Кадимги Хоразм давлатчилиги - История - Презентации

Информация о документе

Цена	3000UZS
Размер	1.1MB
Покупки	0
Дата загрузки	23 Сентябрь 2019
Расширение	ppt
Раздел	Презентации
Предмет	История

Кадимги Хоразм давлатчилиги

Купить

www.arxiv.uzwww.arxiv.uz

Режа.Режа. 1. Қадимги 1. Қадимги Хоразм ва Хоразм ва Катта Хоразм Катта Хоразм муаммолари.муаммолари. 2. Ёзма 2. Ёзма манбалар.манбалар. 3. Археологик 3. Археологик манбалар.манбалар. www.arxiv.uzwww.arxiv.uz

Юз йилдан ошдики, Хоразм давлатчилиги тарихи олимлар Юз йилдан ошдики, Хоразм давлатчилиги тарихи олимлар ўртасида қизғин мунозараларнинг сабабчиси бўлиб ўртасида қизғин мунозараларнинг сабабчиси бўлиб келмоқда. Бу борада ёзма манбалар билан шуғулланувчи келмоқда. Бу борада ёзма манбалар билан шуғулланувчи тарихчилар ва археологлар ўртасида илмий тарихчилар ва археологлар ўртасида илмий келишмовчиликлар ҳам мавжуд. келишмовчиликлар ҳам мавжуд. Бу бахслар асосида фБу бахслар асосида ф анда анда «Қадимги Хоразм» ва «Катта Хоразм» терминлари пайдо «Қадимги Хоразм» ва «Катта Хоразм» терминлари пайдо бўлди. Афсуски, бу терминларни бир-биридан ажрата бўлди. Афсуски, бу терминларни бир-биридан ажрата олмайдиган тадқиқотчилар ҳам борки, бу масалани янада олмайдиган тадқиқотчилар ҳам борки, бу мас

• Геродот ўзининг "Тарих" китобининг учинчи Геродот ўзининг "Тарих" китобининг учинчи қисмида Ак(ес) дарёси ва бу дарёга қурилган қисмида Ак(ес) дарёси ва бу дарёга қурилган тўғон тўғрисида маълумот беради. Бу тўғон тўғрисида маълумот беради. Бу маълумотга кўра Акес дарёси Гиркания, маълумотга кўра Акес дарёси Гиркания, Парфия, Тамания, Дрангиана ва Парфия, Тамания, Дрангиана ва Хорасмияликлар чегарасида жойлашган. Шу Хорасмияликлар чегарасида жойлашган. Шу маълумотларни асос қилиб В.В. Бартольд маълумотларни асос қилиб В.В. Бартольд Қадимги Хоразм давлати бўлганлиги Қадимги Хоразм давлати бўлганлиги тўғрисида ёзган эди.тўғрисида ёзган эди. • Жуда кўплаб тадқиқотчилар Акес Жуда кўплаб тадқиқотчилар Акес дарёсини ҳозирги Туркманистон ҳудудидаги дарёсини ҳозирги Туркманистон

• Геродотнинг шу хабари асосида немис ориенталист олими И. Геродотнинг шу хабари асосида немис ориенталист олими И. Маркварт «Катта Хоразм» давлати ғоясини ишлаб чиққан. Маркварт «Катта Хоразм» давлати ғоясини ишлаб чиққан. Унинг ғоясига кўра, арийларни, марғиёналикларни ҳамда Унинг ғоясига кўра, арийларни, марғиёналикларни ҳамда Геродот таърифлаган Акес дарёси билан чегарадош Геродот таърифлаган Акес дарёси билан чегарадош мамлакатларни хорасмияликлар бошқарган. Бу сиёсий мамлакатларни хорасмияликлар бошқарган. Бу сиёсий бирлашма Ўрта Осиё халқлари Аҳамонийлар империяси бирлашма Ўрта Осиё халқлари Аҳамонийлар империяси таркибига киргандан сўнг емирилиб кетган, деган фикр И. таркибига киргандан сўнг емирилиб кетган, деган фикр И. Маркварт ғоясининг асосини ташкил этади. (Markwart J. Марква

В.В. Струве Хоразм давлатчилиги В.В. Струве Хоразм давлатчилиги тўғрисида шундай ёзади: «...ёзма манбалар тўғрисида шундай ёзади: «...ёзма манбалар бўйича гапирадиган бўлсак, мил.ав. VI бўйича гапирадиган бўлсак, мил.ав. VI асрда Ўрта Осиёда энг камида иккита асрда Ўрта Осиёда энг камида иккита сиёсий бирлашма, давлатлар бўлган. сиёсий бирлашма, давлатлар бўлган. Булар Амударёнинг қуйи оқимидаги Булар Амударёнинг қуйи оқимидаги Хоразм, юқори оқимидаги Бақтрия Хоразм, юқори оқимидаги Бақтрия давлатларидир. Уларнинг маданий ва давлатларидир. Уларнинг маданий ва сиёсий таъсир доираси анча кенг бўлган. сиёсий таъсир доираси анча кенг бўлган. Хоразм Копетдоғ этаклари ва Тежен Хоразм Копетдоғ этаклари ва Тежен ўлкасини, мумкинки Сўғдиёнани ҳам ўлкасини, мумкинки Сўғдиёнани ҳам бирлаштирган бўлс

• Археологлар И. Маркварт ғоясига Археологлар И. Маркварт ғоясига танқидий кўз билан қарайдилар. Жумладан, танқидий кўз билан қарайдилар. Жумладан, В.М. Массоннинг фикрича "... археологлар В.М. Массоннинг фикрича "... археологлар шу кунгача Хоразм ҳудудида жойлашган шу кунгача Хоразм ҳудудида жойлашган VIII-VII асрларга, ҳеч бўлмаса VI асрга оид VIII-VII асрларга, ҳеч бўлмаса VI асрга оид йирик ёдгорликни билишмайди. Бу шундай йирик ёдгорликни билишмайди. Бу шундай хулосани берадики, Аҳамонийлар хулосани берадики, Аҳамонийлар давригача Хоразмда йирик давлат давригача Хоразмда йирик давлат бирлашмаси бўлганлиги археологик бирлашмаси бўлганлиги археологик жиҳатдан исботланмайди. Олиб борилган жиҳатдан исботланмайди. Олиб борилган узоқ ва кенг археологик дала тадқиқотлари узоқ ва кенг

Маркварт ғояларининг археологик Маркварт ғояларининг археологик жиҳатдан тасдиқланмаганини жиҳатдан тасдиқланмаганини кўрган В.Б.Хеннинг ва кўрган В.Б.Хеннинг ва И.Гершевичлар устозининг И.Гершевичлар устозининг фикрини бир оз ўзгартирган ҳолда фикрини бир оз ўзгартирган ҳолда қўллаб-қувватлайдилар. В.Б. қўллаб-қувватлайдилар. В.Б. ХеХе нн нинг устози И. Маркварт каби нинг устози И. Маркварт каби арийларининг ватани Арьянэм-арийларининг ватани Арьянэм- Вайджони Хоразм билан боғлайди. Вайджони Хоразм билан боғлайди. Арьянэм-Вайджони кенг ҳудудда Арьянэм-Вайджони кенг ҳудудда кўришни истайди ҳамда Тежен ва кўришни истайди ҳамда Тежен ва Мурғобни ҳам Хоразм ҳудудига Мурғобни ҳам Хоразм ҳудудига киритади. «Авеста»нинг ватани киритади. «Авеста»нинг ватани Хоразм эмас, балки Тежен ва Хоразм эма

• И. Гершевич эса Аҳамонийларгача И. Гершевич эса Аҳамонийларгача бўлган «Катта Хоразм» сиёсий бўлган «Катта Хоразм» сиёсий уюшмасини Хоразм ҳудудида эмас, уюшмасини Хоразм ҳудудида эмас, балки Тежен ва Мурғобдадир деб балки Тежен ва Мурғобдадир деб атайди. У Тежен ва Мурғобдаги атайди. У Тежен ва Мурғобдаги ўтроқ, ривожланган деҳқончилик ўтроқ, ривожланган деҳқончилик маданиятининг Хоразмдан анча маданиятининг Хоразмдан анча қадимийлигини ўз назариясининг қадимийлигини ўз назариясининг асоси қилиб олади.асоси қилиб олади. • В.М. Массоннинг "…нега унда бу В.М. Массоннинг "…нега унда бу бирлашмани Хоразм деб аташ бирлашмани Хоразм деб аташ керак?" деган саволи тарих фанида керак?" деган саволи тарих фанида узоқ вақт очиқ турди. узоқ вақт очиқ турди. www.arxiv.uzwww.arxiv.uz

• И.Н. Хлопин Катта Хоразм давлатининг И.Н. Хлопин Катта Хоразм давлатининг бўлганлигига шубҳа қилади, тарихий ва бўлганлигига шубҳа қилади, тарихий ва археологик манбаларни қайта кўриб чиқади. археологик манбаларни қайта кўриб чиқади. Манбаларга Гекатей маълумотларини ҳам Манбаларга Гекатей маълумотларини ҳам қўшди. қўшди. • Унга кўра, хоразмликлар парфияликлардан Унга кўра, хоразмликлар парфияликлардан шарқда истиқомат қилишган. Шундан келиб шарқда истиқомат қилишган. Шундан келиб чиқиб, хоразмликларнинг аждодлари чиқиб, хоразмликларнинг аждодлари қачонлардир Тежен ва Мурғобда яшаган, қачонлардир Тежен ва Мурғобда яшаган, кейин шимолга Қорақум орқали Амударё кейин шимолга Қорақум орқали Амударё бўйларини ўзлаштирган. бўйларини ўзлаштирган. • Хоразмликларнинг Тежен ва Мурғобда яшаши Хораз

• В.А. Лившиц «Катта Хоразм» давлати ғояси тўғрисида ўз В.А. Лившиц «Катта Хоразм» давлати ғояси тўғрисида ўз фикрини ифодалаган. У ҳам Геродотнинг Акес дарёси фикрини ифодалаган. У ҳам Геродотнинг Акес дарёси тўғрисидаги маълумотини Тежен-Герируд деб қабул қилади. тўғрисидаги маълумотини Тежен-Герируд деб қабул қилади. Хоразмликлар мил. ав. VII-VI асрларда кенг ҳудудни эгаллаган Хоразмликлар мил. ав. VII-VI асрларда кенг ҳудудни эгаллаган ва ҳозирги Хоразмдан анча кенг жойларни назорат қилган ва ҳозирги Хоразмдан анча кенг жойларни назорат қилган деган фикрда асос бор деб ҳисобдайди. Гекатейнинг деган фикрда асос бор деб ҳисобдайди. Гекатейнинг Хоразмликлар Парфиядан шарқда жойлашган деган Хоразмликлар Парфиядан шарқда жойлашган деган маълумотини Хоразмликлар ўша ерда ҳам гегемонлик қилга

• Ўрта Осиё халқлари тарихи бўйича энг Ўрта Осиё халқлари тарихи бўйича энг қадимги ёзма манба бўлган Авеста"да қадимги ёзма манба бўлган Авеста"да Ахурамазда барпо қилган мамлакатлар Ахурамазда барпо қилган мамлакатлар қаторида, яъни Мауру, Бахди, Нисайя қаторида, яъни Мауру, Бахди, Нисайя мамлакатларидан сўнг Харойу (Хоразм) ҳам мамлакатларидан сўнг Харойу (Хоразм) ҳам тилга олинади.тилга олинади. • Демак, ёзма манбаларнинг таҳлили Демак, ёзма манбаларнинг таҳлили Аҳамонийлар империясига қадар Қадимги Аҳамонийлар империясига қадар Қадимги Хоразм давлатчилиги бўлганлигини Хоразм давлатчилиги бўлганлигини тасдиқлайди. Эслатиб ўтганимиздек, кўплаб тасдиқлайди. Эслатиб ўтганимиздек, кўплаб тарихчилар ҳам шу фикрга келишган.тарихчилар ҳам шу фикрга келишган. www.arxiv.uzwww.arxiv.uz

• Маълумки сўнгги бронза даврида (мил.ав. II минг йиллик) Евроосиё минтақаларига хос бўлган Андроново маданияти Қуйи Амударё бўйларида ҳам тарқалган. Қуйи Амударё бўйларига келиб ўрнашган халқ қолдирган моддий маданият археология фанида Тозабоғёб маданияти деб юритилади. Бу маданият Андроново моддий маданият бирлигининг бир кўриниши бўлиб, мил.ав. II минг йиллик охири ва I минг йиллик бошида Оқчадарё ҳавзасида ўтроқлашади. Деҳқончилик маданияти пайдо бўлади. М.А. Итина Тозабоғёб маданияти аҳолисининг деҳқончиликка ўтишини жанубнинг таъсири деб баҳолайди, жамоани бошқаришда матриархат, яъни она уруғи жамоаси бўлганлигини ёқлаб чиққан. • Мил.ав. VIII-VII асрларда Қадимги Хоразм воҳасида Амиробод ва Қуйисой маданиятлари тарқалган. Бу маданиятлар моддий манбаларида ҳам ривожланган жанубий вило

• Москва Этнография институтининг Хоразм археологик экспедицияси Орол, Сирдарё ва Амударёнинг қуйи қисмида, қадимги қуруқ ўзанлар бўйларида археологик изланишлар олиб бориб Тагискен, Уйгурак, Чирикрабод, Қуйисой, Кўзалиқир ёдгорликларида илк кўчманчи сак қабилаларининг ҳаётига оид манбаларни ўргандилар. • Мил.ав. VII-VI асрларда Хоразм ҳудудида тарқалган Қуйисой маданияти этник жараёнларнинг шаклланиши борасида тарих фани учун янги маълумотлар берди. Б.И. Вайнбергнинг фикрига қараганда Қуйисойликлар Эрон тилли чорвадор қабилалар бўлиб, мил.ав. VII асрда Эроннинг шимолий чегараларида яшаган ва сўнгроқ Хоразмга кўчган. • М.А. Итина бу фикрга қарши чиқиб, жанубнинг таъсирини инкор қилмаган ҳолда, Қуйисой маданияти маҳаллий халқ маданиятига тегишли, деган ғояни илгари суради. www.arxiv.uzwww.a

• Ўрта Осиё ҳудудларида Андроново ва Сакларнинг генетик бирлиги хусусида антропологлар ва археологлар ўз фикрларини билдиришган. Тарихий шароитларга қараб Андроново маданиятининг мил.ав. VIII асргача яшаб келганлиги Жанубий Урал ва Қозоғистонда ҳам кузатилган. Тагискен маданияти билан Андроново маданиятлари ўртасида майитни кўмиш ва сополлар ўртасида ўхшашликлар кузатилган. Бу ҳолат Хоразм сакларининг (массагетларнинг) ерли маданият соҳиблари эканлигини тасдиқлайди. Улар ўтроқ жануб халқлари билан доимий маданий алоқада бўлишган. • Куз ь мина Е.Е. Дискуссионные проблемы о течественной скифологии // Народы Азии и А ф рики. - М.: 1980. № 6 . • Черников С.С. Роль Андроновской культуры в истории Средней Азии и Казахстана // КСИА, 1957, XXXVI. www.arxiv.uzwww.arxiv.uz

• А.А. Асқаровнинг Қадимги Хоразм тарихига бағишланган, фанда мавжуд бўлган «Қадимги Хоразм» ва «Катта Хоразм» муаммоларига бағишланган мақоласи эълон қилинди. Мақолада мавжуд ёзма ва археологик манбалар асосида Хоразм тарихининг муаммоли масалалари бўйича тарихчилар ва археологлар ўртасидаги давом этиб келаётган мунозараларга ойдинлик киритилди. Скилак - Гекатей - Геродот, «Авеста» маълумотлари асосида хорасмияликлар Бақтриядан жанубда, Ареядан шарқда, Герируд ва Хилменд дарёларининг юқори ҳавзасида, яъни ҳозирги Хирот водийсида яшаганлигини ишончли манбалар асосида исботлаб берилди. • Аҳамоний шоҳларининг Хелменд тоғ дараларига тўғонлар қурганлиги, сув эвазига катта божлар талаб қилганлиги, бу тайзиқлардан қийналган хорасмийларнинг Хирот водийсидан ҳозирги Хоразм ҳудудига - массагетлар ю

Келтирилган маълумотлар асосида шундай хулоса қилсак бўладики, мил.ав. VII-V асрларга келиб Қуйи Амударё ва Орол бўйларида икки маданиятнинг шаклланиш жараёни кечган. Биринчи маданият Андроново ва Тагискен маданиятлари асосида Сак-Массагет кўчманчи қабилалари маданияти шаклланган бўлса, Хирот водийсидан хорасмияликларнинг бу ерга кўчиб келиши натижасида Қадимги Хоразм маданиятига асос солинган. Хирот водийсидан кўчиб келган хорасмийлар сунъий суғоришга асосланган деҳқончиликда, монументал иншоотлар қуриш, ҳунармандчиликнинг барча соҳаларида бой тажрибага эга бўлиб, А.А. Асқаровнинг фикрича «Хоразм воҳасининг қирларида Кўзалиқир, Қалалиқир, текисликларида Қўйқирилган қалъа, Жонбос қалъа каби маҳобатли иншоотлар, канал ва ариқлар асосида ривож топган суғорма деҳқончилик маданияти шаклланди в

www.arxiv.uzwww.arxiv.uz

Купить