Жисмоний тарбия дарсларида волейбол ўйинини ўргатиш усуллари ҳамда волейбол ўйинида бериладиган машғулотлар самарадорлигини ошириш - Физическая культура - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	10.0MB
Покупки	0
Дата загрузки	28 Сентябрь 2019
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Физическая культура

Жисмоний тарбия дарсларида волейбол ўйинини ўргатиш усуллари ҳамда волейбол ўйинида бериладиган машғулотлар самарадорлигини ошириш

Купить

МУНДАРИЖА Кириш………………………………………………………………………2 Мавзунинг долзарблиги .................................................................................. 2 Мавзунинг мақсади .......................................................................................... 3 Мавзунинг вазифаси ......................................................................................... 3 I.БОБ. Юқори синф ўқувчилари билан волейбол машғулотларини ўргатиш услубияти………………………………………………………… 7 1.1. Жисмоний тарбия тизимида волейбол ўйинининг тутган ўрни ………7 1.2. Волейбол машгулотларда волейболчи ўқувчиларнинг умумий ва махсус жисмоний тайёргарлиги… ………………………………………………………15 II.боб. Машғулот жараёнида ўқувчиларнинг умумий ва махсус жисмоний тайёргарлик даражасини ривожлантириш услублари… …..17 2.1. Волейболчининг те

К И Р И Ш Мавзунинг долзарблиги : Жисмоний маданият комил инсонни тарбиялашдек муқаддас вазифани бажаришда барча ўқув юртлари таълим тизимида ёш авлодни жисмоний бақувват иродали чаққон ватанпарварлик руҳида тарбиялаб вояга етказиш учун жисмоний тарбия машғулотларини Ўзбекистон Республика “Талим тўғрисида”ги қонуни, “Кадрлар таёрлаш миллий дастури” ҳамда “Ўзбекистонда Жисмоний тарбия ва спортни ривожлантириш тўғрисида”ги Қонунлари, Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2002- йил 24-октябрдаги ПФ-31-54-сонли “Ўзбекистон болалар спортини ривожлантириш жамғармасини тузиш” тўғрисидаги фармони ва уни бажариш тадбирларига суянган ҳолда янги усулларни ташкил қилиш ва ўтказиш мақсадга мувофиқдир. Ушбу ишларни самарали бажариш учун болаларни энг кичик ёшдан бошлаб жисмоний-тарбия билан жисмонан са

уюштирилган педагогик жараёндир. Президентимиз И.А.Каримов “Соғлом авлод учун” орденини топшириш маросимида сўзлаган нутқларида алоҳида таъкидлаб ўтганлар: “Биз асримизнинг келажаги авлод учун кураш бошладик. Шу ном билан орден таъсис этдик ва махсус ҳалқаро жамғарма туздик. Соғлом авлод деганда биз фақат бақувват фарзандларимизни эмас балки маънавий бой авлодга эга бўлган ҳалқни тушунишимиз керак. Бундай ҳалқни ҳеч ким ҳеч қачон енга олмайди. Буни ҳаммамиз яхши англаб олмоғимиз керак”. Замонавий волейболда самарали ўйин кўрсатиш ва юқори натижаларга эришиш фақат ўта шаклланган жисмоний тарёргарлик эвазига амалга ошириш мумкин. Ўзбекистон аҳолисининг жисмоний тайёргарлиги ва саломатлиги даражасини белгилаб берувчи “Алпомиш” ва “Барчиной” махсус тест саволлари жорий этилиши ҳақидаги қўшма қ

Бу жиҳатларда илмий ходимлар ва мураббийларнинг ўзаро ҳамкорликларини таъминлашни давр талаб қилмоқда. Юқоридаги амалий тадбирларни таъкидлашдан мақсад шунданки, уларни ташкил қилиш, амалий ва назарий жиҳатдан ташкил қилиш асосида фаолият кўрсатишни кўпинча илмий ходимлар тажрибали мутахассислар томонидан амалга оширилиб борилади. Шу сабабдан илмий тадқиқотлар ташкилий ишларда фаоллик кўрсатиб келаётган мутахассисларни ишга олиш мақсадга мувофиқдир. Улар орасида профессорлар Т.С.Ўсмонхўжаев, Р.Саломов, Ж.Нуршин, Ф.Керимов (Тошкент), Т.Х.Холдоров, А.Т.Содиқов, Х.А.Милиев, Б.А.Бурибоев, Ф.Ахмедов, О.Э.Муқимов (Жиззах), Ҳ.Рафиев, А.Х.Ғуломов (Самарқанд) ва бошқаларининг ўқув услубий қулланмалари илмий мақоллари, монографиялари олқишга сазовордир. Р.Н Полияни фикрига кўра 8-9 ёшли болаларда те

ўтилган (А.В.Вимкин, В.М.Зациорский, В.С.Туманян, В.Н.Платонов, В.П.Филин, Ф.А.Керимов ва бошқалар). Чан Суан Донг ўз тадқиқотларида шуни таъкидладики волейболчиларнинг ўйин самарасини таъминловчи махсус жисмоний сифатлар тайёргарлик даврида барча босқичларда икки омил билан белигиланиди: тезкорлик – кучлилик тайёргарлилиги ва тайёргарликнинг аралаш омили. Ю.Д.Железнякнинг фикрича волейболга ихтисослашган машғулотлар билан илк бор шуғулланишни 11-12 ёшдан бошлаш мақсадга мувофиқдир. У ўзининг тадқиқотларида айнан шу ёшда болаларни жисмоний ва техник тайёргарлигини жадал ўстириш имкониятларини очиб беради. Таъкидлаш лозимки, жисмоний тарбия ва спортнинг илмий ва ижтимоий педагогик хусусиятлари ҳамда унинг тарбиявий моҳиятларини юртимиз олимлари томонидан ижобий равишда мукаммал асослаб берг

3. Волейболчиларни тайёрлаш йўналишга мувофиқ қиладиган ҳаракатли ўйинларни таснифлаш. Тадқиқот фарази: Ёш спортчиларни жисмоний қобилиятларини ривожлантириш ҳамда жисмоний тайёргарлигини ошириш ва соғлигини ошириш. Тадқиқот ишининг назарий ва методик асоси И.А.Каримовнинг асарлари ва нутқи, Ўзбекистон Республикаси раҳбарияти ва Олий Мажлиснинг таълим жисмоний тарбия ва спорт соғлом авлодни тарбиялаш бўйича олиб борилаётган ишлар асосида йўналишни белгилаб берувчи ҳужжатлар бундан ташқари педагогика соҳасида ишлаган олимларнинг илмий маълумотлари қонун ва қарорларини ташкил қилади. Тадқиқотнинг илмий янгиллиги: Ёш спортчиларни волейбол спорт турига танлаб олишда уларнинг ёши, жисмоний тайёргарлиги, жисмоний қобилиятлари аниқланади. Йиллик циклда жисмоний қобилиятларни ривожлантириш учун бе

I.БОБ. Юқори синф укувчилари билан волейбол машгулотларини ўргатиш услубияти. 1.1. Жисмоний тарбия тизимида волейбол ўйинининг тутган ўрни. Волейбол уйинини ҳужум ва химоя техникасидан иборат. Ҳужумда ҳам химояда ҳам шах туриш ва силжиш, тўпни узатиш ва қабул қилиб олиш, тўпни бир ёки икки қуллаб олиш ва қайтариш, тўпнинг йўлини тўсиш кабилар мавжуд. Ўйинчининг шай туриши ва силжиши. Волейбол ўйини давомида ўйинчи майдон бўйлаб харакатда бўлади ва силжиб туради. Силжишдан мақсад тўпни қабул қилиб олиш ва бошқа усулларни амалга ошириш учун маъқул жой танлашдир. Ўйинчининг спорт ҳолатида туришдаги энг муҳим нуқта учун силжишга доим тайёр бўлиб туришидир. Ўйинчи туриш холатида оёқлари букилган, оёқлар елка кенглигида очилган, бир оёқ озгина олдинга, тана ҳам бир оз олдинга эгилган бўлади. Қўл

метргача), ва ундан баланд (2 метрдан ортиқ), масофасига кўра яқин (0,5 мертдан кам) ва узоқроқ (0,5 мертдан ортиқроқ) кабиларга бўлинади. Тўпни икки қўллаб юқоридан узатиш. Бу жуда кенг тарқалган усул ҳисобланади. Бунда ишонч ва аниқлик билан харакатланиш унинг мухим томонидир. Ўйинчи дастлабки холатда оёқларини тиззадан букиб қўлларини олдинга чиқариб кафтлар бироз ичкарига қаратилган, панчалар таранг тутилади. Тўп яқинлашганда оёқлар тўғриланади ва гавда кўтарилади. Қўллар чузилади ва тўп қабул қилишга тайёрланади. Қўл гавда ва оёқ ҳаракатлари ўзаро мувофиқланади. Бу эса тўпни тегишли жойга бориш имконини беради. Узатишнинг яна бошқа тури ҳам мавжуд бўлиб, унда тўп икки қўллаб юқоридан, бир қўллаб юқоридан, икки қўллаб юқоридан узатилади. Аммо бу усуллар ўйинда камроқ қўлланилади. Шунга

фойдалидир. Тўғриланган қўл таранг сиқилган панжалар тўпнинг йўлини тўсади (тўпни мушт ҳамда кафт ёки билаклари билан урилади). Бу харакатларда оёқ қатнашмайди. Тўпни ошириш. Тўпни ўйинга киритиш ошириш дейилади. Зарб учун қулай бўлган қаътий холатда туриш юқорига ошириш ҳамда қўлни силтаб тўпни уриш, ўргандан кейинги ўйинчининг харакатлари оширишнинг асосий хусусиятларидир. Оширишда тўпни мушт ёки кафт билан уруш мумкин. Бунда тўп юқорига бир қўл билан отилади. Юқорига отишнинг йўналиши ва баландлиги бажариш усуслига боғлиқ. Тўпни бош устидан уриб юборилса юқоридан пастдан ўрилса пастдан ошириш, ён билан турса ёнламасига тўп ошириш дейилади. Шунга мувофиқ тўрт хил ошириш усуллари мавжуд: пастдан тўғрига, пастдан ён билан, юқоридан тўғрига, юқоридан ён томони билан. Тўпни пастдан тўғрига о

тўп билан бирга тушади. Тшпни қанча кчли уруш зарур бўлса, кафт шунча бушроқ бўлса, кафт шунча таранг қилинади. Волейбол жамоали ўйин турига мансуб бўлиб, ўйинда икки жамоа хар бирида олит киши ўйнаши шарт. Заҳирадаги ўйинчилар сони 2 тадан 6 тагача бўлиши мумкин. Ўйинчиларнинг спорт кийими футболка, турси ва шиппак. Ўйинчининг ёши жинсига қараб тўрнинг баландлиги қўйидагича бўлади:  Қизлар 13-14 ёш - 2м 10см. 15-16 ёш - 2м 20см.  Аёллар 17-18 ва ундан катта ёшдагилар учун – 2м 24см.  Ўғил болалар 15-16 ёшли - 2м 35см.  Эркаклар 17-18 ва ундан ортиқ ёшли - 2м 43см. Ўйин уч ёки беш партиядан иборат бўлиб, ҳар бир партия 25 очкогача давом этади. Агар ўйин очколари 25-25 бўлса, ўйин 27 очкогача давом этади. Сўнги партияда 3 ёки 5 ўйин ҳисоби “таём брейк” асосида олиб борилади. Яъни ўйинда

Тўп ўйинга майдодаги ўнг ташқи қисмида жойлашган бир 1х1 метрли тўртбурчак шаклдаги жойда бир оёқ туриб киритилган ва хокозо. Валейболнинг борган сари оммавийлаша бориши ва иштирокчиларнинг ўйин махоратини шакллана бориш билан бир қаторда мусобақа қоидалари ҳам ўзгариб тақомилашиб борган. 1900 йил – хисоб 21 очкогача, тўрни баландлиги 213 см. 1912 йил – майдонча 10,6х18,2 мт, тур – 228см. 1917 йил – хисоб – 15 очко, тур 243см. 1918 йил – ўйинчилар сони бир жамоада 6 та. 1922 йил – тўпни факат 3 марта ўйнаш, майдонча 9,1х18,2 мт. 1925 йил – тўп 66-69см, оғирлиги 275-285 гр, майдонча 9х18 мт. 1934 йил – тур аёллар учун 224см бўлган. Валейбол собиқ иттифоқ 1920-1921 йилда ўрта Волга (Қозон, Нижний, Новгород) ноҳияларида тарқала бошлаган 1922 йилда бошлаб Всеобуч (Умумий ҳарбий тайёргарлик) та

1926 йилда Москва қоидаларига асосан биринчи лига мунтазам равишда ўтказила бошланди. 1928 йилда Москвада доимий хакамлар уюшмаси ташкил этилди. Валейбол бўйича собиқ ССЖИ биринчилиги илк бор Днепропетровск шахрид 1983 йилнинг 4-6 апрелида бўлиб ўтди. Мусобақада аёллар жамоаси (Москва, Днепропетровск, Харқков, Боку Минск) ва 5та эркаклар жамоаси иштирок этди. Айланма таркибда ўзказилган ўйинлар кўп сонли томошабинларни ўзларига жалб қилди. Қизиқарли биринчилик Москвалик аралаш жамоаларнинг кўргазмали ўйинлари ўзказилди. Ҳар бир жамоа таркибида 3 та аёл ва 3 та эркак бор эди. Волейбол бўйча собиқ ССЖИ иккинчи биринчилиги 1934 йилда Москвада ўтказилди. Унда таркибда 9 кишилик аёллар ва эркаклар жамоалари қатнашдилар. Энди Ленинград, Свердловек, Горький Ростов, Тошкент жамоалари пайдо бўлди.

валейболчиларимизнинг Афғонистон жамоаси билан 2 та учрашув бўлиб ўтди. Ўйин афғон қоидалари асосида ўтказилганлигига қарамай 9 ўйинчи бор эди. Ўйин 22 очкогача давом эди, ўйинчилар майдонда жой алмашмадилар мамлакат волейболчилари асосгига ғолибликга эришдилар. 1936 йилнинг энг оммавий ўйинларидан бири собиқ ВЦСПС кубоги учун 100дан ортиқ жамоалар билан мусобақалар ўтказилди. Кубогни Мсокванинг аёллар ва эркаклар жамоаси “Медик” қўлга киритди. Валейболнинг техник ва тактикасини эмас, мусобақа қоидалари ҳам ўзгаришди давом этарди, яъни 1935 йилда эркаклар учун 2м45 см.га кўтарилди 1937 йилдан эса аёллар учун 2м 29см. бўлиб қолди. Майдончада ҳужум чизиғи белгиланди ва олд орқа чизиқ ўйинчилари деганда тушунча пайдо бўлди, бу эса алоҳида ўйин ихлосмандларининг ҳаракатларини чегаралаб қўйди.

юксак маҳоратга эришди. 1970 йилда то 1991 йилгача ўзбек валейболчилар талайгина ҳалқаро расмий ва ўртоқлик учрашувлар ўтказиб келишди. 1994 йилда Тайландда ўтказилган “Принцесса Кубоги” мусобақаларида иштирок этишди. Эътиборга лойиқ жойи шундаки, Истиқлолдан сўнг ўзбек валейболининг тараққиёти республикамизда янгича йўналишда давом этиши кўзга ташланаётир. Жумладан 1992 йилдан бошлаб мунтазам зтказиладиган Ўзбекистон миллий чемпионати ва вилоятлараро республика спартакиадаси валейболнинг янада оммавийлашишида ва равнақ топишига яхши таъсир кўрсатди. Шуни таъкидлаш ўринлики, сўнги йилларда республика миқёсида ўтказилаётган мусобақаларда касбкорлик (профессионаллик) асосида иштирок этувчи жамоалар доираси кенгайиб бормоқда. Булар қаторига “Кинап” (Самарқанд ш.), “Виктория” (Навоий ш.), МХСК

аъзолари ибратли фаолият кўрсатмоқдалар. Республикамизнинг барча ўқув юртларида валейбол энг оммавий спорт туридан бири бўлиб ҳисобланади. 1.2. Волейбол машгулотларда волейболчи ўқувчиларнинг умумий ва махсус жисмоний тайёргарлиги. Замонавий валейболда самарали ўйин кўрсатиш ва юқори натижаларга эришиш фақат ўта шаклланган жисмоний тайёргарлик эвазига амалга оширилади. Валейболчиларнинг ўйин самарасини таъминловчи махсус жисмоний сифатлар тайёргарлик даврида барча босқичларда икки омил билан белгиланади: тезкор-кучлилик тайёргарлиги ва тайёргарликнинг аралаш омили. Жисмоний тайёргарликнинг асосий мақсади спортчини ҳар томонлама ривожлантириш, унинг функционал имкониятларини ошириш ва саломатлигини мустаҳкамлашдир. Валейбол жисмоний тайёргарлигининг аниқ бўлимлари қўйидаги вазифаларни ечишг

тайёргарликнинг асосий воситалари жисмоний машқлар ҳисобланади. Улар ўзининг асосий йўналишига кўра қўйидаги гурухларга бўлинади: А) Организм ички системаларининг функционал имкониятларини оширишга қаратилган машқлар. Б) Куч, тезкорлик чаққонлик, чидамлилик, эгилувчанлик каби жисмоний фазилатларни ривожлантиришга қаратилган машқлар. Валейболда жисмоний тайёргарлик харакатери комплекси бўлганлиги учун ҳам машғулотлар жараёнида турли методлар ва ташкилий-методик формалардан яъни: 1. “Айланма машғулотлар” вариантлари 2. “Қўшма таъсир” методидан ва у асосида жисмоний тайёргарликнинг (техника тактика билан бевосита жамбарчас боғланган) бошқа турлари билан биргаликда фойдаланишга қаратилган. Шуни таъкидлаб ўтиш керакки, валейболчи жисмоний тайёргарликда қандай спорт тури воситаларидан фойланган

II.боб. Машгулот жараёнида ўқувчиларнинг умумий ва махсус жисмоний тайёргарлик даражасини ривожлантириш услублари. 2.1.Волейболчининг техник ҳаракатлари Спорт мутахассислиги спортчининг ҳар тарафлама ривожланган бўлишини истисно қилмайди. Аксинча организмнинг умумий функционал имкониятлари ошишида ҳар томонлама жисмоний ва руҳий қобилият асосида, спортчи танлаган спорт турида юқори даражадаги тараққиётга эришишида ва ҳар тарафлама ривожланишнинг боғлиқлигини иккита асосий сабабини кўрсатиш мумкин. 1. Бу инсон организми ривожланиш ва фаолият жараёнида барча органларнинг бир-бири билан боғлиқлиги спортчининг ҳар бир тури ўзига хос алоҳида ўзаро муносабатлар талаб қилишга қарамасдан жисмоний фазилатлар ривожланишида ҳар доим умумий қонунийлик акс этади. Ҳар қандай фазилатнинг миёрий ривожлани

кичик бўлган яъни ўртасидан тенг иккига бўлинган 18 х 9 метрли тўғри бурчакли тўртбурчак шаклидаги майдончада амалга оширилади. Узатиш техникаси. Тўп узатиш волейболда асосий ўйин малакаларидан бири бўлиб шу ўйин билан боғлиқ бўлган барча техник тактик фаолиятни амалга оширишга имкон яратувчи ягона воситадир. Узатиш ҳужум техникасига мансуб бўлиб уни маълум вазиятда тактик маҳорат билан тўғридан тўғри ижро этиш очко олиш имконини бериш мумкин. Узатиш бир неча турлардан иборат бўлади. Таянч ҳолатда икки қўллаб юқоридан узатиш икки қўллаб пастдан узатиш, бир қўл билан юқоридан ва пастдан узатиш, сакраган ҳолатда икки қўл ёки бир қўл билан юқоридан узатиш. Узатиш вертикал горизонтал ёки диагонал равишда баланд паст узоқ ёки яқин йўналишларда ижро этилиши мумкин. Ҳимоя техникаси, тўпни қабул қ

елка кенглигида жойлаштиради. Оёқлар тизза қисмидан озгина букилган бўлади, қўллар елка қисмидан букилган бўлиб панжалар ёйилган шаклда бўлади. Тўпни йўналиш жойига қараб ҳаракатлантиргандан сўнг оёқлар тизза қисмидан бирозгина букилиб шиддат билан ёзилади ва қўлларнинг фаол ҳаракати билан сакраб тўп кенглигида тўсиқ қўйилади. Ҳолатлар . Волейбол ўйинида ўйинчилар тўп билан қисқа вақт ичида ҳаракат қилишлари лозим. Шу сабабли у ёки бу ўйин шароитида ўйинчи тўп билан ўйнаши учун юқори тайёргарлик кўриши талаб этилади. Шу мақсадда турли ҳаракат усулларини бажариш учун турлича ҳолатларни эгаллаши керак. 1-расм. Ҳужум зарбасини бериш ва тўсиқ қўйишда – баланд (1 а-расм), ўйинга киритилган тўпни қабул қилишда – ўрта (1 б-расм), ҳужум зарбасини ёки тўсиқдан пастлаб қайтган тўпни қабул қилишда –

ўйинчининг бўйи ва унинг координацион қобилияти УОМга сезиларли таъсир кўрсатади. Шунинг учун ҳам самарали туриш ҳолати шундай бўлиши керакки бунда УОМ тезда таянч чегарасидан чиқарилиб, зарур ҳаракатланиш ва фаолият кўрсатиш имкониятини бера олсин. Туриш ҳолатлари навбатдаги ҳаракатларнинг қўллани-лиш хусусиятига қараб статик (ўйинчининг ҳаракатсиз) ёки динамик (асосий таянчни бир оёқдан иккинчисига ўтказиш билан тўпни қабул қилиш, ҳужум зарбасини бериш ёки тўсиқ қўйишни кутишда) ҳолатларда бўлади. Бу туриш ҳолатларида қўллар бел баробарида, бармоқлар кафтларга қараган, гавда эса бир оз олдинга эгилган бўлади. Гавда эркин ҳолатда бўлиши керак. Ҳаракатланиш . Ўйинчи маълум бир техник усулни бажариш учун майдон бўйлаб ҳаракатланади. Бунда усул ва ўйиннинг вазиятига боғлиқ ҳолда, қадам ташла

Ўйинчи дастлабки ҳолатни сониянинг бир қанча бўлакларига тенг муддатгагина эгаллайди. 2-расм. Тўп узатиш – бу техник усул орқали ҳужумни ташкил қилиш ва амалга ошириш учун қулай шароит юзага келтирилади. Тўпни: таянч ҳолатдан икки қўллаб, сакраб икки қўллаб, сакраб бир қўллаб, орқага йиқилиб туриб икки қўллаб узатиш мумкин. Охирги усул дан волейболда камдан-кам, кескин ҳолат юзага келганда фойдаланилади. Йўналиши бўйича тўп узатишлар (тўп узатувчига нисбатан) қуйидагича бўлади: олдинга, ўз устига, орқага. 21

Узунлиги бўйича: узун – зоналар оша; қисқа – зонадан зонага; қисқартирилган – зона доирасида. Баландлиги бўйича: баланд – 2 м дан юқори, ўртача – 2 м гача, паст – 1 м гача. Юқоридаги кўрсаткичларга боғлиқ ҳолда тўпга секин, тез ва катта тезланиш берилади. Тўпни тўрга яқин – 0,5 м гача ва узоқ – 0,5 м дан ортиқ масофада бериш мумкин. Тўпни узатиш техникаси дастлабки ҳолат, қўлнинг тўпга қарама-қарши ҳаракати, амортизация ва тўпни йўналтиришдан иборат бўлади. Дастлабки ҳолатдан тўп томон ҳаракатлангандан сўнг волейболчи вертикал ҳолатда, оёқларининг букилиш даражаси тўп йўналишининг баландлигига ва учиш тезлигига боғлиқ ҳолда, оёқ кафтлари параллел ёки бир оёқ (асосий қўлга нисбатан қарама-қарши) бир оз олдинда бўлади. Қўллар олдинга чиқарилади, бармоқлар овал шаклини ҳосил қилган бўлади (3-

бўлади. Ўрта бармоқ камроқ равишда, номсиз ва жимжилоқ асосан тўпни ён томондан ушлаб туришга хизмат қилади. Тўпга йўналиш беришда қўл, оёқ ва гавда мушакларини кучланиши ўзаро биргаликдаги яхлитлик билан изоҳланади. Бунда гавданинг УОМ бирмунча юқорига-олдинга кўчади ва гавда массасининг оғирлиги икки оёқнинг учига тушади. Қўллар тўпни узатиш охирида тўлиқ тўғирланган ҳолатда бўлади. Мураккаб ҳужум комбинацияларини ташкил қилишда, тўп баланд берилганда ёки тўпнинг учиш вақтини камайтириш мақсадида сакраб тўп узатиш усулидан фойдаланилади. Бу ҳолатда қўллар бош устидан бирмунча баланд кўтарилади ва қўлларнинг фаол ишлаши ҳисобига сакрашнинг юқори нуқтасидан тўп узатилади. Ҳудди шу ҳолатда қисқа тўп узатишда асосий ҳаракат қўл бармоқларининг фаол ишлаши ҳисобига амалга оширилади. (4- 23

расм). Тўпни орқа томонга (мўлжалга орқа томон билан турганда) узатишда ўйинчи тўпнинг тагига кириб боради. Бунда қўлнинг орқа кафт қисми бош орқасигача кўтарилади. Тўп узатиш қўлларни тирсак қисмида букиб-ёзиш ҳисобига бажарилади, гавда орқага-юқорига ҳаракатланади, бунда ҳаракат умуртқа поғонаси кўкрак ва бел қисмларининг букилиши ҳисобига бўлади (5- расм). Сакраб орқага тўп узатиш ҳудди таянч ҳолатда орқага тўп узатиш каби бажарилади. Тўп узатишнинг энг мураккаб усули бу сакраб бир қўл билан тўп 24

узатишдир. Бу усул тўп тўр устига келиб қолгандаги мураккаб шароитда бажарилади. Бу ҳолда қўл тирсакларида букилиб, олдинга чиқарилади (6-расм). Кафтлар олдинга қаратилади, бармоқлар букилиб, таранг ҳолга келтирилади. Тўп узатиш тирсак бўғинининг букиб-ёзилиши ҳисобига бажарилади. 6-расм. Тўпни киритиш . Бу техник усул орқали тўп ўйинга киритилади. Бу усулнинг асосий мақсади тўпни рақиб жамоасига иложи борича қийин қилиб беришдир. Шунинг учун бу усул ҳужум техникасининг воситаси бўлиб ҳисобланади. Тўпни киритиш дастлабки ҳолатдан ва учта кетма-кет фазалар: тайёргарлик (тўпни ташлаш, қўлни силкиш), асосий (зарба бериш) ва якунловчи (қўлни тушириш ва кейинги ҳаракат) фазалардан иборат. Волейболда пастдан тўғри, юқоридан тўғри, ёндан юқоридан ва сакраб тўғри тўп узатиш усуллари мавжуд. 25

Бу усулларни бажаришда тўпга зарба бериш турли тарздаги кетма- кетликда бажарилади. Биринчи навбатда тўпга айланма ҳаракат бериш, сўнгра айланма ҳаракат бермасдан тўп киритиш (бир мунча мураккаб бўлганлиги сабабли) усуллари ўргатилади ёки такрорланади. Пастдан тўғри тўп киритиш . Ўйинчи олдинга энгашиб, оёқларини тизза қисмида буккан, бир оёғини (зарба берувчи қўлга нисбатан қарама-қарши) олдинга чиқарган ҳолатда туради (7-расм). Тўп тирсак қисмида бир оз букилган қўлда бел баробарида ушлаб турилади. Тўп гавдага нисбатан 20-30 см оралиқда ташланади. Зарба берувчи қўл қатъий равишда орқага ҳаракатлантирилади. Зарба пастдан юқорига- тўғрига бажарилади. Ўйинчи бир вақтнинг ўзида орқа оёқни тўғрилайди ва гавданинг оғирлигини олдинги оёққа ўтказади. Зарбадан сўнг қўл ҳаракати тўпни кузатиб бори

бўлмаслиги керак; тўпга зарба бериш – у тахминан бел баробарида амалга оширилиши зарур. Юқоридан тўғри тўп киритиш . Ўйинчи тўрга қараган ҳолда юқори ҳолатни эгаллайди (8-расм). Тўп кўкрак сатҳида ушлаб турилади, бир оёқ олдинга қўйилади (зарба берувчи қўлга нисбатан қарама-қарши). Тўп 1 м юқорига олдинга ташланиб, ўйинчи қўлини юқорига-орқага ҳаракатлантиради ва зарба берувчи қўл елкасини орқага-юқорига олиб боради. Зарба тўғри қўл билан бирмунча олдинда бажарилади. Бу усул икки хил вариантда: тўпга айланма ҳаракат бериб ва айланма ҳаракат бермасдан амалга оширилиши мумкин. Тўпга айланма ҳаракат бермасдан тўп киритиш усули бирмунча мураккаб усул ҳисобланади. 27

Бу усулда қуйидаги элементларнинг бажарилишига қатъий амал қилиш зарур. Булар: тўпнинг қоқ ўртасига зарба бериш; тўп ташлашнинг нисбатан пастлиги (0,5 м гача); зарба берувчи қўлни орқага нисбатан қисқа ҳаракатлантириш; кучли (тезкор), кафтли (тезланишли) ва алдамчи (секин) зарбалар бериш.. Ҳужум зарбасини 2 йўл билан бажариш мумкин: тўғри (тўрга нисбатан тўғри турган ҳолда) ва ён томон билан (тўрга нисбатан). 9-расм. Юқоридан ён томон билан тўп киритиш . Юқоридан ён томон билан тўп киритиш усулида ўйинчи тўрга нисбатан ён томон билан оёқларини тиззадан буккан ҳолда туради (10-расм). Тўп 1 м гача баландликда елка устига ташланади. Ўнг қўл билан зарба берилганда, у пастдан орқага ҳаракатланади, бунда елка пастга туширилиб, гавданинг оғирлиги ўнг оёққа ўтказилади. Зарба зарба берувчи қўл орқа

10-расм. Сакраб тўп киритиш . Ҳозирда сакраб тўп киритиш усули кенг қўлланилмоқда. Бу усулнинг асоси орқа (ҳимоя) зонадан ҳужум зарбасини беришга ўхшашлиги сабабли унинг моҳияти қуйироқда ёритилади. Ҳужум зарбалари. Ҳужум зарбаси – жамоанинг ҳужум ҳаракатини якунловчи самарали усул ҳисобланади. Бу ҳаракатлар тўрнинг юқори қирғоғидан баландда амалга оширилади. Чунки ундан пастроқда амалга оширилган ҳужум ҳаракатларининг самараси ҳам жуда пастдир. 29

Ҳужум зарбалари йўналишига кўра қуйидагича фарқланади: тўғри йўналиш бўйича (бунда зарба берилган тўп йўналиши ҳужумчининг югуриб келиш йўналишига мос тушади) ва йўналишни ўзгартириб (бунда зарба берилган тўп йўналиши ҳужумнинг югуриб келиш йўналишига мос тушмайди). 2. 2. Волейбол машгулотларда в олейболчиларнинг жисмоний тайёргарлиги 30

Жисмоний тайёргарлик – тайёргарлик турларининг бири бўлиб, волейболчининг организмини ривожлантириш, унинг жисмоний сифат ва қобилиятларини такомиллаштиришга ҳамда ўйин фаолиятини самарали амалга оширишни таъминовчи мустаҳкам пойдевор яратишга қаратилгандир. Замонавий волейбол шугулланувчилардан нихоятда катта куч, тезкорлик, чаққонлик, чидамкорлик ва эгилувчанлик сифатларини талаб қилувчи спорт ўйинлари турига мансубдир. Ўйиннинг моҳияти ўйинчи ҳаракатининг турли йўналиш ва ўзгарувчан вазиятда ўта тезкор, аниқ ҳамда қисқа вақт ичида ўйин давомида кўпдан - кўп тўсиқ қўйиш, зарба бериш ва тўп киритишдаги сакрашлари, йиқилишлари, югуриш, тўхташ, бурилиш,эгилиш ва бошқа харакатларни юқори тезликда ижро этиши катта жисмоний куч, ўта чаққонлик, мустаҳкам чидамкорлик, ва руҳий уйғунликни талаб қ

5. Организмнинг ў йин давомида иштирок этувчи орган, б ў лим ва мушак гурухларининг функцияларини шакллантириш . 6. Уйин малакаларини самарали ўзлаштиришни таъминловчи махсус сифатларни ривожлантириш. Жисмоний тайёргарлик икки хил бўлиб: умумий ва махсус жисмоний тайёргарликка бўлинади. Умумий жисмоний тайёргарлик - спорт тренировкасини муҳим вазифаларидан бири шуғулланувчиларнинг тўлақонли жисмоний тараққиётини ва хар томонлама жисмоний тайёргарлигини таъминлашга қаратилган. УЖТ хаётий зарур харакат малакаларини такомиллаштиришга йуналтирилган жараёндир. Мақсади - МЖТ нинг пойдевори бўлган УЖТ базасини яратишдир. Вазифалари – асосий жисмоний сифатларни ривожлантириш организмнинг функционал имкониятларини ошириш харакат малакаларининг хажми ва ижроий чегарасини кенгайтириш, соғликни мустах

аҳамиятга эга бўлган жисмоний сифатларни ривожлантиришга йўналтирилган жараёндир. Вазифалари : - волейболга хос махсус харакат сифатлари ва қобилиятларини (тезкорлик, куч, чаққонлик, махсус чидамкорлик ва х.к) ривожлантириш - ўйин техникасини ўзлаштиришда зарур бўлган қобилиятларни ривожлантириш - ўйин тактикасини ўзлаштиришда зарур бўлган қобилиятларни ривожлантириш. МЖТ спорт тренировкасининг барча босқич ва даврларида ҳажм ва шиддат муносиб меъёрда қўлланилади. Функционал тайёргарлик - волейболчи организмининг фунционал имкониятлари ундаги жисмоний тайёргарликнинг асосини ташкил килади. Функционал имкониятларнинг даражаси конкрет спорт ишчанлигида намоён б ў лади. Чунончи тренировкалар таъсирида бўладиган ўзгаришлар мустаҳкам бўлиши учун ўйинчи узоқ вақт давомида ўзига хос (специфик) иш

тайёргарлик билан қ аршилик к ў рсата билиш, яъни толи қ ишни ча қ ирадиган кислород етишмаслигига бардош бера олишига хам бо ғ ли қ . Организмни ҳ аддан таш қ ари ка т та иш таъсирида толи қ ишдан са қ лаб қ олишга субъектив толи қ иш сезгиси ёрдам беради. Толи қ иш спортчи бажарган ишга доимо адекват б ў лавермайди. Тренер спортчини толи қ иш аломатларига т ўғ ри ба ҳ о беришга, ў з организмининг ха қ и қ ий ишчанлиги чегарасини билишга ў ргатиш керак. Шу билан бир қ аторда шикастланишлар даставвал қ атти қ толи қ ишдан нагрузканинг ҳ ажми ва интенсивлиги жуда кат т а б ў лишидан разминканинг етарли даражада б ў лмаганлигидан келиб чи қ ишини эсда тутиш керак. Волейболда харакат фаолияти специфик б ў лгани учун тренировканинг турли интенсивликда бжариладиган маш қ лари қ ис қ а ва айтарл

қ илинса хам тана харакати ёки циклик харакат деярли ривожланмайди ва аксинча. Тайёргарликнинг бошлан ғ ич бос қ ичида тезкорлик сифатини тарбиялаш қў йидаги восита – маш қ лар ёрдамида амалга оширилиши ма қ садга мувофи қ дир: харакатли ў йинлар, қ ис қ а масофаларга югуриш, турли эстафеталар, сакрашга оид маш қ лар, гимнастика ва акробо т ика маш қ лари, қ оидаси соддалаштирилган спорт ў йинлари, м азкур воситаларни қў ллашда комплеск услубдан фойдаланиш самара беради. Жисмоний фазилатлардан бири б ў лган тезкорлик деганда биз волейболчининг маълум шароитда қ ис қ а ва қ т ичида харакатларни бажара олиш қ обилиятини тушунамиз. Тезкорлик номоён б ў лишининг қў йидаги формалари мавжуддир: - тафаккур (фикрлпаш) жараёнининг тезлиги ; - оддий ва мураккаб реакцияларнингн қ андай б ў лмасин бир

- 25-80 м масофага оё қ учида депсиниб тез сакраб-сакраб харакат қ илиш; - максимал частотада айлантириладиган калта ва узун ар ғ амчи билан сакраш, айланиб турган ар ғ амчи тагидан ёки устидан югуриб ў тиш; - ў рта масофага югураётганда темпни т ў са т дан ў згартириш; - дастлабки югуриб боришдан с ў нг 20-30 м масофада максимал тезликка эришиш; Силтаниш ва тез юришлар хар хил эстафеталарда мусоба қ а услуби билан ў тказилгани маъ қ ул. Бир маш ғ улотга мул жа ланган тезкорликни рив о жлантиришга қ аратилган тренировка ишининг ҳ ажми учун кат т а б ў лмаслиги керак. КУЧ – бу таш қ и қ аршиликни енгиш ёки «ушлаб» туриш маъносини англатади. Куч икки турга б ў линади: динамик куч ва статик куч. Динамик куч – бу ўз гарувчан куч. Статик куч – бу бир хил вазиятда ижро этиладиган куч. Статик куч

Тайёргарликнинг мазкур бос қ ичида ч а ққ онликни ривожлантириш ў йин малакаларининг техникасини ў злаштиришда ало ҳ ида а ҳ амият касб этади. Бу сифатни тарбиялаш – турли т ў плар билан маш қ қ илиш, гимнастика, акробатика, спорт ў йинларига оид маш қ лар ёрдамида амалга оширилади. Бундай маш қ ларни аста - секин мураккаблаштириб бориш зарур. Куч замонавий спорт тренировкаси амалиётида спортчининг энг му ҳ им жисмоний фазилатларидан бири б ў либ ҳ исобланади. Чунки куч маълум даражада ў йинчининг майдонда харакатланиш тезлигини, ю қ орига сакрашнинг баландлиги даражасини белгилайди. Куч ў з характерига к ў ра: нисбий куч, «портловчи» ва «стартга оид» б ў лиши мумкин. Абсолют куч – мушак (ёки мушаклар гурухи) ў з о ғ ирлигидан қ атъий назар қ искарган ва қ тда максимал кучнинг ривожланиши.

Мушаклар ч ў зилганда устун келадиган ва т ў си қ сиз режимлар биргалашиб «динамик режим» тушунчасини ҳ осил килади. Кучни тарбиялаш жараёнида куч қ обилиятларнинг барча турларини ривожлантириш керак. Кучни о ғ ирликлардан фойдаланиш характери б ў йича ривожлантиришга қ аратилган маш қ ларни икки гуру ҳ га б ў лиш мумкин: таш қ и о ғ ирланиш ёки қ аршиланиш ва ў з о ғ ирлиги ёки баданнинг қ исман о ғ ирлиги ор қ али бажариладиган маш қ лар. Маш қ ларнинг биринчи гурухи волейболчининг мускулларини ривожлантиришга ка т та имконият яратади. О ғ ирланишлар ва қ аршиликлардан (гантеллар, ядролар, т ў лдирма т ў плар, о ғ ир тошлар, штанга, ра қ ибнинг о ғ ирлигини ва қ аршилигини енгиш, эспандерлар ва хокозо) кенг к ў ламда фо й даланиш ва уларнинг турли туманлиги тренировка нагрузкасининг хажм

Оёк ва тана кучини ривожлантириш учун катта кучланиш б и лан бос қ ичма-бос қ ич ошиб берувчи режимда бажариладиган маш қ лар самарали маш қ лар ҳ исобланади. Ана шундай маш қ лардан бири – елкага қў йилган штанга билдан ў тириб туриш – типик маш қ дир. Ча ққ онлик – турли мураккаб харакатларни тез ва ани қ ижро этилиши демак. Волейболда ушбу сифат волейболчининг майд о нда муайян вазиятга нисбатан ту ғ ри, тез ва ани қ харакат қ илиши зарурлигини англатади. Бу сифат кенг мазмунли тушунча б ў либ, ў з ичига тезкорлик, куч, чидамлилик, эгилувчанлик каби сифатларни қа мраб олган. Ча ққ онликни болалик давридан бошлаб ривожлантириш ма қ садга мувофи қ . Мазкур сифатни тарбиялашда маш қ ларнинг энг оддийсидан бошлаб, секин – аста мураккаб маш қ ларга ў тиш зарур. Ча ққ онликни ривожлантиришда

Чидамлилик деб организмнинг узо қ ва қ т чарчамасдан фаолият к ў рсатиш ёки бирон-бир харакатни ю қ ори самарада ў зо қ ва қ т эттира олиш қ обилиятига айтилади. Чидамкорлик сифатини тарбиялаш тренировка жараёнининг асосий вазифаларидан биридир. Бу сифатнинг ю қ ори даражада ривожланганлиги спорт махоратининг самарали ў сишига, ў зо қ ва қ т давомида эгалланган техник ва тактик малакаларининг мусоба қ а жараёнида фаол ижро этилишига замин б ў лади. Чидамкорлик ш ў гулланувчи спортчиларнинг ёшига, тайёргарлигига малакасига қ араб тарбияланиши керак б ў лади. Бунда ҳ аракатли ва спорт ў йинлари, эстафеталар, турли о ғ ирликлар билан бажариладиган маш қ лар, чопиш-кроссдан фойдаланиш қў л келади. Умумий чидамкорлик ў зо қ масофага чопиш, сузиш, велосепедда учиш каби воситалар ёрдамида ривожла

ҳ амда ў тказилаётган мусоба қ аларни атрофлича та ҳ лил қ илиш каби тадбирларни уз ичига олади. Бундан ташкари статегияга ракиб жамоаси, унинг ў йинчилари ҳ а қ ида маълумотлар йи ғ иш, разведка (ай ғ о қ чилик) асосида ра қ ибнинг бутун имконият ва хусусиятларини билиб олиш масалалари киради. «Тактика» атамаси хам юнонча с ў з б ў либ, том маънода «тартибга келтириш» ёки «маълум тартибда жойлаштириш» тушунчасини англатади. «Тактика» сузи «стратегия» атамаси ҳ арбий со ҳ ага доир б ў либ, қў шинларни ма қ садга мувофи қ тузиш ва уларни о ғ ир вазиятларга қ арамасдан ғ алаба чу ққ исига етаклаш санъатини назарда тутади. Волейболда тактика тушунчаси ў йин вазиятини эътиборга олган ҳ олда самарали ва ма қ садга мос шакл, усул ҳ амда воситаларни қў ллаш асосида ғ алабага эришиш саъатини билди

Биринчи темп атамаси хужум к о мбинациясини биринчи б ў либ бошлайдиган ў йинчига тегишли б ў либ, у деярли «паст» ва тез ў затиладиган т ў п билан хужум уюштиради. Иккинчи темп – комбинацияни иккинч и б ў либ бошлайдиган ў йинчи. Бу ў йинчи хужумни асосан баланд узатиладиган т ў п асосида ташкил этади. Бир темп ташкил этиладиган хужумда бир й ў ла икки ёки уч ў йинчи зарба бериш учун бир ва қ тда сакрайдилар. «Т ў лкин» комбинациясида икки хужумчи иштирок этади. Биринчи хужумчи сакраб, ерга тушаётганда, иккинчи хужумчи сакраб зарба беради. «Эшелон» комбинациясида икки хужумчи кетма-кет сакрайди, т ў п хужумчиларнинг қ айси бирига қ улай узатиладиган б ў лса, шу хужумчи зарба беради. «Крест» комбинациясида икки хужумчи бири-бирининг ҳ аракат й ў налишини кесиб, мувофи қ хужумчи зарба берад

ва комбинациялардан иборат. Тактиканинг воситаларига эса бу ў йин малака усуллари ва уларни барча турлари киради. Муайян мусоба қ аларга мулжалланган тактик й ў налиш, тактик шакл, усул ва воситалар олдиндан режалаштирилган стратегик дастурга б ў йсуниш лозим. Барча тактик харакатлар тактик билимлар, фикрлаш, вазиятни ту ғ ри ба ҳ олаш, ма қ садга мувофи қ қ арор қ абул қ илиш, жисмоний қ обилият, техник махорат ва ирода имкониятларига асосланиши керак. Тактик харакат кибернитика ну қ таи назаридан мураккаб вазиятда энг самарали қ арорни топиш ва унга муносиб харакат қ илиш билан б ў лган ў з – ў зини созлаб бош қ арувчи фаолиятни англатади. Тактик харакат МНСнинг афферент – эфферент нерв рецепторлари, толалари иштирокида таш қ и мухит таъсуротларини қ абул қ илиш, хотирада са қ лаш, та ҳ

Олдиндан фа ҳ млаш ва вазиятга мун о сиб ҳ аракат қ илиш қ обилиятини ривожлантирнишга оид маш қ ларни қў ллашда 3-та жараёндан иборат фаолиятни бажариш зарур б ў лади : 1. Мусоба қ а вазиятини «хазм» қ илиш ( қ абул қ илиш, фа ҳ млаш). 2. Махсус тактик вазифани фикран бажариш Ю қ орида мухокама қ илинаётган тактика ва стратегия пойдевори б ў лиш психофизиологик жараён академик П.К.Анохин (1974 йил) кашф этган функционал система назарияси билан бо ғ ли қ дир. Демак, б у ндан к ў риниб турибдики, ў йин жараёнида самарали тактикани, ҳ амда тайёргарлик даврида стратегик режани амалга ошириш махсус назарий билим ва амалий малакаларнинг ю қ ори даражада такомиллашувини та қ озо этади. Жамоа тайёргарлигининг умумий стратегияси тартиб билан амалга ошириладиган бир неча тадбирлардан иборат б ў лад

йи ғ иш тадбирлари билан бо ғ ли қ дир. Спортчиларни тайёрлаш стратегияси борасида жамиятга, спорт мактабига ёш истеъдодли болаларни танлаш ва жалб қ илиш ало ҳ ида а ҳ амиятга эгадир. Стратегик режада қў йилган ма қ садга ю қ ори самара билан эришиш, аксарият стратегик разведканинг натижаларига бо ғ ли қ б ў лади. Стратетик разведка ракиб ў йинчиларининг индивидуал жисмоний, р ўҳ ий, ижтимоий, тактик, техник хусусиятларини мукаммал билиб олишга эришиш, ра қ иб жамоасининг тактик имкониятларини, унинг юту қ ва камчиликларини хатто жамоанинг маш ғ улот ў тказадилан иншоатлари шароитини, у ердаги и қл им ва техник омилларни билишни та қ озо этади. Стратегик разведка нафа қ ат ра қ иб спортчилари ха қ ида балки жамоа тренерлари, у қ аловчи шифокорлари ва ра ҳ барлари ҳ а қ ида кенг маълумотла

тренировка машғулотларида ўргатиш ва такомиллаштирилган ўйин функцияси асосида амалга оширилади. Жамоа таркибини яратиш – жамлаш хам мазкур масала билан чамбарчас боғлиқдир. Замонавий волейбол жамоа таркиби аксарият 4-2 ёки 5-1 тизими асосида тузилади. У 4 та хужумчи, 2 та боғловчи – тўп узатувчи ўйинчилардан иборат бўлади. Мазкур ўйинчилар қўйидагича жойлашишади 4-1, 3-6, 2-5. 4-1-асосий хужумчилар, 3-6 - ёрдамчи хужумчилар, 2-5 – боғловчи ўйинчилар. Агар жамоа таркиби – 5-1 тизими асосида тузилган бўлса унда 6 та хужумчи ва 1 та боғловчи ўйинчи майдонда фаолият кўрсатишади. Волейбол ўйинида барча спорт ўйинлари турларидагидек мураббий ўз шогирдлари билан фақат ўйин олдидан партиялар орасида, танаффус вақтида қисқа муддатли мулоқатда бўлишлари мумкин. Масаланинг мазкур тартибда амалга оши

2. 3. Волейбол машгулотларда волейбол ўйини техникасини ўргатишда ҳаракатли ўйинлардан фойдаланиш самараси . Ҳаракатли ўйинлар жисмоний тарбиянинг энг тасирчан усулларидан бўлиб ўқувчиларда ақлий-аҳлоқий ва нафосат тарбиясини муваффақиятли амалга оширади. Шунинг учун болалар ўйинларнинг руҳи табиати ва савияси иштирокчиларнинг ҳатти-ҳаракатлари каби жиҳатларига эътибор бериш зарур. Махсус кучни тарбиялашда тренир керакли мушак группаларини ривожлантиришга ижобий таъсир кўрсатадиган ўймнларни ўйнатиш лозим. Махсус кучни ривожлантирувчи ўйинларда шуғулланувчилар ўз тана оғирлигини бирорта ташқи оғирликни ёки рақиб оғирлигини енгади. Бу кучни ривожлантириш учун қуйилаги ўйинлар тавсия этилади: “Хўрозлар жанги”, “Доирага торт” ва бошқалар. Махсус тезкорликни тарбиялаш сигналга биноан тезликда

Махсус эгилувчанликни тарбиялаш мақсадида айрим мушуклар группалари ва бўғинларга таъсир этувчи ўйинлар танлаб олинади. Бу ўйинлар асосан махсус спорт жихозлари ёрдамида ўтказилади. Оғирликлар ўрнида шуғулланувчиларнинг ўзлари ҳам қатнашишлари мумкин. Актив эгилувчанлик мушакларнинг кучига боғлиқ. Мушакларнинг чўзилувчанлик хусусиятлари эса марказий нерв системаси таъсирида ўзгаради шунинг учун ўйинларда завқ-шавқ билан қатнашилганда эгилувчанлик юқори бўлади. Эгилувчанликни талаб қиладиган ўйинлардан олдин тегишли машқлар бажарилиши лозим. Махсус эгилувчанликни тарбиялаш учун “Узоққа тўп улоқтириш”, “Қовун узатиш”, “Ўртада тўп” ва бошқалар тавсия этилади. Мамлакатимизда декабрь, январь, февраль ойларидан бошқа пайтларда мураббийлар машғулотларни очиқ ҳаволарда ўтказишни режалаштирадилар.

Машғулотлар ўртасидаги танаффус вақтларида ҳара-катли ўйинларни ўтказиш тарбиявий ҳамда гигиеник жиҳатдан катта аҳамиятга эгадир. Маълумки, ўқувчилар ёзда мактаб майдончасида, қиш пайтларида эса спорт зали ва коридорларда ўйнашни яхши кўрадилар. Танаффус вақтларида кўпчилик ҳолларда бошланғич синф ўқувчиларининг ўзлари ҳар-хил ўзлари учун таниш бўлган ўйинларни ўтказадилар. Ана шундай пайтларда уларга юқори синф ўқувчилари, ёки мактаб томонидан белгиланган масъул кишилар ёрдам берсалар яхши бўлади. Мабодо танаффус вақтида болалар билан ўтказиладиган ҳаракатли ўйинлар уларга таниш бўлса, ўйинлар янада қизиқарлироқ ўтади. Лекин бу режалаштирилган ўйинларнинг мазмуни ва қоидалари жуда мураккаб бўлмаслиги билан бирга уларда иштирок этаётган турли ёшдаги ўқувчиларнинг қўлидан келадиган бўлмоғи

кўпроқ қизиқтиради. Бу эса ўз навбатида болаларни бўш вақтини мазмунли ўтказишларига кўмак беради. Мактаб жамоаси ва жисмоний тарбия ўқитувчиси байрамларни самарали ўтказиш учун жиддий, пухта тайёрланишлари, ўйин ўтказиладиган жойларни, асбоб-ускуна-ларини тахлаб қўйишлари лозим. Улар «Оқ теракми, кўк терак» (изоҳ 14), «Пат» (изоҳ 12), «Пр-р-р. . .» (изоҳ 13), «Мусиқа ж ў рлигида юриш» (изоҳ 8) сингари оммавий ўйинларни мусиқа садолари остида ўтказиш, яъни мусиқа ёрдамида ўйинларни янада жонлантириш ва таъсирчанроқ қилишга эришиш лозим. «Лентани торт» (изоҳ 29), «Ўртага торт» (изоҳ 28), «Ким кучли ва чаққон» (изоҳ 31) каби ўйинлар орқали юқори синф ўқувчиларини яккама - якка белашувларини, эпчиллик ва тез югуриш бўйича мусобақаларни уюштириш ҳам мумкин. Шундай қилиб , мактаб спорт кечалари

аҳволини ва ҳаракатларини алоҳида кузатади. Мактаб шифокорини ҳар бир ўқувчига доир берган маълумотини эсда сақлайди. Қилинадиган ҳаракатларнинг муайян меъёри ўйин ўтказиладиган шароитларни ҳисобга олиб, уни ўтказиш методикаси билан белгиланади. Ўқитувчи ўйинни чўзиб юбориши мумкин эмаслиги каби уни вақтидан аввал ҳам тугатмаслиги керак. Раҳбар ўйинни болалар чарчашини кутмасдан, ҳаракатлар уларга қанчалик таъсир этаётганига қараб тамомлаши лозим. Ўйинга жисмоний тарбия ўқитувчиси раҳбарлик қилади. Ўқитувчи ўйинларни шартли ишоралар билан бошлайди. Шартли ишоралар буюриш, қарсак ёки махсус ҳ уштак чалиш, қўл, байроқчаларни силкитиш бўлиши мумкин. Барча иштирокчилар ўйинларни яхши тушуниб олиб, бир хил имкониятларга эга бўлган ҳолда жойлашганларидан қ е йингина ўқитувчи ўйинни бошлайди. Дем

сифатида, жарима очколари бериш мумкин, хатто вақтинча ўйиндан четланади. Ҳар қандай ҳолатда ҳам ўйин раҳбари болаларга нисбатан ортиқча бачканалик қилмаслиги керак. Ўқитувчи болаларни ўйин қоидаларини онгли ва аниқ бажаришга одатлантирса , ўйинда катта ютуқларга эришиши мумкин. Ўйинда мақсадга эришиш учун иштирокчи ўз жамоа аъзолари билан биргаликда ҳаракат қилади. Улардаги онгли интизом ўйинни яхши ўзлаштиришга, кайфиятларини яхшила - нишига ёрдам беради. Натижада машғулотлар қизиқарли ўтади. Юқорида айтиб ўтганимиздек , баъзан ўйин раҳбари ўйинни мантиқан тўғри ва аниқ тушунтириб бера олмагани сабабли, ўйин интизоми б у зилади, ўқувчилар ўзаро баҳслашадилар, қўполлик қиладилар. Ўйин раҳбари томонидан ўқувчиларни ўз ҳаракатларига танқидий муносабатда бўлишига, шерикларига беғараз ёрдам б

бўлишини сезгирлик билан кузатиш лозим. Ҳакамликни кўпинча ўйин раҳбарининг ўзи бошқаради. Аммо бу ишни болалар бошқарса уларда ташкилотчилик малакалари тарбияланади. Бундай ҳолларда ўйин раҳбари ўз фикр - мулоҳазаларини ўйновчиларга ҳакамлик вазифасини бажараётган ўқувчи орқали етказади, шуни унутмаслик керакки, холис турмаган ҳакамга ўйновчилар ишонмай, у билан ҳисоблашмай қўядилар, ўйин раҳбарини ўзи ўйинни нг боришини диққат билан кузатиши ва имкони борича ҳар бир ўйинчини назорат қилиб туриши лозим. Фақат шундагина ўйиннинг боришига объектив баҳо бериш мумкин. Ўтказиладиган ўйин натижаларини якунлаш катта тарбиявий аҳамиятга эга. Ўйин тугагач, ўйин раҳбари айрим ўйинчиларнинг ҳаракатларини ва умуман ўтказиладиган ўйинни баҳолаб, унинг натижаларини якунлайди. Яхши ўйнаган ва ўйин қоида

3. ) Машғулот пайтида болалар хаёлини бўлмаслиги, чалғитмаслиги учун бегона кишилар бўлмаслиги керак. 4. ) Ўйиндан олдин машғулот жойини керакли асбоб - ускуналар билан таъминлаш. 5. ) Ўйинларни ўтказишда қуйидаги гигиеник қоидаларга риоя қилиш: а . ) ўйин пайтида спорт кийимида бўлиш ; б . ) ёзда ўйиндан сўнг чўмилиш ; в . ) ўйиндан олдин майдончага сув сепиш. г. ) Сувда ўтказиладиган ўйинлар вақтида болаларни кўкариб ва қалтираб қолмаслиги учун сувда бўладиган вақтни чегаралаш керак. 54

Х У Л О С А Хулоса килиб айтганда, волейбол машгулотларни ташкил килишда; 1. Мавзу бўйича қайт этилган адабиётлар тахлили шу нарсани эътироф этишга имкон берадики, волейбол машгулотларни ташкил килишда малакали волейболчиларни тайёрлашда ўйинни ўргатиш услубияти ва уларни турли ўйин машғулотларни ихтисослашган турлари шу малакаларни самарали ижро этишда мухим ахамиятга эга экан. Дастлабки ўргатиш босқичида эндигина шуғуланаётган ёш валейболчи болалар машғулотларида сакраш ва тезкорлик сифатлари ҳамда тана муозанати турғунлигини ривожлантирувчи айланма тезланиш машқлари етарли даражада қўлланилмаслиги аниқланди. Бинобарин мазкур малакавий битирув ишига танлаб олинган мавзу ҳақиқатдан ҳам долзарб эканлиги ўз ифодасини топиши; 2.Волейбол машгулотларини ташкил килишда юқори малакали валейболчи

кўникмалари деярли шаклланмаганлиги кўзатилди. Жойдан туриб югуриб келиб баландлик сакраш натижалари орасидаги фарқ жуда камлиги кенг ва равон ёритилган. Мен уз битирув малакавий ишимда волейбол машгулотларини ташкил килиш ишларини ёритишга харакат килдим. 56

Фойдаланилган адабиётлар 1. Ўзбекистон Республикаси президенти Фармони “Ўзбекистон болалар спортини ривожлантириш жамғармаси тузиш тўғриси” да Тошкент. 2002 й. 2. Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Махкамасининг қарори “Ўзбекистон болалар спортини ривожлантириш жамғармаси фаолиятини ташкил этиш тўғриси” да Тошкент. 2002 й 3. Ўзбекистон Республикаси “Жисмоний тарбия ва спорт тўғрисидаги” қонун 1992 йил. 4. Ўзбекистон Республикаси “Кадрларни тайёрлаш миллий дастури” 5. Ўзбекистон Республикаси Президентининг “Соғлом авлод учун”орденини таъсис қилиш. 6. Ўзбекистон Республикаси “Таълим тўғрисида”ги қонун 1997 йил. 7. Ўзбекистон Республикаси “Болалар ўқувчи ёшларни жисмоний тарбиялаш концепсияси ”. 8. Ахмеров Э.К. Исследование методики обучения нападаюшему ударо валейболе. 1978 йил. 9. Железняк Ю.

16. Клещев Ю.Н. Фурманов А.Г.Юный волейболист, 1979 230 стр. 17. Клещев Ю.Н. Айрапетьянц А.Т. Волейбол 1985. 18. Ковалев В.Д. Напрыгавание – ключ к прыгучести волейболиста, Физическая культура в школе, 1980 43 стр. 19. Қорабоев У. “Ўзбек халқ ўйинлари” Тошкент 2001 3-5 бет. 20. Лисицна А.И. Усмонхужаев Т.С “Подвижан ы е игр ы начальных классах ” Тошкент 1989й 100 бет. 21. Насимов Р.С. Комплексная оценка технико-тактической подготовленности юных волейболистов, 1990 г. 10-17 бет. 22. Перельман М.И. Специальная физическая подготовка волейболистов. 23. Топышев О.П., Беляев А.В., Фомин Е.В, Касмалиев О.С, Динамика физической подготовленности волейболистов в подготовленном периоде, 1988 54-56 стр. 24. Усмонходжаев Т.С. Научно-педагогические основы физического северменствования детей в связи е их

Купить