Jizzax viloyati aholisi va mehnat resurslari - Geografiya - Kurs ishlari

Dokument ma'lumotlari

Narxi	15000UZS
Hajmi	486.9KB
Xaridlar	0
Yuklab olingan sana	05 Mart 2026
Kengaytma	docx
Bo'lim	Kurs ishlari
Fan	Geografiya

Jizzax viloyati aholisi va mehnat resurslari

Sotib olish

O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY VA O’RTA MAXSUS
TA’LIM VAZIRLIGI
URGANCH DAVLAT UNIVERSITETI
___________________ fakulteti ___________________yo’nalishi
_____________________________________ning
______________________________________ fanidan
K URS ISHI
M avzu: Jizzax viloyati aholisi va mehnat resurslari
Bajardi: ____________________
Qabul qildi: _____________________

_______________ 2022
1

Reja:
Kirish.
I-Bob Jizzax viloyati aholisi joylashishining hududiy hududiy xususiyati.
1.1. Viloyat aholisining joylashuvida tabiiy geografik o’rinning va tabiiy
sharoitning ahamiyati.
1.2. Viloyat aholisining o’sishi va zichligi.
1.3. Jizzax viloyati aholisining o’sish dinamikasi.
II- Bob Jizzax viloyati aholisi, mehnat resurslari va bandlik darajasi.
2.1. Jizzax Viloyati aholisining sanoatda bandligi.
2.2. Viloyat aholisining qishloq xo’jaligida bandligi.
2.3. Viloyat aholisining migratsion ko’rsatkichi.
Xulosa.
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yhati.
2

Kirish.
Mavzuning dolzarbligi: Jizzax viloyati O zbekistonning viloyatlaridan biri.ʻ
U mamlakatning markazida/sharqida joylashgan. Janub va janubi-sharqda
Tojikiston, g arbda Samarqand, shimoli-g arbda Navoiy, shimolda Qozog iston,
ʻ ʻ ʻ
sharqda Sirdaryo viloyatlari bilan chegaradosh. U 21,210 km² maydonni egallaydi.
Aholisi 1 443 408 (2022 yil hisobi) bo lib, 53% qishloq joylarda yashaydi.
ʻ
Viloyat markazi – Jizzax (179,200, 2020-yil). Boshqa yirik shaharlarga
Do stlik, Gagarin, G allaorol, Paxtakor va Dashtobod kiradi. Jizzax viloyati ilgari
ʻ ʻ
Sirdaryo viloyati tarkibiga kirgan, lekin 1973 yilda alohida maqom berilgan.
Jizzax viloyati iqtisodiyoti asosan qishloq xo jaligiga asoslangan. Paxta va
ʻ
g alla asosiy ekinlar bo lib, keng sug orish usuli qo llaniladi. Tabiiy resurslarga
ʻ ʻ ʻ ʻ
qo rg oshin, rux, temir, ohaktosh kiradi. O‘zbekiston va Xitoy mintaqada maxsus
ʻ ʻ
iqtisodiy zonani hamkorlikda tashkil etish ustida ishlamoqda. Ushbu yuqori
texnologiyali sanoat parki 2013-yilning martigacha rasman tashkil etiladi. Xitoy
taraqqiyot banki qurilish, agrosanoat va mashinasozlik sohalarida qo‘shma
loyihalarni moliyalashtirish uchun 50 million dollar miqdorida kredit ajratadi.
Mintaqada yaxshi rivojlangan transport infratuzilmasi mavjud bo'lib, 2500
km dan ortiq qoplamali yo'llar mavjud.
Iqlimi odatda kontinental iqlim bo'lib, qishi yumshoq, yozi issiq va quruq.
Turkiston tizmasining g arbiy yon bag irlarida joylashgan va o zining noyob
ʻ ʻ ʻ
faunasi va florasi bilan mashhur bo lgan Zomin milliy bog i, ilgari Guralash
ʻ ʻ
qo riqxonasi ham mintaqa doirasidadir.
ʻ
Bu yerda yovvoyi tabiat nihoyatda boy; bahor va yozda alp o'tloqlari juda
ko'p ranglarga ega: yorqin qizil lolalar va qor-oq akatsiyalar. Kuzda adirlar zarhal
rangdagi findiq gumbazlari, qayin ustunlari, baland chinorlar, yam-yashil
chakalakzorlar bilan ajoyib tarzda bezatilgan. Baland tog larda, Guralashsoy
ʻ
darasining yuqori qismida qora laylaklarning uyalari joylashgan. Bu noyob qushlar
O‘zbekiston faxri va shodligidir. Ular yo'qolib ketish xavfi ostida turgan turlar
sifatida ko'plab mamlakatlarda "Qizil kitoblar"ga kiritilgan. Erta bahorda Arnasoy
3

pasttekisligi suv bosganida bu yerda o rdak, yovvoyi g ozlar, qushlar, bo zʻ ʻ ʻ
cho chqalar suruvlari uchraydi. Bu hudud atirgul rangli starlinglar, qisqichbaqalar
ʻ
va qumloqlar uchun uya bo'lib xizmat qiladi.
Jizzax viloyatida doimiy aholi soni 2019-yil 1-yanvar holatiga ko‘ra 1
million 352,1 ming nafarni tashkil etib, 27,1 ming nafarga yoki 2,0 foizga o‘sdi.
2019 yil boshida urbanizatsiya 46,9 foizni tashkil etdi (634,3 ming shahar aholisi
va 53,1 foiz yoki 717,8 ming qishloq aholisi).
Tumanlar bo yicha tahlillar shuni ko rsatadiki, eng ko p aholi Sh.
ʻ ʻ ʻ Rashidov
tumani 213,9 ming kishi, (viloyat) aholidagi ulushi (15,8%) va Jizzax shahrida
174,6 ming kishi (12,9%), eng kam aholi 45,2 ming kishi bilan Arnasoy (3,3%) va
Yangiobod 27,6 ming kishi ( 2019 yil 1 yanvarda tumanda 2,0% ni tashkil etdi.
Tumanlar kesimida aholining eng yuqori o sish sur ati 2017 yilning mos
ʻ ʼ
davriga 15,8 foiz Sh. Rashidov tumani va Jizzax shahrida 12,9 foiz, G allaorol
ʻ
tumanida 12,4 foiz, Zomin Arnasoy tumanida 11,8 foiz, Yangiobod tumanida 3,3
foiz. 2,0%.
2018 yilning yanvar-dekabr oylarida viloyat bo‘yicha ko‘chib kelganlar soni
11,1 ming nafarni, ko‘chib kelganlar soni esa 12,1 ming nafarni tashkil etdi.
Migratsiya saldosi minus 0,8 ming kishini tashkil etdi, 2017 yildagi 0,8 ming
kishidan kam. Migratsiya saldosi qanchalik yuqori (minus 0,5 ming kishi) Paxtakor
(minus 0,4 ming kishi), Jizzax shahrida (minus 0,3) bo lgan.
ʻ ming kishi).
4

Ishning maqsadi: Jizzax Samarqandni Farg‘ona vodiysi bilan bog‘lovchi
yo‘lning muhim Ipak yo‘li tutashuvi edi. U Golodnaya dashtining chekkasida va
Turkiston tog laridagi Jilanuti (Temur darvozasi) strategik dovoni yonidaʻ
joylashgan bo lib, Zaravshon vodiysi, Samarqand va Buxoroga yaqinlashishni
ʻ
nazorat qiladi. Jizzax viloyati ahlosi haqida ma’lumotlar yig’iladi va mehnat resurs
manbalari o’rganiladi.
Ishning vazifalari:
- Jizzax viloyati aholisi, migratsiyasi, ko’payish ko’rsatkichlari haqida
ma’lumotlar yig’ish;
- Jizzax viloyatidagi mehnat resurslari bilan tanishish, aholi bandligini
o’rganish.
5

I-Bob Jizzax viloyati aholisi joylashishining hududiy hududiy xususiyati.
1.1. Viloyat aholisining joylashuvida tabiiy geografik o’rinning va tabiiy
sharoitning ahamiyati.
Jizzax qadimiy vohadir. Mamlakatning janubi va g arbiy qismini o rabʻ ʻ
turgan Turkiston va Nurota tizmalari, shimoliy qismidagi Arnasoy-Aydar-Tuzkon
ko llari mo tadil iqlimni ta minlaydi. qor va muzliklar, Chovkar tog i, Usturshona
ʻ ʻ ʼ ʻ
tizimi etaklarida qalin qarag ay o rmonlari bor.
ʻ ʻ
Dengiz sathidan 1800 metr balandlikdagi tog yonbag irlaridan qarag ay
ʻ ʻ ʻ
o rmonlari boshlanadi. Tog'lar ko'tarilgach, qarag'ay o'rmoni qalinlashadi.
ʻ
Viloyatda 20 dan ortiq g'orlar mavjud. Mutaxassislar tomonidan
o rganilmagan bo lsa-da, faqat Peshovar g orini kuzatgan havaskorlargina g or
ʻ ʻ ʻ ʻ
ichida katta va uzun kvadrat (zal), qizil o choq, tosh devorlarga chizilgan suratlar,
ʻ
petroglif yozuvlari ko p bo lganini eslashadi. Qolaversa, uzun g‘or sun’iy ravishda
ʻ ʻ
o‘ralgan va keyingi zal uchun qo‘shimcha zinapoyalar qilingani bu yerda qadimda
ibtidoiy odamlar yashaganligidan dalolat beradi.
Molguzar tog'ining janubidagi ulkan g'or bir vaqtlar buddistlar ibodatxonasi
sifatida ishlatilgan. “Suy sulolasi tarixi” kitobida Sharqiy TSao (Usturshona) ham
tilga olinadi, “Yecha shahri bor. Bu shahardagi yopiq g or bo lib, yiliga ikki marta
ʻ ʻ
qurbonlik qilinadi. Yoki yelkalarda joylashgan madaniy Tavakbuloq. Molguzar
tog‘ining dengiz sathidan ikki ming olti yuz metr balandlikda bo‘lishini mo‘jiza
deyish mumkin.Baxmal tumanidagi Oqtosh daryosi bo‘yida tik tog‘lar yelkasida
ulkan qabriston, uning yonida muhtasham dara bor”. Qon tomchisi".
Yoki Zomin tumanidagi tog‘ cho‘qqisidagi Suffa maydonidan ko‘tarilgan
buloq, unga yaqin joylashgan Muzbuloq, Baxmaldagi baland tog‘ cho‘qqisida
barpo etilgan bog‘ – bularning barchasi qadim tarixdan dalolat beradi. Tog larga
ʻ
tutashgan daryolar, muzliklardan oqib chiquvchi buloqlar, jarlarni qoplagan
to qaylar. 100 ga yaqin shifobaxsh giyohlar... Jizzax tumanidagi Poyimard daryosi
ʻ
qirg‘og‘ida, balandligi 20 metr bo‘lgan qoyatosh o‘rtasida joylashgan bularning
6

barchasi tabiat yodgorliklari bo‘lib, barchasi ibtidoiy odam borligidan dalolat
beradi.
Iqlimi keskin kontinental. Yanvarning o rtacha eng pasti -4°C, iyulningʻ
o rtachasi 34,9°C. Tog lar etagidagi iqlim cho l va dashtlarnikidan yumshoqroq.
ʻ ʻ ʻ
Yillik yog in janubda 400-500 mm, shimolda 250-300 mm.
ʻ Vegetatsiya davri 210-
240 kun. Yillik quyoshli kunlar 2800-3000 soat. Eng yirik daryolari Sangzor va
Zomin. Tog'lardan oqib o'tadigan ko'plab daryolar bor (1-rasm).
1-rasm. O‘zbekiston Gidrometeorologiya xizmati markazi.
Asosiy turistik diqqatga sazovor joylar
-Sharof Rashidov memorial muzeyi;
- Viloyat muzeyi;
Taniqli odamlar
- Patox Chodiev;
-Hamid Olimjon;
-Sharof Rashidov;
-Sardor Rashidov;
Maktablar:
- 1 dan 29 tagacha bo'lgan 29 ta davlat maktablari mavjud;
-Jizzax ixtisoslashtirilgan san’at maktabi;
-Jizzax ixtisoslashtirilgan olimpiya zaxiralari maktab-internati;
-KOBMMI;
-IBMI;
-“Umid” nomidagi iqtidorli bolalar maktab-internati;
-Ko‘zi ojiz va zaif ko‘ruvchi bolalar uchun maxsus maktab-internat;
-32-sonli nutqi zaif bolalar uchun maxsus maktab-internati.
7

Litseylar:
-Jizzax politexnika instituti qoshidagi akademik litsey;
-Jizzax davlat pedagogika instituti qoshidagi “Sayiljoy” akademik litseyi;
-Jizzax davlat pedagogika instituti qoshidagi 2-son akademik litsey.
Kollejlar:
-Jizzax yengil sanoat kasb-hunar kolleji;
-Jizzax tibbiyot kolleji -Jizzax pedagogika kolleji;
-Jizzax arxitektura-qurilish kasb-hunar kolleji;
-Jizzax viloyat yuridik kolleji;
-Jizzax shahar iqtisodiyot va servis kasb-hunar kolleji.
Universitetlar:
-Jizzax politexnika instituti;
-Jizzax davlat pedagogika instituti;
-O‘zbekiston Milliy universiteti Jizzax filiali.
Jizzax ma lumotlari 2017-yilda 1 325 000 kishini tashkil qilgan. Bu 2016ʼ
yildagi oldingi 1 301 000 kishiga nisbatan oshganini ko rsatadi. O zbekiston
ʻ ʻ
aholisi: Jizzax ma lumotlari har yili yangilanadi, o rtacha 1 098 300 kishi, 2017-
ʼ ʻ
yilda 1919 ming kishi kuzatishlar. Ma lumotlar 2017-yilda 1,325.000 kishi va
ʼ
rekord darajadagi eng yuqori ko rsatkichga yetdi va 1999-yilda 974.800 kishini
ʻ
tashkil qildi. O zbekiston Aholi: Jizzax ma lumotlari CEICda faol maqomda
ʻ ʼ
qolmoqda va O zbekiston Respublikasi Davlat statistika qo mitasi tomonidan
ʻ ʻ
xabar qilingan. Ma lumotlar Global ma lumotlar bazasining O zbekiston –
ʼ ʼ ʻ
UZ.G002-jadvalida tasniflangan: Aholi soni: mintaqa bo yicha.
ʻ
O zbekistonning O zbekiston aholisi: Jizzax 1999-2017 yillardagi jadvalda:
ʻ ʻ
8

Jizzax viloyati 12 tuman (quyida sanab o'tilgan) va bitta tuman darajasidagi
shahardan iborat:
9

1.2. Viloyat aholisining o’sishi va zichligi.
Jizzax shahrida iqlim o'rtacha issiq. Qishda yozga qaraganda ko'proq
yog'ingarchilik bo'ladi. Yil davomida kam yog'ingarchilik bo'ladi. Iqlim Köppen-
Geiger tizimi bo'yicha Csa deb tasniflanadi. Jizzaxda o rtacha yillik harorat 15,6ʻ
°C. Yiliga o rtacha yog in miqdori 370 mm.
ʻ ʻ
Jizzax relyefi Sanzor daryosi vodiysida, Nurotov tog larining shimoliy
ʻ
etagida, Mirzacho l dashtining janubiy qismida, Toshkent shahridan 180 km
ʻ
janubi-g arbda, Samarqanddan 90 km shimoli-sharqda joylashgan.
ʻ Shahar Jizzax
viloyatining Jizzax va G allaorol tumanlari bilan chegaradosh.
ʻ
Tuman xaritasi.
Umumiy yer maydoni 2117 ming gektar. Shundan sug oriladigan dehqonchilik
ʻ
maydoni 300,3 ming gektarni, sug orilmaydigan dehqonchilik maydoni 742,7
ʻ
ming gektarni, chorvachilik uchun mo ljallangan maydonlar 15,0 ming gektarni
ʻ
tashkil etadi.
Viloyatda 2 ta daryoning suv resurslaridan foydalaniladi. (Sirdaryo, Zarafshon
Janubiy Mirzacho‘l magistral kanali). Foydalanilayotgan suv resurslarining
o rtacha hajmi yiliga 1,9 mlrd.m3 ni tashkil qiladi.
ʻ Asosiy daryosi - Sangzar.
Viloyatda 4 ta sun iy suv ombori mavjud bo lib, ularning umumiy hajmi 219,0
ʼ ʻ
mln.m3 ga yaqin.
10

Viloyat iqtisodiyoti o’sish diagrammasi.
Umumiy yer maydoni 2117 ming gektar. Shundan sug oriladiganʻ
dehqonchilik maydoni 300,3 ming gektar, sug orilmaydigan dehqonchilik maydoni
ʻ
742,7 ming gektar, chorva uchun yaylovlar 15,0 ming gektarni tashkil etadi. Qayta
ishlangan – 480800,3 ga. O rmonlar – 164111 ga.
ʻ Ko p yillik daraxtlar – 18501,58 ʻ
ga. Jami foydalanilmayotgan yer maydoni – 650563 ga. Jizzax viloyatida bitta
Sangzor daryosi bor, Arnasoy-Aydar ko llarining umumiy uzunligi 350 kilometr,
ʻ
o rtacha eni 45 kilometr, eng chuqur joyi 45 metr, ko lning umumiy maydoni 3700
ʻ ʻ
kv.km.
11

Viloyatdagi yillik harorat ko’rsatkichlari.
Jizzax viloyatida, birinchi navbatda, hududlarni rivojlantirish dasturi
doirasidagi investitsiya loyihalarini amalga oshirishning borishi ko‘rib chiqildi:
viloyatda 2020-2021-yillarga mo‘ljallangan. Joriy yilda umumiy qiymati 12,4
trillion so‘mlik 726 ta loyihani amalga oshirish rejalashtirilgan bo‘lib, shundan 4,9
trillion so‘mlik 549 ta loyiha amalga oshiriladi. Ushbu loyihalarning foydalanishga
topshirilishi 2021-yil oxirigacha 20,1 mingta ish o‘rni yaratish imkonini beradi.
Mutasaddi rahbarlarga mazkur loyihalarni o‘z vaqtida amalga oshirish va
foydalanishga topshirish bo‘yicha chora-tadbirlar ko‘rish, shuningdek, viloyatda
yangi loyihalarni shakllantirish va yangi ishlab chiqarish quvvatlarini yaratish
uchun qo‘shimcha zaxiralarni izlash bo‘yicha ishlar olib borish topshirildi.
Kasanachilikni rivojlantirish hisobidan aholi farovonligini oshirish chora-
tadbirlari ishlab chiqildi – bu borada 44 ta, jumladan, 24 ta yirik, jami 28,2 million
AQSH dollari miqdorida asosan to qimachilik sanoatiga oid loyiha ishlab chiqildi.ʻ
sanoat, shuningdek, parrandachilik va bog'dorchilik sohasida. Chorvachilik,
asalarichilik, quyonchilik, baliqchilik kabi sohalarda qo‘shimcha loyihalarni
amalga oshirish imkoniyatlari o‘rganilmoqda.
“Jizzax” erkin iqtisodiy zonasining mintaqa iqtisodiy rivojlanishining
alohida harakatlantiruvchi omili sifatidagi salohiyati o‘rganilmoqda. Guruh
12

faoliyati davomida bir qator investitsiya loyihalarini jadal amalga oshirish uchun
mavjud muhandislik-kommunikatsiya infratuzilmasini mustahkamlash zarurligi
aniqlandi. Shu munosabat bilan tegishli boshqarmalar rahbarlariga qo‘shimcha
transformator podstansiyalarini qurish, yuqori voltli elektr uzatish tarmoqlari,
avtomatik gaz taqsimlash stansiyalari va gaz quvurlarini qurish, suv ta’minoti va
kanalizatsiya tizimlarini aniq texnik ko‘rsatkichlar va muddatlar hisoblangan holda
rekonstruksiya qilish bo‘yicha topshiriqlar berildi. . Ushbu chora-tadbirlarning
amalga oshirilishi nafaqat ilgari erkin iqtisodiy zona ishtirokchisi maqomini olgan
va hozirda faoliyat yuritayotgan korxonalarning muammolarini hal qiladi, balki
erkin iqtisodiy zonaning erkin qismiga yangi investitsiya loyihalarini joylashtirish
salohiyatini ham shakllantiradi. zonasi.
“Zomin-farm” erkin iqtisodiy zonasining hali foydalanilmagan salmoqli
salohiyati aniqlanib, buning natijasida mutasaddi rahbarlar tomonidan ushbu EIZ
hududida ishlab chiqarishga yo‘naltirilgan istiqbolli va yuqori texnologiyali
loyihalarni joylashtirish bo‘yicha konstruktiv takliflar ishlab chiqilmoqda. ichki va
tashqi bozorda talab yuqori sifatli farmatsevtika mahsulotlari.
Eksport klaster modelini joriy etish orqali Jizzax viloyatida bog‘dorchilik
sohasini rivojlantirish vazifasi qo‘yildi. Jizzax viloyatida jami 11,3 ming gektar
mevali ekinlar yetishtiriladi, shundan 3,9 ming gektar intensiv bog‘dorchilik uchun
ajratilgan. Shu bilan birga, 2020-yilda mazkur tarmoqni rivojlantirish uchun
qo‘shimcha ravishda 4,1 ming gektar maydon ajratildi, bu esa 2021-yil oxiriga
qadar yillik meva yetishtirish hajmini 130 ming tonnaga yetkazish imkonini beradi,
bu esa o‘tgan yilga nisbatan 40 foizga ko‘pdir. 2019. Natijada viloyatda
yetishtirilgan mevalarni qayta ishlash darajasi 2019-yildagi 10,3 foizdan 2021-yil
oxirigacha 15 foizga yetkaziladi.Loyihalarning aniq tashabbuskorlari va
moliyalashtirish manbalarini aniqlash ishlari olib borilmoqda.
To qimachilik va elektrotexnika sanoati, shuningdek, qurilish materiallariʻ
sanoati iqtisodiy o sishning alohida nuqtalari sifatida belgilangan. Masalan,
ʻ
to‘qimachilik sohasida umumiy qiymati 257,9 million AQSh dollariga teng 31 ta
loyihani amalga oshirish rejalashtirilgan bo‘lib, bunda 8 ming 218 ta yangi ish
13

o‘rni yaratish ko‘zda tutilgan. Natijada 2021-yilga borib paxta iplarini mahalliy
qayta ishlash darajasi 60 foizga (o‘sish – 80 foiz), gazlama ishlab chiqarishning
o‘sishi – 76 foizga, trikotaj gazlama – 78 foizga, tayyor tikuv va trikotaj
mahsulotlari – 2,7 barobarga yetkaziladi. Qurilish materiallari sohasida 36 ta yangi
foydali qazilma konlarini (marmar oniks, tsement, tabiiy bezak toshlari, gips va
angidrit, ohaktosh, keramika, silikat qumi) o'zlashtirish va qazib olinadigan
mahsulotlarni sanoatda o'zlashtirishni boshlash rejalashtirilgan. tsement, ohak,
gips, pishiq g'isht, qum, tabiiy qoplamalar, gazbeton va temir-beton buyumlari
ishlab chiqarish maqsadi. Bu yo nalishda umumiy qiymati 4,5 trillion so mlik,ʻ ʻ
jumladan, 198,1 million dollar to g ridan-to g ri xorijiy investitsiyalarni jalb qilish
ʻ ʻ ʻ ʻ
hisobiga 66 ta investitsiya loyihasi paketi shakllantirilgan bo lsa, joriy yilda
ʻ
shundan 556 milliard so mlik 36 ta loyiha amalga oshiriladi. Natijada 2500 ga
ʻ
yaqin yangi ish o‘rni yaratiladi.
Aydar-Arnasoy ko'llar tizimining biologik resurslaridan foydalanishning
hozirgi holati o'rganildi - bu tizimda hosildorlikning pasayishi tufayli nafaqat baliq
ovlash qisqarishi, balki chuchuk suvning ko'payishi ham aniqlandi. Sirdaryodan
qishloq xo jaligi uchun olinadi, bu esa hududning haddan tashqari sho rlanishiga
ʻ ʻ
olib keladi. Ishchi guruh tomonidan Aydar-Arnasoy ko‘l tizimidan foydalanish
tahlili o‘tkazildi va uning samaradorligini oshirish bo‘yicha takliflar ishlab
chiqildi, jumladan, ko‘llar tizimini rivojlantirish jamg‘armasini yaratish, elektron
tizimni joriy etish orqali suv resurslarini taqsimlashni optimallashtirish, sanoat
baliq ovlash uchun kvotalar tashkil etish. Shuningdek, baliq yetishtirishni yagona
tizimga integratsiyalash, brakonerlikdan himoya qilish tizimini mustahkamlash
mexanizmlari, logistika infratuzilmasini yanada rivojlantirish bo‘yicha takliflar
ishlab chiqilmoqda.
14

1.3. Jizzax viloyati aholisining o’sish dinamikasi.
O‘zbekistonda demografik jarayonlar ijtimoiy-iqtisodiy omillar ta’sirida
dinamik. Respublika va uning hududlaridagi demografik jarayonlarni tahlil
qilganda, hududlarning tabiiy sharoitlaridagi farqlar, iqtisodiy ixtisoslashuv va
xizmat ko‘rsatish sohasining rivojlanish darajasi aholining o‘sishiga, tabiiy-texnik
harakatning o‘zgarishiga bevosita ta’sir qiladi. Mirzacho‘lning o‘zlashtirilishi
natijasida vujudga kelgan aholi punktlarining demografik holati aholining yosh
tarkibiga mos ravishda rivojlanib bormoqda. Shuningdek, sanoat tarmoqlarini
diversifikatsiya qilish va maxsus sanoat zonalarini tashkil etish “mehnat
oqimi”ning paydo bo‘lishiga olib keladi. Bu, o‘z navbatida, yosh oilalarning
ko‘payishiga, mazkur hududlarda demografik jarayonlarning rivojlanishiga o‘z
ta’sirini ko‘rsatmoqda.
Jizzax viloyati ham o‘ziga xos demografik holatga ega. Viloyat aholisining
o‘sish sur’atlari, tug‘ilish, o‘lim va tabiiy o‘sish sur’atlari o‘tgan yillarga nisbatan
o‘zgarib, birmuncha ortganini kuzatish mumkin. 2019-yil 1-oktabr holatiga viloyat
aholisi soni 1374,3 ming kishini tashkil etib, 2005-yilga nisbatan 331,1 ming
kishiga yoki 131,7 foizga o‘sdi.Bu yillardagi o‘rtacha yillik o‘sish 2,26 foizni
tashkil etadi.
Viloyat aholisining yildan-yilga o‘sishini tahlil qiladigan bo‘lsak, ayrim
farqlar mavjudligini ko‘rishimiz mumkin. Masalan, 2006 yilda viloyat aholisi
yiliga 100,8 foizga (13,3 ming kishi) o'sdi. Bu ko‘rsatkich tumanlarda turlicha
bo‘lib, Baxmal (102,3 foiz), Sharof Rashidov (102,2 foiz), Zarbdor (101,6 foiz) va
Zomin (101,5 foiz) tumanlarida viloyat o‘rtacha ko‘rsatkichidan yuqori.
Mirzacho‘l (93,1%), Zafarobod (98,3%) va Forish (99,1%) tumanlarida aholi
o‘sish sur’atlari biroz pastroq.
Statistikaga ko'ra, aholi o'sishi 2006-2010 yillarda deyarli o'zgarmaganligini
ko'rishimiz mumkin. Biroq keyingi davrda aholi sonining o sishida ma lumʻ ʼ
o zgarishlar yuz berdi. Xususan, 2016-yilda viloyatda aholi soni o‘tgan yilning shu
ʻ
15

davriga nisbatan 102,1 foizga ko‘paydi. Hududlarda bu jarayon tezlashib, Zarbdor
(102,7 foiz), Baxmal, Mirzacho‘l (102,6 foiz) va Sharof Rashidov (102,4 foiz)
tumanlarida viloyat o‘rtacha ko‘rsatkichidan yuqori bo‘ldi. Arnasoy (101,6 foiz),
Do‘stlik va Zafarobod (101,8 foiz) tumanlarida aholining o‘sishi nisbatan sekin.
Ko'rinib turibdiki, viloyatda aholi sonining o'sish jarayoni biroz tezlashgan. Aholi
soni yillar davomida turli sur’atlarda o‘sib, 2006 yilda 2005 yilga nisbatan 100,8
foizga, 2010-2011 yillarda esa 104,5 foizga o‘sdi. 2017 yilda esa 103,3 foizni
tashkil etdi. Bu shuni anglatadiki, viloyat aholisining o'sish sur'atidagi davriy
farqlar unchalik katta emas. Ammo bu jarayonning so‘nggi 12 yildagi holatiga
nazar tashlaydigan bo‘lsak, aholi soni biroz oshganini ko‘ramiz.
Tumanlar aholisining bir yil ichida mutlaq yillik o'sishini tahlil qilganda
2005 yildan buyon raqamlarning o'sishi kuzatilmoqda. Joriy yilda viloyat aholisi
8,2 ming kishiga ko‘paygan bo‘lsa, 2016-yilda 43,2 ming kishini tashkil etdi yoki
35,0 ming kishiga ko‘paydi. Bu, albatta, nisbatan barqaror migratsiya jarayoni,
ya'ni migratsiya balansidagi tafovutlarning qisqarishi va tug'ilish darajasining biroz
o'sishi bilan bog'liq edi. Tahlillar shuni ko‘rsatadiki, 2005 yilda Arnasoy (-0,18),
Zafarobod (-0,7), Zarbdor (-0,8), Mirzacho‘l (-3,2) va Forish (-0,4) tumanlarida
aholi o‘sishi past bo‘lgan. Xususan, Mirzacho‘l tumanida 2006, 2007 va 2009
yillarda aholining mutlaq yillik o‘sishi mos ravishda -0,9; Bir kishi uchun mos
ravishda -0,9 va -0,2 ga oshgan. Olis qishloq tumanlarini har tomonlama ijtimoiy-
iqtisodiy rivojlantirishga e’tibor kuchayishi ma’lum vaqt davomida aholi o‘rtasida
ichki va tashqi migratsiyaning kamayishiga olib keldi. Bu, o'z navbatida, aholi
o'sishiga ta'sir qildi.
Viloyat va tumanlarda 2010-yilda aholining mutlaq o‘sishi o‘rganilayotgan
davrda (2005-2019-yillar) maksimal darajaga yetdi. Masalan, viloyat aholisi 49,9
ming kishini tashkil etgan bo‘lsa, 2005 yilda 8,2 ming kishi, 2017 yilda esa 43,2
ming kishini tashkil qildi. 2019-yil 2018-yilga nisbatan 29,2 ming kishiga
ko‘paydi. Shuningdek, Jizzax shahri (12,0), G‘allaorol (6,6), Zarbdor (3,5) va
Zomin (12,1) tumanlarida aholining mutlaq yillik o‘sishi boshqa tumanlarga
nisbatan birmuncha yuqori bo‘ldi.
16

Aholining o rtacha yillik o sishidagi farq (2005-2019-yillar) aholining yoshiʻ ʻ
va jinsi tarkibidagi o tgan yillardagi tafovutlar, tarixiy demografik vaziyat,
ʻ
nikohlar, tug ilish, o lim, migratsiya, shuningdek, ijtimoiy-iqtisodiy
ʻ ʻ
ko rsatkichlardagi farqlar bilan bog liq.
ʻ ʻ turli vaqtlarda imkoniyatlar. Shuning
uchun ham aholi soni bir yilda tez o'sgan hududlarda ikkinchi yilda sekin o'sgan
yoki aksincha.
Shunday qilib, mintaqa aholisining o'sishida ma'lum hududiy farqlar mavjud
bo'lib, ular tabiiy sharoit va tumanlarning ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanish
imkoniyatlariga qarab bir oz farq qiladi. Shu munosabat bilan viloyat tumanlarida
2005-2016 yillarda aholi sonining o‘sishi bo‘yicha quyidagi uch guruhni ajratish
mumkin:
1. Aholi soni yuqori (124,0 foizdan ortiq) tumanlar: Zarbdor, Sharof
Rashidov, Zomin va Baxmal tumanlari;
2. Aholi soni o‘rtacha (117,8-123,9%) bo‘lgan hududlar: Jizzax shahri,
G‘allaorol, Do‘stlik va Paxtakor tumanlari;
3. Aholining o sishi past (117,7% va undan kam) hududiy birliklar:
ʻ
Yangiobod, Forish, Arnasoy, Zafarobod va Mirzacho l tumanlari.
ʻ
Umuman, viloyat tumanlarida aholi sonining o‘sishi o‘tgan yillarga nisbatan
sezilarli darajada oshmoqda. Aholining o'sishiga tabiiy, agroiqlim sharoitlari ham
qisman ta'sir qiladi; qulay iqlim sharoiti, unumdor erlar va yetarli suv resurslari
aholi zichligi va mavjud hududda nisbatan yuqori o'sishiga olib keladi.
Aholining tabiiy harakatining hududiy jihatlari yoki farqlarini o rganish
ʻ
iqtisodiy va ijtimoiy geografiya fanining ham muhim tarmog i bo lgan aholi
ʻ ʻ
geografiyasining o rganish ob yektlaridan biridir.
ʻ ʼ Xususan, demografik
jarayonlarning tahliliy tahlili ma’muriy-hududiy birliklardagi vaziyatni aniq
tashxislash imkonini beradi. Bunda aholi bilan bog‘liq ijtimoiy-iqtisodiy jarayonlar
chuqur o‘rganilib, kelajakdagi vaziyat bashorat qilinadi. Respublika va uning
hududlaridagi demografik jarayonlarni tahlil qiladigan bo‘lsak, Jizzax viloyati
aholining tabiiy harakatida tug‘ilishning yuqoriligi bilan ajralib turadi.
17

Jizzax viloyati va tumanlarida aholining tug‘ilish koeffitsientini tahlil
qiladigan bo‘lsak, ayrim farqlar mavjudligini ko‘rishimiz mumkin. 2005 va 2016
yillar oralig'ida tug'ilish darajasi boshqacha tarzda o'zgarib turadi. Masalan,
viloyatda tug‘ilish koeffitsienti 2005 yilda 23,1 promilleni tashkil etgan bo‘lsa,
2019 yilga kelib bu ko‘rsatkich 26,3 promilleni tashkil etdi. Bu davrda tug‘ilish
koeffitsienti 3,2 promillega yetdi. Ko'rib chiqilayotgan davrda tug'ilishning eng
past ko'rsatkichlari 2011 va 2012 yillarda qayd etilgan (21,0 ‰). 2005 yilda Sharof
Rashidov (25,1 ‰), Mirzacho'l (25,0 ‰), Zafarobod (24,1 ‰) va Forish (23,4 ‰)
tumanlarida tug'ilish koeffitsienti viloyatdagi o'rtacha ko'rsatkichdan (23,1 ‰)
yuqori bo'ldi. Eng past ko‘rsatkichlar Jizzax (18,1 ‰) va Paxtakor (18,9 ‰)
tumanlarida kuzatilmoqda. 2019 yildagi vaziyatni tahlil qiladigan bo‘lsak,
viloyatning Baxmal (30,4 ‰) Sharof Rashidov (28,4 ‰), Zomin (28,2 ‰),
Zarbdor (27,6 ‰) va G‘allaorol (27,2 ‰) tumanlarida (26,3 ‰) o‘rtacha
ko‘rsatkichdan yuqori bo‘ldi. eng past ko rsatkichlar Mirzacho l (21,0‰),ʻ ʻ
Zafarobod (22,4‰) va Forish (23,3‰) tumanlarida kuzatildi.
2005-2019 yillar davomida Sharof Rashidov tumani tug‘ilishning yuqoriligi
bilan ajralib turadi. Tuman bevosita viloyat markazini o‘rab turganligi bois aholiga
kommunal xizmatlar ko‘rsatish sohasi rivojlangan. Xususan, “Jizzax” maxsus
industrial zonasining faoliyat yuritishi yosh mutaxassislarning “oqib kelishi”ga
sabab bo‘ldi. Tabiiyki, yosh oilalarda tug‘ilish ko‘p bo‘ladi. Baxmal tumanida ham
tug ilish darajasi eng yuqori (30,4 ‰).
ʻ Tuman aholisining qadimdan dehqonchilik
va chorvachilik bilan shug ullanib, viloyatning boshqa tumanlariga nisbatan
ʻ
ko proq o troq yashashi, migratsiya balansidagi farqning kichikligi aholi sonining
ʻ ʻ
nisbatan tez o sishiga olib keladi.
ʻ
Jizzax shahrida o‘qish yillarida ijtimoiy-iqtisodiy sharoitga mos ravishda
tug‘ilishning nisbatan pastligi shakllangan. Xotin-qizlarning ijtimoiy hayotga
bandligi, uy-joy muammosi, migratsiyaning nisbatan yuqoriligi, mehnatga
layoqatli yoshlarning jalb etilishi bularning barchasiga ta’sir ko‘rsatmoqda.
Mirzacho‘l tumanida tahlil qilingan yillarda tug‘ilish darajasi past (21,0‰).
Tumanning keyingi yillarda ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanish darajasining pasayishi,
18

infratuzilmadagi kamchiliklar, yerlarning meliorativ holatining yomonlashuvi,
iqtisodiy tizimdagi o‘zgarishlar ayrim hollarda aholi migratsiyasiga olib kelmoqda.
Bu o'z navbatida demografik jarayonlarga bevosita ta'sir qiladi.
Tug‘ilishning hududiy xususiyatlarini o‘rganish asosida 2005-2019 yillarda
Jizzax viloyati va tumanlarini quyidagi guruhlarga bo‘lish mumkin:
-Tug‘ilish koeffitsienti yuqori (24,2 ‰ va undan ortiq) tumanlar: Zarbdor,
Baxmal, Sharof Rashidov. -Hududlarda tug ilish o rtacha (22,8-24,1 ‰): Do stlik,ʻ ʻ ʻ
Forish, G allaorol, Zomin tumanlarida.
ʻ
-Tug‘ilish darajasi past (22,7 ‰ va undan kam) hududlar: Jizzax shahri,
Mirzacho‘l, Paxtakor, Arnasoy, Zafarobod va Yangiobod tumanlari.
-Demografik jarayonlarni o'rganishda o'limga alohida e'tibor berish kerak.
Aholining tabiiy o'sishi o'lim darajasiga ham bog'liq. Bu borada hududlarning
ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishi, demografik holati va ekologik holatiga qarab
birmuncha farqlar mavjud. Aholining turmush sharoitidagi ayrim noqulayliklar,
toza ichimlik suvi bilan to‘liq ta’minlanmagani ham o‘lim holatlarining ma’lum
darajada oshishiga olib kelmoqda. Bu, ayniqsa, cho'l va tog' oldi hududlari uchun
to'g'ri keladi.
B.S.ning so‘zlariga ko‘ra. Aholining o'limi va uning sabablari haqida taniqli
rus demografi Urlanis shunday deydi: “O'lim turli darajada bo'lishi mumkin. Har
bir tug'ilgan odam oxir-oqibat o'ladi. Go'dakning birinchi qadami o'limga qo'ygan
birinchi qadami degan naql bor. Ammo bu vaziyatning oxiri boshqacha bo'ladi.
O'rtacha umr ko'rish bir necha soniyadan 100 yilgacha yoki undan ko'proq vaqtni
tashkil qiladi.
Respublika miqyosida o‘lim ko‘rsatkichlari tahlil qilinganda, eng past
ko‘rsatkich Jizzax viloyatida qayd etilgan. Viloyat va uning tumanlari miqyosida
tahlil qilinayotgan yillardagi vaziyat biroz farq qiladi. 2005 yilda viloyatda o‘lim
darajasi 4,2 promilleni tashkil etgan bo‘lsa, Baxmal (4,8 ‰), G‘allaorol (4,8),
Zomin (4,8), Forish (4,6) va Yangiobod (4,6 ‰) tumanlarida. mintaqaviy o'rtacha
ko'rsatkichdan yuqori. Eng past ko rsatkichlar Arnasoy va Do stlik tumanlarida
ʻ ʻ
(2,8‰) kuzatilmoqda. O‘rganish davrida Baxmal va G‘allaorol tumanlari o‘lim
19

darajasi yuqoriligi bilan boshqalardan ajralib turdi. Shu bilan birga, har ikki tuman
hududining ko‘p qismi tog‘li va adirli bo‘lganligi aholining daryolar bo‘ylab
tasmasimon taqsimlanishiga olib keldi. Ma’lumki, aholining joylashishiga qarab,
tibbiy xizmat ko‘rsatish va ayrim infratuzilma shoxobchalarini tashkil etishda
muayyan to‘siqlar keltirib chiqaradi. Turli ob-havo sharoitida transport
xizmatlarini ko'rsatishni cheklaydi. Bu, shuningdek, qo‘riqlanadigan va bo‘z
yerlarni o‘zlashtirishda qatnashgan faxriylarning o‘z vatanlariga qaytishi kabi
ayrim hollarda o‘lim darajasi yuqori ekanligidan dalolat berishi mumkin.
Yangi yerlar, Mirzacho‘l o‘zlashtirilishi bilan rejali tarzda qurilgan aholi
punktlarida aholi zich bo‘ladi. Tabiiyki, ushbu hududlarda davlat xizmatlarini
tashkil etish qulay. Xususan, tibbiy xizmat ko‘rsatish, yaxlit tibbiyot muassasalari,
dorixonalar va boshqalar aholi o‘rtasida o‘lim darajasi nisbatan pastligidan dalolat
beradi.
Statistik tahlil shuni ko'rsatadiki, ko'rib chiqilayotgan yillarda tumanlar
miqyosida o'lim ko'rsatkichlaridagi farqlar unchalik katta emas. Biroq, bu
holatdagi farqlarni aniqroq ko‘rish uchun 2005-2019 yillardagi o‘lim darajasi
bo‘yicha Jizzax viloyati va tumanlarini quyidagi guruhlarga ajratishimiz mumkin:
O‘lim darajasi yuqori bo‘lgan tumanlar (4,2 ‰ va undan ko‘p): Zomin,
Forish, Yangiobod, Baxmal va G‘allaorol tumanlari;
O‘rtacha o‘lim darajasi 3,6-4,1 ‰: Jizzax, Zarbdor, Paxtakor va Sharof
Rashidov tumanlarida;
O‘lim darajasi past bo‘lgan hududlar (3,5 ‰ va undan kam): Arnasoy,
Do‘stlik, Zafarobod va Mirzacho‘l tumanlari.
Viloyatda tumanlarni tabiiy ko‘payish darajasi bo‘yicha guruhlash tug‘ilish
koeffitsienti bo‘yicha guruhlashni takrorlaydi.
20

II- Bob Jizzax viloyati aholisi, mehnat resurslari va bandlik darajasi.
2.1. Jizzax Viloyati aholisining sanoatda bandligi.
Jizzax — shahar (2004 y. aholisi 138 400 kishi) va O zbekistondagi Jizzaxʻ
viloyatining markazi Samarqand shahridan shimoli-sharqda. Jizzax aholisi 2014 yil
24 aprel holatiga ko ra taxminan 152 642 kishini tashkil qiladi.
ʻ
Jizzax Samarqandni Farg ona vodiysi bilan bog lovchi yo lning muhim Ipak
ʻ ʻ ʻ
yo li tutashuvi edi. U Golodnaya dashtining chekkasida va Turkiston tog laridagi
ʻ ʻ
Jilanuti (Temur darvozasi) strategik dovoni yonida joylashgan bo lib, Zaravshon
ʻ
vodiysi, Samarqand va Buxoroga yaqinlashishni nazorat qiladi.
Jizzax nomi so'g'dcha "kichik qal'a" so'zidan olingan bo'lib, hozirgi shahar
So'g'dning Osrushana shahri o'rnida qurilgan. Sug diyona arablar tomonidan bosib
ʻ
olingandan keyin Jizzax ko chmanchi bosqinchilar va o troq dehqonlar o rtasida
ʻ ʻ ʻ
bozor shahri bo lib xizmat qilgan. Arablar xalqni himoya qilish uchun Jizzaxda bir
ʻ
qator rabotlar (blokxonalar) qurdilar, ularda g‘ozlar turardi. 19-asrga kelib, bu uy-
joylar Buxoro amirligining yirik qal'asiga aylandi. Rossiyalik general Mixail
Chernyayev, “Toshkent sher”i Jizzaxni egallashga birinchi urinishida
muvaffaqiyatsizlikka uchradi, ammo ikkinchi urinishida 6 kishini yo‘qotib,
himoyachilarning 6000 nafari halok bo‘ldi. Eski shahar asosan vayron bo'ldi, uning
qolgan aholisi ko'chirildi va rus ko'chmanchilari keltirildi.
1916 yilda Jizzax ruslarga qarshi qo zg olon markazi bo lib, u tezda
ʻ ʻ ʻ
bostirildi. 1917 yilda Jizzaxning eng mashhur o'g'li, O'zbekiston Kompartiyasining
bo'lajak kotibi Sharof Rashidov dunyoga keldi.
Zamonaviy Jizzax tinchgina daraxtlar bilan qoplangan yevropalik bo‘lib,
Rashidovgacha bo‘lgan davrdan deyarli hech narsa qolmagan. Shaharda ikkita
21

universitet bor, jami 7000 ga yaqin talaba tahsil oladi va O zbekiston Ligasidaʻ
(Oliy Liga) o ynaydigan “So g diyona Jizzax” futbol jamoasi joylashgan.
ʻ ʻ ʻ
Sizni Jizzax viloyati bilan tanishtirmoqchimiz. Viloyatimiz O‘zbekiston
Respublikasining yirik, jadal rivojlanayotgan va sarmoyaviy jozibador
hududlaridan biridir.
Jizzax viloyati O zbekiston Respublikasining markazida va Toshkent,
ʻ
Samarqand kabi yirik shaharlar yaqinida, Qozog iston va Tojikiston respublikalari
ʻ
bilan chegaradosh bo lib, bu uning geografik va logistika salohiyatini oldindan
ʻ
belgilab beradi hamda mintaqamizga eksport uchun logistika afzalliklarini beradi.
tovarlar va xizmatlar.
Ikkita “Jizzax” va “Zomin Farm” erkin iqtisodiy zonalari hamda kichik
sanoat zonalari mavjud bo‘lib, ishtirokchilar alohida soliq imtiyozlari va
preferensiyalaridan foydalanadilar. Vazirlar Mahkamasining Jizzax viloyatida
yangi tashkil etilgan sanoat tashkilotlari to‘g‘risidagi 322-son qaroriga asosan,
investitsiyalar hajmidan qat’i nazar, erkin iqtisodiy zonalar ishtirokchilariga soliq
imtiyozlari taqsimlanadi.
Bundan tashqari, viloyat yangi ishlab chiqarish quvvatlarini tashkil etish va
mavjudlarini kengaytirish uchun katta salohiyatga ega, sanoat ishlab chiqarishini
tashkil etish uchun yetarli xomashyo bazasiga ham ega.
Qulay sarmoyaviy muhitni yaratish, tadbirkorlikni qo‘llab-quvvatlash
iqtisodiy siyosatimizning ustuvor yo‘nalishlaridandir. Bu O‘zbekiston
Respublikasini 2017-2021 yillarda beshta ustuvor yo‘nalish bo‘yicha rivojlantirish
strategiyasida o‘z ifodasini topgan.
Keyingi yillarda viloyatda yalpi ichki mahsulotning barqaror o‘sish sur’atlari
saqlanib qoldi. 2017-yilda viloyatda yalpi hududiy mahsulot (YaHM) 5,7 trillion
so‘mni (yoki 711 million AQSH dollaridan ortiq) tashkil etdi. Yalpi hududiy
mahsulot tarkibida asosiy ulush xizmat ko‘rsatish sohasi (42,4 foiz), qishloq,
o‘rmon va baliq xo‘jaligi (35,2 foiz), sanoat (14,3 foiz) va qurilish (8,1 foiz)
sohalariga to‘g‘ri keladi. Viloyatda atigi 2499 ta savdo, 1927 ta sanoat, 1829 ta
qishloq xo jaligi, 1199 ta qurilish, 886 ta umumiy ovqatlanish, 501 ta moddiy-
ʻ
22

texnika ta minoti, 191 ta tibbiyot, 186 ta axborot-kommunikatsiya va 3 ming 611ʼ
ta boshqa soha korxonalari mavjud.
Sanoatda yengil va oziq-ovqat sanoati ustunlik qiladi, bu yalpi sanoat
mahsulotining 63,9 foizini beradi. Viloyatda paxta tolasi, to qimachilik va trikotaj
ʻ
mahsulotlari, paxta chigiti, o simlik moyi, un, omuxta yem, go sht va go sht
ʻ ʻ ʻ
mahsulotlari, sut, shuningdek, boshqa oziq-ovqat mahsulotlari ishlab chiqariladi.
Viloyatda “PSA Peugeot Citroen” (Fransiya) kompaniyasi bilan hamkorlikda
yengil avtomobillar ishlab chiqarish, “Mingyuan silu industrial” (Xitoy) bilan
birgalikda keng turdagi shisha buyumlar ishlab chiqarish va boshqa yirik loyihalar
amalga oshirilmoqda.
Ushbu tarmoq viloyat iqtisodiyotining yetakchi tarmoqlaridan biridir. Meva
va sabzavotlarni qayta ishlash sohasida qo‘shimcha imkoniyatlar mavjud. Yil
davomida o rtacha 559,7 ming tonna g alla yetishtirilib, 170 ming tonna paxta,
ʻ ʻ
68,8 ming tonna kartoshka, 417,2 ming tonna sabzavot, 88,8 ming tonna meva,
281,1 ming tonna poliz mahsulotlari, 32,4 ming tonna yetishtirildi. tonna uzum va
boshqalar. Viloyatda yetishtirilayotgan sabzavot, meva va uzumning umumiy
hajmidan haqiqatda mos ravishda 8-10 foizi sabzavot, 15-16 foizi meva va 16 foizi
uzumga to‘g‘ri keladi.
Viloyat yangi ishlab chiqarish quvvatlarini tashkil etish va mavjudlarini
kengaytirish uchun katta salohiyatga ega, sanoat ishlab chiqarishini tashkil etish
uchun yetarli xomashyo bazasiga ham ega. Resurs boyliklarini o'zlashtirishda
ishtirok etish imkoniyatlari xorijiy investorlarda katta qiziqish uyg'otmoqda.
Xususan, viloyatda tsement xomashyosi, barit, qoplama tosh, keramika, ohak,
volastonit, gips, volfram, rux, qo'rg'oshin va boshqalar kabi 30 dan ortiq foydali
qazilma konlari mavjud.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining farmonlariga asosan Jizzax
viloyatida “Jizzax” va “Zomin Farm” erkin iqtisodiy zonalari, shuningdek, kichik
sanoat zonalari tashkil etilgan bo‘lib, ularga a’zolar uchun alohida soliq va bojxona
imtiyozlari joriy etilgan.
23

Shuningdek, Vazirlar Mahkamasining 322-son qaroriga asosan Jizzax
shahridan tashqari Jizzax viloyatida yangi tashkil etilayotgan sanoat tashkilotlariga
investitsiyalar hajmidan qat’i nazar, bepul investitsiyalar ishtirokchilariga soliq
imtiyozlari qo‘llaniladi. “Jizzax” iqtisodiy zonasi.
Aytish joizki, viloyatda yuqori malakali kadrlar mavjud. Jizzax viloyatidagi
politexnika va pedagogika institutlarida har yili 2700 dan ortiq mutaxassis
tayyorlanmoqda. Shuningdek, viloyatda har yili 15,0 ming nafardan ortiq
bitiruvchi tayyorlanayotgan kasb-hunar kollejlari faoliyat yuritmoqda.
Muhim transport yo‘lagi hisoblangan Jizzax viloyati orqali Toshkent-
Samarqand temir yo‘li (Belorussiyadan Xitoygacha bo‘lgan temir yo‘lning bir
qismi) va M-39 yirik O‘zbekiston avtomobil yo‘li (Olma-Ota-Bishkek-Toshkent-
Termiz asosiy magistralining bir qismi) o‘tadi.
Jizzax viloyatida AQSH, Xitoy, Rossiya, Turkiya, Birlashgan Arab
Amirliklari va boshqa xorijiy investitsiyalar ishtirokidagi 82 korxona faoliyat
yuritmoqda. Viloyatda bugungi kunda qishloq xo‘jaligi mahsulotlarini qayta
ishlash va konservalash, terini chuqur qayta ishlash, dorivor o‘simliklar va dori
vositalarini yetishtirish, qayta ishlash, qadoqlash, sifatli plastmassa buyumlari,
ehtiyot qismlar, aksessuarlar ishlab chiqarish kabi loyihalarni amalga oshirish
uchun ulkan salohiyat mavjud. AKT uchun, ta'mirlash ishlari uchun asboblar,
quyosh batareyalari, elektr energiyasi ishlab chiqarish uchun shamol turbinalari,
maishiy chiqindilarni qayta ishlash va boshqalar.
Viloyatda umumiy quvvati 440 MVt dan ortiq yirik podstansiyalar mavjud.
Bu quvvat 70-75% ishlatiladi. Viloyat tabiiy gaz bilan Muborak-G‘allaorol-
Yangier-Toshkent gaz quvuri orqali ta’minlangan. Viloyatda 28 ta yirik gaz
taqsimlash stansiyasi mavjud bo‘lib, ularning quvvatidan 80-85 foiz
foydalanilmoqda.
1976-yilda viloyat hududida xalq dam olish maskani – Zomin sanatoriysi va
Zomin milliy bog‘i ochildi, uning maydoni 50 ming gektar. Bu bog hududida,ʻ
shuningdek, Zomin qo riqxonasi joylashgan bo lib, bu yerda amfibiyalarning 2
ʻ ʻ
turi, sudralib yuruvchilarning 14 turi, qushlarning 102 turi, sutemizuvchilarning 20
24

turi, jumladan, qor qoploni, Severtsov qo chqor va qora kalxat uchraydi.ʻ Bugungi
kunda Zomin milliy bog‘i O‘zbekiston aholisi va mehmonlarining sevimli dam
olish maskani hisoblanadi. Sayyohlar va dam oluvchilarni bu yerning beg'ubor
tabiati va xushbo'y daraxti, eng toza tog' havosi o'ziga jalb qiladi.
So'nggi paytlarda bog' yaqinida faol dam olishni (piyoda va otda sayr qilish)
tashkil etishga katta e'tibor berilmoqda.
Zomin tumanidan tashqari Baxmal, G allaorol va Forish tumanlarida ham
ʻ
rekreatsion resurslar mavjud bo lib, bu rivojlanish va ekoturizm uchun imkoniyat
ʻ
yaratadi. O'zbekistondagi ikkinchi yirik ko'l hisoblangan Aydarko'l ham ulkan
turistik salohiyatdir. Mintaqaning o'ziga xos tabiati unga va undan kam bo'lmagan
noyob oshxonani berdi. Bugungi kunda Jizzax viloyatining gastronomik brendlari
tandir kabobi, jiz va ajoyib jizzax samsasi kabi taomlar hisoblanadi.
25

2.2. Viloyat aholisining qishloq xo’jaligida bandligi.
Jizzax viloyatida ham pandemiya sharoitida O‘zbekistonda oziq-ovqat
xavfsizligini qo‘llab-quvvatlash borasidagi ishlar izchil davom ettirilmoqda.
Buning uchun xorijdan Germaniya qishloq xo‘jaligi texnikalari keltirilib,
sug‘oriladigan yerlar maydoni kengaymoqda, mahalliy chorva mollarining
nasldorligini oshirish bo‘yicha tajribalar o‘tkazilmoqda.
Mart oyi o rtalarida O zbekiston barcha yo nalishlarda xalqaro yo lovchiʻ ʻ ʻ ʻ
tashishni to xtatdi. Chegaralar butun dunyo bo'ylab yopiladi: AQShda, Evropa
ʻ
Ittifoqi mamlakatlarida va MDHda. Taqiqlar vahima uyg'otadi. Agar yuk tashish
ham taqiq ostida qolsa, aholi mahsulot tanqisligiga duchor bo'lishdan qo'rqishadi.
Pandemiya sharoitida mamlakatning ichki resurslari muhim rol o'ynaydi.
O‘zbekiston Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning “Mamlakatning oziq-ovqat
xavfsizligini yanada ta’minlash chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi qarori ijrosini
ta’minlash maqsadida 2019-yilda Jizzax viloyatida “Jizzax” organik klasteri tashkil
etildi. Go sht va sut mahsulotlari yetishtirish, o simlikchilik va chorvachilik bilan
ʻ ʻ
shug ullanadi. Jizzax qishloq xo jaligi klasteriga yo naltirilgan jami sarmoya 150
ʻ ʻ ʻ
million AQSH dollarini tashkil etadi.
– Klaster hududida ekish ishlari davom ettirilib, yerlarni sug‘orish tizimi
tiklandi. 1,5 ming gektar maydonni almashlab ekishga qaytardik, yem-xashak
ekinlari yetishtirishga mo‘ljallangan yana 2,4 ming gektar maydon reabilitatsiya
qilinmoqda. Buning uchun korxona tomonidan 8 million AQSH dollari miqdorida
Germaniyadan qishloq xo jaligi texnikalari olib kelinib, ekish mavsumi tugagunga
ʻ
qadar yetkazib berish shartlari bo yicha yana 1,7 million AQSH dollari miqdorida
ʻ
shartnomalar tuzildi. Ota-podani boqish davom etmoqda, hayvonlar Daniya,
26

Chexiya va Germaniyadan olib kelingan. Sentyabr oyida yana 5000 ta gol AQSh,
Yevropa va Rossiyadan kelishi kerak. O‘tgan uch oyda “Jizzax organik” 63 bosh
nasl olishga erishdi, 270 ga yaqin buzoqning asosiy tug‘ilishi joriy yilning aprel-
may oylarida kutilmoqda. Bu harakatlar O‘zbekistonning oziq-ovqat xavfsizligini
ta’minlashga qaratilgan bo‘lib, bu hozirgi sharoitda ayniqsa muhim, – deydi
korxonada “Jizzax Organic” direktori Hikmatilla Karimov.
Davlat statistika qo mitasi ma lumotlariga ko ra, 2019-yilda O zbekistondaʻ ʼ ʻ ʻ
2,47 million tonna go sht (2018 yilga nisbatan + 1,4 foiz) va 10,7 million tonna sut
ʻ
(2018 yilga nisbatan + 2,3 foiz) ishlab chiqarilgan. Biroq mahalliy korxonalar hali
bozor ehtiyojlarini to‘liq qondira olmayapti. 2019-yilda go‘sht va oziq-ovqat
mahsulotlari importi hajmi o‘tgan yilning shu davriga nisbatan 2,1 barobarga o‘sib,
39,8 million AQSH dollarini tashkil etdi.
2019-yilda tashkil etilgan “Jizzakh organik” korxonasi yiliga 1500 tonna
yuqori sifatli marmar go‘shti va 24 ming tonna sut ishlab chiqarish, shuningdek,
sifatli genofondga ega chorva mollarini yetishtirish va mahalliy fermerlarga sotish
orqali mamlakatimiz chorvachiligini ta’minlash imkonini beradi. O‘zbekistonning
xorij ta’minotiga qaram bo‘lib qolmasligi uchun Jizzax qishloq xo‘jaligi klasteri
tomonidan yem-xashak ekinlari urug‘ini yetishtirish bo‘yicha ishlar olib
borilmoqda. Shuningdek, korxonada aprel oyida mahalliy qoramollarning
nasldorligini oshirish maqsadida yuzta mahalliy sigirni embrion urug‘lantirish
bo‘yicha tajriba o‘tkazish rejalashtirilgan.
Silverleafe – Jizzax viloyatining Paxtakor tumanida joylashgan zamonaviy
qishloq xo‘jaligi klasteri bo‘lib, unga 2018-yilda O‘zbekiston Prezidenti Shavkat
Mirziyoyev taklifiga binoan tashrif buyurgan ikki amerikalik tadbirkor – Den
Patterson va Martin Uoker tomonidan asos solingan.
Agroklaster paxta, g‘alla va boshqa ekinlarni yetishtirishning zamonaviy
innovatsion usullariga ixtisoslashgan.
O'rim-yig'im ma'lumotlari bilan birga uskunani kuzatish uchun biz
Silverleafe'da John Deere dasturidan foydalanamiz. Uning yordamida paxta hosili
va sifatiga oid ma’lumotlarni yig‘amiz va qayta ishlaymiz.
27

Innovatsion purkagichlar tufayli biz kimyoviy moddalarni qo'llash sanasi,
tezligi va nomi, shuningdek, mahsulotning qamrovi va qaysi sohada joylashganligi
haqida ma'lumot olamiz. Biz ushbu ilovani xaritalash deb ataymiz - xaritada sprey
ma'lumotlarini tasvir sifatida ko'rish qobiliyati. Bu bizga Big Datada ma'lumot
to'plash, o'tgan yillardagi ma'lumotlarni tahlil qilish va natijalarni nazorat qilish
imkonini beradi.
Barqaror qishloq xo‘jaligi – bizning maqsadimiz va tuproq salomatligi va
tuzilishi biz uchun muhim, bu bizga almashlab ekish, ekin qoldiqlarini boshqarish
va er osti drenaj tizimlari orqali yerimizga qayta investitsiya qilish imkonini
beradi.
Siverleafe da biz ekinlarimizni paxta, bug'doy va boshqa ekinlar orasida
almashtiramiz. Dalalar tuprog'iga ozuqa moddalarini qo'shishdan tashqari, har
mavsum oxirida Silverleafe o'zining tuzilishini yaxshilash uchun qolgan poya va
o'simlik qoldiqlarini tuproqqa tarqatadi. Tuproqdan sho'rga to'yingan suvni olib
tashlaydigan er osti drenaj tizimi yordamida o'z mintaqalaridagi erlarda tuz
darajasining ko'payishiga qarshi faol kurash olib borilmoqda.
Shu qatorda bioqo‘shimchalar – ekologik toza o‘g‘itlardan foydalanamiz, bu
mahsulotlardan paxta dalalarida zararkunandalarga qarshi kurashda ham
foydalanamiz. Zararkunandalarga qarshi kurashda foydali hasharotlardan
foydalanish, shu jumladan.
To'lqin oqimi bilan sug'orish texnologiyasiga asoslangan barqaror sug'orish
tizimini ishlab chiqish AQShda paxta etishtirish uchun keng qo'llaniladigan
barqaror dehqonchilikning bir qismidir. Ushbu yangi tizim suvni an anaviy suvʼ
toshqini sug orishga qaraganda tezroq va samaraliroq yetkazib beradi hamda
ʻ
tomchilatib sug orishga qaraganda ancha amaliy va arzonroq bo ladi.
ʻ ʻ
Silverleafe bu tizimga Pulsar IrrigationTM nomini berdi. Bu tizim turli
ekinlar, ham paxta, ham g‘alla uchun suv resurslaridan tez va samarali foydalanish
imkonini bermoqda.
28

2.3. Viloyat aholisining migratsion ko’rsatkichi.
O‘zbekiston Immigrantlar soni: Jizzax ma’lumotlari 2017-yilda 9,339
kishini tashkil etgani xabar qilingan. Bu 2016-yildagi oldingi 7,938 kishiga
nisbatan ko‘p. 2017 yil, 18 ta kuzatuv. Ma lumotlar 2017-yilda 9.339 kishiniʼ
tashkil qilib, rekord darajadagi eng yuqori ko rsatkichga yetdi va 2002-yilda 5.528
ʻ
kishini tashkil etdi. O zbekiston Immigrantlar soni: Jizzax ma lumotlari CEICda
ʻ ʼ
faol maqomda qolmoqda va O zbekiston Respublikasi Davlat statistika qo mitasi
ʻ ʻ
tomonidan xabar qilingan. . Ma lumotlar Global ma lumotlar bazasining
ʼ ʼ
O zbekiston – Jadval UZ.G004: Migratsiya statistikasi bo yicha tasniflangan.
ʻ ʻ
O zbekistonning O zbekistondagi muhojirlar soni: Jizzax 2000-2017
ʻ ʻ
yillardagi diagrammada:
29

Aholi punktlarining joylashishi tabiiy sharoit va tarixiy rivojlanish
sharoitlariga mos ravishda shakllanadi va rivojlanadi. Shu munosabat bilan Jizzax
viloyatining o‘ziga xos geografik o‘rni, respublikamizning markaziy qismida,
poytaxt Toshkent bilan qadimiy Samarqand shaharlari oralig‘ida joylashganligi,
viloyat hududidan Buyuk O‘zbek traktining o‘tishi, tog‘lar va tog‘larning
mavjudligi alohida e’tirof etilgan. cho'llar. Geoparatlar aholi punktlarining tarkibi
va rivojlanishiga bevosita ta'sir qiladi. Jizzax viloyati 21,2 ming km2 maydonni
egallaydi va respublika darajasida beshinchi o rinda turadi.ʻ Aholi zichligi 1 km2 ga
65,2 kishi, bu hududda o ninchi o rinda turadi.
ʻ ʻ Ko'rinib turibdiki, viloyat
hududining katta qismini tabiiy sharoiti noqulay hududlar tashkil etishi aholining
joylashishi va zichligiga ta'sir ko'rsatgan.
Mintaqa aholisining hududiy tarkibi tabiiy sharoitlarga bevosita ta'sir qiladi.
Xususan, tabiiy sharoiti qulay hududlarda aholi qadimdan zich joylashgan,
sug orma dehqonchilik rivojlangan. Hozirgi kunda ham yirik va o‘rta shaharlar,
ʻ
avtomobil yo‘llarining demografik imkoniyatlari ancha yuqori. Binobarin,
tumanlarda aholi ulushi bir xil emas. Tumanlarning tabiiy sharoiti, yer resurslari
darajasi, aholining iqtisodiy geografiya ta’sirida joylashishi ham har xil. 2020 yilgi
ma lumotlarga ko ra, aholining hududiy kontsentratsiyasi (15,4%) bo yicha Sharof
ʼ ʻ ʻ
Rashidov tumani viloyatda yetakchi hisoblanadi. Keyingi o‘rinlarni G‘allaorol
(12,4 foiz), Zomin (11,8 foiz) va Baxmal (11,3 foiz) tumanlari band etgan. Sharof
Rashidov tumanining bevosita viloyat markazini o‘rab turgani, tabiiy sharoiti
qulayligi viloyat aholisining yanada integratsiyalashuviga asos bo‘ldi.
Eng past aholi zichligi Yangiobod tumanida (2,0%) kuzatilmoqda. Keyingi
o‘rinlarda Arnasoy (3,3 foiz), Zafarobod (3,6 foiz) va Mirzacho‘l (3,7 foiz)
tumanlari joylashgan. Vaholanki, Forish tumani viloyat hududining 46,3 foizini,
aholining 6,7 foizini tashkil qiladi. Tumanning katta qismi tog va cho llardan
ʻ ʻ
iborat bo lishi aholining siyrak bo lishiga olib keldi.
ʻ ʻ
Aholi sonining o'sishi, uning tabiiy va mexanik harakati natijasida aholi
punktlarining demografik imkoniyatlari ham o'zgaradi, bu birinchi navbatda
zichlik ko'rsatkichlarida namoyon bo'ladi. Ma'lumki, aholi doimo qulay tabiiy
30

sharoitga ega, qishloq xo'jaligi rivojlangan, zich joylashgan hududlarda yashab
kelgan. Sangzor daryosining viloyat hududidan oqib o‘tishi aholini joylashtirishda
muhim o‘rin tutadi. Bu daryo bo yidagi tumanlarda aholi zichligi bo yicha ma lumʻ ʻ ʼ
ichki farqlar mavjud, ya ni tumanlarning daryoga yaqin qismlarida aholi ancha
ʼ
zichroq. Aksincha, daryodan uzoq va suv tanqis bo'lgan hududlarda aholi kam
yashaydi.
Umuman olganda, Jizzax viloyati aholisining joylashuviga ko‘ra quyidagi
guruhlarni ajratish mumkin:
- nisbatan yuqori urbanizatsiyalashgan tumanlar (Paxtakor va Zarbdor
tumanlari), ushbu tumanlar guruhidagi aholi zichligi 195,6-166,9 kishi;
- intensiv sug oriladigan dehqonchilik rivojlangan hududlar (Sharof
ʻ
Rashidov, Zafarobod, Do stlik, Mirzacho l, Arnasoy, G allaorol va Baxmal
ʻ ʻ ʻ
tumanlari) - zichligi 157,4-83,8 kishi;
- Tog va tog oldi, cho l hududlari — Forish, Yangiobod va Zomin
ʻ ʻ ʻ
tumanlarida aholi zichligi 9,4-39,1 va 57,1 kishi.
Viloyatda aholining o rtacha zichligi 1 km2 ga 65,2 kishi (2020-yil),
ʻ
Paxtakor va Zarbdor tumanlarida esa ancha yuqori bo lib, Jizzax shahri atrofida
ʻ
joylashgan bo lib, bu yerda bandlik darajasi yuqori, infratuzilma yaxshi
ʻ
rivojlangan va viloyat markaz yangi qishloq xo jaligi mahsulotlarini yetkazib
ʻ
berishga ixtisoslashgan. Tumanlarning joylashuvi, tabiiy va agroiqlim sharoitlari
hamda infratuzilmaning rivojlanishidagi farqlar ularning aholi zichligidagi
farqlarga olib keladi. Masalan, Paxtakor (195,6 kishi) va Forish (9,4 kishi)
tumanlari o‘rtasida aholi zichligi yoki geografik koeffitsienti bo‘yicha mintaqaviy
farq 21 baravardan ortiq.
Sug orma dehqonchilik rivojlangan Sharof Rashidov va Zafarobod
ʻ
tumanlarida ham aholi zichligi yuqori (157,4 va 150,9 kishi). Shu bilan birga, aholi
ko'p qo'l mehnatini talab qiladigan qishloq xo'jaligi bilan shug'ullanadi. Demak,
mazkur tumanlarda intensiv dehqonchilik, ya’ni yerdan unumli va samarali
foydalanish yaxshi rivojlangan. Shu bilan birga, tabiiy sharoitiga ko‘ra cho‘l va
tog‘ oldi hududlariga to‘g‘ri keladigan Forish, Yangiobod va Zomin tumanlarida
31

aholi biroz siyrak. Bu hududda dehqonchilikning ustunligi, yerdan keng
foydalanish kuzatilmoqda. Qolaversa, ko‘rib chiqilayotgan tumanlarda
chorvachilik ko‘p mehnat talab etmaydi. Shu boisdan mahalliy aholi ham
dehqonchilik bilan shug ullanadigan hududlarga ko chib boradi.ʻ ʻ
Mintaqada infratuzilma tizimining rivojlanish darajasi va aholining iqtisodiy
faolligining mintaqaviy farqlariga qarab, qishloq aholi punktlarining hajmi
o'zgaradi.
Jizzax viloyati statistika boshqarmasi ma lumotlariga ko ra, 2020 yilda
ʼ ʻ
viloyatda 527 ta qishloq aholi punkti bo ladi.
ʻ Xususan, Sharof Rashidov tumanida
yirik qishloqlar ko‘p bo‘lishi tabiiy. Tuman Jizzax shahri bilan bevosita
bog‘langanligi bois bu yerda urbanizatsiya jarayoni boshqa tumanlarga qaraganda
yuqori. Tumandagi har bir qishloqda o‘rtacha 3377 nafar aholi to‘g‘ri keladi.
Shuningdek, aholi punktlarining joylashishiga qarab nuqta yoki tugun shakliga ega
bo‘lgan Do‘stlik va Mirzacho‘l tumanlarida har bir qishloqda mos ravishda 4621
va 3200 nafar aholidan to‘g‘ri keladi. Bu tumanlarda viloyatning boshqa
tumanlariga (8-7) nisbatan aholi punktlari soni kam. Biroq, ular bir oz ko'proq
aholiga ega.
Shahar va daryo vodiylaridan uzoqlashib cho‘l va tog‘ oldi hududlariga
ko‘chib o‘tganimiz sari qishloqlar kichrayib, aholi zichligi kamayib bormoqda.
Masalan, viloyat hududining 46,3 foizini tashkil etuvchi Forish tumanida har bir
qishloqqa o‘rtacha 668 nafar (viloyatda o‘rtacha 1261 nafar) to‘g‘ri keladi.
Shuningdek, hududning katta qismi adirlardan iborat bo lib, gidrografik
ʻ
stansiyalari yaxshi rivojlanmagan Yangiobod tumanida aholi nihoyatda siyrak
(zichligi 39,1 kishi), har bir qishloqqa o rtacha 756 kishidan to g ri keladi.
ʻ ʻ ʻ
Ajablanarlisi, Forish tumanida Jizzax viloyati statistika boshqarmasi
ma’lumotlariga ko‘ra, 3 nafar aholi istiqomat qiluvchi Abay, 15 nafar Quduq
qishloq aholi punktlari mavjud. Shuningdek, 2020 yilda Izey qishlog'ining aholisi
qayd etilmagan. Bu aholi punktlarida asosan chorvadorlar yashaydi.
Qishloq aholisining zichligi, aholi punktlari soni, ularning kattaligi
hududning tabiiy sharoitiga, geografik joylashuviga, qishloq xo'jaligiga
32

ixtisoslashuviga bog'liq. Yuqoridagi mulohazalardan kelib chiqib, viloyat
tumanlarining tabiiy sharoiti va infratuzilmasidan kelib chiqib, qishloq aholi
punktlarini kattaligi bo‘yicha quyidagi guruhlarga bo‘lish mumkin:
-Aholisi 500 nafargacha bo‘lgan qishloq aholi punktlari Forish (48) va
G‘allaorol (30) tumanlarida ko‘pchilikni tashkil etib, viloyatdagi 500 nafargacha
aholi istiqomat qiladigan qishloqlar umumiy sonining 56,5 foizini tashkil etadi. Bu
tumanlarning tog li va tog oldi hududlarida qisqa soylarda kichik aholiʻ ʻ
punktlarining lentadek joylashishini ko rishimiz mumkin.
ʻ
-Baxmal (43), Forish (41) va G‘allaorol (31) tumanlarida 1000 nafargacha
aholi istiqomat qiladigan qishloqlar ko‘pchilikni tashkil etib, viloyatdagi 1000
nafargacha bo‘lgan umumiy aholining 71 foizini tashkil etadi;
-1000-3000 nafar aholi istiqomat qiladigan qishloqlar G allaorol (44) va
ʻ
Baxmal (39) tumanlarida ko proq bo lib, viloyatdagi 1000-3000 nafar aholi
ʻ ʻ
istiqomat qiladigan qishloqlar umumiy sonining 48,5 foizini tashkil etadi;
-3000-5000 nafar aholi istiqomat qiladigan qishloqlar soni bo yicha Sharof
ʻ
Rashidov (8), Zomin (6) va Zarbdor (6) tumanlari yetakchi bo lib, bu guruhga
ʻ
kiruvchi qishloqlar umumiy sonining 54 foizini tashkil etadi. mintaqa.
-Yirik qishloqlar (5 mingdan ortiq aholi) ham Sharof Rashidov (8) va
Do‘stlik (5) tumanlariga tegishli. Bu hududlarda 5000 dan ortiq aholi istiqomat
qiladigan viloyatdagi jami qishloqlarning 68 foizi istiqomat qiladi. Xususan,
Sharof Rashidov tumanidagi Saroylik (16750 nafar), Xayrobod (6910 nafar),
Yangiqishloq (6590 nafar), Olmachi (6408 nafar), Bog‘ot (7453 nafar) va
Qahramon (6675 nafar) qishloqlari eng yirik qishloqlar sirasiga kiradi. Bu
qishloqlar aholisi azaldan hunarmandchilik bilan birga dehqonchilik bilan ham
shug‘ullangan.
Migratsiya jarayonlari aholining o'sishiga bevosita ta'sir qiladi. Davlat
mustaqilligi e’lon qilingandan so‘ng aholi migratsiyasida rusiyzabon xalqlar
migratsiyasi kuchaygan bo‘lsada, mahalliy aholi orasida mehnat migratsiyasining
salmog‘i hamon ortib bormoqda. Jizzax viloyatida aholi punktlarining
shakllanishida qo‘riqxonalar va bo‘z yerlarning o‘zlashtirilishi muhim rol o‘ynadi.
33

Bu hududlarda qo‘riqlanadigan va bo‘z yerlarni o‘zlashtirish ijtimoiy-iqtisodiy
sohalarni rivojlantirish uchun ishchi kuchi va malakali kadrlarga yuqori talabni
taqozo etishi tabiiy. Oqibatda aholi zich joylashgan hududlardan ushbu hududlarga
ko‘chish holatlari kuzatilmoqda. O tgan asrning 70-yillarida Mirzacho lningʻ ʻ
o zlashtirilishi bilan aholi ortiqcha ishchi kuchi bo lgan hududlardan ko chirildi.
ʻ ʻ ʻ
Aholi migratsiyasi shahar va qishloq o'rtasida ko'proq rivojlangan. Aholi kamdan-
kam hollarda shahardan qishloqlarga ko'chib o'tadi. Biroq qishloqdan shaharga
migratsiya har doim yuqori bo‘lgan, yoshlarning oliy o‘quv yurtlariga o‘qish va
ishlash uchun borishi, shuningdek, shahardan ortiqcha ishchi kuchining oqib
kelishi ichki migratsiya balansiga ham ta’sir ko‘rsatmoqda. Shu bilan birga, aholi
migratsiyasi hududlar aholisi tarkibining o'zgarishiga olib keladi.
2005-2019-yillarda Jizzax viloyati va tumanlar miqyosida aholi migratsiya
balansi tahlil qilinganda salbiy ko‘rsatkichlar qayd etilgan. Migratsiya balansidagi
yuqori tafovut 2005-2010 yillarda Jizzax, Do'stlik, Zafarobod va Forish
tumanlarida yaqqol namoyon bo'ldi. Masalan, 2005 yilda viloyatda har ming
kishiga migratsiya saldosi -11,1 ‰, Zafarobod tumanida -36,1 ‰, Forishda -27,5
‰, Arnasoy tumanida -23,4 promilleni tashkil etdi. Migratsiya balansidagi eng
kichik farq Baxmal (-0,9 ‰) va Jizzax (0,1 ‰) tumanlarida kuzatilmoqda.
O‘rganilayotgan yillarda Arnasoy, G‘allaorol, Do‘stlik, Zomin va Paxtakor
tumanlarida migratsiya saldosi faqat manfiy bo‘lgan. Mirzacho‘l tumanida 2011-
2015 yillarda migratsiya saldosi ijobiy tomonga o‘zgargan (10,7; 9,2; 7,1; 7,7 ‰).
Chegara hududlarni ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirish borasida amalga oshirilayotgan
izchil islohotlar, “Obod qishloq” dasturi asosida amalga oshirilayotgan ijobiy ishlar
viloyatga ham o‘z ta’sirini ko‘rsatib, migratsiya barqarorlashuviga olib keldi.
34

Xulosa.
Xulosa qilib aytganda, yuqoridagilarga asoslanib, quyidagilarni ta'kidlash
mumkin:
-mintaqada demografik vaziyat o'sib bormoqda;
-Migratsiya jarayonining nisbiy barqarorligi, ya’ni migratsiya balansidagi
tafovutlarning qisqarishi va tug’ilishning birmuncha ortishi.
Demak, hozirgi vaqtda mintaqada aholining tabiiy ko'payishi asosan tug'ilish
jarayoni bilan belgilanadi. Aholining o'sishi uning tabiiy ko'payishi hisobiga o'sib
bormoqda. Mintaqada migratsiya jarayonlari boshqa hududlarga qaraganda
barqarorroq.
Hududiy aholi punktlari darajasida migratsiya jarayonlarini tahlil qilganda,
deyarli barcha aholi punktlarida mexanik harakatda ayollar salmog'i yuqori
ekanligi aniqlandi. Masalan, 2019 yilda Jizzax viloyatiga kelganlar soni umumiy
aholi soniga nisbatan 8,3 promilleni, ketganlar soni esa 8,9 promilleni tashkil etdi.
Migratsiya balansi -0,6 ‰. Bu jarayonni migratsiyaga jalb qilingan ayollar va
erkaklar darajasida tahlil qilsak, ular orasidagi farq ancha katta ekanligini
ko‘rishimiz mumkin. Demak, viloyatga ko‘chib kelgan erkaklar ulushi 2,5
promilleni, ayollar ulushi esa 5,8 promilleni tashkil qilgan. Emigratsiyada erkaklar
2,7 ‰, ayollar 6,2 ‰ ni tashkil etdi. Ko'rinib turibdiki, mintaqada aholining
mexanik harakatida ayollarning ulushi ikki baravar ko'p yoki undan ko'p.
35

Viloyat tumanlari va ularning aholi punktlaridagi migratsiya jarayonlarini
statistik ma’lumotlar asosida tahlil qilish ham xotin-qizlar faolligining yuqori
ekanligini ko‘rsatdi. Masalan, 2019-yilda Arnasoy tumani G‘alaba QFYga 35 nafar
fuqaro kelib, 74 nafar kishi ketgan. Surgunda 25 erkak va 49 ayol bor edi. Baxmal
tumani Qorabchi qishlog‘iga jami 4 nafar, jumladan, 4 nafar ayol, 1 nafar erkak va
10 nafar ayol kelgan. Shuningdek, Barlos qishlog‘ida muhojirlardan 3 nafari erkak
va 21 nafari ayol bo‘lgan. Emigratsiyada 20 kishi, shu jumladan 1 erkak va 19 ayol
ishtirok etdi. Bunday misollarni deyarli barcha tumanlardagi aholi punktlarida
kuzatish mumkin. Umuman olganda, viloyat va tumanlarda aholi migratsiyasi
tezlashmoqda.
Migratsiya jarayonlarini tahlil qilar ekanmiz, viloyatning ayrim qishloq aholi
punktlarida aholining hududiy harakati nisbatan past ekanligini ko‘rishimiz
mumkin. Masalan, Baxmal tumanidagi Jarqishloq, Korbuloq, Kattaqishloq, Vadan,
Yuqori Sho‘rbuloq, Yuqori Mo‘g‘ul va O‘rta Uray, G‘allaorol tumanidagi Ko‘tal,
Olmali, 18- Bekat, Safarbuloq, Og‘at, Chayonli va Beshbola, Usmonisoy,
Suvlisoy, Burterakte, So‘g‘ Zomin tumanidagi Tog'terak. , Zarbdor tumanida
Kultepa, Hayitqultepa, Sofimozor, Cho‘li Guliston, Chilonzor va Quduqcha,
Nayman va Urgutobod, Zafarobod tumanida Uchog‘och va Bo‘ston, Forish
tumanida Ko‘lsari, Sog‘ishmon, Bayram, Oqbuloq, Ko‘hnabozor, Deriston, Qizil-
qishloq, Andigen, Migration Yangiobod tumanining Balandosmon, Tolboshi,
Bug‘ombir va Jayraxona, Erganoqli va Uyuvli tumanlarida jarayonlar juda past.
Biroq, sanab o'tilgan aholi punktlarida aholi uning hududiy harakatidan ancha
yuqori. Ko‘rinib turibdiki, yuqoridagi aholi punktlarining qulay tabiiy sharoiti,
resurslardan yaxshi foydalanishi, ayrimlarida rekreatsion resurslar mavjudligi,
shuningdek, qadimgi o‘troq turmush tarzi va mahalliy mentalitet xususiyatlari ham
migratsiya jarayonlarini cheklaydi.
Viloyatning qishloq aholi punktlarida migratsiya saldosi ijobiy bo‘lgan aholi
punktlari ham mavjud. Masalan, Sharof Rashidov tumani, 16 ming 750 nafar aholi
istiqomat qiluvchi Saroylik QFYdan 2019 yilda 49 nafar fuqaro kelgan, shundan
19 nafari erkak, 30 nafari ayol va 18 nafari ketgan, 5 nafari erkak, 13 nafari
36

ayollar. Nisbatan immigratsiya 2,9 ‰, erkaklar 1,1 ‰, ayollar 1,8 ‰ ni tashkil
etdi. Emigratsiya 1,1 promilleni, erkaklarda 0,3 ‰, ayollarda 0,8 ‰ ni tashkil etdi.
Migratsiya balansi + 1,8 ‰. Aholining mexanik harakati tezligi ancha past. Bu
boradagi holat aholi bandligini ta’minlash bilan bevosita bog‘liq bo‘lib, buni
hududda kichik va o‘rta tadbirkorlik, hunarmandchilik va kasanachilik
rivojlanayotgani bilan ham oqlash mumkin.
Har doim migratsiya jarayonlari aholining eng aqlli, tadbirkor va
harakatchan qatlamini qamrab olgan va jalb qilishda davom etmoqda. Buning
uchun migrantlardan katta kuch, ya’ni ma’naviy-ruhiy tayyorgarlik talab etiladi.
Migratsiya natijasida mamlakatda iqtisodiy o'sish xalqlarning assimilyatsiyasi,
ya'ni mamlakat aholisining oz sonli aholisining tili, urf-odatlari va an'analarini
o'zlashtirishi bilan birga keladi.
Muxtasar qilib aytganda, yuqoridagilarga asoslanib, quyidagilarni ta'kidlash
mumkin:
- turmush darajasini oshirishda shahar va qishloq turmush tarzi o‘rtasidagi
tafovutni kamaytirish;
- qishloq aholisining shahar aholisiga nisbatan tez o'sishi urbanizatsiya
darajasining pasayishiga olib keladi;
- Noqonuniy migratsiyani monitoring qilish, ya'ni kuzatish, nazorat qilish va
boshqarish orqali tartibga solish kerak.
Viloyatning qishloq joylarida migratsiya jarayonlarida ayollarning ulushi
ancha yuqori, bu esa ayrim hollarda ijtimoiy muammolarni ham keltirib chiqarishi
mumkin. Oila mustahkamligi, farzandlar tarbiyasi, sog‘lom avlod tug‘ilishi kabi
nozik masalalar bor. Shu bois hududlarda kichik va o‘rta biznesni rivojlantirish,
yengil va oziq-ovqat sanoatini rivojlantirish, mavjud resurslardan samarali
foydalanish hisobiga xotin-qizlar bandligini oshirish, kam ta’minlangan oilalar
bandligini ta’minlashga alohida e’tibor qaratish muhim ahamiyatga ega.
37

Foydalanilgan adabiyotlar ro’yhati:
1. Abdullaev Yo. Statistical theory: 100 questions and answers. Tashkent: Labor,
2000.-p. 448.
2. Data of the Statistics Department of Jizzakh region. 2020.
3. Soliev A., Burieva M., Nazarov M., Mukhamedov O. and b. Demography of rural
areas. Tashkent: National University of Uzbekistan, 2005. –p. 139.
4. Mukhamedov O.L., Nematov O.N., Zikirov B.Ya., Usmanov M.R., Tolipov F.
HISTORICAL AND ETHNOGRAPHIC CHARACTERISTICS AND SOCIO-
SPIRITUAL FACTORS OF VISITING TOURISM IN UZBEKISTAN. Journal
of Critical Reviews. Vol 7, Issue 6, 2020
5. Mukhamedov O.L., Jurakhujaev D., Shamuratova O., Yusupov B. Territorial
Aspects Of The Development Of Geodemographic Processes In Jizzakh Region.
The American Journal of Interdisciplinary Innovations and Research (ISSN-2642-
7478). IMPACT FACTOR 2020: 5. 498
6. Soliev A., Burieva M., Nazarov M., Mukhamedov O. and b. Demography of rural
areas.-T .: National University of Uzbekistan, 2005.-139 p.
7. Data of the Statistics Department of Jizzakh region. 2016.
8. Lapasovich, M. O., Nematovich, N. O., Yakubovich, Z. B., Rustamovich, U. M., &
Tolipov, F. (2020). HISTORICAL AND ETHNOGRAPHIC
38

CHARACTERISTICS AND SOCIO-SPIRITUAL FACTORS OF VISITING
TOURISM IN UZBEKISTAN. Journal of Critical Reviews, 7(6), 47-50
9. Gudalov, M. (2019). Foundation of Aydar-Arnasay lakes system and their effects
on the environmental landscape. Nature and Science, 17(11).
10. Sh, S., Gudalov, M., & Sh, S. (2020). Geolologic situation in the Aydar-Arnasay
colony and its atropny. Journal of Critical Reviews, 7(3).
Mundarija:
Kirish………………………………………………………………………………3
I-Bob Jizzax viloyati aholisi joylashishining hududiy hududiy xususiyati…….6
1.1. Viloyat aholisining joylashuvida tabiiy geografik o’rinning va tabiiy
sharoitning
ahamiyati…………………………………………………………...6
1.2. Viloyat aholisining o’sishi va
zichligi………………………………………...10
1.3. Jizzax viloyati aholisining o’sish dinamikasi…………………………………
15
II- Bob Jizzax viloyati aholisi, mehnat resurslari va bandlik
darajasi………..21
39

2.1. Jizzax Viloyati aholisining sanoatda
bandligi………………………………...26
2.2. Viloyat aholisining qishloq xo’jaligida
bandligi……………………………...29
2.3. Viloyat aholisining migratsion
ko’rsatkichi…………………………………..35
Xulosa…………………………………………………………………………….38
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yhati…………………………………………….39
40

Jizzax viloyati aholisi va mehnat resurslari

Sotib olish