O‘rganuvchilarning harakat qilish tajribasida tanish, o‘xshash elementlar qancha ko‘p bo‘lsa, yangi harakat qilish amali haqida tasavvur shuncha to‘la va aniq 32 bo‘ladi. Shu jihatdan o‘qituvchining mahorati qo‘yilgan harakat vazifalari bilan o‘quvchilarning bu boradagi tajribalari o‘rtasida assotsiatsiya yarata olishi bilan belgilanadi. Assotsiatsiya qancha to‘la, obrazli, emotsionalliroq yaratilsa, o‘rgatish shuncha osonroq va tezroq davom etadi. Mana shu «tayanch izlash» davrida (E.Xodjava) predmet harakteridagi har qanday mumkin bo‘ladigan taqqoslashlar va topshiriqlar nihoyatda muhim ahamiyat kasb etadi. «Olamdagi hamma narsani biz faqat taqqoslash orqaligina bilib olamiz,— degan edi Ushinskiy, — ...kishining butun bilish jarayonida taqqlashning bunday asosiy qonuniyati shuni ko‘rsatadiki, didaktikada ham taqqlash asosiy usul bo‘lishi kerak». Tajribadan va taqqlashdan foydalanish yo‘li bilan bo‘lajak harakat to‘g’risida tasavvur, tushuncha va mulohaza yaratiladi, binobarin, bundan «kelajak ehtiyoji modeli» (N.A.Bernshteyn) sifatida «harakat vazifalari» yuzaga keladi. Yangi shartli harakat reflekslari birinchi navbatda his etish asosida paydo bo‘ladi, lekin ular o‘sha zahotiyoq tushunib olinsa, bu reflekslarning paydo bo‘lish jarayonini tezlashtiradi. Harakatning to‘g’ri bajarilayotganligini bilish refleksni mustahkamlaydi, noto‘g’ri harakat qilinayotganini bilish esa keraksiz harakat ta’sirining so‘nishiga yordam beradi. O‘qituvchi onglilik va faollik tamoyiliga amal qilib, birinchidan, o‘rganuvchilar oldiga harakat vazifalarini asosli ravishda qo‘yishi va ularning bajarilishi kerak bo‘lgan narsani aniq tushunishlariga erishishi; ikkinchidan, berilgan harakatni qanday bajarish kerakligi haqida tasavvur yaratishi kerak. Bu bilan o‘qituvchining harakat dasturi va topshiriqni bajarishga psixologik jihatdan tayyorligi ta’minlanadi, uchinchidan, o‘rgatishni shunday tashkil etish kerak-ki, oqibatda o‘quvchilarga imkoni boricha ko‘proq ma’lumotlar berilsin (axborotni ularda bo‘lgan imkoniyatlar doirasida qayta ishlab chiqilsin); harakat jarayonida yuzaga keladigan his-tuyg’ularni anglashga va baholashga erishish lozim, bu o‘sha his-tuyg’ularni ongli ravishda boshqarish imkonini beradi, topshiriqning bajarilishiga qarab uni takrorlashdan oldin o‘rganuvchi nimalarni bilib olganligini 33 va endi nimani o‘rgatishi kerakligini fikran solishtirishini talab qilish shart.Bunda o‘ziga-o‘zi baho berish, o‘ziga-o‘zi hisob berish, harakatning bajarilishini fikran «gapirib turish», o‘ziga-o‘zi buyruq berish va shu kabi usullar katta rol o‘ynaydi.Harakatni dastlabki o‘rganishda o‘qitishning ko‘rgazmali bo‘lishi harakatning asosiy fazalari haqida his va tasavvur hosil qilish imkonini beruvchi xilma-xil metod va usullar yordami bilan ta’minlanadi. Bunga obrazli tushuntirish, ta’sirli qilib ko‘rsatish, har xil ko‘rish orientirlari, ovoz signallari, harakatni sezishga asoslangan usullardan, jumladan, qo‘shimcha kuchlardan foydalanish, predmet xarakteridagi topshiriqlar berish (nimanidir olish, cho‘zilib nimadirga qo‘l tekkizish, nimaningdir ustidan oshirib tashlash va hokazo), o‘rganuvchida harakatlarni to‘g’ri bajarganda yuzaga kelishi lozim bo‘lgan sezgilarni aytib berish orqali erishiladi. O‘quvchilar tomonidan harakatlarning faqat to‘g’ri bajarilishini emas, balki xatolarga yo‘l qo‘yib bajarilganini ham namoyish qilish maqsadga muvofiqdir. Bu tadbir o‘quvchilarga xatolarni yaxshiroq va tezroq tushunib olishlariga yordam beradi. Tovush signallari asosiy kuch beriladigan paytni aytib berish, shuningdek harakat aktining ritm va sur’atini namoyish qilish uchun qo‘llaniladi, harakatni dastlabki o‘zlashtirishda bevosita yordam ko‘rsatish juda katta ahamiyatga egadir, chunki bu yordam orqali to‘g’ri yo‘nalish, amplituda va tezlik his qilinadi va harakat aktidagi qo‘pol buzilishlarning oldi olinadi. Tajriba va maxsus tadqiqotlarning ko‘rsatishicha, bunday metodni qo‘llanganda, o‘rganish ancha tez va sifatliroq o‘tadi (M.L.Ukran, B.N.Smirnov, A.P.Koltanovskiy va G.V.Rtsxiladze). Bu o‘rgatish usulining undan ishning ko‘zini bilib foydalanilmagandagi salbiy tomonini ham nazarda tutish kerak. Yordam o‘rganuvchilarning faolligini susaytirishga olib k-lishi mumkin: ular o‘qituvchining yordamiga ishonib, harakatlarni bajarishda zarur darajada zo‘r bermaydilar. Shuning uchun tashqaridan beriladigan yordam o‘rganuvchilarning zo‘r berishlarini vaqtincha qo‘llaydigan bo‘lishi, lekin ularning o‘rnini bosmasligi kerak. 34 Shug’ullanuvchilarning o‘zlari shaxsiy zo‘r berishga qanday o‘rganib borishlariga qarab, yordam asta-sekin kamayishi va harakatlarni boshqarish harakteriga ega bo‘lishi kerak. Shuni ham nazarda tutish lozimki, boshqalarning yordam berishi bilan bog’liq bo‘lgan qo‘zhalishlar (yordam beruvchining ushlab qolishidan, suyanchiq bo‘lishidan, tortib turishidan va shu kabilardan) signal ahamiyatini kasb etishi va qo‘g’ovchilar sistemasiga kirishi mumkin, bu qo‘zg’ovchilar asosida po‘stlq faoliyatining dinamik stereotipi hosil bo‘ladi. U vaqtda yordamni tugatish — bu qo‘shimcha qo‘zg’ovchilarni istisno qilish — stereotipning buzilishiga olib keladi. Bu o‘quvchilar topshiriqni mustaqil bajarish qobiliyatiga ega bo‘lishlari bilanoq yordamni to‘xtatish kerakligini yana bir karra tasdiqlaydi. Chetdan bo‘ladigan yordam tashqi kuchlar harakat akti strukturasini buzgan chog’larda ham o‘rgatishga putur yetkazadi. K i c h i k v a o‘r t a yo s hd a g i B O‘ S M j a m o a l a r i u c h u n ( k o‘p i n c h a k a tt a l a r d a h a m, a y niq s a , o‘g ‘ i l b o l a l a r d a ) b u n d a y b a l a n d b o‘y l i o‘ y in c h i l a r n in g o‘ y i n ma y d o ni d a foy d a l a r i k a m ro q t e g a d i . 2.2 Gavda tuzilishining ahamiyati K a tt a y o s h g a o‘ t g a n d a , a g a rd a b a l a n d b o‘ y l i o‘ y in c h i l a r b i l a n e h ti y o t b o‘ l i b f a o l i y a t o l i b b or i l sa, u l a r u l g u r ma g a n l a r i n i o‘ z l a s hti r i b o l a di l a r v a j a m o a n i n g t a y a n c hi g a a y l a n a d i l a r , s p or t m a h or a t i n i y a n a d a o‘ s t i r i s h n in g b a r c h a i s t i q b o ll a r in i s a q l a b q o l a di l a r . M uh i m u s l u bi y m u a m m o s h u n d a n i b or a t ki , o‘ y in c h i l a r s p or t ma h or a t i n i n g a s o si s i f a t i d a t e x n i k t a y yorg a r l ik k a z o‘ r b e r u v c h i m u r a b b i y l a r k a t t a qi y in c h i l ik l a r bi l a n t o‘qn a s h a d i l a r . U l a r u c hu n e n g k a tt a m u a m m o t a r bi y a l a n u v c hi l a rn i n i ma l a rg a v a q a n d a y t e x ni k a g a o‘rg a ti s h n i n g n o a n i q l i g i b o‘ l i b q o l a di . S p or t f a n i h o z i r c h a vo l e y bo l o‘ y ini n i ij r o e ti s h t e x ni k a s i n in g s a mara l i m o d e ll a r in i a s o s l a b b e r a o l ma g a n . S h u s a b a b l i h a r bi r m u r a b b i y o qi l o n a h a r a k a t b or a s i d a o‘ z t a sa vv u r i d a n fo y d a l a n a d i , b u e sa vo l e y bo l mas h g ‘ u l o t l a r id a g i s h a x s i y t a j r i b a v a e n g z o‘ r ij ro c h i l a r h a r a k a t l a r i n i n g t a s h q i k o‘r i ni s h l a r i n i ku za ti s h l a r a s o s i d a vu j ud g a k e l a d i . B i r t o m o n d a n b i o m e x a n i k a yo‘ n a l i s h i d a g i a ma l i y f a nn i n g a y r i m y utuq l a r i , 35 bi l i s h n i n g m e t o d o l og i k m u a m m o l a r i bi l a n t u s h u n t i r i l a d i . B o s h q a t o m o n d a n e sa o l i m l a r n i n g m a s h h u r li k k a e r i s h i s h l a r i g a u s tu vor l i k b e r i l i s h i d a d i r , b u y e r d a m u s t a qi l f i kr l a sh v a h a l e ti sh k o‘ p ro q fo y d a l i b o‘ l a r e di . S a mara l i o‘ q i ti s h v a o‘ y inn i n g t e x ni k u s u ll a r i n i t a k o m i ll a s h ti r i sh u s l u b l a r i h a m y e t a r l i c h a i s h l a b c h i qi l g a n e mas. B u n i h e c h b o‘ l ma g a n d a , s h un d a y bi r f a k t d a h a m k o‘r i s h m u m k i n k i , t a r bi y a l a n u v c hi l a r o‘ y inn i n g t e x ni k e l e m e nt l a r i n i a y n a n b i r m u r a b bi y d a t u r l i c h a b a j a r a d i l a r . B u f a r q s h un d a y ki , u n i o‘ y in c h i l a rn in g i n d i v id u a l u s u l f a r q l a r i bi l a n i z o h l a b b o‘ l ma y di ; a n i q r o g ‘ i , b u o‘ y i n u s u ll a r in i b a j a r i sh u l a r n i n g i n d i v i d u a l x a t o s i d i r . V a q t i - v a q t i bi l a n u s l u bi y a d a bi y o t l a r d a e n g z o‘ r o‘ y in c hi l a r t o m o n i d a n t e x n i k u s u ll a r b a j a r i l i s h i n in g k i n ogr a m m a l a r i p a y d o b o‘ l i b , n a m u n a s i f a t i d a t a v s i y a qi li n a d i . B u n d a y y o nd a s hu v d a h a r a k a t l a r n i n g f a q a t t a s h q i k o‘r i ni s h i g i n a o‘rg a ni l i s h i m u m k i n ; sa m a r a d or l i k s h a r t l a r i ma’ l u m v a t u s h u n a r l i e mas. S h u n i n g u c h u n , m u r a b bi y l a r h a r a k a t l a r d a g i t a s h q i o‘x s h a s h l i k y o sh o‘ y in c hi l a r d a t a j r i b a l i l a r d a r a j a s i d a b o‘ l i s h i g a u r i n a di l a r . U s u ll a r d a t a n q i d l a r s i z v a a s o ss i z h o l d a e n g sam a r a l i o‘ y i n k o‘r sa t a o l g a n l a r y a x s h i i j ro c hi l a r d e b t a n o l in a d i . M a y d o n d a j a m o a g a o c h k o t o‘ p l a sh nu q t a i n a z a r i d a n s a mara l i r o q h a r a k a t q i l g a n vo l e y b o l c h i e t a l o n s i f a t i d a q a r a l a d i v a n a m u n a s i f a t i d a f o y d a l a ni l a d i . B u n d a i j ro c h i n i n g un vo n l a r i h a m h i s o b g a o li n a di . A g a r o‘ y in c hi l a rd a h a r a k a t n a t i j a l a r i k o‘ p l a b o m i ll a r : t e x ni k a , t a k t i k a , j i s m o ni y t a yyorg a r l ik , o‘ y in c h i a s a b ti z i mi xu s u s i y a t l a r i , u n i n g x a r a k t e r i n i n g k u c h i , u n in g t a sa vv u r q o bi l i y a t i k a bi l a r bi l a n a n iq l a ni s h i e ’ t i b or g a o l i n a d i g a n b o‘ l sa, f ik r x a t o e k a n l i g i y a qq o l k o‘r in a d i . T a m o y i l ji h a t d a n e sa, a n c h a o‘r t a c h a h a r a k a t t e x n i k a s i bi l a n h a m m a h or a t l i li k n i n g b o s h q a t o m o n l a r i hi s o b i d a n o c h k o l a r t o‘ p l a sh m u m k i n . O‘ y i n u s u ll a r i n i b a j a r i sh s a mar a d or li g in i b e l g i l ov c h i m e x a ni z m l a r n i tu s h un m a s l i k , o‘q i t i s h d a m u r a b b i y l a r h a r a k a t n in g t a s h q i b e l g i l a r id a n f o y d a l a ni s h g a m a j bu r b o‘ l i s h a d i , u l a r yo k i “ bi r i n c h i q a r a s h d a n ” i s h o n c h l i k o‘r i n a d i , y o k i ma s h h u r l i g i tu f a y l i a n ’ a n a g a a m a l q i lg a n b o‘ l a d i , bi ro q 36 c h uq u r t a h l i l n a t i j a s i h i s o b l a n ma y d i . M a sa l a n , h u j u m z a r b a s i n i b a j a r i s h d a “ t o‘g ‘ r i q o‘ l ” v a “ q o‘ l b a r m o q l a r i n in g qu vv a t l i l i g i ” h a m d a t o‘pn i y uq or id a n “ bi r t o m o n l a ma q a t t i q” v a “ t o‘ p o s t i g a ki r i b y u ms h o q ” u z a t i s h u s u ll a r i k a bi l a r s h u l a r ju m l a s i g a ki r a d i . Vo l e y b o l c hi l a r o‘ y i n u s u ll a r i t e x n i k a s i t o‘g‘r i s i d a g i f ik r l a r n i n g tu r l i c h a l i l i g i v a n o a n iq l i g i d a m u r a b bi y o‘ qiti s h v a o‘ y in n in g t e x n i k u s u ll a r i n i t a k o m i ll a s h ti r i sh b o‘ y i c h a o‘ z sam a r a l i u s l ub l a r i n i y a r a t a o l m a y di . U s h b u s h a ro it l a r d a vo l e y b o l t e x nik a s i n i y a x s h i o‘rg a ni sh i m k o ni y a t l a r i f a q a t h a r a k a t c h a n , q o bi l i y a t l i ( “ t a b i a t d a n ” b e r i l g a n ) o‘ y in c h i l a rd a g i n a ma v j u d b o‘ l a d i . U l a r h a r a k a t l a r sam a r a d or l i g i n i b e l g i l ov c h i m e x a ni z m l a r n i ma s h q j a r a y o nid a i n t u i ti v ( i c h k i s ez g i ) h o l d a “ tu t i b o l a d i l a r ” y o k i bu nd a t u g ‘ ma j i h a t l a r h a m m u hi m a h a m i y a t k a sb e t a d i . O‘ y in n in g t e x n i k u s u ll a r i g a o‘rg a ti s h n in g b u n d a y u s l u b i vo l e y b o l c hi l a r h a r a k a t i t u z i l i s h i n in g s a mara l i m e x a ni z m l a r i s h a k ll a ni s h i n i t a ’ m i n l a y di . S h un in g u c h u n , a ma l i y o td a k o‘ p ro q m a s h q l a r v a o‘ y in l a r n i j u d a k o‘ p m a r t a l a b t a k r or l a sh hi s o b i d a n y o sh o‘ y in c h i l a rn i t o r d o i r a d a g i t e x n i k u s u ll a rg a o‘r g a ti s h v a o‘ y i n s h a ro i t l a r i d a u l a rn i i s h o n c h l i q a y t a i j r o e ti s h n i t a ’ m i n l a sh y o‘ l id a n fo y d a l a ni l a d i . B un d a y a ma ld a g i t a s h ki l i y v a u s l u b i y y o nd a s hu v d a t e x n i k t a y yorg a r l iknin g a s o s i n i t a s h k i l e tu v c h i “ b a z a l a r ” ( t a y a n c h l a r ) – o‘ y i n h a r a k a t l a r i n in g sam a r a l i m e x a ni z m l a r i v a y o sh o‘y i n c h i l a r t e x n i k - t a k t i k u s u ll a r i n i n g k e n g t o‘ p l a m i s h a k ll a n i s h i a ma lg a o s h ma y di . U s h b u v a z i f a n i h a l e ti l i s h i un c h a l i k h a m o s o n e mas. A g a r t a s h k i l i y j i h a t d a n m u r a b bi y l a r t o m o n i d a n t e n g d o s h l a r g ‘ a l a b a s i n i t a ’ m i n l a sh e m a s (o ddi y v a z i f a , r a h b a r i y a t n in g xo hi s h i b o‘ l sa b a s ) , b a l k i y uq or i t o i f a d a g i o‘ y in c h i l a rn i t a y y o r l a sh t o‘g‘r i s i d a q a ro r q a b u l qi li n s a , un d a y o sh o‘ y in c h i l a r ma h or a t i n i t a s h k i l e tu v c h i b a za n i b a h o l a s h k a t t a qi y in c h i l ik l a r bi l a n b og ‘ l i q b o‘ l a d i . O‘y in c hi l a r n i n g ji s m o ni y r i vo j l a ni s h d a r a j a s i o b y e kti v b a h o l a ni s h i h a m m u m k i n ( b o‘ y i , sa k r a s h b a l a nd l i g i , k i c h i k m a s o f a l a r n i o‘ ti s h v a q t i v a b . ) . T u r l i c h a t a l q in l a r s h a ro i t i d a t e x ni k - t a k t i k m a h or a t n i t a s h ki l 37 e tu v c h i a s o s l a rn i b a h o l a sh u c h u n m ez o n l a r n i t a n l a s h a n c h a m u a m m ol i d i r . Vo l e y b o l t a kt i k a s i u s u ll a r i or a s i d a n b e r i l g a n t o‘ p n i s i f a t s i z , y o k i h u j u m z a r b a s i d a n s o‘ n g q a bu l q i l in g a n d a , t ez k o r hu j u m n i t a s h k i l e ti s h d a g i qi y in c h i l ik l a r n i a j r a ti b k o‘ r sa ti s h m u m k i n . T o‘ pn i n g t o‘rg a y e ti b b or ma g a n h o l a t i d a , q a bu l qi l u v c h i o‘ y in c h i l a r t o m o n i d a n d a s t l a b k i t a r t i b d a h u j u m qi l i s h k o‘p c h i li k h o ll a r d a b e k o r q i l i n a d i . U s h b u m u a m m o n i n g h a l e ti l i s h i d a g i q i y in c hi li k l a r h u j u m h a r a k a t l a r i n i t ez l a s hti r i s h y o‘ n a l i s h d a o‘ y i n t a k ti k a s i n i r i vo j l a n t i r i s h t e nd e n s i y a s i n i ( y o‘ l ini ) s e k in l a s h t i r a d i , b u h u j u m n i n g sa m a r a d or l i g i v a s h i d d a t l i l i g i n i , s h un in g d e k , vo l e y b o l o‘ y ini n in g qi z i q a r l i l i g i n i p a sa y ti r a d i . U s h u m u a m m o n i n g h a l e ti l i s h i y u z a k i b o‘ li b q o l a d i . M a m la k a ti m i z v a d u n y o nin g e n g y a x s h i j a m o a l a r i fo y d a l a n y o t g a n t a k t i k t a j r i b a l a r i n i n g a n c h a t o r d a r a j a d a l i g i n i h a m m u a m m o s i f a ti d a t a n o l i s hi m i z l o z i m. U l a rd a o‘ y in c h i l a r t a r k i b i n i j a m l a sh u s u l i , h u j u m d a q o‘ ll a ni l u v c h i k o m b i n a t s i y a l a r u s u l i v a h i m o y a qu r i l m a l a r i i k k i t o m c h i s u v d e k , bi r - bi r i g a o‘x s h a y d i . O‘y i n c h i l a rn in g t a k t i k t a y yorg a r l ig i m u a m m ol a r i g a q u y id a g i l a r n i k i r i ti s h m u m k i n : - yo sh o‘ y in c hi l a r o‘ z a r o h a r a k a t l a r i d a t a k t i k u s u ll a r j a m g ‘ a r ma s i n i n g t o r d a r a j a s i , o‘y i n j a r a y o n i d a hi m o y a n i t a s h ki l e ti s h n i n g j a m o a v i y ti z i m i n i e rk i n o‘ z l a s h ti r i s h n i b i l mas li k ; - o‘ y in c h i l a rn in g m a y d o n c h a d a voq e a l a r r i vo jin i o‘ z v a q t i d a o l di n d a n k o‘r a o l i s h n i bi l mas l i g i ( a y r i m i s ti s n o l a r d a n t a s h q a r i ) , b u q a r s h i h a r a k a t q i l i sh s a mar a d or l i g i n i o s hi r i s h i m u m k i n b o‘ l a rd i . - p s i xo l og i k v a p e d a gog i k f a n l a rd a v a z i y a t , u m u m a n o l g a n d a , m ut l a q o q a r a m a - q a r s h i d i r : k o‘ p n a r sa a ll a q a c h o n ma’ l u m, b i ro q vo l e y b o l a ma l i y o t c hi l a r i t o m o n i d a n fo y d a l a ni l ma y di . Vo l e y b o l c hi l a r t a y y o r l a s h n in g e n g m u h i m m u a m m ol a r i d a n bi r i – h a r b i r n a v b a t d a g i j a m o a g a y a n g i o‘ y in c hi l a r n i j a m l a s h v a sara l a s h d a , u l a r s h a x s i n i n g p s i xo l og i k x a r a k t e r i s t i k a s i n i d e y a r l i hi s o b g a o l mas l i k yo k i u m u m a n i nk o r e ti s h di r . O‘ y in c h i l a r u c h u n ma v q e t a n l a n i s hi d a h a m x u d d i s hu n d a y h o l a tn i k o‘r a m i z . M a v j u d a ma l i y o t s h a ro i t l a r i d a y a n g i o‘ y in c h i l a r 38 b o‘ y i v a ji sm o ni y ma ’ l u m o t l a r i g a q a r a b q a bu l q i l i n a d i . A n c h a y uq or i d a r a j a d a g i j a m o a u c hu n y a x s h i o‘ y in c h i l a r n i t a n l a s h y o sh o‘ y in c h i l a rn in g ji sm o ni y ma’ l u m o t l a r in i h i s o b g a o l g a n h o l d a u l a r n i n g o‘ y i n sam a r a d or l i g i b o‘ y i c h a a m a l g a o s hi r i l a d i . T e r ma j a m o a l a rn i s h a k ll a n t i r i s h d a b u n d a y y o nd a s h u v o‘ z in i o q l a g a n , b i ro q k l u b j a m o a l a r i u c h u n u n i n g i s t i q b o l i k a m. B o s h q a b i r m u a m m o– a s h q o‘ tk a z i sh i s h l a r i d a o‘ y in c h i l a r s h a x s v a j a m o a n i n g ij t i m o i y - p s i xo l og i k tu z i l i s h i x u s u s i y a t l a r i n i n g i n k o r e ti l i s h i d i r . U s h b u m u a m m ol a r n i n g q o n i q a r l i h a l e ti l i s h i o‘ qu v - ma s h q j a r a y o n i sa m a r a d or l i g i n i a n c h a o s hi r i s h i , t e n g ku c h d a g i r a q i b l a r b i l a n o‘ y in c h i l a r o‘r t a s i d a g ‘ a l a b a n i t a ’ m i n l a s h i m u m k i n . Z a m o n a v i y s p or td a r a q ob a t – b u b e l g i l ov c h i d a r a j a d a s p or t c h i l a r x a r a k t e r i r a q o b a t i , s h a x s l a rn in g q a r s h i k u r a s h i di r . R u h a n k u c h l i b o‘ l g a n v a m u r a k k a b o‘ y i n v a z i y a t l a r id a y uq or i d a r a j a d a i ro d a l i l i k n a m o y o n e ti s h g a q o di r b o‘ l g a n s p or t c hi l a r g ‘ a l a b a q o z o n a di l a r . P e d a gog i k m u a m m o l a rg a , b i r i n c h i n a vb a t d a , t u r l i d a r a j a d a g i vo l e y b o l c hi l a r bi l a n a m a l i y i s h l a s h d a m u r a bb i y l a r t o m o ni d a n y a k k a h o k i m l i k u s u ll a r in i n g k e n g q o‘ ll a ni li s h i n i m i s o l qi li b k e l ti r i s h m u m k u n . T a r bi y a l a sh j a r a y o ni d a z o‘r a vo n l ikk a o g ‘ i b k e ti sh o‘ y in c h i l a r d a bi r q a t o r x a t o l ik l a rn i p a y d o b o‘ l i s hi g a , y e ti l ma g a n s h a x s s h a k ll a ni s hi g a o l i b k e l a di . S p or t m a k t a b i n i t u g a t g a c h , k o‘ p c hi li k y o sh o‘ y in c h i l a r y uq or i d a r a j a d a g i vo l e y b o l bi l a n s h u g ‘ u ll a n i s h n i xo h l a s h ma y di . S p or t d a q o l g a n o‘ y in c h i l a r bi l a n e sa, d e m o k r a t i k t a r z d a f a o l i y a t o l i b b or i sh n in g i l o j i b o‘ l ma y di . Y a k k a h ok i m l i k r a h b a r l i g id a o‘ y in c hi l a r d a g i i j od k or l i k d a r a j a s i s o‘n di r i l a d i . M a j b u r l a sh o‘ y in c hi l a r d a o‘ z - o‘ z in i t a k o m i ll a s h t i r i s h n i n g y o‘ l l a r in i e rk i n i z l a s h l a r i g a i m k o n b e r ma y di . T a r i x d a n bi l a m i z k i , q u ll a r n i n g ( m a j bu r i y ) m e hn a t i e n g sa m a r a s i z b o‘ l g a n . Vo l e y b o l c hi l a r t a y y o r l a s h n in g b a r c h a b o s q i c h m u r a b bi y v a o‘ y in c h i l a r h a m k or l i g i v a t a n i m i z vo l e y b o l inin g b o sh p e d a gog i k v a z i f a s i d i r v a u s h b u v a z i f a o‘ z y e c hi m i g a e g a – a x i r k o‘ p c hi li k mam l a k a t l a r d a b un g a a ll a q a c h o n l a r e r i s h i l g a n . 39 E n g d o l z a r b m u a m m o – vor i s l i k m u a m m o s i d i r . Ho z i rd a k o‘ p g i n a o‘ y in c h i l a r s p or t m a k t a b l a r i d a n d a r h o l y uq or i t o i f a j a m o a l a r i g a o‘ ti s h m a y a pt i . Vor i s l i k m u a m m o si bi r n e c h a y o‘ n a l i s h l a rg a e g a . U s o dd a r o q d a r a j a d a t a s h ki l i y t a r t i b d a : s p or t - i nt e r n a t l a r , du b l yo r j a m o a l a r tu z i s h y o k i du b l yor l a r s i f a ti d a q o‘ y i l g a n j a m o a l a r i d a n fo y d a l a n i sh or q a l i h a l e ti l a d i . B un d a y j a m o a l a r d a y o sh o‘ y in c hi l a r , t e g i s h l i m a s h q i s h l a r i b a j a r i l g a n d a m o s l a s h a d i , s p or t ma h o r a t i b a r c h a e l e m e nt l a r i b a r q a ro r l a s h t i r i s h i , o‘ y ind a z a r u r i y o‘ y i n t a j r i b a l a r i n i o l i s h l a r i , y a n g i j a m o a n i n g t a l a b l a r i g a a s t a - s e k i n m o s l a s h i b b or i s h l a r i m u m k i n b o‘ l a d i . O‘ y in c hi l a rn i t a y y o r l a sh y o nd a s hu v l a r id a g i vor i s l i k m u a m m o s i n i n g h a l e ti l i s h i a n c h a q i y in c hi li k bi l a n a m a l g a o s hi r i l m o qd a . Y a n g i j a m o a d a g i y a n a d a q a tt i q r o q tal a b l a r k o‘ p c h i l i k o‘ y i n c h i l a r g a , q i y i n c h i l i g i u c h u n e m a s , b a l k i n oo d a ti y l i g i s a b a b l i , m a ’ qu l k e l m a s l i g i m u m k i n . H a r b i r m u r a b b i y n i n g o‘ z i g a xo s i s h u s l ub i b o‘ l a d i , b u j u m l a d a n , a n c h a k a t t a y o s h l i j a m o a o l d i g a b i r m u n c h a b o s h q a c h a v a z i f a l a r q o‘ y i l i s h i b i l a n h a m b el g i l a n a d i . B O‘ S M d a n k e y i n y a n g i j a m o a d a y o s h o‘ y i n c h i l a r t o‘ qn a s h k el a d i g a n i l k ku t i l m a g a n h o l a t – h a r a k a t l a r t e x n i k a s i u s t i d a n m a q s a d l i i s h o l i b b o r i l i s h i n i n g a m a l d a m u t l a q o y o‘q l i g i d i r . U l a r t e x n i k u s u ll a r n i b a j a r i s h k o‘ n i k m a s i y e t a r l i c h a b a r q a r o r e m a s l i g i d a n j a m o a d a n a j r a l i b q o l a d i l a r . H a r b i r o‘ y i n c h i v u j u d g a k el a yo t g a n m u a mm o l a r n i m u s t a q i l h a l e ti s h g a k i r i s h a o l m a y d i . H a r a k a t l a r t u z i l m a s i d a m uq a rr a r r a v i s hd a v u j ud g a k el u v c h i bu z i l i s h l a r n i ( s h u j u m l a d a n , p s i xo l og i k s a b a b l a r g a k o‘ r a h a m ) a vv a l l a r i b o l a l a r m u r a bb i y l a r i t o m o n i d a n b a r t a r a f e ti b b o r i l g a n b o‘ l s a , e nd i e s a b u m u a mm o o‘ s i s hn i n g s e k i n l a s hu v i g a , yo s h o‘ y i n c h i l a r m a h o r a ti n i n g t o‘x t a b q o l i s h i y o k i c h e k l a n i b q o l i s h i g a s a b a b b o‘ l a d i . B u , a y n i q s a , b a l a n d b o‘y l i o‘ y in c h il a rg a sa l bi y t a ’ s i r k o‘r sa t a d i , o d a t d a u l a r d a q o bi l y a t n in g s e k i n r i vo j l a n i sh v a t a y a n c h - h a r a k a t a pp a r a t i b u t u n t i z i m i n i n g a n c h a k ec h y e ti l i s h i ku z a t i l a d i . Yo sh o‘ y in c h i l a r d a h a l i h a r a k a t k o‘n ik m a l a r i y e t a r l i c h a s h a k ll a n ma g a n b o‘ l a d i . T e x ni k u s u ll a r n i b a j a r i s h n i n g 40 h a r a k a t k o‘ n i k ma l a r i y a n g i t a l a b l a r s h a ro i t i d a “ q u r i l i s h i ” v a yo‘ l g a q o‘ y i l i s h i l o z i m. U m i d l i o‘ y in c h i l a rn i q a t ti q q o‘ ll i k o‘ qu v -mas h q l a r i v a m a h or a t l i j a m o a l a r n i n g m u s o b a q a t a y y o r g a r l i g id a q o l di r mas li k k e r a k . Yo sh vo l e y b o l c hi l a r d a n f a q a t a y r i m l a r i g i n a u s h b u b o s q i c h d a n j i dd i y y o‘ q o ti s h l a r s i z o‘ t a o l i s h l a r i m u m k i n . A g a r b o l a l a r v a k a tt a l a r j a m o a l a r i m u r a b b i y l a r i t e x ni k y o‘ l l a r nin g u s u ll a r i t o‘g‘r i s i d a tu r l i c h a t a sa vv u r g a e g a b o‘ l sa l a r , m u a m m o y a n a d a c h u q u r l a s h a di . B u n d a y m u r a b b i y l a r nin g y or d a m i , u s l u bi y k o‘r sa t m a l a r i v a u s u ll a r i t u r l i c h a b o‘ l d i , b u e sa o‘ y in c hi l a r n i n g t e x n i k a s i d a a k s e t a d i . Ayr i m m u r a b bi y l a r q a y t a o‘rg a ti s h g a h a r a k a t q i l a d i . Q a y t a o‘rg a ni sh j a r a y o ni d a t e x ni k u s u ll a rn i b a j a r i s h k o‘ n i k m a l a r i n i n g t u b d a n q a y t a k o‘r i l i s h i o‘ y in c h i l a rn i y a n a b ir - i kk i y i l g a or q a g a k e ti s h l a r i g a o l i b k e l a d i . B i z n in g vo l e y b o l i m i z u c h u n k l u b l a r d a v a mam l a k a t t e r ma j a m o a l a r i d a b o g ‘ l ov c h i o‘ y in c hi l a r m u a m m o s i d o i m i y hi s o b l a n a d i . M a m la k a ti m i z n i n g b o g ‘ l ov c h i r e j ad a g i o‘ y in c h i l a r i u z o q v a q t l a r d a n bu y o n , d u n y o d a g i y e t a k c h i j a m o a l a r n i n g e n g y a x s h i b o g ‘ l ov c hi l a r i g a o‘ y i n m a h or a t i d a r a j a s i b o‘ y i c h a y u t q a z i b k e l m o qd a l a r . B u o‘ y inn i r i vo j l a n t i r i s h n i ji d d i y t o‘ s i b q o‘ y a d i v a t a k t i k j a m g ‘ a r ma v a j a m o a l a r i m i z i m k o ni y a t l a r i n i k a ma y ti r a di . T a r bi y a l a nu v c hi l a r n i n g i j od k or l i g in i t o‘ s i b q o‘ y u v c h i y a kk a h o ki m l i k p e d a gog i k a s i d a n f o y d a l a ni li s h , y uq or id a n u z a ti s h t e x ni k a s i n in g p a st d a r a j a s i , t a s h ki ll a s h t i r u v c hi l a r ro l i d a g i o‘ y in c hi l a r n i a n iq l a s h d a s h a x s ni n g i j ti m o i y - p s i xo l og i k x u s u s i y a t l a r i i n k o r e ti l i s h i v a o qi b a t d a , B O‘ S M d a t e z o‘ y inn i n g a n c h a k ec h q o‘ ll a ni l i s h i k a b i l a r k o‘ p j i h a t d a n vo l e y bo l i m i z d a g i b o g ‘ l ov c h i o‘ y in c h i m u a m m o s i n i y a r a t m o q d a . Ja d a l o‘ z g a r i b b or a y o t g a n j a m i y a t o l i y o‘ qu v y u r t i b i t i r u v c hi l a r i g a k a tt a t a l a b l a r q o‘ y m o qd a . J a m i y a t d a z a m o n a v i y h a y o t s h a ro it l a r i d a f a o l i y a t y u r it a o l a di g a n , y uq or i k a s bi y l a yo q a t g a e g a m u t a x a ss i s l a rg a t a l a b k u c h a y m o qd a . B o z o r m u n o sa b a t l a r i m ut a x a ss i s l a r or a s i d a g i r a q ob a t n i k u c h a y ti r m o q d a . S p or t c h i m u v a ff a qi y a t g a e r i s hi s h v a h a y o td a o‘ z o‘r nin i t o pi s h u c h u n o‘ z i s h i n i n g u s t a si b o‘ l i s h i l o z i m. B i ro q r a q ob a t ma h or a t n i e g a ll a s h n in g y a go n a 41 r a g ‘ b a t i b o‘ l mas l i g i k e r a k . B u n d a k a s b g a , ij o di y o t g a , o‘ z - o‘ z in i r i vo j l a n t i r i s h v a n a m o y o n e ti s h g a qi z i qi s h m u h i m roq di r . O l i y o‘ qu v y u r ti d a t a n l a n g a n k a sb b o‘ y i c h a m a h or a t g a e r i s hi s h n in g e n g m u hi m d a s t l a b k i b o s q i c h i b o‘ l i b , z a r u r i y k o m p e t e n s i y a l a r n i e g a ll a sh k a s bi y o‘ s i s h n i n g a s o si hi s o b l a n a d i . T a l a b a l a rn i o‘ qi t i s h d a y uq or i sam a r a d or l i k k a e r i s h i sh u c h u n b i r q a t o r u m u m i y q o nu n i y a t l a r d a n foy d a l a ni s h z a r u r . U l a r n i , m u a yy a n d a r a j a d a , t a m o y i ll a r s i f a ti d a b e l g i l a sh m u m k i n . U l a r p e d a gog ik a n i n g u m u m i y d i d a k t i k t a m o y i ll a r i bi l a n b i rg a l ik d a k a s b n i e g a ll a s h d a y uk s a k n a t i j a l a rn i t a ’ m i n l a y di . U l a rn in g h a r bi r i m a h or a t n i n g m u h i m l a yo q a t l a r i n i s h a k ll a n ti r a d i . M u a m m ol i o‘ q i t i sh t a m oy i l i . T a l a b a l a r t o m o n i d a n o l i y t a ’ l i m ni n g D a v l a t t a ’ l i m s t a n d a r t l a r i d a b e l g i l a n g a n k o‘ p l a b l a y o q a t l a r n i e g a l l a sh v a z i f a s i n i b e l g i l a y di . U n i n g m o hi y a t i k e n g m a ’ n od a o‘q u v d a s tu r i ma v z u l a r i b o‘ y i c h a m a v j u d ma t e r i a l n i o‘rg a ni s h n i t a q o z o e t a di . B u g u n g i c h e g a r a i n s o nn in g h a q i q a t g a , ma v j u d z i d di y a t l a rn i a n i q l a s h g a y a qin l a s hu v i d a , f a r a z l a r n i , tu r l i n u q t a i n a z a r l a r n i b a h o l a s h d a , h a l i o‘rg a ni l ma g a n y o‘ n a l i s h l a rn i a n i q l a s h d a k o‘r in i b , a y n a n bi l i s h m u a m m o s i n i t a s h k i l e t a d i . U l a r n i n g h a l e ti l ma g a n l i g i , b i r t o m o n d a n , vo l e y b o l n a z a r i y a si v a a ma l i y o tin i n g r i vo j l a ni s h j a r a y o n l a r in i c h e k l a y di , i k k i n c h i t o m o n d a n e sa, h a q i q a t n i i z l ov c hi l a rg a b i l i sh y o‘ ll a r in i k o‘r sa t a d i . M a v j u d bi li m l a r d a g i m u a m m o l a rn i a n i q k o‘r sa t i b b e r i s h m u a m m ol i o‘ qiti s h n i n g m o hi y a t i n i t a s h k i l e t a d i . B un d a d a r s l ik l a r v a o‘ qu v q o‘ ll a n m a l a r ma z m u n i b i l a n c h e k l a n i b q o l i sh m u m ki n e mas. B o s h q a i l m i y v a u s l u b i y a d a b i y o t l a r n i h a m o‘rg a ni s h , t u r l i y o‘ n a l i s hd a g i m u t a x a ss i s l a r n i n g ma’ r u z a l a r i n i , o l i m l a r nin g a n j u m a n l a r d a g i ma’ r u z a l a r i n i h a m e s hi t i s h l o z i m. D a r s l a r n i o li b b or u v c h i o‘ q i tu v c h i l a r t a l a b a l a rg a k a t t a y or d a m k o‘r s a ti s h l a r i m u m k i n . T a l a b a n in g bi li m o l i s h g a , m u t a x a ss i s li k l a y o q a t i n i e g a ll a s h g a i n t i l i s h i b e l g i l ov c h i h o l a t hi s o b l a n a d i . Z a m o n a v i y v o l e y b o l n a z a r i y a si v a u s l u b i y a t i m u a m m o l a r i n i tu s h u n i s h , y o sh m ut a x a s s i s l a rg a m a v ju d b i l i m l a r n i o b y e kti v b a h o l a s h , u l a rn in g k a s bi y m a h or a t n i t a k o m i l l a s h t i r i s h n in g s a ma r a l i y o‘ l l a r in i i z l a s h l a r i v a s h u j u m l a d a n , 42 u s h b u m u a m m ol a r n i h a l e ti sh j a r a y o ni d a y a n g i y o‘l l a r n i t o pi s h g a i m k o n b e r a d i . T o r ma’ n o d a e sa m a t e r i a l n i n g b i r q i s m i n i , a y niq s a , n a z a r i y qi s m i n i o‘ z l a s hti r i s h d a m u a m m o l i o‘ qi t i s h u s l u b i d a n f o y d a l a n i sh m u m k i n . Mu s t a q i l r a v i s h d a y o k i o‘ q i tu v c h i y o r d a m i d a k o‘ p g i n a o‘ qu v v a z i f a l a r i n i h a l e ti s h g a u r i n i sh n a t i j a si k o‘ p ro q t u s h u n a r li , sa m a r a l i b o‘ l i s h i m u m k i n . 2 . O b r o‘ - e ’t i b o r g a t a y a n i sh t a m o y i l i . Q a di m i y n a q ll a rd a n b i r i b o‘ l g a n “O‘ z in gg a n a m u n a y a r a t ma” d e g a n q o i d a n i h a r k u n i t a t b i q e ti s h d a n b o s h l a sh l o z i m. B u bi l i s h v a o‘ z in i a n g l a sh j a r a y o n i n i bu z u v c h i t a s h q i o b r o‘ - e ’ tib or l a rg a h a d d a n or t i q t a ’ z i m q i l i s h g a yo‘ l q o‘ y mas l ik n i a n g l a t a d i . A k s h o l d a q a n d a y di r s h a x s n i n g o b r o‘ l i n a z a r i y a si yo k i u m u m q a bu l q i l g a n k o‘r sa t ma l a r t a ’ s i r i g a t u s hi b q o l i s h i m u m k i n . U l a r y a r a tu v c h i , m u s t a qi l i z l a ni s h g a q od i r k i s h i t a d q i q o t c h i n i f a q a t g i n a q a y t a ij r o e tu v c h i ki s hi g a a y l a nti r i b q o‘ y a di . B un d a y h o l d a m u r a b b i y l i k m a h or a t i n in g o‘ s i s h i v a b o‘ l g ‘ u si m u t a x a ss i s l a rn i n g k a s b i y y u t u q l a r i g a e r i s hi s h i d a rg u m o n d i r . M a s h hu r li k n i s o‘ z s i z t a n o l i s h t a r bi y a l a nu v c h i n i n g o‘ z ku c hi g a i s h o n mas li k k a , k o‘ r- k o‘ro n a i s h o ni s h v a b o‘ y s uni s h i g a o l i b k e l a d i . B u e sa v o y a g a y e t g a n b o l a n in g b o l a l a r c h a ro l i b o‘ l ib , u n g a t a s h q i r a h b a r l i k t a l a b e ti l a di . B u h o di s a k u za ti l g a n mas hh u r l i k t a ’ s i r i d a n a j r a l g a n i d a n s o‘ n g o‘ z - o‘ z id a n y o‘ q o l a di , d e b o‘ y l a sh x a t o di r . T a rb i y a l a nu v c h i b o‘ y s uni sh j a r a y o nid a m a s h h u r l ik k a e mas, b a l k i o‘ z i n in g p s i xo e m o t s i on a l h o l a t i g a “ b o g ‘ l a n i b ” q o l a d i , b u e sa b o s h q a n u f u z l i l a r n i i z l a s h g a v a u l a rg a t a q li d qi l i s h g a m a j bu r q i l a d i . A f s u s ki , u s h b u t a r z d a g i x u l q - a t vo r ( a r a l a s h m a , b o s h q a l a r k a b i b o‘ l d e y i s h ) bi z n in g j a m i y a ti m i z d a m u s t a qi l v a e r ki n n u q t a i n a z a r v a ki ll a r i g a e mas, b a l k i v a z i y a t g a m o s l a s hu v c hi l a rg a i j t i m o i y m u v a ff a qi y a t n i t a ’ m i n l a b b e r a d i . S h u b i l a n bi rg a b a r c h a m a s h h u r l a r n i m u t l a q i n k o r e ti s h h a m y a x s hi l ik k a o l i b k e l ma y di . A g a r v e l o s i p e d ma v j u d b o‘ l sa, u n i i x ti r o qi l i s h e mas, b a l k i u n d a y u r i s h n i o‘r g a n i sh s h a r t , k e y in c h a li k e sa v a q t i - s o a t i b i l a n u n i t a k o m i ll a s h t i r i s h n in g s a mara l i g ‘ o y a l a r i p a y d o b o‘ l a d i . 43 A g a r yo s h l a rg a y uk sak a x l o qi y v a p e d a gog i k s i f a t l a rg a e g a , k a s b i y f a o l i y a tnin g b a r c h a s i r - a s ror l a r i n i o‘rg a t a o l a di g a n , t a q l i d qi l i s h g a a r z i y di g a n o‘ q it u v c h i d u c h k e l i b q o l sa, b u j u d a k a t t a y u t u qd i r . B u n d a y i m k o ni y a t n i y o s h l a r q o‘ l d a n c h i q a r m a s l i g i k e r a k . B i roq , nu f u z l i l a r bi l a n o‘ z a r o m un o sa b a t l a rn i o‘ z a r o q a r a m l i k d a r a j a s i g ac h a o l i b b or i s h h a m k e r a k e mas. B u i n s o n n i b o‘ s h a s h ti r a di , u n i n g b a r q a ror l i g i n i p a sa y ti r a d i , s h a x s n i n g m u h i m t a m o y i ll a r i n i n g r i vo j l a n i s h i g a t o‘ s q i n li k qi l a di . M a s h hu r s h a x s l a rg a s o‘ z s i z i s h o ni s hg a y o‘ l q o‘ y mas l i k k e r a k , t e z - t e z i k ki l a n i b “ N e g a ? ” , “ B u h a q i q a t d a n h a m s h un d a y m i k a n ? ” d e g a n sa vo ll a r q o‘ y i l i s h i l o z i m. O‘r n a ti l g a n v a b e l g i l a n g a n k o‘r sa t m a l a r , n a z a r i y a v a u s u ll a rg a ni s b a t a n a s o s l i i k ki l a ni s h l a r b i l i sh j a r a y o ni n i s og ‘ l o m l a s hti r a d i v a s h a x s s h a k ll a ni s h i h a m d a y o sh m u t a x a ss i s l a r n i n g k a s bi y m a h or a t i o‘ s i s h i n i t ez l a s hti r a d i . A k s h o l d a , m u s t a q i l b o‘ l mas l i k v a o‘ z i g a i s h o n mas li k k e l a j a k d a u l a rn i qu r u q i j r o c hi l a rg a a y l a nti r i b q o‘ y a di . N u f u z l i s h a x s l a r d a n m a ’ l u m d a r a j a g a c h a fo y d a l a ni s h h a m fo y d a l i , h a m sa m a r a li di r . B i ro q u l a r n i n g xo m x a yo l d a n ib or a t q a d r i y a t l a r i g a b e r i l mas l i k u c h u n ma v j u d k i s hi l a r d a n o‘ t i b k e ti s h g a i n t i l i s h , i m k o n q a d a r u l a rd a n b a r c h a y a x s h i t o m o n l a r n i o l i s h , u l a rg a hu r m a t b i l di r i sh l o z i m di r . F a kt l a r , h a qiq a t l a r , s a b a b i y a l o q a d or l i k m u hi m l i g i g a e ’ tib o r q a r a ti s h n i a s t a - s e k i n o‘rg a n i s h , o‘ z a q l i g a i s h on i s h k e r a k . S h u n d a g i n a b u v a z i y a t s e r ma h s u l b o‘ l a di . N u f u z n i i nk o r e ti s h h a m m u m k i n e mas – b u bi l a n k o‘ p n a r s a n i y o‘ q o ti sh v a sa l bi y o q i b a t l a rg a – b i r j o y d a t u r i b q o l i s h , o‘ z f ik r i g a y uq or i b a h o b e r i s h , m u vof i q k e l mas li k k a o l i b k e l i s h i m u m k i n . I j o d i y o‘ q i sh t a m oy i l i . B u t a l a b a l a r d a ij o di y l ik n i s h a k ll a nis h i , ij od i y u s u l bi l a n u l a r d a y a r a tu v c h i l i k q ob i l i y a t l a r i n i r i vo j l a n t i r i s h n i t a q o z o e t a di . B u t a m o y i l d og ma t i k ( q o t i b q o l g a n , o‘ z g a r mas) o‘ qi s h g a , t a ’ l i m ti z i m i d a k e n g t a r q a l g a n “e s l a b q o l di m - y o d l a di m - t o p s hi r dim - u n u t d i m” for m u l a s i g a t e s k a r i j a r a y o n hi s o b l a n a d i . 44 T a l a b a l a r d a ij od i y t a f a k ku r e r k i n l i g i b o‘ l mas a , o‘ z l a r i ni m a n i d i r a n iq l a s h g a u ru ni s h m a sa, m u s t a qi l b a h o l a n i s h m a s a , ox i r - o qi b a t d a e sa i k ki l a ni s h v a o‘ z g ac h a f i k r l a s h p a y d o b o‘ l a di . A n a s h u j o y d a m u a m m ol i o‘ qi t i s h n i n g “ ma k t a b ” u s u l i – o‘q u v t o p s hi r iq l a r i n i m u s t a qi l i j od i y b a j a r i s h u s u l i i sh b e r i s h i m u m k i n . I j o di y q a y t a i s h l a sh v a u l a r n i ti z i m l i h o l d a s a r a l a s h g a u r i n i s h d a t a l a b a l a r o l a di g a n bi l i m m u r a b b i y ni n g k e l g u si i s h l a r i d a s ez i l a r l i yor d a m b o‘ l i s h i m u m k i n . A g a r y a n g i bi li m v a t a j r i b a n in g i j od i y bi r l a s h u v i yo s h l ik d a s h a k ll a n m a s a , u n d a k e l a j a k d a k a s b i y o‘ s i s h d a k a t t a t o‘ s i q l a r p a y d o b o‘ l a d i . A x i r , g ‘ i j j a k k a e g a b o‘ l i s h , u n i c h a l a o l i s h d e g a n i e mas. B o s h q a t a j r i b a d a n k o‘ r- k o‘ro n a n u s x a o l i sh b e sa m a rd i r , nu s x a d o i mo a sl h o l d a g i d a n k o‘r a x i r a ro q v a ox i r - o qi b a t mas x a r a l i c h i q i s h i m u m k i n . M a ’ l u m o t l a r m i qd or i n i k o‘ p a y ti r i sh n a t i j a s i d a m a h or a t n in g o‘ s i s h i t u r g ‘ u n l i k bi l a n a l ma s h a d i . Y a n g i b i l i m, f a kt l a r v a ma s h q u s u ll a r i o‘ y in c h i l a rn i t a y y o r l a sh u s l u b i d a o‘ z a k s i n i t o pi s h i k e r a k . U n i q a y t a i s h l a s h v a y a r a tu v c h i l i k q ob i l i y a t i bi l a n t a k o m i ll a s h ti r i s h m u m k i n . I j o d i y m e hn a t n i n g o‘ z i – i n s o n r i vo j l a ni s h i g e n e t i k d a s t u r i n i a m a l g a o s hi r i s h n i n g e n g m u h i m s h a r t l a r i d a n bi r i d i r . H a r q a nd a y r i vo j l a ni sh j a r a y o n i ij od i y y o nd a s h u v a s o s i d a g in a a m a l g a o s h a d i . H a r q a n d a y m e hn a t i j od k or l i k b i l a n b a j a r i l g a n d a sam a r a b e r a d i . I j o dk or l i k f a o l i y a t g a qi z i qi s h bi l a n , qi z i qi s h e sa m u v a ff a q i y a t bi l a n r i vo j l a n ti r i l a d i : “ M e n u d d a l a y a p m a n ” d e y a o l i sh k e r a k . A n a t o l F r a n s “ B i l i m n i h a z m qi l i s h u c h u n u n i i s h t a h a b i l a n y uti s h k e r a k ” , d e b h i s o b l a g a n . H a r q a n d a y f a n n i n g h a r bi r d a r s i d a q o‘ y i l g a n a n i q v a z i f a l a r n i h a l e ti sh v a u y v a z i f a l a r i n i b a j a r i sh m u v a ff a qi y a t g a rov idi r . I l m iy l i k t a m oyil i . O l i y o‘qu v y u r t l a r id a t a ’ l i m n i n g o‘rg a ni l a y o t g a n t a mo y il l a r id a n a k s a r i y a ti n i i l m i y yo nd a s hu v s i z a m a l g a o s hi r i b b o‘ l ma y di . I l m i y l i k t a m o y i l i t a l a b a l a r n i n g i l m i y d u n y o q a r a s h i , t a k o m i ll a s h u v y o‘ ll a r in i sa m a r a l i i z l a s h , u l a rn in g t a d q i q o t c hi li k qi z i qi s h l a r i n i f a o ll a s h t i r i s h n i t a ’ m i n l ov c h i t a f a k k u r v a bi l i m u s u ll a r i s h a k ll a ni s h i n i t a q o z o e t a d i . A y n a n 45 bi l i s h d a g i i l m i y y o nd a s h u vma’ l u m o t l a rn in g , o l i n a di g a n b i l i m l a r h a q i qi y l i g i t o‘g‘r i s i d a g i s a vo ll a r g a t o‘g‘r i j a vo b b e r i sh i m k on i n i b e r a d i . H a q i q a t n i a n i q l a s h mas a l a l a r i d a t a f a k k u r n i n g q a t ’ i y l i g i , o‘rg a nu v c h i n i n g j i d d i y m u n o sa b a t i , y o sh m u t a x a ss i s l a r n i a n c h a c hu qu rro q a n g l a s hi , h o di s a l a r m e x a ni z m i n i b i l i sh v a o l in g a n bi l i m l a r n i h a q i q i y l i k m ez o n l a r i a s o s i d a b a h o l a s h d a q o‘ l k e l a di . M a s h hu r s p or t c h i l a r x u l o sa l a r i v a u m u m q a b u l q i l g a n e ’ t i q o d l a rg a t a y a n i b q o l ma s d a n , s a b a b l i a s o s l a r d a n k e l i b c h i q i b , a q l g a t a y a n g a n h o l d a f ik r l a rd a n fo y d a l a ni s h l o z i m. III.BOB Muskullar tizimi va gavda muskullari 3.1 Muskullar tizimi va gavda muskullari Muskullar- myologia organizm hayotida muhim o’rin tutadi: har bir sportchi erkin harakatlana olishi uchun muskullar katta ahamyatga ega, Jismoniy mehnat va sport bilan shug’ullanadiganlarda muskullar kuchli taraqqiy etgan. Gavda muskullari mezodermada takomillashadi. Mezodermaning parda va boshlalng’ich miya naychasining ikki yon tomonida joylashgan dorsal qismi segmentlarga yoki somitlarga bo’linadi. Somitlar o’z navbatida skleretomga va miotomga bo’linadi. Skleretomdan umurtqa ustuni va skelet hosil bo’lsa, miotomdan muskullar takomil etadi. Miotomlar ko’proq ventral tomonga zo’r berib o’sishi tufayli kattaroq ventral qismi va undan kichikroq dorsal qismlari farq qilinadi. Miotomning dorsal qismidan orqa muskullar takomil epa, ventral qismidan gavdaning old tomonida joylashgan ventral muskullar takomil etadi. Orqa miyada miotomlarga nerv tolalari o’sib kiradi. Miotomlar 2 qismdan iborat bo’lib: ventral (old) va dorsal (orqa) qismlariga alohida ikkita nerv tortilgan. SHuning uchun ham bir miotomdan takomil topgan muskullar bir-biridan uzoqda joylashgan bo’lsa ham bitta 46 nerv bilan inervasiya qilinadi. Embriogenez davrida bir guruh muskullar o’zining takomil topgan yerida qoladi va mahalliy (autoxton) muskullar deb ataladi. Ikkinchi gruppa muskullar gavdada tashkil topib, embriogenez davrining so’ngi vaqtlarida qo’l-oyoqqa o’tib ketadi va gavdadan qochuvchi muskullar deyiladi. Uchinchi gruppa muskullar qo’l-oyoqda hosil bo’lsada biroq embriogenez davrida gavdaga o’tib ketadi va ular markazga intiluvchi muskullar deyiladi.Qorin-ko’krak to’sig’i diafragma gavdaning old tomonidan bo’yin segmentlaridan takomillashadi. Bosh muskuli visseral apparat mezodermasidan takomillashsa embrionning bosh qismiga yaqin joylashgan miotomlardan esa ko’z soqqasining muskullari takomil etadi. Skelet muskullari ko’ndalang-targ’il tolalardan tashqari muskul tutamlaridan ham iborat. Muskullarning funksional va sturuktur birligi muskul tolasidir. Har bir muskul tolasi ikkinchi muskul tolasidan ustini o’rab olgan nozik biriktiruvchi to’qima pardasi-endomizium yordamida ajralib turadi. Bir necha muskul tolalari qo’shilib muskul tutamini hosil qiladi va ustida tashqi qo’shuvchi to’qima pardasi perimiuzum bilan o’raladi. Bir necha muskul tutamlaridan hosil bo’lgan butun muskul tashqi perimiuzum bilan o’ralgan bo’ladi. Muskul nervga bo’ysunuvchi a’zo hisoblanadi. SHuning uchun har bir muskul ichida harakat va sezuvchi nerv oxirlari bo’lib, ular muskullarni markaziy nerv sistemasi bilan bog’lab turadi. Harakat nervlari markaziy nerv sistemasidan hosil bo’lgan qo’zg’alishni muskullarga o’tkazib beradi, ya’ni impulsni uzatadi, natijada muskul markaziy nerv sistemasining hohishi bilan qisqaradi (harakat analizatori). Muskullar ichida joylashgan sezuvchi nerv oxirlari muskuldagi sezgini markaziy nerv 47 sistemasiga yetkazib, unga habar berib turadi. Odam o’lgandan so’ng muskullarning tonusi yo’qoladi va bo’shashib ketadi. 5-6 soat o’tgach muskul tarkibidagi oqsil iviydi va qotadi, natijada muskullar ham qay ahvolda turgan bo’lsa o’sha holda qotib qoladi. Har bir muskulning aktiv qisqaruvchi go’shtdor qismi, tanasi va ikki uchi, ya’ni boshlanish va birikish joylari pay qismlari bo’ladi. Muskulning boshlanish va birikish joylaridagi paylari zich biriktiruvchi to’qima kollagen tolalaridan iborat bo’lib, cho’zilishga hiyla chidamlidir. Y a ssi muskullarning (qorin) y upqa pastki payi bo’lib, bu pay apponevroz deyiladi. Gavdaning ba’zi yerlarida muskullarni o’ragan fassiyaning qalinlashgan joylari ham apponevroz deyiladi (qo’l va oyoq). Muskullar shakliga qarab uzun, qisqa, yassi bo’lishi mumkin. Uzun muskullar aksari qo’l va oyoqlarda joylashgan bo’lib, urchuqsimon ko’rinishgsa ega. Urchuqsimon muskullarning tanasi, boshlanish qismi va biriktiruvchi qismi bo’ladi. Muskul tolalari yo’nalishiga qarab to’g’ri, qiyshiq, ko’ndalang va aylanma yana esa bir patli va ko’p patlilarga farq qilinadi. Muskullar ishi ula rn ing qisqarishidan iborat. Muskul qisqarganda uning bir uchi-ikkinchi uchiga yaqinlashadi, natijada gavdaning ana shu qismi ishga tushadi. Bajarilgan ishning kuchi shu ishni bajarayotgan muskulni ko’ndalang kesimiga bog’liq. Muskullarni ish bajarish quvvatini oshiruvchi va unga ko’maklashuvchi suyak pishanglari, ya’ni richaglari bor. Muskul tolasining anatomik va fiziologik ko’ndalang kesimi mavjud bo’lib, u ish qobiliyatchanligini belgilaydi. Muskullar qisqarish va bo’shashish vazifasini bajarishi va muskul tolalarining joylashuviga ko’ra 48 ko’ndalang targ’il va silliq muskullarga bo’linadi. Muskulning sezuvchi nerv oxirlarini motoneyronlar ta’minlaydi. Agar birinchi - guruh muskul qisqarsa unga monand ikkinchi guruh muskul ham qisqarsa, bunday muskullar sinergis t muskullar deyiladi. Agar birinchi guruh muskul qisqarsa unga monand ikkinchi guruh muskullar bo’shashsa, bunday muskullar antagonist muskullar deyiladi. Muskullar dinamik va statik ish bajarar ekan 3 xil faza ko’rinishda bo’lishi mumkin. 1) Qarshilikni yengish fazasida muskul tananing muayyan qismi og’irligini yoki qo’yilgan Yukni yengib qisqaradi. 2) Qarshilikka bardosh berib turish fazasi. Bunda muskulning qisqarish kuchi qarshiligi kuchiga teng bo’lib, gavdaning muayyan qismida ana shu muskullar qisqarib turgan vaziyat tushuniladi. 3) Qarshilik kuchiga bardosh bera olmaslik fazasi. Bunda muskul qisqargan holatda turishiga qaramay, qarshi kuchlarga bardosh berolmaydi. Asta-sekin bo’shashadi. Muskullar albatta yordamchi apparatlar bilan birgalikda ish bajaradi va ularga quyidagilar kiradi: Qillar, fassiyalar, paylar, tarkibida mahsus suyuqlik saqlovchi haltachalar, g’altaklar va sessamasimon suyaklar. Bular barcha muskullarning birgalikda va muskul ishida va tayanch markazlarining hosil bo’lishida ishtirok etadi. Paylar — har bir muskulning suyakka kelib birikuvchi mustahkam payi bo’ladi. Pay muskullarning go’shtdor qismida o’zining yaltiroqligi oq yoki sarg’ish rangi bilan ajralib turadi. Fassiyalar - muskullarni biriktiruvchi to’qimadan iborat parda o’rab turadi, u fassiya deyiladi. Fassiya bir muskulning ikkinchi muskuldan ajratib 49 turadi. Shuning uchun ham u har quysi muskulning alohida qisqarishini ta’minlaydi. Fassiyalar qaysi qavatdagi muskullarni o’rab yotishiga qarab chuqur o’rta va Yuza fassiyalarga bo’linadi. Fassiyalarni bilish juda muhim, chunki qon tomirlar va nervlar ular orasida joylashgan. G’altaklar - suyaklarda tog’aydan yoki zich biriktiruvchi to’qimadan iborat do’nglar bo’ladi, ana shu g’altaksimon do’ngdan muskullarning payi aylanib o’tadi. G’altak muskulning qisqarish samarasini oshiradi.Ichida moysimon suyuqlik saqlovchi haltachalar - bu haltachalaming shakli turlicha bo’lib katta — kichikligi ham hilma-xildir. Shilliq haltaning devori hiyla yupqa bo’lib, ichkariga qaragan tomonida yapaloq biriktiruvchi to’qima hujayralari bo’ladi- ki ular qopcha ichidagi suyuqlikni ishlab chiqarsa kerak deb tahmin qilinadi. Pay qinlari — qo’l oyoq muskullaridagi uzun paylarni o’rab yotuvchi fibroz qinlardir. Ular sinovial haltachalardan uzun silindrsimon shakli bilan farq qiladi. Sessamasimon suyaklar — kichkina yumaloq no’xotsimon suyakchalar bo’lib, ular odatda muskullar payining tagida joylashadi va payni bir oz ko’tarib, uning aylanish burchagini o’stiradi, harakat effektini kuchaytiradi. Bundan tashqari, ko‘nikmaning mustahkamlanishi harakat aktini maksimal kuch bilan (agar kuch bеrishga ko‘nikma tarkib toptirishda o‘rganilgan bo‘lsa) to‘g’ri bajarishga imkon bеrishi ham juda muhimdir. Masalan, konkida uchuvchi barqaror ko‘nikmaga ega bo‘lsa juda t е z uchganda ham uchish t е xnikasini buzmaydi, yyetarli darajada mustahkam bo‘lmagan ko‘nikmada bunga erishish mumkin emas. Nihoyat, ko‘nikma mustahkam bo‘lsa, uni mashq olib bormasdan ham uzoq saqlab qolish mumkindir. Ma'lumki, v е losip е dda yurish, suzish, chang’ida yurish kabi mustahkam ko‘nikmalar asosan butun umr saqlanib qoladi. 50 Ko‘nikmaning hosil bo‘lishi jarayonida alohida harakatlarning avtomatlashishi bilan birga bu harakatlar tuzilishining nisbatan doimiy bo‘shlig’ligi vaqt va kuch sarflash xususiyati bilan bir butun aktga — harakatlarga birlashi yuzaga k е ladi. Bu harakatlarning yengil, ritmli, t е jamli bo‘lishini ta'minlaydi. Ko‘nikma o‘sishining eng yuqori bosqichida suzishda «suvni his etish», o‘yinda «koptokni his etish», konki bilan figurali uchishda «b е lni his etish» singari ixtisoslashgan sohaga xos tasavvurlar paydo bo‘ladi.Harakat ko‘nikmasining barqarorligini harakat amalining o‘zgaruvchanligidan ajratib bo‘lmaydi. Ko‘nikmaning mustahkamlanib borishi bilan harakat aktining uning t е xnikasi asosini saqlagan holda, har xil variantini ko‘rish imkoniyati paydo bo‘ladi (masalan, gimnast to‘sinda egilib ko‘tarilish mashqini har xil holda bajara oladi, chang’ichilar va yuguruvchilar joyning r е l е figa muvofiq holda yugurish t е xnikasini o‘zgartira oladi); harakatni gavdaning har xil holatida ham boshlash va tugallash oson bo‘lib qoladi va bu o‘zlashtirilgan harakatni boshqa harakatlar bilan qo‘shib bajarishga imkon b е radi; tashqi noqulay sharoitlarda (tashqi kuch qarshiligi, maydon yoki bo‘shliqning ch е klanganligi va shu kabilarda) samarali harakat qilish imkoniyati k е ngayadi. Bu o‘zgaruvchanlikka asosan harakat aktining tayyorlanish, to‘ldirish va yakunlash fazalaridagi o‘zgarishlar natijasida erishiladi. Eksp е rim е ntlar (A.A.Novikov va boshqalar)ning natijasiga ko‘ra, asosiy fazalar ozroq darajada o‘zgaradi. Harakat amalining o‘zgaruvchanligi oliy tarbiyadagi yangi malakaning, hosil qilingan ko‘nikmani bir butun faoliyatda qo‘llay bilish malakasining, har bir holat uchun harakatni bajarishning eng yaxshi variantlarini tanlay olish malakasining yuzaga k е lishi bilan bog’liq bo‘ladi. Ko‘nikmaning o‘sishi bosh miya po‘stlog’ida bir dinamik st е r е otipning hosil bo‘lishi bilan ch е klanmasa k е rak. Ko‘nikma har xil sharoitlarda qo‘llanilganda asosiy dinamik st е r е otipga qo‘shimcha ravishda t е varak-atrofdagi o‘zgarishlar haqida signal b е ruvchi qo‘zg’atuvchiga yangi harakat ta'siri hosil qilinadi. Masalan, gimnastlar gavda harakati amplitudasi va t е zligining o‘zgarishi, 51 yuguruvchi va chang’ichilarning oldinga k е tishlarida sharoitning o‘zgarishi, o‘yin jarayonida yoki kurashda vaziyatning o‘zgarishi va hokazolar shunday qo‘zg’atuvchilardan hisoblanadi. Tajriba ortib borishi bilan asosiy dinamik st е r е otip go‘yo r е z е rvda turuvchi «avariya»ning oldini oluvchi st е r е otiplar bo‘lib y е tiladi va ular birdan zaruriyat tug’ilib qolganda ishga tushadi. Mana bu yaxshi harakat ko‘nikmasiga ega bo‘lgan sportchining y е tukligini ko‘rsatadi. Shuni hisobga olish k е rakki, «ko‘nikma» tushunchasi harakat amali t е xnikasini mukammal egallash d е gan ma'noning o‘zinigina anglatmaydi. Ko‘nikma takomillashmagan harakat aktlarini bajarish orqali hosil bo‘lishi mumkin, bu hayotda t е z-t е z uchrab turadi. Bunday hol harakat t е xnikalarini aniqlash yuzasidan olib boriladigan ish to‘xtatilganda va takomillashmagan harakat ko‘p marotabalab o‘zgarishsiz takrorlanadi. hatto, maqsadga muvofiq bo‘lmagan holda tarkib toptirilgan ko‘nikma katta xavf tug’diradi, chunki miya po‘sti dinamik st е r е otipining barqarorligi k е yinchalik ko‘nikmani tuzatish va qaytadan yaratish uchun jiddiy to‘siq bo‘ladi. Ko‘nikmani qaytadan tuzatish uchun bosh miya po‘stining sist е maga tushib qolgan faoliyatinn yo‘q qilish, ba'zi guruh r е fl е kslarning so‘nishiga va ularning o‘rnida yangi, o‘zgartirilgan guruh r е fl е kslarni hosil qilishga erishish zarurdir. Amalda bunga, odatda, harakat akti yangi variantda, dastlabki variantdagiga qaraganda, ko‘proq miqdorda takrorlanganda erishish mumkin. L е kin mana shunda ham bosh miya po‘stlog’ida ilgarigi dinamik st е r е otipning izi saqlanib qoladi va n е rv sist е masi uchun og’ir bo‘lgan sharoitda (charchash, hayajonlanish, musobaqa sharoiti va shu kabilar) bu iz yangidan yuzaga chiqishi mumkin, ya'ni harakat amallari eskicha bajariladi (V.D.Maznich е nko va boshqalar). Kishi hayotida ko‘nikmaning ahamiyati g’oyat kattadir. Vatan p е dagogikasining asoschisi K.D.Ushinskiy bu to‘g’rida shunday yozgan edi: «Agar kishi ko‘nikma hosil qilish qobiliyatiga ega bo‘lmaganida, o‘zyning uzluksiz ravishda son-sanoqsiz qiyinchiliklar bilan bo‘ladigan taraqqiyotida bir qadam ham oldinga siljiy olmagan bo‘lur edi. Bu qiyinchiliklarni, aql va irodani yangi ishlar 52 uchun, yangi g’alabalar uchun qoldirib, faqat ko‘nikma orqali bartaraf etish mumkin». Harakat ko‘nikmalari kishi hayotida, uning m е hnat, harbiy, turmush, sport faoliyatiga tayyorgarligining bir tomoni sifatida, muhim o‘rin tutadi Ko‘nikma yangi malakalar hosil qilishning n е gizi hisoblanadi. Harakat faoliyati mustahkam tarkib topgan ko‘nikmalarga asoslanmog’i k е rak. Qancha ko‘p ko‘nikmaga ega bo‘linsa, faoliyat shuncha xilma-xil va samarali bo‘ladi. 53 3.2 Gavdaning old va yordamchi muskullari haqida ma ’ lumot 2. O‘rgatish jarayonining tuzilishi va undagi bosqichlar xususiyati Ayrim harakat faoliyatiga o‘rgatish jarayoni quyidagi bosqichlardan iboratdir: 1. Dastlabki o‘rganish, bu o‘rganish jarayonida harakatni uning asosiy variantida umumiy tarzda bajarysh malakasi tarkib topadi. Chuqurroq o‘rganish, bunda harakatni zarur darajada aniq bajarish malakasi hosil bo‘ladi. Harakatlarni bajarish malakasini mustahkamlash va yanada takomillashtirish, bu harakat ko‘nikmasining paydo bo‘lishi, shuningd е k undan har xil sharoitlarda foydalana olish bilan bog’liqdir. Dastlabki o‘rganish. O‘rgatishning bu bosqichidagi maqsad harakat faoliyatini uning asosiy variantida umumiy tarzda bajarish malakasini tarkib toptirishdir. O‘rganuvchilar yangi harakat t е xnikasining n е gizini o‘zlashtirib olishi k е rak. Bir xil hollarda bunday malakalar, ular umumiy jismoniy tayyorgarlik jarayonida hosil qilinganda, mustaqil ahamiyatga ega bo‘lishi va t е xnika batafsil takomillashtirmagan holda ko‘nikmaga aylanishi mumkin. Boshqa hollarda bu malakalar harakatlarni bajarishning ustasi bo‘lish yo‘lida dastlabki bosqich hisoblanadi, bu sport uchun ayniqsa harakterlidir. Dastlabki malakani tarkib toptirish bosqichi fiziologiya m е xanizmi jihatidan shu bilan harakterliki, bu bosqich davomida miya po‘stlog’idagi dinamik st е r е otipning asosi yaratiladi. Bunda yaroqli tug’ma va orttirilgan r е fl е kslarni tanlash, shuningd е k, o‘rganuvchilarning harakatlarni bajarish tajribalarida bo‘lmagan r е fl е kslarning yangilarini barqaror etish sodir bo‘ladi. Natijada bosqich oxirida o‘rganiladigan faoliyat t е xnikasining asosiga mos k е luvchi harakat r е fl е kslari sist е masi tarkib topadi. Bu bosqichning o‘ziga xos xususiyatlari: a) harakatlarning fazo va vaqt jihatidan yyetarli darajada aniq bo‘lmasligi, muskul harakatlarining aniq emasligi; b) harakat akti ritmining barqaror emasligi; a) k е raksiz qo‘shimcha harakatlarning mavjudligi; g) murakkab harakat fazalari o‘rtasida yaqinlikning yo‘qligidir. 54 Harakatlarning fazo va vaqt jihatidan aniq bo‘lmasligi, shuningd е k muskullarni zo‘r b е rib harakat qildirishning nomunosibligi, birinchidan, n е rv jarayonlarining bosh miya po‘stlog’ida irradiatsiya bo‘lishidan, ikkinchidan esa ichki tormozlanishning yetarli emasligidandir. N е rv jarayonlarini bosh miya po‘stlog’ining harakat analizatorida irradiatsiya qilinishi ishda qatnashishi k е rak bo‘lgan funktsional harakat birliklari bilan bir qatorda, bu birlikka ularning markazida qo‘zg’alishning irradiatsiya qiluvchi jarayoni taqsimlangan boshqa birliklar ham jalb bo‘ladi. Tashqaridan bu harakatning k е rakli yo‘nalishi va amplitudadan ch е tga chiqishida namoyon bo‘ladi. Qo‘zg’alish jarayonini irradiatsiya qilish muskullarning zo‘r b е rib harakat etishining nomutanosib bo‘lishiga olib k е ladi; o‘rganuvchi k е ragidan ko‘p kuch sarflaydi va harakatlarni gavdaning butun yoki bir qism muskullarini kuch bilan ishga solib bajaradi. Buning hammasi mazkur bosqichda o‘ta darajada charchash, toliqish va ishchanlik qobiliyati pasayishining sabablarini tashkil etadi. Harakat akti ritmining qat'iy bo‘lmasligi odatda o‘rganuvchilarning harakat aktlarining ayrim fazalarini vaqtidan oldin bajarishga harakat qilishlarida ko‘rinadi: bular ko‘proq ko‘p kuch sarflash bilan bog’liq bo‘lgan asosiy fazalardir. Bu asosiy fazadan oldin pauza bo‘ladigan harakatlar uchun ayniqsa harakterlidir. Harakat aktlari ayrim fazalarining navbatma-navbat k е lishi ritmini (ayniqsa ular o‘rtasidagi pauzani) b е lgilashga tormozlash r е fl е kslarining k е chikib tormozlanish tipi bo‘yicha hosil qilish orqali erishiladi. Ma'lumki, tormozli r е fl е kslar ijobiy r е fl е kslarga qaraganda juda qiyinchilik bilan hosil bo‘ladi. Masalan, gimnastika bilan shug’ullanuvchilarda ba'zi malakalarni tarkib toptirishda harakatlarning ayrim fazalari o‘rtasida zarur pauzalar o‘rnatish uchun uzoq ishlash talab etiladi. Bunday tormozlakish r е fl е kslarini n е rv faoliyati qo‘zhaluvchan tipda bo‘lgan kishilarda hosil qilish juda qiyindir. Murakkab harakatlar mazkur bosqichda hamma harakat fazalarida e'tibor qaratilgandagina bajarilishi mumkin. Dastlabki harakat malakalarini tarkib toptirishning ko‘rsatilgan xususiyatlarini hisobga olib, o‘rgatishning birinchi bosqichida quyidagi vazifalar qo‘yiladi: 55 1. Harakat akti haqida bu aktning maqsadini tushunishga asoslangan bir butun tasavvur paydo qilish. 2. Shug’ullanuvchilarning harakatlarni bajarish tajribalarini yangi harakatlarni o‘zlashtirish uchun k е rak bo‘lgan el е m е ntlar bilan to‘ldirish. 3. Harakatlarni to‘la bajarishga erishish. 4. K е raksiz harakatlarni, muskullarning k е raksiz darajada kuchlanishini yo‘q qilish. Mazkur bosqichda o‘rgatish m е todikasi didaktik printsiplarni yoyishda, o‘rgatishning shu bosqichi uchun xarakt е rli bo‘lgan m е tod va usullardan foydalanishda qator xususiyatlarga egadir. Harakatlarni o‘rganishning boshlang’ich payti shu harakatlar bilan oldindan tanishib chiqish hisoblanadi. Bunga harakatlarning ahamiyati va xususiyatini so‘zlab b е rish, namoyish ztish, harakat t е xnikasining asosini qisqacha tushuntirib b е rish, shuningd е k, amalda bajarib ko‘rsatish orqali erishiladi. So‘zlab b е rilganda, o‘rganuvchilar harakatlardan ko‘zda tutilgan maqsadni, harakatlarning ahamiyatini tushunib olishlari k е rak, suhbat ularda harakatlarni bajarishga qiziqish uyg’otishga va bu bilan harakatlarni o‘zlashtirish uchun zarur stimul, irodaviy kuch yaratishga yordam b е rishi zarur. Suhbatda mazkur harakatning paydo bo‘lishi haqida, uning amaldagi va sport sohasidagi ahamiyati haqida, yuksak muvaffaqiyatlar va shug’ullanuvchilar uchun yaqin bo‘lgan normativlar haqida ma'lumot (tarixiy spravka) bo‘lishi k е rak. Namoyish ikki asp е ktda amalga oshiriladi. Birinchidan, harakat tabiiy mukammallashgan ko‘rinishda namoyish qilinadi. (Odatda asosiy variant ko‘rsatiladi.) harakatni aniq, chiroyli namoyish qilish bu harakatga bo‘lgan qiziqishni va uni o‘zlashtirishga bo‘lgan istakni yana oshiradi. Ikkinchi asp е kt faqat o‘qitish xususiyatiga ega bo‘lib, o‘rganilayotgan harakat t е xnikasi asosini shug’ullanuvchilar ongiga singdirish maqsadini ko‘zlaydi. Bu holda didaktik ifodali ko‘rsatish usullari (harakatni s е kinlashtirish, asosiy fazalarni ajratib ko‘rsatish va hokazolar) dan foydalaniladi. 56 Trapesiyasimon muskul — ensa suyagining II-bo’yin umurtqasi Yuqori suhasidan, barcha ko’krak umurtqalarining qirrali o’simtalaridan boshlanib, o’mrov suyagining akromial o’sig`iga yopishadi. O’ng va chap muskullar birgalikda trapesiya shakliga o’xshaydi. Orqaning serbar muskuli — yassi, serbar uchburchak shaklidagi muskul bo’lib, to’rtta ko’krak umurtqasining barcha bel va dumg`aza umurtqalarining qirrali o’siqlaridan yonbosh suyagining tashqi qirrasidan va pastki to’rtta qovurg`aning burchagidan boshlanib yelka suyagiga yopishadi. Orqaning serbar muskuli boshlangan joyda rombsimon shaklga ega bo’lgan keng pay bor. Rombsimon muskullar — pastki ikkita bo’yin va yuqorigi to’rtta ko’krak umurtqalarining qirrali to’siqlaridan boshlanib, kurakning medial chetiga yopishadi. Bu muskullar qisqarsa kurakni umurtqa pog`onasiga yopishtiradi va yuqoriga ko’taradi. Kurakni ko’taruvchi muskul - yuqoridagi to’rtta bo’yin umurtqasining o’sig`idan boshlanadi va kurakning Yuqori burchagiga yopishadi. Bu muskul qisqarganda kurakni Yuqoriga ko’taradi. Qovurg`aga yopishuvchi muskullar — bular yuza va o’rta qavat muskullari ostida uchinchi qavat bo’lib joylashgan. Ular orqaning tishli muskullari deyilib ikkita bo’ladi. Orqaning yuqori tishli muskuli - pastki umurtqaning qirrali o’siqlaridan boshlanib II-V qovurg`alarning orqa tamoniga yopishadi. Bu muskul qovurg`alarni ko’taradi. Orqaning pastki tishli muskuli - pasti ikkita ko’krak va yuqoridagi ikkita bel umurtqalarining qirrali o’siqlari sohasidan boshlanib, IX—XII qovurg`alarning orqa yuzasiga yopishadi. U qovurg`alarni pastga tortadi. Orqaning chuqur muskullari — umurtqalarning qirra o’siqlari bilan qovurg`alar burchagi orasidagi uzunasiga ketgan ariqchalardajoylashgan. Orqaning chuqur muskullari uch: Yuza, o’rta va chuqur qavat bo’lib joylashadi. 57 Yuza qavatda: bo’yin va boshning tasmasimon muskullari — pastki beshta bo’yin va yuqorigi oltita ko’krak umurtqalarining qirrali o’siqlaridan boshlanadi. Umurtqa pag`onasini tiklovchi muskullar dumg`azaning orqa sohasidan, bel umurtqalarining ko’ndalang o’siqlaridan boshlanadi. Uzun muskullar -barcha ko’krak va uchta pastki bo’yin umurtqalarining ko’ndalang o’siqlaridan boshlanib, barcha ko’krak va yuqori bo’yin umurtqalarning ko’ndalang o’siqlariga, II-XI qovurg`alarini bosh qismiga yopishadi. Qirrali muskul - yuqori ikkita bel va pastki ikkita ko’krak umurtqalarning qirrali o’siqlaridan boshlanib, II-VII ko’krak II-V bo’yin umurtqalarining qirrali o’siqlariga va ensa suyagiga yopishadi. O’rta qavatda: ko’ndalang qirrali muskul umurtqalarining ko’ndalang va o’tkir qirrali o’siqlari o’rtasidagi egatda bir necha qavat bo’lib joylashgan. Yuqoridagi umurtqalarning qirrali o’siqlariga birikadi. Qirralararo muskullar umurtqa pag`onasining harakatchan qismlari bo’yin va belda yaxshi taraqqiy etgan bo’lib, ko’krak qismida bo’lmaydi. Bo’yinning orqa tamonida chuqur joylashgan kalta muskullar bu guruh bir juft qiyshiq va bir juft to’g`ri muskullardan iborat. Boshning orqa katta to’g`ri muskuli — II bo’yin umurtqasining qirrali o’sig`idan boshlanib pastki ensa chizig`iga birikadi. Boshning pastki qiyshiq muskuli — II bo’yin umurtqasining qirrali o’sig`idan boshlanib, I bo’yin umurtqasining ko’ndalang o’sig`iga yopishadi.Harakatni bajarish tеxnikasining asosi dastlab maksimal darajada umumiy va qisqa qilib, usul va uning qismlarining aniq tеrminologik nomlarini aytgan holda tushuntirilishi kеrak. Bu bosqichda harakatni bajarish t е xnikasini batafsil ravishda tushuntirish maqsadga muvofiqdir, chunki o‘rganuvchilar yangi axborotlarning ko‘pligidan butun tafsilotlarni eslab, harakat amallarini to‘la bilib olishlari mumkin emas. Harakatlarni ularni o‘rganib borish jarayonida to‘la bilib olinadi. Shuning uchun bilib olish o‘rgatishning qaysi bir bosqichi xususiyatiga mos k е lishiga qarab unga 58 amal qilish k е rak. Shug’ullanuvchilar harakat bilan tanishib bo‘lgach, uni bajarishga kirishadilar. Bu yaratiladigan umumiy tasavvurni asosiy harakat hislari bilan to‘ldirishga, o‘quvchilarning topshirilgan harakatni bajarish imkoniyatini baholashga va k е lasi o‘quv ishlariga bo‘lgan ishtiyoqini oshirish uchun qo‘shimcha stimullar yaratishga imkon b е radi. Harakat strukturasining murakkabligiga qarab, bu harakatni to‘la — asosiy yoki yengillashtirilgan variantda (masalan, granatani turgan joydan otish) yoki uning qismlaridan birini (masalan, bolg’ani aylantirish) bajarish tavsiya etiladi. Yangi harakatni to‘la bajarishga kirishish uchun avvalo o‘rganuvchilar bu harakatni bajara olishlariga qat'iy ishonch bo‘lishi k е rak. Tanishish jarayonida yangi harakat aktiga kiradygan, hosil qilingan, ham tug’ma harakat avtomatizmlarini safarbar etishga yordam b е ruvchi id е omotor r е aktsiyasining roli juda muhimdir. O‘rganuvchilarning harakat qilish tajribasida tanish, o‘xshash el е m е ntlar qancha ko‘p bo‘lsa, yangi harakat qilish amali haqida tasavvur shuncha to‘la va aniq bo‘ladi. Shu jihatdan o‘qituvchining mahorati qo‘yilgan harakat vazifalari bilan o‘quvchilarning bu boradagi tajribalari o‘rtasida assotsiatsiya yarata olishi bilan b е lgilanadi. Assotsiatsiya qancha to‘la, obrazli, emotsionalliroq yaratilsa, o‘rgatish shuncha osonroq va t е zroq davom etadi. Mana shu «tayanch izlash» davrida (E.Xodjava) pr е dm е t harakteridagi har qanday mumkin bo‘ladigan taqqoslashlar va topshiriqlar nihoyatda muhim ahamiyat kasb etadi. «Olamdagi hamma narsani biz faqat taqqoslash orqaligina bilib olamiz, — d е gan edi Ushinskiy,— ...kishining butun bilish jarayonida taqqlashning bunday asosiy qonuniyati shuni ko‘rsatadiki, didaktikada ham taqqlash asosiy usul bo‘lishi k е rak». Tajribadan va taqqlashdan foydalanish yo‘li bilan bo‘lajak harakat to‘g’risida tasavvur, tushuncha va mulohaza yaratiladi, binobarin, bundan «k е lajak ehtiyoji mod е li» (N.A.B е rnsht е yn) sifatida «harakat vazifalari» yuzaga k е ladi. Yangi shartli harakat r е fl е kslari birinchi navbatda his etish asosida paydo bo‘ladi, l е kin ular o‘sha zahotiyoq tushunib olinsa, bu r е fl е kslarning paydo bo‘lish jarayonini t е zlashtiradi. Harakatning to‘g’ri bajarilayotganligini bilish r е fl е ksni 59 mustahkamlaydi, noto‘g’ri harakat qilinayotganini bilish esa k е raksiz harakat ta'sirining so‘nishiga yordam b е radi. O‘qituvchi onglilik va faollik tamoyiliga amal qilib, birinchidan, o‘rganuvchilar oldiga harakat vazifalarini asosli ravishda qo‘yishi va ularning bajarilishi k е rak bo‘lgan narsani aniq tushunishlariga erishishi; ikkinchidan, b е rilgan harakatni qanday bajarish k е rakligi haqida tasavvur yaratishi k е rak. Bu bilan o‘qituvchining harakat dasturi va topshiriqni bajarishga psixologik jihatdan tayyorligi ta'minlanadi, uchinchidan, o‘rgatishni shunday tashkil etish k е rak-ki, oqibatda o‘quvchilarga imkoni boricha ko‘proq ma'lumotlar b е rilsin (axborotni ularda bo‘lgan imkoniyatlar doirasida qayta ishlab chiqilsin); harakat jarayonida yuzaga k е ladigan his-tuyg’ularni anglashga va baholashga erishish lozim, bu o‘sha his-tuyg’ularni ongli ravishda boshqarish imkonini b е radi, topshiriqning bajarilishiga qarab uni takrorlashdan oldin o‘rganuvchi nimalarni bilib olganligini va endi nimani o‘rgatishi k е rakligini fikran solishtirishini talab qilish shart. Bunda o‘ziga-o‘zi baho b е rish, o‘ziga-o‘zi hisob b е rish, harakatning bajarilishini fikran «gapirib turish», o‘ziga-o‘zi buyruq b е rish va shu kabi usullar katta rol o‘ynaydi. Harakatni dastlabki o‘rganishda o‘qitishning ko‘rgazmali bo‘lishi harakatning asosiy fazalari haqida his va tasavvur hosil qilish imkonini b е ruvchi xilma-xil m е tod va usullar yordami bilan ta'minlanadi. Bunga obrazli tushuntirish, ta'sirli qilib ko‘rsatish, har xil ko‘rish ori е ntirlari, ovoz signallari, harakatni s е zishga asoslangan usullardan, jumladan, qo‘shimcha kuchlardan foydalanish, pr е dm е t xarakt е ridagi topshiriqlar b е rish (nimanidir olish, cho‘zilib nimadirga qo‘l t е kkizish, nimaningdir ustidan oshirib tashlash va hokazo), o‘rganuvchida harakatlarni to‘g’ri bajarganda yuzaga k е lishi lozim bo‘lgan s е zgilarni aytib b е rish orqali erishiladi. O‘quvchilar tomonidan harakatlarning faqat to‘g’ri bajarilishini emas, balki xatolarga yo‘l qo‘yib bajarilganini ham namoyish qilish maqsadga muvofiqdir. Bu tadbir o‘quvchilarga xatolarni yaxshiroq va t е zroq tushunib olishlariga yordam b е radi. Tovush signallari asosiy kuch b е riladigan paytni aytib 60 b е rish, shuningd е k harakat aktining ritm va sur'atini namoyish qilish uchun qo‘llaniladi, harakatni dastlabki o‘zlashtirishda b е vosita yordam ko‘rsatish juda katta ahamiyatga egadir, chunki bu yordam orqali to‘g’ri yo‘nalish, amplituda va t е zlik his qilinadi va harakat aktidagi qo‘pol buzilishlarning oldi olinadi. Tajriba va maxsus tadqiqotlarning ko‘rsatishicha, bunday m е todni qo‘llanganda, o‘rganish ancha t е z va sifatliroq o‘tadi (M.L.Ukran, B.N.Smirnov, A.P.Koltanovskiy va G.V.Rtsxiladz е ). Bu o‘rgatish usulining undan ishning ko‘zini bilib foydalanilmagandagi salbiy tomonini ham nazarda tutish k е rak. Yordam o‘rganuvchilarning faolligini susaytirishga olib k-lishi mumkin: ular o‘qituvchining yordamiga ishonib, harakatlarni bajarishda zarur darajada zo‘r b е rmaydilar. Shuning uchun tashqaridan b е riladigan yordam o‘rganuvchilarning zo‘r b е rishlarini vaqtincha qo‘llaydigan bo‘lishi, l е kin ularning o‘rnini bosmasligi k е rak. Shug’ullanuvchilarning o‘zlari shaxsiy zo‘r b е rishga qanday o‘rganib borishlariga qarab, yordam asta-s е kin kamayishi va harakatlarni boshqarish harakteriga ega bo‘lishi k е rak. Shuni ham nazarda tutish lozimki, boshqalarning yordam b е rishi bilan bog’liq bo‘lgan qo‘zhalishlar (yordam b е ruvchining ushlab qolishidan, suyanchiq bo‘lishidan, tortib turishidan va shu kabilardan) signal ahamiyatini kasb etishi va qo‘g’ovchilar sist е masiga kirishi mumkin, bu qo‘zg’ovchilar asosida po‘stlq faoliyatining dinamik st е r е otipi hosil bo‘ladi. U vaqtda yordamni tugatish — bu qo‘shimcha qo‘zg’ovchilarni istisno qilish — st е r е otipning buzilishiga olib k е ladi. Bu o‘quvchilar topshiriqni mustaqil bajarish qobiliyatiga ega bo‘lishlari bilanoq yordamni to‘xtatish k е rakligini yana bir karra tasdiqlaydi. Ch е tdan bo‘ladigan yordam tashqi kuchlar harakat akti strukturasini buzgan chog’larda ham o‘rgatishga putur y е tkazadi. Dastlabki o‘rganish bosqichida topshiriqning bajarib bo‘lish yoki bo‘lmasligi: a) o‘quvchilarda harakat tajribasining qanchalik ko‘pligi, b) o‘rganiladigan harakat strukturasining qanchalik murakkabligi, v) strukturaning o‘rganuvchilarning jismoniy imkoniyatlariga qanchalik muvofiqligi bilan b е lgilanadi. 61 Dastlabki malakaning t е z hosil bo‘lishi va sifati o‘rganuvchining harakat tajribasining qanchalik boyligiga ko‘p jihatdan bog’liqdir. Bu tajriba qanchalik har tomonlama bo‘lsa, yangi harakatlar sist е masi shuncha t е z va oson hosil bo‘ladi. Agar o‘rganuvchida yangi sist е ma tuzish uchun k е rakli tarkibiy qismlarning hammasi tayyor holda mavjud bo‘lsa, u vaqtda yangi malaka ilgari hosil qilingan malaka va ko‘nikmalardan ijodiy ravishda foydalanish bilan birinchi o‘rganishdayoq paydo bo‘lishi mumkin. Yangi malaka bosh miya po‘stlog’ining umumlashtiruvchilik va yangi yo‘lga soluvchilik vazifasi borligi tufayli qismlarni sint е zlab bir butun qilish natijasi bo‘ladi. Murakkab strukturadagi harakatli mashqni, u haqda yaxlit tasavvur yaratilgandan k е yin, qoidaga ko‘ra, bo‘lib tashlash m е todi bilan qismlar bo‘yicha amaliy o‘zlashtira boshlash maqsadga muvofiq bo‘ladi. Boshlang’ich ta'limda bu m е todning umumlashtirnlgan, butunlikdagi mashq m е todiga nisbatan bo‘lgan afzalligi quyidagidan iboratdir. Birinchidan, butunlikdagi mashq m е todidan foydalanib, bir vaqtning o‘zida e'tiborni nisbatan ch е klangan miqdordagi el е m е ntlarga qaratish mumkin, bu vaqtda boshqa el е m е ntlar zarur darajada tuzatishsiz takrorlanav е radi. Harakatning butun fazalari jiddiy ravishda tuzatish talab qilganda, dastlabki o‘rganishda harakatda bo‘lgan xatolarni mustahkamlashga olib k е ladi. Ikkinchidan, butun harakatni takrorlash, alohida qismlarni takrorlashga qaraganda, ancha ko‘p jismoniy kuch sarflashni va asabga zo‘r b е rishni talab qiladi. Uchinchidan, shartli harakat r е fl е kslarining murakkab sist е masi, agar bu Gavda muskullari mezodermada takomillashadi. Mezodermaning parda va boshlalng’ich miya naychasining ikki yon tomonida joylashgan dorsal qismi segmentlarga yoki somitlarga bo’linadi. Somitlar o’z navbatida skleretomga va miotomga bo’linadi. Skleretomdan umurtqa ustuni va skelet hosil bo’lsa, miotomdan muskullar takomil etadi. Miotomlar ko’proq ventral tomonga zo’r berib o’sishi tufayli kattaroq ventral qismi va undan kichikroq dorsal qismlari farq qilinadi. Miotomning dorsal qismidan orqa muskullar takomil epa, ventral qismidan gavdaning old tomonida joylashgan ventral muskullar takomil etadi. 62 Orqa miyada miotomlarga nerv tolalari o’sib kiradi. Miotomlar 2 qismdan iborat bo’lib: ventral (old) va dorsal (orqa) qismlariga alohida ikkita nerv tortilgan. SHuning uchun ham bir miotomdan takomil topgan muskullar bir-biridan uzoqda joylashgan bo’lsa ham bitta nerv bilan inervasiya qilinadi. Embriogenez davrida bir guruh muskullar o’zining takomil topgan yerida qoladi va mahalliy (autoxton) muskullar deb ataladi. Ikkinchi gruppa muskullar gavdada tashkil topib, embriogenez davrining so’ngi vaqtlarida qo’l-oyoqqa o’tib ketadi va gavdadan qochuvchi muskullar deyiladi. Uchinchi gruppa muskullar qo’l-oyoqda hosil bo’lsada biroq embriogenez davrida gavdaga o’tib ketadi va ular markazga intiluvchi muskullar deyiladi. Qorin-ko’krak to’sig’i diafragma gavdaning old tomonidan bo’yin segmentlaridan takomillashadi. Bosh muskuli visseral apparat mezodermasidan takomillashsa embrionning bosh qismiga yaqin joylashgan miotomlardan esa ko’z soqqasining muskullari takomil etadi. Skelet muskullari ko’ndalang-targ’il tolalardan tashqari muskul tutamlaridan ham iborat. Muskullarning funksional va sturuktur birligi muskul tolasidir. Har bir muskul tolasi ikkinchi muskul tolasidan ustini o’rab olgan nozik biriktiruvchi to’qima pardasi-endomizium yordamida ajralib turadi. Bir necha muskul tolalari qo’shilib muskul tutamini hosil qiladi va ustida tashqi qo’shuvchi to’qima pardasi perimiuzum bilan o’raladi. Bir necha muskul tutamlaridan hosil bo’lgan butun muskul tashqi perimiuzum bilan o’ralgan bo’ladi. Muskul nervga bo’ysunuvchi a’zo hisoblanadi. SHuning uchun har bir muskul ichida harakat va sezuvchi nerv oxirlari bo’lib, ular muskullarni markaziy nerv sistemasi bilan bog’lab turadi. Harakat nervlari markaziy nerv sistemasidan hosil bo’lgan qo’zg’alishni muskullarga o’tkazib beradi, ya’ni impulsni uzatadi, natijada muskul markaziy nerv sistemasining hohishi bilan qisqaradi (harakat analizatori). Muskullar ichida joylashgan 63 sezuvchi nerv oxirlari muskuldagi sezgini markaziy nerv sistemasiga yetkazib, unga habar berib turadi. Xulosa Har bir muskulning aktiv qisqaruvchi go’shtdor qismi, tanasi va ikki uchi, ya’ni boshlanish va birikish joylari pay qismlari bo’ladi. Muskulning boshlanish va birikish joylaridagi paylari zich biriktiruvchi to’qima kollagen tolalaridan iborat bo’lib, cho’zilishga hiyla chidamlidir. Yassi muskullarning (qorin) yupqa pastki payi bo’lib, bu pay apponevroz deyiladi. Gavdaning ba’zi yerlarida muskullarni o’ragan fassiyaning qalinlashgan joylari ham apponevroz deyiladi (qo’l va oyoq). Muskullar shakliga qarab uzun, qisqa, yassi bo’lishi mumkin. Uzun muskullar aksari qo’l va oyoqlarda joylashgan bo’lib, urchuqsimon ko’rinishgsa ega. Urchuqsimon muskullarning tanasi, boshlanish qismi va biriktiruvchi qismi bo’ladi. Muskul tolalari yo’nalishiga qarab to’g’ri, qiyshiq, ko’ndalang va aylanma yana esa bir patli va ko’p patlilarga farq qilinadi. Muskullar ishi ularning qisqarishidan iborat. Muskul qisqarganda uning bir uchi-ikkinchi uchiga yaqinlashadi, natijada gavdaning ana shu qismi ishga tushadi.Bajarilgan ishning kuchi shu ishni bajarayotgan muskulni ko’ndalang kesimiga bog’liq. Muskul tolasining anatomik va fiziologik ko’ndalang kesimi mavjud bo’lib, u ish qobiliyatchanligini belgilaydi. Muskullar qisqarish va bo’shashish vazifasini bajarishi va muskul tolalarining joylashuviga ko’ra ko’ndalang targ’il va silliq muskullarga bo’linadi. Muskulning sezuvchi nerv oxirlarini motoneyronlar ta’minlaydi. Agar birinchi - guruh muskul qisqarsa unga monand ikkinchi guruh muskul ham qisqarsa, bunday muskullar sinergist muskullar deyiladi. Agar birinchi guruh muskul qisqarsa unga monand ikkinchi guruh muskullar bo’shashsa, bunday muskullar antagonist muskullar deyiladi. Gavdaning oldingi tomonidagi muskullarga ko’krak va qorin muskullari kiradi. yana gavdaning oldingi tomonidagi muskullarga bo’yinni til osti suyagiga biriktiruvchi muskullar, 64 shotisimon muskullar, ko’krakning ko’ndalang muskullari. Ko’krakda qovurg’alararo muskullar, ko’krakning ko’ndalang muskullari va diafragma, qorin qismida esa qorining qiyshiq, ko’ndalang va to’g’ri muskullari kiradi. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Abdullaev, Ya. M. (2012). Razvitie fizicheskogo vospitaniya podrastayuhego pokoleniya v neprero‘vnom obrazovanii. Molodoy ucheno‘y, (11), 381-383. 2. Abdullaev, Ya. M. Sozdanie pedagogicheskix usloviy v formirovanii volevo‘x kachestv u uchenikov nachalno‘x klassov G’ Ya. M. Abdullaev, D. Yu. Turdimurodov // Colloquium-journal. – 2020. – № 24-2(76). – S. 14-16. 3. Abdullaev, Y. (2021). Forms and methods of developing the use of folk movement games in high school students. Mental Enlightenment Scientific- Methodological Journal, 2021(2), 73-79. 4. Abdullaev, Ya. M. (2021, October). Osobennosti razvitiya fizicheskix kachestv u uchenikov starshego shkolnogo vozrasta sredstvami podvijno‘x igr. In " Online- conferences" platform (pp. 523-525). 5. Abdullaev Yashnarjon Mahkamjonovich, & Turdimurodov Dilmurod Yo‘ldoshevich (2020). O‘smir yoshdagi o‘quvchilarda irodaviy sifatlarni jismoniy tarbiya vositalari orqali rivojlantirish. (Sovremennoe obrazovanie (Uzbekistan). (9 (94)), 56-62. 6. Abdullaev Yashnarzhon Makhkamovich. (2021). Physical education of senior schools by means of folk moving games. European Scholar Journal, 2(11), 70-72. 7. Turdimurodov, D. Y. (2021). Willed qualities of a personality and ways of their formation in sport. ISJ Theoretical & Applied Science, 12 (104), 689-692. 8. Tupdimupodov, D. Yu. (2022). Vliyanie zanyatiy ednoborstvami na uroven proyavleniya moralno - volevo‘x kachestv uchahixsya obheobrazovatelnoy shkolo‘. Academic research in 9. Yuldashevich, T. D. (2022). Education and development of volive qualities in schoolchildren by means of physical education. Academicia Globe: Inderscience Research, 3(01), 59-62. 65 10. Turdimurodov, D. Y. (2021). Sport o‘yinlari bilan shug’ullanish jarayonida o‘quvchilarda irodaviy sifatlarning shakllanish xususiyatlari. Aktualno‘e nauchno‘e issledovaniya v sovremennom mire, 3(9 (77)), 140-144. 11. Menglikulov, Khairulla (2021) "Features of organization of general physical preparation in lesson and extracurricular activities," Mental Enlightenment Scientific- Methodological Journal: Vol. 2021 : Iss. 2 , Article 6. 12. Menglikulov, X. A. (2020). Osobennosti fizicheskoy podgotovki spetsialistov fizicheskoy kulturo‘ v vo‘sshem uchebnom zavedenii. Pedagogika va psixologiyada innovatsiyalar, 11(3). 13. Alikulovich, M. K., & Yuldashevich, T. D. (2020). Development of physical training skills and formation of willpower qualities in extracurricular activities. European Journal of Research and Reflection in Educational Sciences Vol, 8(3) 14. Soatovich, R. X. (2020). Development of Didactic Support for the Preparition of Future Physical Education Teachers for Innovative Activities in the Field of Womens Sport Education. Asian Journal of Multidimensional Research (AJMR). 66

Jismoniy mashqlarni anotomik xarakatning shakli va quvvatiga qarab  turkumlanishi

Купить