Jismoniy tarbiya murabbiysi va sport murabbiyi faoliyatining psixologik xarakteristikasi - Физическая культура - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	131.4KB
Покупки	0
Дата загрузки	28 Сентябрь 2019
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Физическая культура

Jismoniy tarbiya murabbiysi va sport murabbiyi faoliyatining psixologik xarakteristikasi

Купить

О‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY VA О‘RTA MAXSUS TA’LIM VAZIRLIGI QARSHI DAVLAT UNIVERSITETI JISMONIY TARBIYA VA JISMONIY MADANIYAT FAKULTETI JISMONIY TARBIYA NAZARIYASI KAFEDRASI MО‘MINAZAROV IRISQUL QО‘CHQOROVIChning “5141900 - Jismoniy tarbiya va jismoniy madaniyat” ta’lim yо‘nalishi buyicha bakalavr darajasini olish uchun yozilgan “ Jismoniy tarbiya murabbiysi va sport murabbiyi faoliyatining psixologik xarakteristikasi ” mavzusidagi Ilmiy rahbar:______ k.о‘q. F. Egamberdiyev «Ximoyaga tavsiya etildi» Jismoniy madaniyat fakulteti dekani: __________________F.Qaxxorov «___» _____________ _____201 4 yil 1

MUNDARIJA KIRISH …………………………………………………………………………. .. 3 I - BOB SPORTDA MURABBIYLIK FAOLIYATINING PSIXOLOGIK TADQIQ ETILISHI . I .1. Sport faoliyati va uning turlari xarakteristikasi …………………...…………...7 I .2. Murabbiy faoliyatining psixologik xarakteristikasi ………………………......11 I .3. Zamonaviy murabbiy va uning psixologik qiyofasi komponentlari ……….…16 II - OB . JISMONIY TARBIYA MURABBIYSI FAOLIYATINING PSIXOLOGIK XARAKTERISTIKASINI EMPIRIK TADQIQ ETISH . II .1. Jismoniy tarbiya murabbiysi faoliyatini tadqiq etishning metodik apparati……………………………………………………………………………28 II .2. Sport murabbiyi –murabbiylar natijalarining umunazorat tahlili……………………………………………………………………………....41 II.3 Jismoniy tarbiya murabbiysi va sport murabbiyi faoliyatining psixologik profili komponentlari tahlili………………………………...........

KIRISH Mavzuning dolzarbligi. Kelajagi buyuk davlatimiz istiqboli bozor iqtisodiyoti qonunlariga asoslangan yuqori malakali, yuksak ma’naviyatli, raqobatbardosh mutaxassislar tayyorlash, barkamol avlodni shakllantirish muammosi bilan uzviy bog‘liq. Oliy Majlisning 2-chaqiriq IX-sessiyasida qabul qilingan “Ta’lim t о ‘g‘risida” gi Qonun, Kadrlar tayyorlash milliy dasturi va Vazirlar Mahkamasi tomonidan ta’lim t о ‘g‘risida qabul qilingan qarorlar ana shu maqsadlarga qaratilgan. О ‘zbekiston mustaqillikni q о ‘lga kiritgach, mamlakatimizda ma’naviy jihatdan barkamol shaxslarni shakllantirish, ta’lim-tarbiya tizimini yuksaltirishdek ustuvor vazifalarni amalga oshirishga alohida e’tibor qaratilmoqda. Yurtboshimiz I.A.Karimov о ‘zining “Yuksak ma’naviyat-yengilmas kuch” asarida ta’kidlaganidek:

kun jismoniy tarbiya Murabbiysi yoki murabbiyi nafaqat sport faoliyati haqida shuningdek, zamonaviy pedagogik texnologiyalarni о‘zlashtirgan, kasbiy pedagogik mahoratga ega, ta’lim –tarbiya nazariyasining psixologik asoslarini mukammal egallagan, milliy istiqlol mafkurasi aosida kasbiy qurollangan, sport faoliyatining dolzarb masalalarini angalagan, sog‘lom turmush tarzi va qadriyatlarimizga mos hayot tarzini tushungan, zamonaviy axborot texnologiyalarini о‘zlashtirgan bо‘lishi shart sanaladi. Ayniqsa, hozirgi kunda sportda murabbiylik faoliyatining psixologik xarakteristikasini tadqiq etish о‘ta muhim masalalar sifatida kо‘rilmoqda. Murabbiylik faoliyatining psixologik tahlili sport faoliyatidagi bir qator kamchiliklarni shuningdek, sportda murabbiylik, sport va sog‘lom turmush tarzi, spo

3. Murabbiy va murabbiylar faoliyati psixologik profilini ishlab chiqish; 4. Jismoniy tarbiya Murabbiysi va sport murabbiyi faoliyatini psixologik xarakteristikasi bо‘yicha bо‘yicha empirik tadqiqot olib borish; 5 . Olingan test natijalari bо‘yicha miqdor va sifat tahlilini amalga oshirish; 6. Ilmiy ish xulosasiga kо‘ra tavsiyalar ishlab chiqish; 7. Sport murabbiyi va jismoniy tarbiya Murabbiysi faoliyatini tadqiq etish testlari tizimini ishlab chiqish. Ishining ilmiy farazi: 1.Sport faoliyati sharoitida murabbiy va Murabbiyning psixologik profili mashg‘ulotlar samaradorligini oshirish omili ekanligi ilgari surildi; 2.Trener va sportchi munosabatlari hamkorlikdagi faoliyat shuningdek, sportda shaxslararo identifikatsiya mexanizmi ekanligi faraz etildi; 3. Trener va Murabbiy faoliyatini psi

sportchi psixologiyasi va jismoniy tabiya nazariyasiga oid rus olimlari Y.M.Bludov, V.A. Plaxtiyenko, YE.N Gogunov, YE.P.Ilin, P.A. Rudik, V.K. Safonov tadqiqotlari, konsepsiyalari, mamlakatimiz olimlaridan E.G‘.G‘oziyev, M.M.Mamatov, Z.Gapparov, A.I.Rasulovlarning sportda psixodiagnostika, sportda psixologiyasini о‘qitish, sport psixologiyasining, trenerlik psixologiyasiga doir nazariy va amaliy tadqiqotlari nazariy asos qilib olindi. Ishining ilmiy yangiligi : 1. Jismoniy tarbiya Murabbiysi va sport murabbiyi faoliyatining psixologik xarakteristikasi ochib berildi; 2. Jismoniy tarbiya Murabbiysining pedagogik faoliyati va uning kasbiy xusiyatlari mazmuni tahlil etildi; 3. Sport murabbiyi faoliyati umumpsixologik tahlil etildi; 3. Jismoniy tarbiya va sport psixologiyasi, trenerlik kursiga

I - BOB. SPORTDA MURABBIYLIK FAOLIYATINING PSIXOLOGIK TADQIQ ETILISHI I.1. Sport faoliyati va uning turlari xarakteristikasi Jismoniy tarbiya va sport psixologisi psixologik fanning sohasi sifatida jismoniy tarbiya va sportning maxsus sharoitlarida faoliyat yurituvchi shaxs psixologiyasining, psixik sifatlarining shakllanishi, rivojlanishi va namoyo bо‘lishi qonuniyatlarini о‘rganadi. Sport turlarining psixologik xarakteristikasi muammosi tobora dolzarb bshlib bormoqda, chunki inson psixikasining zahirasi – sport yutuqlarini oshirish va yuqori malakali sportchilar tayyorlash muddatlarining davomiyligini kamaytirish imkonini beradi. Sport faoliyatini psixologik ta’minlash nazariyasi va amaliyoti psixikani rivojlantirishning, psixologik testlar qо‘llashning istiqbolli modellarini taklif etad

Mutaxassislarga shuningdek, turli sport vakillarining psixik tafovutlari ham ma’lum. Sport turlarining psixologik xarakteristikasini tuzishga nazariy yondashuv esa odatda 2 yoki undan ortiq omillarni о‘rnatishdan iborat, bu omillar sport turlarini mashg‘ulotlar davrida psixik qiyinchiliklarni yengish zarurati darajasiga qarab ajratish, taqqoslash imkonini beradi. Shunday klassifikatsiyalardan biri T.T.Djamgarov tomonidan taqdim etilgan. Bunda qarama-qarshilik xarakteri( bevosita yoki bavosita), raqib bilan kontakt xarakteri (qattiq jismoniy, jismoniy, shartli jismoniy, jismoniy kontaktning mavjud emasligi), shuningdek, partnerlar bilan va raqiblar bilan о‘zaro ta’sir (birgalikda о‘zaro ta’sir, individual harakatlar, birgalikdagig‘sinregik harakatlar) hisobga olinadi. Sport turlari uchun ma

birga ular nevrotik jihatdan tez charchab qolishlari, q о ‘zg‘aluvchanliklari, noturg‘unliklari aniqlangan. Ma’lum b о ‘lishicha, basketbolchilar intellektual jihatdan ham yengil atletikachilardan ustun ekanlar, ularda о ‘qishga qobiliyat kuchli ekan. Shunday qilib, tadqiqotlar shuni kqrsatadiki, turli sport sohalari vakillarining psixologik xususiyatlari birg‘biridan farqlanar ekan. Lekin bu boradagi tadqiqotlar ba’zi bir olilar tomonidan inkor etilgan holatlar ham mavjud. Bu muammo hali о ‘z yechimini kutmoqda. Inson shaxsining faolligi uning extiyojlari bilan belgilanadi. Extiyojlar xayvonlarda Ham bor. Ammo Hayvonlarda faQat biologik, tug‘ma extiyojlar b О ‘ladi ovQatlanish, saQlanish, nasl Qoldirish etiyojlari bor, xolos. Odamda esa biologik etiyojlardan tashqari yana yuksak eHtiyojla

muHimlaridan biridir. Sportda shaxs jismoniy jixatdan kamolatga yetadi. Jismoniy rivojlanish esa shaxsda psixik sifatlarning О ‘sishiga z о ‘r ta’sir k О ‘rsatadi. Shaxs tabiyat mavjudoti b О ‘lib, u psixologik xususiyatlarga egadir. Bu xususiyatlar shaxsning konkret faoliyati jarayonida kamolotga yetadi. Sport Ham shaxsning konkret, eng muxim faoliyatidan biridir. Demak sport shaxsni kamolotga yetkazish vositalaridan biri. Sport faoliyati jarayonida omil: mashq Qilish sharoiti, jismoniy mashqning О ‘ziga xos ta’siri, sport jamoaning О ‘ziga xos ta’siri, sport kolletivning ta’siri (trenerning tarbiyaviy ta’siri va sportchining О ‘z- О ‘zini tarbiyalashdan iboratdir. Sportchi shaxsi xislatlarini О ‘z- О ‘zini tarbiyalashdan iboratdir. Sportchi shaxsi xislatlarini shaklanish va rivojlanishid

5. Yakunlash va keyingi mashg‘ulotga vazifa berish. Mashg‘ulotning О ‘tkazilishi: Talabalarga Quyidagi savollar beriladi: 1.Sportchini irodaviy tayyorlashning vazifalari. 2. Obyektiv Qiyinchiliklar va ularning turli sport turlaridagi xususiyatlari. 3. Sportchidagi subyektiv Qiyinchiliklar. 4. Sport mashqlarini bajarishda irodaviy z о ‘r berishning О ‘ziga Hos xususiyatlari. Talaba konkret О ‘z sport turlaridagi Qiyinchiliklar xarakteristikasi b О ‘yicha axborot berayotganlarida Quyidagi masalalarni yoritadilar. Kiyinchiliklarning psixologik xususiyatlari Quyidagilar bilan bog‘lanadi: a) jismoniy tayyorgarlik; b) texnik tayyorgarlik; v) taktik tayyorgarlik; g) musobaQaning shart va sharoitlari; d) emotsional Holat I .2. Murabbiy faoliyatining psixologik xarakteristikasi Ma’lumki, Murabbiyli

bulmaydigan darajadagi isbot kilishni bilishi, о‘z fikrlarining tugriligiga ishonishi, nutki esa mutlako toza, jumlalari mantikiy ifodalanadigan bulishi lozim… Murabbiy nutki xech kachon va xech kayerda zaxarxandali, kupol yoki kattik bulishi mumkin emas. Dars paytida Murabbiyning о‘zini tuta olmasligi ishni bо‘zishi mumkin…" Yusuf Xoji Kashkariy "…Men a’zolar kasalligini davolashdan oldin odamlarning ruxiyatini davolashni zarur deb topdim. Bunga men Murabbiylik yuli bilan erishaman, bunga mening ishonchim komil. Chunki a’zolar kasalligi bilan yuzlarcha, minglarcha odamlar xalok bulsalar, nodonlik, bilimsizlik tufayli un ming va yuz minglarcha odamlar xalok buladilar…". Ulu g‘ shoirimiz Alisher Navoiy xam Murabbiy mehnatini xolisona baholab: "Agar shogird podsholikka erishs

Zamonaviy Murabbiy ijtimoiy psixolog bulmasligi mumkin emas. Shuning uchun xam u kuvchilar urtasidagi о ‘zaro munosabatlarni y о‘ lga sola olishi, bolalar jamoasida ijtimoiy-psixologik mexanizmlardan foydalanishni bilishi zarurdir. Ma’lumki pedagogik faoliyat – kishi mexnatining eng murakkab soxalaridan biridir. Jamiyat tomonidan qо‘ yiladigan talablaridan eng muhimi Murabbiyning shaxsi va uning kasbi bilan boglik xislatlariga karatilgan. Murabbiyning eng umxim shaxsiy xislatlari kuyidagilardir: - Murabbiyning о ‘z Vataniga sodikligi, bolalarni sevishi, ularni insonparvarlik ruxida tarbiyalash istagi, о ‘z yurti, ona tili, о ‘z xal q ining tarixi va uning madaniyatini sevishi, davlatning musta q illi gi g‘ oyasida yashashidan iboratdir; - ijtimoiy javobgarlikni yuksak darajada h is etishi

- о ‘z ishiga ijodiy yondoshishi; - bolalarni bilishi, uning ichki dunyosini tushuna olishi; - pedagogik texnikani (mantik, nutk, ta’limning ifodali vositalari) va pedagogik taktga ega bulishi; - Murabbiyning о ‘z bilim va pedagogik maxoratini doimiy ravishda oshirib borishi. H ar bir Murabbiy ana shu talablarga eng yukori darajada mos keladigan bulishiga intilishi kerak. Murabbiyga jamiyat tomonidan kuyiladigan talablar, turli xildagi ijtimoiy kutishlar, pedagogning individualligi, uning, shu tarika talablarga javob berishga subyektiv tayyorligi muayyan Murabbiy ning pedagogik faoliyatga nakadar tayyorligidan dalolat beradi . Murabbiy professiogrammasi muayyan fan tomonidan ukituuvchiga kuyiladigan maxsus talablarni о ‘z ichiga kamrab olishi lozim. Bulajak Murabbiy u yoki bu xildagi fan t

8) Ijodiy xislatlari. Professiogrammani kasbga xos ravishda ukitishni tashkil kilishda ta’limning samaradorligi va uning muvaffaqqiyatli kanday bilim va kunikmalarga, ayniksa, shaxsning kanday qobiliyat va shaxsiy xislatlarga boglik ekanligini albatta kursatish zarurdir. Qobiliyat – bu kishining biror faoliyatga yarokliligi va shu faoliyatni muvaffaqqiyatli amalga oshirishdir. Pedagogik qobiliyat – bu qobiliyat turlaridan biri bо‘lib, kishining pedagogik faoliyatga yarokliligini va shu faoliyat bilan muvaffaqqiyatli shugullana olishini aniklab beradi. О‘zo q yillar olib borilgan tadqiqotlar pedagogik qobiliyatlar murakkab va kupkirrali psixologik bilimlardan iboratliligini kursatib berdi. Ana shu tadqiqot ma’lumotlaridan foydalanib, pedagogik qobiliyatlar tо‘zilishida muhim о‘rin egallaydi

Dastо‘rini amalga oshirayotgan zamonaviy maktab Murabbiy sining xislatlari, uning ijodiy faoliyati kirib kelayotgan XX I asrda shakllanib, asosan amaliy ishda, pedagogik tajribalarni egallash jarayonida о‘ sib-rivojlana boradi. Shu bilan birga Murabbiy doimiy ravishda о‘z malakasini oshirib, о‘z ishining muvaffaqqiyatini yukori darajada ta’minlashga yordam beradigan shaxsiy xislatlarini tarbiyalab borishi zarur. 1.3. Zamonaviy murabbiy va uning psixologik qiyofasi komponentlari Avvalo zamonaviy sport tо‘rtta asosiy jihatga e’tiborimizni qaratish maqsadga muvofiq: Intelekt; Harakatlar faolligi; Emotsional xatti-harakatlar(Masobaqa oldi ruhiy xolat); Sport faoliyatining motivatsiyasi,. Sport faoliyati ba’zi bir odamlar о‘ylaganidek, faqat jismoniy hatti-harakatdan iborat bо‘lib qolmasdan und

sifatlarini namoyon etish qobilyatida kо‘rinadi. 2008 yili Yelena Isenbayeva Pekinda oxirgi urinishda jahon rekordini о‘rnatdi. U sakrashidan avval ancha ruhiy tayyorlandi. Harakat faolligining samaradorligi ruhiy jarayonlarning rivojlanganligi va xolati, xatti-xarakatlarning algoritmizatsiyasiyasiga, ya’ni barcha xarakatlar uyg‘unligiga va sportchi shaxsining sifatlariga bog‘liq bо‘ladi. Sport faoliyatida yana muxim komponent – Emotsional xatti-harakatlar hisoblanadi. U qо‘yilgan maqsadga erishish uchun yо‘naltirilgan ongli akt sifatida namoyon bо‘ladi. Bu xil xarakat faolligining muvaffaqiyatli chiqish qonunyati ixtiyoriy xarakatlar mavjudligi bilan belgilanadi. Sportchining musobaqalashish oldi faoliyati uning kuchlanishi, emotsional qо‘zg‘alishi , stress va musobaqa oldi hayajonlanishi

Faoliyatda optimal kuchlanish darajasini uzoq muddat saqlab turish amaliy jihatdan mumkin emas. Bunday vaqtda ruhiy zо‘riqish kuchayib, tanglikka о‘tib, sportchi start oldi lexoratka (talvasa) xolatiga tushib qoladi. Uning nerv tizimi uyg‘unlashgan kuchlanishni qiyinchilik bilan ushlab turadi. Ayrim sportchilar sport natijalariga zarar yetkazmay, bunday xolatda uzoq tura olishi mumkin. Hatto, bunday xolatda ayrim sportchilar yuqori natijalarga erishganligi ma’lum. Lekin, start oldi talvasa, aksariyat xolatlarda sport kо‘rsatkichlarining pasayishiga olib keladi. Start oldi xolatning eng og‘iri – bu start oldi apatiya (loqaydlik, ruhsizlik) hisoblanadi. Odatda apatiya maksimal ruhiy kuchlanishdan harakatsiz, loqaydlik xolatiga о‘tish bо‘lib, musobaqa oldi vaziyatda о‘ta kuchli zо‘riqish oqib

3) Sport faoliyatining qonunyat va mexanizmlari, sport qonunlarini bilishi. Sport faoliyatini psixologik jihatdan ta’minlashda, insonni sport bilan shug‘ullanishga undovchi motivatsiya muhim rol’ о‘ynaydi. Sport о‘yin faoliyatiga juda yaqin turadi. О‘yinning motivi о‘yinning xususiyatida mavjud. Sport bilan shug‘ullanishga bо‘lgan ehtiyoj esa, sport faoliyatidan qoniqish va unda muvaffaqiyatlarga erishishni ta’minlaydi. Professor A.S. Puni sport bilan shug‘illanishning be’vosita va bilvosita motivlarini ajratib kо‘rsatgan. 1) Sport faoliyatining be’vosita motivlari; а) Mushaklar xarakati va faolligidan tug‘ilayotgan qoniqish xissiga bо‘lgan extiyoj; b) О‘zining gо‘zalligi, kuchi, tezligi, epchilligi, chaqqonligi va chidamliligidan roxatlanishga bо‘lgan ehtiyoj; c) О‘zining qiyin, xatto eks

Sport faoliyatining motivlari yorqin ijtimoiy yо‘nalganlik xarakteriga ega. Sport trenirovkalarining maqsadi – yuqori sport kursatkichlariga tayyorlashga yо‘naltirilgan. Yuksak natijaga erishish esa sportchining imkoniyatlari va (unga erishishga) tayyorgarligiga bog‘liq. Sport imkoniyatlari – sportchining jismoniy, texnik va taktik qobilyati shuningdek, maxsus bilimlar va tajribalarni о‘zlashtirgan bо‘lishi bilan belgilanadi. Yuksak natijaga tayyorligi esa, sportchining sport faoliyatiga, mashqlantirish va musobaqalarga qо‘yiladigan talablarga munosabati bilan ifodalanadi. Sportchilarni mashqlantirish jarayonida tayyorlash turlari Trener sportchining tabiiy kuch va imkoniyatlarini yaxshi bilishi va uni rivojlantirishga harakat qilishi lozim. - ––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––

nazaridan ildamlik bu – sportchi tomonidan xarakatlarning vaqt nishonalarini boshqara olishi va uning ongida harakatlar davomiyligi, surati va ritmini aks etishidir Ildamlik – tezkorlik yengil atletikaning sprinter turlari va sakrashlarda, kо‘pgina sport о‘yinlarida muhim hisoblanadi. Ildamlikning asosida uchta omil mavjud: 1. Nerv jarayonlarining qо‘zg‘aluvchanligi, ya’ni qо‘zg‘alish va tormozlanishlarning tezkorlik bilan almashishi va unga mos ravishda nerv – muskul apparatlarining tartibga solishi bilan xarakatlarning yuqori chastotasiga erishish mumkin. Shuningdek, idrok jarayonining davomiyligi – ya’ni xabarlarni uzatish va unga javob xarakatlarining boshlanishi ham xarakatlantiruvchi reaksiyalar tezligini belgilaydi. 2. Irodaning kuchlanishi, ya’ni imkon qadar maksimal tezlikka erish

bо‘lishligi aniqlangan. Bu parametrlar orasidagi tafovut esa, chidamlilik tanqisligi (defitsit vinostlivost) deyiladi. Markaziy nerv tizimi tomonidan mushaklar apparatini boshqarish nechog‘lik mukammal bо‘lsa. Bu tanqislik shunchalik kam bо‘ladi. Bu narsalar esa muntazam mashqlantirish jarayonida shakllanadi. Sportchilar mashqlanish jarayonida u yoki bu qiyinchilikni yengib о‘tishni ongli va ixtiyoriy ravishda kо‘p takrorlasa, musobaqa jarayonidagi qо‘rsatkichlar yaxshilanadi. Mushak imkoniyatlarining maksimal 75% ong nazorati ostida ramoyon bо‘lishi mumkin. Chidamlilik – bu insonning uzoq vaqt mobaynida muayyan faoliyat natijasini pasaytirmay ishlay olish qobilyatidir. Sport soxasida chidamlilik sportchining muо‘aklar faoliyati natijasida vujudga kelgan charchashga qarshilik kо‘rsata olis

mashqlantirishlar bilan rivojlantiriladi. Buning uchun bir qancha usullardan foydalaniladi. Ular:  uzoq muddat tinimsiz ishlash;  intervalli ishlash;  musobaqalashish kabilar. Bu usullar sport turi va sportchining indevidual xususiyatlariga qarab tanlab olinadi. Chapdastlik – bu insonning yangi xarakatlarni tez о‘zlashtirish va vaziyat taqozosiga kо‘ra, harakat faoliyatini moslashtira olish qobiliyatidir (futbolchi fintni abjirlik bilan bajarishi). Insonning jismoniy sifatlari ichida abjirlik muhim о‘rin tutadi. U harakatlantiruvchi kо‘nikmalar bilan bevosita bog‘liq bо‘lgani uchun, kompleks xarakterga ega. Bu kompleks: 1-dan, murakkab harakatlantiruvchi koordinatsiyalarni о‘zlashtirish qobiliyati; 2-dan, sport natijalariga erishish va ularni takomillashtirish; 3-dan, о‘zlashtirilgan ma

Bо‘g‘inlarning chо‘ziluvchanligini doimiy mashqlantirish bilan о‘stirish mumkin. Lekin abjirlikka mushaklar kuchining muayyan darajada rivojlantirmasdan erish bо‘lmaydi. Gimnastikachilar uchun muhim sifat. Har bir talaba doimo mashq qilib elastiklikni о‘stirib borish kerak. Mos turib, tizzalarni egmay turib, kaftni yerga tekkizish. Barcha sport turlarida sportchilar texnik tayyorligining asosi xisoblangan ya’ni, harakatlar malakasini xosil qilish muhim о‘rinda turadi. Harakatlar malakasi – bu mashqlantirish jarayonida о‘zlashtirilgan, ongli avtomatlashgan harakterga keltirilgan harakatlanuvchi ish harakatlardir (dvigatelniye deystviya). Harakat malakalariga ega bо‘lish natijasida sportchi о‘z harakat usullarini boshqarish, makon va vaqt parametrida (oralig‘ida) muayyan darajada о‘zgartira

anglangan jarayondir. Zero sportchi о‘z faoliyati maqsadi, vazifalari, yо‘l- yо‘riqlari va natijasini bilganligi uchun harakatlar doimo anglangan holda bajariladi. Ixtisoslashgan idroklar sport faoliyatiing kankret shart-sharoitlarida vujudga kelib, sportchida chuqur ixtisoslashgan sezgirlikni keltirib chiqaradi. Bu xil idrokning о‘ziga xosligi asosan sportchi ixtisoslashayotgan sport turining xususiyatlari bilan belgilanadi. Sport psixologiyasida barcha ixtisoslashgan idroklarga xos bо‘lgan belgilar ajratib kо‘rsatiladi. Bular: 1. Bir yoki turkum analizatorlarining farqlovchilik funksiyalariga ixtisoslanishi; 2. Faoliyat obyekti bilan kо‘p marta kontaktga kirishish hisobiga ixtisoslashgan sezgirlikning rivojlanishi; 3. Sportchi xarakatlanayotgan iuxitning xususiyatlari yoki harakatlar qar

ustidan о‘tayotganda va yerga tushayotganda о‘z tanasini boshqara olish imkoniyatini beradi. Reaksiya – bu muayyan (signalag) qо‘zg‘ovchiga nisbatan anglangan javob xatti – harakatlaridir. Barcha reaksiyalar bir xil tuzulmaga (struktura) ega: signallar qо‘zg‘ovchini qabul qilib olish; qо‘zg‘ovchini anglash va javob harakatlari. Refleks bilan reaksiya bir-biriga vujudga kelish jihatida о‘xshab ketadi. Lekin refleks – (organizmning) tananing tashqi qо‘zg‘ovchilar javob harakatlari bо‘lsa, reaksiyada anglanganlik xolati bо‘ladi. Darvozabonning 11-metr jarima tо‘pi yо‘nalishiga tashlanishi. Bular teaksiyalar. Qisqa masofaga yuguruvchi sportchining start buyrug‘ini kutish turish xolati reaksiyani yorqin ifodalaydi. “Diqqat” komandasidagi keyin, sportchining butun diqqati keyingi qо‘zg‘ovchiga y

yuborishi bu murakkab reaksiya hisoblanadi. Lekin bu harakatlar avvaldan belgilab qо‘yilmagani uchun, bir qancha variantlardan biri tanlab olinadi. Demak , murakkab reaksiyalar tanlovchanlik xususiyati bо‘ladi . Albatta murakkab reaksiyalar ham tezkorlik bilan amalga oshadi. Lekin oddiy reaksiyalarga qaraganda latent (ichki, yashirin) davr informatsiyalarning kо‘pligi va ularni qayta ishlanib qarorlar qabul qilinishi, muayyan vaqtlar bilan belgilanadi. Shuning uchun bunda reaksiyalar oddiy reaksiyalarga qaraganda avqtni qо‘roq talab qiladi. Reaksiya – ildamlik sifatining jismoniy kо‘rinishi hisoblanadi. Albatta, sportdp reaksiya muhim rol о‘ynaydi. Maxsus mashqlar bilan reaksiya tezligini takomillashtirish mumkin. Ayniqsa, qisqa masofaga yuguruvchilar, sprinterlarga zarur... (sport kolenka

II-BOB. JISMONIY TARBIYA MURABBIYSI FAOLIYATINING PSIXOLOGIK XARAKTERISTIKASINI EMPIRIK TADQIQ ETISH 2.1. Jismoniy tarbiya murabbiysi faoliyatini tadqiq etishning metodik apparati Biz о‘z tadqiqot ishimizni amaliy jihatdan tahlil qilish maqsadida sport murabbiyi va jismoniy tarbiya Murabbiysi faoliyatini psixolog tahlilini amalga oshirish uchun dastlabki metodik aparatni ishlab chiqdik. Tadqiqot metodi sifatida Ayzenk Va Ilinlarning shaxs sifatlarini aniqlash testlarini tanlab oldik. Ushbu testlarning mazmuni haqida ayrim ma’lumotlarni berib о‘tishni lozim topdik. №1 Ayzenk testi tavsifi Yо‘riqnoma: test savollariga javob berishda birinchi paydo bо‘lgan fikrni qayd eting, ortiqcha fikr mulohaza yuritmang. Testda tо‘g‘ri yoki notо‘g‘ri javob mavjud emas. Test savolnomasidagi vaziyatlar hayo

7.Sizda kayfiyatning kо‘tarilishi va tushishi tez-tez yuz beradimi? 8.Sizda tez gapirish va tez harakatlanish bо‘ladimi? 9.Hech qanday jiddiy sabab bо‘lmasa ham о‘zingizni baxtsiz odamman deb his qilganmisiz? 10.Siz bahs munozaralarda о‘zingizning kо‘p narsaga qodirligingizga ishonasizmi? 11.Siz yoqimtoy qarama-qarshi jinsdagi shaxs bilan tanishishni xohlasangiz, tortinasizmi? 12.Sizda о‘zingizni bir joyga qо‘ya olmaydigan hollar ham bо‘ladimi? 13. Siz odatda sharoitga qarab ish tutasizmi? 14.Siz biror ishni bajarib bо‘lgach yoki biror gapni gapirib bо‘lgandan sо‘ng, bu ishni qilmasam bо‘lar edi, gapirmasam bо‘lar edi deb afsuslanasizmi? 15.Sizda odamlar bilan uchrashishdan kо‘ra, kitob о‘qish afzalmi? 16.Sizni xafa qilish osonmi? 17.Davralarda bо‘lishni yoqtirasizmi? 18.Sizda boshqalardan

30.Siz g‘iybat qilasizmi? 31.Boshingizga har xil xayollar kelib, uyqu bermaydigan hollar ham bо‘ladimi? 32.Siz biror narsani bilishni istasangiz, boshqalaradn sо‘rab surishtirishga nisbatan kitobdan bilib olishni afzal hisoblaysizmi? 33.Sizda kuchli yurak bezovtalanish bо‘ladimi? 34.Sizga diqqat-e’tiborni talab qiladigan ish yoqadimi? 35.Sizda titrash holati b о ‘ladimi? 36.Siz doimo haqiqatni gapirasizmi? 37.Sizda bir-birini kamsitadiganlar davrasida b о ‘lish noqulaymi? 38.Siz serjahlmisiz? 39.Sizga tez harakatlanishni talab qiladigan ish yoqadimi? 40.Siz hammasi yaxshilik bilan tugagan, ammo yomon oqibatlarga olib kelishi mumkin b о ‘lgan hodisalardan bezovtalanasizmi? 41.Siz odatda shoshmasdan sekin yurasizmi? 42.Siz ishga yoki biror kishi bilan uchrashuvga kech qolganmisiz? 43.Bema’ni

54.Sizda о ‘zingiz tushunmagan narsalar haqida gapirgan vaqtingiz b о ‘ladimi? 55.Siz sog‘lig‘ingizdan bezovtalanasizmi? 56.Siz boshqalar ustidan hazillashishni yoqtirasizmi? 57.Siz uyqusizlikka duchormisiz? № 2.YE.P.Ilinning “ sabr-bardoshlikni” baholash sо‘rovnomasi tavsifi Yо‘riqnoma: Bu metodika bilan ishlash uchun (natijalarni qayd qilish uchun) sizga toza qog‘oz varag‘i va qalam (ruchka) kerak bо‘ladi. Qog‘oz varag‘iga 1 dan 18 gacha savollar nomerini qо‘yib chiqing. О‘zingizga mos tasdiqlarni belgilang. Agar rozi bо‘lsangiz, unda javoblar varag‘idagi savol raqamiga mos joyiga «+» belgisini qо‘ying, agar rozi bо‘lmasangiz «-» belgisini qо‘ying. Sо‘rovnoma matni 1.Agar men ogir ishni bajarayotganimda charchasam, darrov uni tuxtataman. 2.Menda zerikarli hikoyani oxirigacha о‘qishga sab

14.Kachon bekatda uzok va q t transport kutganimda men shoshilmayotgan b о ‘lsamda bezovtalanaman. 15.Men ogri qq a chidamsizman. 16.Men о‘ zimni irodasi ojiz deb h isoblashni xo h lamayman shuning uchun har safar ogir jismoniy ishni oxirigacha yetkazishga harakat qilaman. 17.Men “Maydonga tushgan manglayini qashimas” tamoyiliga amal qilaman. 18. Aql bilan ish kо‘rish lozim. Sport taraqqiyotining bugungi bosqichida biz shunday xususiyatlarni kо‘ramizki, ular sportchini tayyorlash jarayoniga jiddiy ta’sir kо‘rsatadilar va trener bilan sportchi oldiga yangidan-yangi murakkab vazifa va topshiriqlarni qо‘yadilar bu vazifa va topshiriqlarni esa, о‘z navbatida, mashq jarayonini tashkil qilshning eng munosib shakl va usullarini izlab topishga majbur etadi: -bugungi sportchilar erishgan yuksak kо‘

tug‘ildi. Shunga kо‘ra birinchidan, turlicha imtiyozli yо‘nalishlarda bо‘lgan yuklamalar о‘rtasidagi eng kо‘p foyda beradigan nisbatini, ikkinchidan, mashqlarni tashkil qilishning yangi usullarini qidirish zarurati vujudga keldi, zero bunday mashqlar sportchida energiya zahirasining sarflanishi va qayta tiklanishi о‘rtasidagi aniq munosabatga suyangan holda, uning organizm faoliyatidagi moslanish imkoniyatlarini tо‘la amalga oshirish uchun eng maqbul sharoitni kо‘zda tutadi. -mashqning metodik masalalarini hal qilishda fanning vazifasi oshdi yuqori malakali sportchilarni tayyorlab yetkazish, sportchi organizmidagi hayotni ta’minlovchi funksional uslublarga tо‘la qonli ta’sir kо‘rsatish va bunday uslublarni о‘ta yuksak faoliyat darajasiga kо‘tarish bilan bevosita bog‘liqdirki, endilikda spo

mumkin. Murabbiy bilan sportchi yuqorida kо‘rsatilganidek ezgu vazifalarni rivojlantirish bilan bir paytda, sport qonunini buzuvchilarga qarshi, ichkilikbozlik, bezorilik, faxsh va о‘zga ahloqsizlarga qarshi hamma joylarda ham muntazam ravishda kurash olib borishlari kerak. Sportchilar orasida bosar-tusarini bilmay qolgan, og‘zi katta, mutakabbirlar, chempionlik shaxsiga sig‘inishni talab qiluvchilar kо‘p uchrab turadi. Sportchilar tarbiyasining tо‘g‘ri yо‘lga qо‘yilmaganligi, modalar ketidan quvish, sportchilarimiz sha’niga (ayniqsa, chet ellarda) dog‘ tushirish kabi salbiy qilmishlar mavjud. Musobaqalar va о‘quv yig‘inlarini rejalashtirishni ham albatta tashkiliy ish deb hisoblash kerak. Bu har qanday sport ishida eng mas’uliyatli jarayondir. Musobaqalarni shunday rejalashtirish kerakki,

mashg‘ulot kunlarning puxta rejalashtirilgan tartibi, dam olish; ovqatlanish tartibi, mashq о‘tkaziladigan joylar va hokazo ishlar. Bulardan tashqari, tarbiyaviy ishlar, tibbiy hizmat, ilmiy-metodik ta’minot amalga oshiriladi. Yig‘inlar turlicha yо‘nalishda bо‘lishi mumkin: о‘quv-mashq yig‘ini, kuch yig‘ish yig‘ini, nazorat- tayyorgarlik yig‘ini, musobaqa yig‘ini va hokazo. Shuni ham aytib о‘tish joizki, yig‘in bо‘ladigan joylarda sportchi uchun yaxshi sharoit yaratish lozim. О‘quv-yig‘inlarini uyushtiruvchilar boshqa tashkilotlar bilan yaxshi aloqa о‘rnatgan bо‘lishlari zarur. Sport haqida ma’lumotlar yig‘ish va ularni tahlil qilish yо‘li bilan, nafaqat sportning bugungi mavqeini, shuningdek, kelajagini ham kо‘z oldimizga keltirishimiz mumkin. Bu о‘rinda turli xil muvoffiqlashtirish xizma

singari tadbirlar kiradi. Inqilob ishtirokchilari, fuqarolar urushi va mehnat qaxramonlari, sport faxriylari bilan bо‘ladigan uchrashuvlarni nihoyatda puxta о‘ylab uyushtirish kerak bо‘ladi. Yig‘in mavsumida mehnat tarbiyasiga e’tiborni qaratish lozim (xona, sport zalida, sport maydonchasida navbatchilik qilish, baza xududini ozoda saqlash, kelgan qurilish materiallarini mashina va vagonlardan tushirish, zallarni, sport anjomlarni ta’mirlash, oshxonada, yotoqxonada navbatchilik qilish va boshqalar). Moddiy-texnik ta’minoti Baza qurilishi Sport formasi bilan ta’minlash Mashg‘ulot uchun joy tayyorlash Anjom-uskunalarni takomillashtirish, trenajerlar yaratish Apparatlar bilan ta’minlash О‘quv yig‘inlari va musobaqalar о‘tadigan joylarda xо‘jalik ishlari. Sportchini tayyorlash tizimida moddiy-

Hozirgi shifokorlar sportchining mashg‘ulotga chidamlilik holati haqida faqat о‘z amaliy kо‘rsatkichlari bilan chegaralanib sportchining umumiy mashg‘ulotga qay darajada chidamli ekanligi xaqida gapirmaydi. Muntazam ravishda shifokor kо‘rigidan о‘tib turish (bu vazifani davolash fizkultura dispanserlari bajaradi), davolash pedagogik kuzatuvlar, о‘z salomatligini о‘zi nazorat qilish va oliy darajadagi sportchilarni tayyorlash jarayonida qо‘llaniladigan boshqa majmuali nazorat shakllari (masalan bosqichma bosqich va joriy majmuali tekshiruvlar) eng muhim ahamiyatga egadir. Bu ishlarinng hammasi har bir sportchi uchun berilgan yuklamaga qanchalik chiday olishini aniqlashda, yuklamalarni meyorga solishda va ularning og‘ir yengilligini, shuningdek, mashq qilayotgan shaxsning yoshini va jismoniy

tartibga soluvchi (psixore-gulyatsiya) mashq, gipnoz bilan uxlab dam olish). Sportchining izzat-nafsiga qattiq tegmaslik, uning ruhiyatini avaylash uchun qulay psixologik mikroiqlim yaratish, rahbarlar, trenerlar, hodmlar sportchiga nisbatan xushmuomila bо‘lishlari kerak. Bundan tashqari, ruhiy keskinlikni bartaraf qiluvchi usullar va mashg‘u-lotlardan, dam olishning turli xil kо‘ngilochar vositalaridan foydalanish lozim bо‘ladi. v) har turli jismoniy omillardan va organizmni qayta tiklash apparatlaridan keng kо‘lamda va kompleks usulda foy-dalanish. g) tarkibida yuksak biologik qiymatga ega iste’mol preparatlari bо‘lgan taomlardan, quvvat va salomatlikni tiklash uchun xizmat qiluvchi maxsus ozuqa omuxtasidan, shuningdek, inson organizmida modda almashinishi oralig‘ida iste’mol qilinuvchi

ma’lumot oli zarur. Bu sohada raqib komanda yoki raqibni uslublarini bilish razvedkasi tobora rivojlanib borishi kerak. Ta’minot bilan shug‘ullanuvchi ilmiy-uslubi guruh mashq jarayonini boshqarish, sportchining sport formasiga kirishishi, sport formasining dinamikasi bо‘yicha albatta о‘z mulohazasini aytishi kerak. Murabbiy Mashg‘ulotlar о‘tkazish Saralash Mashg‘ulot strategiyasi Natijani rejalashtirish Yuklamalarni rejalashtirish Mashg‘ulot jarayonini boshqarish Nazorat Murabbiy, sportchining harakat a’zolari faoliyatini shakllantirishga jismoniy sifatlarini tarbiyalashga qaratilgan mashq jarayonini amalga oshiradi, mashg‘ulot usuli yordamida sportchini tartibli ravishda musobaqalarga tayyorlash masalasini va sportchi faoliyatining rivojlanishini boshqarishda pedagogik jarayonini ifodalo

Xeyeslar agar bitta trener bilan mashq qilganida bormi, ulardan uchta sprinter yetib chiqishi amri mahol edi. Juda nari borsa, ulardan faqat bittasi yuqori natija kо‘rsatishi mumkin edi. Hozirgi trenerlar mashq va musobaqa yuklamasini rejalashtirishni о‘rganib olganlar, lekin sportchi kuchini tо‘plashni rejalashtirishni mutlaqo bilmaydilar bu jarayoni о‘z holiga tashlab qо‘yilgan, ya’ni sportchi kuch yig‘ish usullarini о‘zi qidiradi (massaj, sauna, passiv dam, nazoratsiz ovqatlanish - xullas, kuch tiklanishning butun rejimi). Biroq, eng yuqori malakali katta trener ham sportchi bilan munosabat qilgan va о‘z asosiy mutaxassislik burchini bajarayotgan chog‘ida, bir qator obyektiv qiyinchiliklariga duch keladi. Murabbiy mustaqil ravishda sportchidan mashq paytida yuz berishi mumkin bо‘lgan ha

2.2 . Sport murabbiyi –Murabbiylar natijalarining umunazorat tahlili. Eksperimentda jami 45 sport murabbiyi va Murabbiylar qatnashib, ular individual sport turida 22 nafari, qolgan 23tasi jamoaviy sport turida shug‘ullanganlar. Test –sо‘rovnoma 57 savoldan iborat, ulardan 24 tasi ekstraversiya – introversiya shkalasibilan, yana 24 tasi neyrotizm shkalasi bilan, qolgan 9 tasi nazoratchi L –shkalasi bilan bog‘liq. Sinaluvchilarga instruksiya berildi: «Sizga bir necha savollarga javob berish taklif qilinadi. Savollarga uzoq о‘ylamasdan «ha», yoki «yо‘q» deb javob bering va plyus belgisini javobingizga mos grafaga yozing.» Ularga javoblar blankasi berildi. «Samimiylik» shkalasi bо‘yicha 31 ta sinaluvchi 0 – 3bal olib, sо‘rovnomaga samimiy javob berishgan, qolgan 7 ta sinaluvchi vaziyatga qarab

13 Murabbiy xolerik tipiga mansub bо‘lib, kuchli nerv sistemasiga ega, bir mashg‘ulotdan ikkinchisiga tez kо‘chadi, ammo nerv sistemasi barqaror emasligi sababli atrofdagi boshqa odamlar bilan birlashishi zaif. Chunki ularda kayfiyat о‘zgarishi keskin, emotsional portlashga moyil, sabrsiz va tez qо‘zg‘alauvchan. 12 ta Murabbiy sangvinik tipiga mansub. Bu tipdagi Murabbiylarda nerv sistemasi kuch va ularning ishchanlik qobiliyati juda yaxshi, faolitdan yangisiga о‘tishga qiynalishmaydi, boshqalar bilan munosabati samimiy va vazmin. Lekin taassurotlarining tez-tez о‘zgarib turishini xahlashadi. Bо‘layotgan vaziyatlarni tez va oson mushohada qila olishadi, muvaffaqiyatsizliklarni nisbatan oson о‘tkaib yuboradilar. 16 ta sinaluvchidan iborat Murabbiylar guruhi flegmatik tipga mansubligi eksper

sababli, sport faoliyatida kuzatiladigan monoton harakatlarga ham bardoshlidirlar. Ehtiyotkor va tartiblidirlar. 9 ta Murabbiy potensial va yana 9 ta Murabbiy ekstravert psixologik tipga mansub bо‘lib, ularning oriyentatsiyasi kо‘proq tashqi muhitga yо‘naltirilgan. Kо‘pgina kuzatishlar asosida shu aniqlandiki, ekstravertlarga muloqotmandlik hos, biroq ular impulsiv. Egiluvchan hulq –atvorga yega, initsiativlik ularda kuchliroq, ammo, sabotlilik va matonatlilik nisbatan kamroq. Ijtimoiy adaptatsiyasi yuqori. Bu Murabbiylarda о‘ylagan fiklarini ochiq aytish, va yuqorida ta’kidlanganidek tashqi tomondan beriladigan baxolashga e’tiborlari kuchli. Yana bir jihat aniqlandiki bu Murabbiylarga tez qaror qabul qilinadigan faoliyatlar kо‘proq ma’qul. 9 sinaluvchi ambivert kо‘rsatkichini berdi. Demak

kо‘ra ularga qiynalmasdan amal qilishlari mumkin. Ushbu metodika ma’lumotlari va Murabbiylar bilan о‘tkazilgan suhbatlar, hamda sport faoliyati davomida kuzatishlar natijasida introvert Murabbiylarda о‘z- о‘zina nazorat qilish kо‘proq shakllanganligi aniqlandi. Bu Murabbiylar о‘z faolitlari davomida va musobaqa sharoitida ham rejalashtirib ish kо‘radilar, oniy qо‘zg‘alishlarga berilmaydilar, nimani va qanday bajarish kerakligi haqida avval о‘ylab kо‘rib bajaradilar. О‘zlarini majburlay olishadi va juda kam hollarda tashqi agressiyaga beriladi. Demak о‘z hissiyotlarini yashirib, о‘zlarini kuchli nazorat qila olishadi. Aynan shu murabbiylarning sport faoliyatida, trenirovka hamda musobaqalarda ham ijobiy natijaga erishishlari yuqori. Ekstravert Murabbiylar introvert Murabbiylarga nisbatan sh

Jadval natijalariga Murabbiylarning natijalarida Murabbiylar barcha kо‘rsatkichlari bо‘yicha natijalarning individual farqlari Styudent t- mezonia kо‘ra yuqori ishonchlilikka ega bо‘lgan. Bundan kо‘rinadiki, testni amaliyotda tatbiq etish Murabbiyning psixologik qiyofasiga doir kerakli ma’lumotlar olish imkonini berishga yaroqli Shuningdek, jismoniy tarbiya yо‘nalishda tahsil berayotgan Murabbiylarda “Neyrotizm” shkalasida ularning asablari ancha sezgirligi, kayfiyatlari kо‘proq tashqi omillarga bog‘liqligi, noqulay vaziyatlarda esa ular asabiylashadilar. Balki bu sport faoliyatining mashaqqatliligi, kuchli irodaviy faoliyat ekanligi bilan xarakterlanadi. Ular о‘zga kishining holatini qabul qilish va unga hamdard bо‘lishga unchalik moyil emaslar. Mashg‘ularda, musoboqalarda, sportchini tay

YE.P.Ilin va YE.K.Feshenkolarning “Sabr-bardoshlikni” baholash sо‘rovnomasi bо‘yicha о‘rtacha kо‘rsatkichlar № Parametr kо‘rsatkichi О‘rtacha kо‘rsatkich 1. Tirishqoqlik 7.25 2. Rayektivlik 6.65 3. Emots. turg‘unlik 5.55 4. Ustunlik 9 .5 5. Ekspressiv lik 8.55 6. Normativ xulq - atvor . 5. 65 7. Ijtimoiy jasurlik 7.65 8. Ta’sirchanlik 5.4 9. Talvasa 4.45 10. Kasbiy yetuklik 6.1 11. Boshqaruvchanlik 6.15 12. О‘ziga ishonganlik 7 .5 13. Plastiklik 5.35 14. Yuqori agressiya 6.55 15. О‘zini-о‘zini nazorat qilish 2.5 16. Ego- zо‘riqish 6.6 17. Bezovtalanish 5 .64 18. Yuqori Abuliya 5 .63 19. Emotsional lik 6 .33 20. Mustaqillik 6 .25 Ushbu jadval orqali kо‘rishimiz mumkinki, kurashchi murabbiylarda emotsionallik , yuqori agressiya , dominantlik, ta’sirchanlik kо‘rsatkichlari о‘ziga ishonganlik,

6 omil (normativ xulq–atvor) pasayish tendensiyasiga ega – 4.65 ball. Boshqa omillar kо‘rsatkichlari о‘rtacha ekanligi aniqlandi. Rasm №1 Te st natijalari 0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 Ряд1 Ushbu test natijalari tahlili shuni kо‘rsatdiki, kurash bilan shug‘ullanuvchi Murabbiyda intellektual rivojlanish, о‘z-о‘zini boshqarish , harakatlarni egallash , emotsional ifodalash yoki g‘alabaga tayyorlik yuqoridir. 1. Bu o mil yuqori tendensiyaga ega. Bu holat murabbiyda ichki va tashqi emotsionallik yetarli darajadaligi, ularga jonlilik, tezkorlik, kirishuvchanlik, quvnoqlik xususiyatlari xosligini bildiradi. 3. Ushbu omil (6,55) emotsional turg‘unlikka, vaziyatni real baholay olish qobiliyatining mavjudligi, hal qilinmaydigan muammolarda kelishuvchanlik, yaxshi ijtimo

I omili bо‘yicha kо‘rsatkichning yuqoriligi kurashchilardagi senzitivlik, hissiyotlilik, atrofdagilarga sabr–toqatli munosabatda bо‘lishning mavjudligidan darak beradi. Kо‘rib turganimizdek, kurashchilar о‘z xarakterlarida sportga xos xususiyatlar kо‘payganini e’tirof etsalarda, insonlarga xos bо‘lgan yumshoqlik, empatiya xislatlarini yо‘qotmaganlar. Keyingi omil shuni kо‘rsatadiki, kurashchilarda о‘ziga ishonch yuqori darajasiga egalar, mag‘lubiyatda darrov xafa bо‘lib qolmaydilar va ekstremal vaziyatlarni muvaffaqiyatli yenga olish qobiliyatlari ularda yuqori ekan. Erkinlik va faollik ularga xos bо‘lib, psixologik zо‘riqishlarni yengishlariga yordam beradi. 9- omil (6,45) hammaga ham ishonavermaslik, hattig‘harakatlarni oldindan о‘ylab olish, о‘z ichki dunyosiga qiziqishning yuqoriligini

MURABBIYNING YО‘NALGANLIGI Shkalalar t t µ µ О‘ziga 12,55 3,64 10,33 15,62 3,69 20,72 Odamlarga 15,66 5,14 9,13 15,66 4,007 19,15 Sportga 15,77 5,42 8,72 17,70 4,61 18,81 ancha ustuvor ekanligini guvohi bо‘lmoqdamiz. Bundan kо‘rinadiki, Murabbiylar shaxslararo va ijtimoiy munosabatlardan kо‘ra kо‘proq etiborni faoliyatga yо‘naltirib yuborganlar. Bu ularni kasbiy о‘sish barcha hayotiy muammolarning asosiy yechimi, degan xulosa bilan cheklanishlariga olib kelib qо‘ygan. 3-jadval MURABBIYLARNING BIRGALIKDAGI FAOLIYATGA MUNOSABATI Shkalalar t t µ µ Raqobat 3,81 2,27 5,57 3,79 2,14 8,65 Hamkorlik 6,27 2,41 8,62 6,16 1,83 16,47 Murasokorlik 5,27 1,61 10,80 6,08 2,06 14,4 Qochish 5,54 1,21 15,15 6,62 1,61 20,15 Moslashuvchanlik 6,54 2,06 10,50 5,83 2,07 13,75 Murabbiylari raqobat, shaxslararo mun

1 µ 2 µ Muloqotmandlik 5,40 1,95 8,73 4,16 2,71 7,5 Irodaviylik 4,80 2,04 7,42 5,08 2,41 10,3 Yetakchi likka intilish 5,40 2,17 7,86 5,00 2,50 9,7 Ijtimoiy yetuklik 5,50 1,71 10,13 4,37 2,33 9,1 Ijtimoiy dadillik 5,70 1,49 12,0 4,37 2,53 8,4 Fidoiylik 5,88 2,08 8,46 5,08 2,50 9,9 О‘ziga ishonish 4,00 1,80 6,65 3,37 2,55 6,4 Rejalilik 4,87 1,64 8,39 5,75 2,13 13,2 Punktuallilik 5,00 2,12 7,07 5,79 2,28 12,4 Qо‘zg‘aluvtchan lik va z о ‘riqish 6,87 2,10 9,25 5,56 2,42 10,9 bilan cheklangan. Bu esa ularda “”kirishimlilik”, “hissiy barqarorlik”, “yetakchilikka intilish”, “ijtimoiy yetuklik”, “ijtimoiy dadillik”, “ishonuvchanlik”, “о‘ziga ishonch”, “mustaqillik”, “о‘zini nazorat qilish”, “qо‘zg‘aluvchanlik va zо‘riqish” omillarida о‘rtacha qiymat bilan cheklanayapdi. Bu esa Murabbiylarning shaxs

Tabiiy yо‘nalish Murabbiylarida kasbiy yо‘nalganlik orasida “kirishimlilik ” yetakchi (6.45) bо‘lib, ular asosiy e’tiborni fanni qanday о‘qitishga qaratish, bilim berish ta’lim jarayonining asosiy omili, deb qarashlaridan dalolat beradi. О‘z navbatida gumanitar fanlardan tahsil beruvchilar uchun ham “muomalalilik” ustuvor (7.10) bо‘lsa-da, introversiya (5.12), “ambiversiya ” (6.50), “ mustaqillik ” (5.50) ham bir muncha yuqori natijaga erishishini e’tirof etganlar. Bu esa ularning ijtimoiy muammolarga ham e’tibor qaratish lozim, degan xulosaga egaliklarini kо‘rsatadi. XULOSA Tadqiqot ishimiz yuzasidan olib borgan nazariy va amaliy izlanishimiz bizda quyidagi xulosalarni olib keldi. 1.Jismoniy tarbiya Murabbiysi va sport murabbiyi faoliyati xarakteristikasi uning psixologik qiyofasi, psixol

ijtimoiy sifatlari kabi komponentlar sport turlariga mos ravishda namoyon bо‘lar ekan. 2. Sport murabbiyi faoliyatini psixologik tahlil etish esa, trener shaxsi va uning faoliyati, Murabbiylik kasbi va uning psixo-pedagogik jihatlari, pedagogik profil, zamonaviy murabbiy kabi tushunchalar va ularning namoyon bо‘lish shakli tо‘g‘risidagi nazariy materiallarda о‘z aksini topadi deyish mumkin. 3. Sport murabbiyi faoliyatini tadqiq etishning hali metodik apparati tо‘la yetarli emasligi, bu borada atroqlicha ishlar qilish mumkinligi yaqqol namoyon bо‘ldi. 4. Murabbiy shaxsida kasbiy ma’suliyatni oshirish, fidoiylik sifatlarini shakllantirish ular faoliyatini rag‘batlantirish, toifalar berish kabi holatlarga ham bog‘liq sanalar ekan. Ular faoliyat kо‘rsatayotgan ta’lim muassasasi va murabbiylar

meyorlashtirishda yetakchi omil bо‘lib xizmat qiladi. Shuning uchun bu boradagi amaliy ishlarni yо‘lga qо‘yish maqsadga muvofiqdir. 1. Jismoniy tarbiya va sport mashg‘ulotlarining samaradoligini oshirish sifatida maxsus psixologik bilimlar, psixologik testlar, ijtimoiy psixologik treninglardan foydalanish lozim. Har bir murabbiy bu holatni qat’iy yodida tutishi shart sanaladi 2. Sportda kasbga hurmat, rahbatlantirish, trenerning xizmat faoliyati, Murabbiyning pedagogik mahoratini e’tiborga olish, bir-birini qadrlash, ma’naviy va moddiy manfaatlarning о‘zaro uyg‘unligini ta’minlashga faoliyat motivlarini yanada kuchaytirar ekan. Sportchi-trener munosabatlarida avlodlar tomonidan e’zozlangan mehribonlik, sadoqatlilik, о‘zaro ishonch, kattalarga hurmat, ustozni e’zozlash, xushmuomalalik, sarb

3. Karimov I.A. О‘ zbekiston Respublikasi O liy Majlisining XIV sessiyasi meteriallarini ta’lim muassalarini о‘q uv dasturiga kiritish t о‘g‘ risida.-T: 1999y 4. Karimov. I.A Istiqlol va ma’naviyat T.: О‘zbekiston 1994 yil. 5. О‘zbekiston Respublikasi «Jismoniy tarbiya va sport tо‘g‘risida»gi qonuni (14 yanvar 1992yil) 6. Ta’lim tо‘g‘risidagi qonun va kadrlar tayyorlash milliy dasturi. T.1997y. 7. A.Zunnunov. Pedagogika nazariyasi. Qо‘llanma. T.:-2006. 8. Andreyeva G.M. Sotsialnaya psixologiY. –M.: 1995 9. Babushkin G.D. Psixologiya fizicheskogo vospitaniY. - Omsk: SibGAFK, 1998 10. Vigotskiy L.S. Sobr. Soch., 2-tom. M.; nov iy izd. 2004 11. Ganyushkin A.D. Zadachi, formi i metodi sovmestnoy raboti psixolog i trenera. Smolensk 1989 12. Gapparov Z.G. «Ispolzovaniye kompyuternix programm v p

22. Djamgarov T.T. Puni A.S. pod.red. «Psixologiya fizicheskogo vospitaniya i sporta» M, FIS 2005 y. 23. I jtimoiy-psixologik qiyofaning ilmiy- uslubiy asoslari . Mualliflar: prof. E.G‘.G‘oziyev, dots. M.M.Mamatov, dots.v.b. L.S.Tursunov, dots.v.b. A.I.Rasulov, о‘qit. F.A.Choriyev, о‘qit. O.S.Mirzayev, A.A.Bozorov, M.K.Mirzayoqubov T. 2009. 24. http://books-5.jober.ru 25. http :// www . chem . msu . su / ru / 26. http://www.boks.29.ru/ 55

ILOVA 1 AYZENK TESTI Yо‘riqnoma: test savollariga javob berishda birinchi paydo bо‘lgan fikrni qayd eting, ortiqcha fikr mulohaza yuritmang. Testda tо‘g‘ri yoki notо‘g‘ri javob mavjud emas. Test savolnomasidagi vaziyatlar hayotingizda qanchalik darajada uchrashiga e’tibor bering. Imkoni qadar savollarga ochiq javob berishga harakat qiling. Savollarga javoblar variantini mos kelishi yoki kelmasligiga qarab , Ha va Yо‘q tarzda javob berish mumkin. 1.Siz tez-tez о‘zingizga kuch g‘ayrat bag‘ishlovchi ta’sirotlarga moyillik sezasizmi? 2.Siz tez-tez Sizni tushunadigan va qо‘llab-quvvatlaydigan dо‘st kerakligini his qilasizmi? 3.Siz о‘zingizni beg‘am odam deb hisoblaysizmi? 4.Sizda oldingizga qо‘ygan maqsadlardan voz kechish qiyinmi? 5.Siz biron-bir faoliyatni amalga oshirishdan oldin atroflicha

15.Sizda odamlar bilan uchrashishdan kо‘ra, kitob о‘qish afzalmi? 16.Sizni xafa qilish osonmi? 17.Davralarda bо‘lishni yoqtirasizmi? 18.Sizda boshqalardan yashiradigan sirlaringiz bо‘ladimi? 19.Sizda ba’zan g‘ayratingiz jо‘shib qadamingizdan о‘t chaqnaydi, ba’zan esa hafsalangiz pir bо‘lib loqaydlashishingiz tо‘g‘rimi? 20.Siz dо‘stlaringiz davrasini eng yaxshilari bilan cheklanishga intilasizmi? 21. Kо‘p orzо‘ qilasizmi? 22.Sizga baqirib gapirishganda, siz ham shunday javob qaytarasiz? 23.Sizni nimadandir aybdorlik hissi bezovta qiladimi? 24.Siz odatlaringizni yaxshi va ma’qul deya olasizmi? 25.Siz hislaringizga erk berib, dо‘stlar davrasida о‘zingizni xotirjam tutasizmi? 26.Sizda haddan ortiq asabiylashish bо‘ladimi? 27.Sizni quvnoq va harakatchan odam hisoblashadimi? 28.Siz biror ishni b

40.Siz hammasi yaxshilik bilan tugagan, ammo yomon oqibatlarga olib kelishi mumkin b о ‘lgan hodisalardan bezovtalanasizmi? 41.Siz odatda shoshmasdan sekin yurasizmi? 42.Siz ishga yoki biror kishi bilan uchrashuvga kech qolganmisiz? 43.Bema’ni tushlar k о ‘rasizmi? 44.Siz suhbatlashishni yoqtirganligingiz uchun paytni boy bermasdan, yangi suhbatdosh bilan tanishishga intilishingiz t о ‘g‘rimi? 45.Sizni biron-bir og‘riq bezovta qiladimi? 46.Siz uzoq vaqt d о ‘stlar davrasida b о ‘lmasangiz, о ‘zingiz noxush his qilasizmi? 47.Siz о ‘zingizni asabiy odam deb hisoblaysizmi? 48.Sizni tanishlaringiz orasida aynan s izga yoqmaydiganlari ham bormi? 49.Siz о ‘zingizni о ‘ziga ishongan odam deb hisoblaysizmi? 50.Sizni ishingiz yoki kamchiligingiz tanqid qilinsa , xafa b о ‘lasizmi? 51.Sizda k о ‘pch

ILOVA 2 YE.P.ILINNING “ SABR-BARDOSHLIKNI” BAHOLASH SО‘ROVNOMASI Yо‘riqnoma: Bu metodika bilan ishlash uchun (natijalarni qayd qilish uchun) sizga toza qog‘oz varag‘i va qalam (ruchka) kerak bо‘ladi. Qog‘oz varag‘iga 1 dan 18 gacha savollar nomerini qо‘yib chiqing. О‘zingizga mos tasdiqlarni belgilang. Agar rozi bо‘lsangiz, unda javoblar varag‘idagi savol raqamiga mos joyiga «+» belgisini qо‘ying, agar rozi bо‘lmasangiz «-» belgisini qо‘ying. Sо‘rovnoma matni 1.Agar men ogir ishni bajarayotganimda charchasam, darrov uni tuxtataman. 2.Menda zerikarli hikoyani oxirigacha о‘qishga sabr toqat yetishmaydi. 3.Men uzundan-uzoq navbatda turishni yoqtirmayman va tez-tez undan oxirigacha turmasdan ketib qolaman. 4.Men tish og‘rig‘i singari uzoq dardli holatlarga chidamliman. 5.Odatda men uzoq vaqt o

15.Men ogri qq a chidamsizman. 16.Men о‘ zimni irodasi ojiz deb h isoblashni xo h lamayman shuning uchun har safar ogir jismoniy ishni oxirigacha yetkazishga harakat qilaman. 17.Men “Maydonga tushgan manglayini qashimas” tamoyiliga amal qilaman. 18. Aql bilan ish kо‘rish lozim. 60

Купить