Kasb - hunar kollejlarida yengil atletikachilarni tayyorlashda o‘tkaziladigan mashg‘ulotni tashkil qilish - Физическая культура - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	253.4KB
Покупки	0
Дата загрузки	28 Сентябрь 2019
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Физическая культура

Kasb - hunar kollejlarida yengil atletikachilarni tayyorlashda o‘tkaziladigan mashg‘ulotni tashkil qilish

Купить

O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY VA O‘RTA MAXSUS TA’LIM VAZIRLIGI QARSHI DAVLAT UNIVERSITETI JISMONIY MADANIYAT FAKULTETI 5112000 – “JISMONIY MADANIYAT” TA’LIM YO NALISHI BAKALAVR DARAJASINI OLISH UCHUN DON I YEVA IRODA ERKINOVNANING “ Kasb - hunar kollejlarida yengil atletikachilarni tayyorlashda o‘tkaziladigan mashg‘ulotni tashkil qilish ” mavzusida BITIRUV MALAKAVIY ISHI Ilmiy rahbar: o‘q.G‘.Yomg‘irov “Himoyaga tavsiya etildi” Fakultet dekani: ________ F.Eshpo‘latov “_____” ________ 2016 yil 1

M U N D A R I J A. KIRISH. ........................................................... .......... ...................... .................... .....3 I.BOB. KASB - HUNAR KOLLEJLARIDA YENGIL ATLETIKACHILARNI TAYYORLASHDA O‘TKAZILADIGAN MASHG‘ULOTLARNI TASHKIL QILISH ……................................................5 1.1. Kasb - hunar kollejlarida мashg‘ulotni tashkil etishning tiplarini qо‘llanilishi. ………………… ...... ..................................................................... ..… 5 1.2. Mashg‘ulotning kichik va о‘rta sikllarini tashkil etish hamda ularning mazmuni......................................................................................... .... .......... ......... .. 16 1.3. Kasb - hunar kollejlarida yengil atletikachilarni musobaqa oldi tayyorgarligi..................

K I R I SH Ishning dolzarbligi : О‘zbekiston Respublikasi mustaqillikka erishishi bilan bugungi kunda olib borilayotgan chuqur islohatlar yosh avlodni har tomonlama aqliy, axloqiy va jismoniy jihatdan rivojlanishida jismoniy tarbiya va sport asosiy о‘rinni egallaydi. Mamlakatimizda yosh avlodni sog‘lom ruhda tarbiyalash borasida bir qancha ishlar amalga oshirilmoqda. Kasb - hunar kollejlarida yengil atletikachilarni tayyorlashda yil davomida о‘tkaziladigan mashg‘ulotlarni tashkil etish mashg‘ulotning kо‘p yillik sport takomillashtirish jarayoni uchun muhim ahamiyatga ega bо‘ladi. Kasb - hunar kollejlarida yengil atletikachilarni mashg‘ulot ishlarining uzoq davom etgan davri hamda kо‘pgina musobaqalarda ishtirok etgandan sо‘ng yengil atletikachilar dam olishlari lozim, lekin bu faol dam oli

2. Yengil atletika mashg‘uloti jarayonida ishlab chiqilgan taktikani о‘zlashtirish va musobaqa tajribasini egallash. 3. Yengil atletika mashg‘uloti jarayoni UJT va maxsus tayyorgarlikni erishilgan darajada tutib turish, yetarlicha tayyorgarlik kо‘rmaganlarda bu darajani yana ham oshirish. Ishning predmeti va obekti : Kasb xunar kollejlarida yengil atletikachilarni tayyorlashda o‘tkaziladigan mashg‘uotlni tashkil qilishda asosn yillik mashg‘ulotni tashkil etishning uchta asosiy varianti qo‘llanilishini mashg’lotlar jarayonida kuzatildi. Qarshi Olimpiya Zahiralari kolleji . Ishning ilmiy yangiligi : 1. Yengil atletika texnikani о‘rganish va uni takomillashtirildi. 2. Yengil atletika tezkorlikni (tezlikni) rivojlantirish yoki texnikani takomillashtirish usullari tavsiya etildi. 3. Yengil atle

I.BOB. KASB - HUNAR KOLLEJLARIDA YENGIL ATLETIKACHILARNI TAYYORLASHDA O‘TKAZILADIGAN MASHG‘ULOTLARNI TASHKIL QILISH 1.1. Kasb - hunar kollejlarida мashg‘ulotni tashkil etishning tiplarini qо‘llanilishi. Kasb - hunar kollejlarida мashg‘ulotni tashkil etish da h ozirgi vaqtda yillik mashg‘ulotni tashkil etishning uchta asosiy varianti qо‘llaniladi (1-rasm). Birinchi variantda yilni mashg‘ulotning bitta katta sikli (makro-sikl) tashkil etadi va u 3 davrga bо‘linadi: tayyorgarlik, musobaqa va о‘tish davrlari. Bu variant kо‘proq uzoq masofalarga yuguruvchilar, tez yuguruvchilar va kо‘pkurashchilar tomonidan qо‘llaniladi; nayza, disk va bosqon uloqtirishni tо‘laqonli bajarishga, shu turlar bо‘yicha yopiq inshootlarda musobaqalar о‘tkazishga vaqtincha imkon bо‘lmagan holatlar ham birinchi variant

Kelajakda barcha ixtisoslardagi yengil atletikachilar yillik mashg‘ulotning ikki siklli rejalashtirish usuliga о‘tadilar. Ikki siklli rejalashtirishning asosiy afzalligi shundaki, yengil atletikachilarning tayyorgarligida siljishlar ancha sezilarli bо‘ladi, bunga yil davomidagi kо‘pdan-kо‘p musobaqalarda ishtirok etish, musobaqa natijalari bо‘yicha kuchli nazorat qilish, ikki davrli musobaqalar mobaynida yengil atletikachilarda yuzaga keladigan davomli hissiy fon yordamida erishiladi. Shuni qayd etish kerakki, musobaqalar taqvimini ikki siklli qilib tashkil etish trenerlardan sportchilarning sport formasini boshqarishda tayyorgarlik vositalari va usullarini tanlash hamda ularni almashlashda, shuningdek, sportchilarning holati va ularning ish qobiliyatini nazorat qilib borishda katta san’at

nazar, yillik mashg‘ulotni muddatiga kо‘ra bir xil davrlashtirish lozim. boshqa yengil atletikachilar uchun bu muddatlar mahalliy sharoitga moslashtirish kerak. 1-rasm. Yillik mashg‘ulotlarni davrlashtirish variantlarining taxminiy sxemasi. 1-rasm Har xil holatda start a b v g 2 - rasm Mashg‘ulotning tayyorgarlik davri 7

Mashg‘ulot davrlarining muayyan muddatlariga musobaqalar taqvimi jiddiy ta’sir kо‘rsatadi. Mashg‘ulot jarayoni musobaqalar muddatini hisobga olgan holda rejalashtirilishi kerak. Musobaqalar taqvimining tuzilishi musobaqalar davrlarining qurilishiga ayniqsa ta’sir qiladi, lekin qisman mashg‘ulotning boshqa davrlari davomiyligini cheklaydi. Ikkinchi tomondan, sport taqvimi mashg‘ulot jarayonining obyektiv zarur tarzda davrlashtirilganligidan kelib chiqib tuzilishi lozim, musobaqalarning ma’lum ravishda guruhlanishi shuning bilan izohlanadi. Tayyorgarlik davrida mashg‘ulotning asosiy vazifalari. Umumiy jismoniy tayyorgarlik (UJT)ni takomillashtirish. Yengil atletikaning tanlangan turiga tatbiq qilgan holda kuch, tezkorlik va boshqa jismoniy sifatlarni yanada rivojlantirish. Axloqiy va irodavi

ayniqsa, yengil atletikachilarning texnik turlarida maxsus yо‘nalish ham e’tiborsiz qolmasligi kerak. Katta yillik siklda tayyorgarlik davri, odatda, о‘z ichiga yana qishki musobaqalar bosqichini ham oladi. Garchi kо‘pincha bu bosqich uzaysa ham, u asosan fevral oyida yuz beradi. Yengil atletikachilar yanvardanoq musobaqalarda ishtirok eta boshlaydilar va martning birinchi yarmida ularni tugatadilar. Qishki musobaqalar chegaralarining kengayishi, ayniqsa, yuqori toifali yengil atletikachilar uchun, garcha ular yillik sikl bо‘yicha shug‘ullansalar ham (о‘rta va uzoq masofalarga yuguruvchilar, sportcha yuruvchilar, stipelchezchilar va b.), qonuniydir. Yillik sikl bо‘yicha shug‘ullanadigan boshqa yengil atletikachilar qishki musobaqalarda kamroq – 5-7 marta, mashg‘ulotlar davomida, ularga max

asosida ochiq havoda bajariladigan mashqlarni yopiq inshootlarda bajariladigan mashqlar bilan muntazam ravishda (imkon qadar har bir davrda) uyg‘unlashtirib qо‘llash yotadi. Tajriba ma’lumotlariga kо‘ra, qishda ochiq havoda harorat  22- 25 o S bо‘lganida ham shug‘ullanish mumkin, lekin mashg‘ulotlar muddati cheklangan bо‘lishi zarur. Bunda juft-juft bо‘lib bajariladigan mashqlarni, oqim shaklida, aylanma usullardagi mashqlarni kо‘proq qо‘llash, о‘yin va estafetalardan foydalanish lozim. Tushuntirish ishlarining bir qismini bino ichida, tashqariga chiqmay turib amalga oshirish tavsiya qilinadi. Bahorda ham mashg‘ulotlarning bir qismi ochiq havoda о‘tkaziladi. Bunda kross, uloqtirishlar, qisqa muddatlarga yugurishning har xil turlari, maxsus mashqlar, og‘irliklar bilan bajariladigan mashqla

о‘zgarishi mashg‘ulot jarayonining borishi, sportchining ahvolidagi о‘zgarishlar va uning ish qobiliyati bilan belgilanadigan mashg‘ulotning vazifalariga bog‘liq. Musobaqa davri Musobaqa davrining bosh maqsadi mas’uliyatli musobaqalarning oldindan rejalashtirilgan muddatlarida eng yuqori sport natijalariga erishishdan iborat. Musobaqa davrida mashg‘ulotlarning asosiy vazifalari. 1. Tanlangan ixtisoslikdan kelib chiqib jismoniy hamda axloqiy-irodaviy sifatlarni yanada rivojlantirish. 2. Sport texnikasi kо‘nikmalarini mustahkamlash va, agar zarur bо‘lsa, ularni takomillashtirish. 3. Ishlab chiqilgan taktikani о‘zlashtirish va musobaqa tajribasini egallash. 4. UJT va maxsus “poydevor”ni erishilgan darajada tutib turish, yetarlicha tayyorgarlik kо‘rmaganlarda bu darajani yana ham oshirish. 5.

Bir siklli yillik mashg‘ulotda musobaqa davri ikki bosqichga taqsimlanadi: ilk musobaqalar bosqichi – 1 oy (iyun), Gran-Pri musobaqalari hamda G.Kasanova va T.Kalpakovalarga bag‘ishlangan turnirlar; asosiy musobaqalar davri – 2 oy (iyul-avgust), eng nufuzli musobaqalar – Osiyo о‘yinlari, jahon chempionatlari, Olimpiada о‘yinlari. Birinchi bosqichda yengil atletikachilar musobaqalarda ishtirok etishdan qо‘rqmay kо‘p shug‘ullanishlari, lekin bunda maqsad kо‘proq mashq qilish ekanligini yodda tutishlari kerak. Yengil atletikaning turi, sportchining tayyorgarligi, uning asab tizimiga qarab, ba’zilar birinchi bosqichda kamroq musobaqalarda ishtirok etsalar ham bо‘ladi, boshqalar ancha kо‘p bellashishlari zarur. Bu yerda alohida yondashuv juda muhim. Barcha yengil atletikachilarga ilk musobaqa b

Keyingi rivojlantirish va takomillashtirishning vazifalari har bir sportchi uchun alohida holda hal etiladi. Bu vaqtdaUJT, egiluvchanlik hamda maxsus “poydevor”ni erishilgan darajada tutib turish, shuningdek, agar kerak bо‘lsa, texnika ustidagi ishlar umumiyligicha qoladi. Musobaqa davrida mashg‘ulot vositalari bahordagidek rang-barang emas. Endi ayni yengil atletikaga xos tanlangan maxsus mashqlardan foydalaniladi. Bajarish usullari va yо‘llarini о‘zgartirish, shuningdek, shug‘ullanish joylarini (stadion, bog‘, о‘rmon va h.k.) о‘zgartirish orqali xilma-xillikka erishiladi. Faol dam olish va mashqlanganlik darajasini saqlash uchun har xil mashqlar va joylardagi kross qо‘llaniladi. Musobaqa davrining ikkinchi bosqichida jismoniy jihatdan yaxshi tayyorlangan yengil atletikachilar uchun maxsu

natijani kо‘rsatish yoki g‘alaba qozonish. Har bir alohida mas’uliyatli musobaqaga maxsus, quyida kо‘rsatilganidek, bevosita musobaqa oldi tayyorgarligi bosqichi asosida tayyorlanish zarur. Taniqli sportchilar eng mas’uliyatli musobaqalarga psixologik jihatdan ancha ilgari, ba’zan bir yil, hatto undan ham kо‘proq muddat davomida tayyorlana boshlaydilar va og‘ir, shiddatli mashg‘ulotlarga о‘zlarini hozirlaydilar. Musobaqa oldi davri Musobaqalardagi muvaffaqiyat kо‘p yillik mashg‘ulotlar tufayli ta’minlanib, ularda musobaqalarga tayyorgarlik ham kо‘zda tutiladi. Tayyorgarlik, ilgari kо‘rsatilganidek, yillik mashg‘ulot jarayonida muntazam ravishda amalga oshiriladi. Shu bilan birga, maxsus, jumladan, ruhiy tayyorgarlik ham kerak. “Jang maydoni” sharoitlariga о‘rgatish, ya’ni musobaqa sharoitl

vaqt, hududning kun va tun tartibidagi tafovut (bioritm)dagi farq, iqlimiy hamda ehtimoli bо‘lgan metereologik sharoitlar, yо‘lkacha va sakrash, uloqtirish joylarining xususiyatlari, badan qizdirish mashqlari uchun maydonchaning tuzilishi va jihozlanishi, shuningdek, undan stadiongacha bо‘lgan masofa, uloqtirish snaryadlari, langarchо‘p bilan sakrashda ustuncha va reykalar hamda boshlang‘ich balandlik, uch yoki olti urinishda eng yaxshi natija uchun uloqtirish, kvalifikatsion meyorlarni bajarish va b. О‘tish davri Bu davrda mashg‘ulot kо‘p yillik sport takomillashtirish jarayoni uchun muhim ahamiyatga ega bо‘ladi. Davrning maqsadi: sportchini yil oxirida (bir siklli va ikki siklli yillik mashg‘ulotda) yangi yildagi mashg‘ulotlarning boshlanishiga tо‘la dam olgan holda, agar jarohatlari bо‘

Yil davomida mashg‘ulotlarda katta yuklamalarni bajargan va musobaqalarda ham tez-tez qatnashib turgan yengil atletikachilar о‘tish davrida о‘tgan sport mavsumidan yaxshilab dam olishlari kerak. Bu mashg‘ulotlardagi yuklamani kamaytirish, ularning miqdorini qisqartirish, shuningdek, yangi, rang- barang mashqlarga о‘tish yо‘li bilan amalga oshiriladi. Mashg‘ulotlarni umuman tо‘xtatish – qо‘pol xato. Buning natijasida harakatlar koordinatsiyasi ichki organlar hamda tizimlarning ish qobiliyati buziladi, sportchi organizmining meyordagi hayot faoliyati ishdan chiqadi. Natijada, bu sifatlarning tiklanishiga juda kо‘p sarflanadi. О‘tish davrida passiv dam olish yengillashtirilgan mashg‘ulotlar о‘rnini bosmaydi. Bu davrda jismoniy (umumiy va imkon qadar maxsus) tayyorgarlikning erishilgan darajas

Mashg‘ulotning mikrotsikli deganda bir necha mashg‘ulotlar birligi tushunilib, ular mashg‘ulot jarayonining nisbatan yakunlangan, takrorlanib turadigan bо‘lagini tashkil qiladi. Har hil turli mikrotsikllar “blok”larni tashkil qilib, ulardan о‘rta sikllar hosil qilinadi. Kichik sikllarni tashkil etish. Kichik yoki mikrotsikl (MS) odatda yetti kundan, ayrim hollarda boshqa miqdordagi kunlardan iborat bо‘ladi. Yuqori sport mahoratiga erishish uchun 7 mashg‘ulot kuni о‘tkazish kerak, ulardan haftasiga 5-6 kun asosiy mashg‘ulot va 7- 12 qо‘shimcha mashg‘ulot о‘tkaziladi. Trenirovkaning vazifasi, yuklamasi va faol dam olish yо‘li har xil bо‘ladi. Demak, mashg‘ulotlar har kuni bir necha martadan о‘tkazilishi lozim. mashqlarning ta’sir kо‘rsatish optimalligi yuklamaning о‘lchamlari (hajmi, shiddat

dam berish (jumladan, faol dam) va uning tо‘la tiklanishi uchun imkoniyat yaratish zarur. Tо‘la tiklana olmaslik fonida katta yuklama bilan yanada kо‘proq kun о‘tkazilgan bо‘lsa ham, shunday yondashuv о‘z kuchida qoladi. Mashg‘ulotni kunma-kun rejalashtirganda, har bir mashg‘ulot darsining avvalgi va keyingisiga ta’sirini hisobga olish juda muhim. Agar, masalan, mashg‘ulot maksimal kuchlanish bilan chidamlilikni rivojlantirish yoki texnikani takomillashtirishga bag‘ishlangan bо‘lsa, unda keyingi kun mashg‘ulotini texnikani yaxshilashga bag‘ishlash maqsadga muvofiq emas. Ayni vaqtda yuqorida aytib о‘tilganidek, texnikani nisbatan kichikroq yuklamalar bilan bir necha kun davomida uzluksiz takomillashtirish tavsiya qilinadi. Shuningdek, mashg‘ulotlar va dam olishni navbatlashda muayyan ritmni

tayyorlanish uchun tashkil qilinadi; ayni musobaqa MS si – musobaqada ishtirok etishni kо‘zda tutadi. Tiklovchi MS larning vazifasi mashqlar, mashg‘ulot о‘tkaziladigan joylarni almashtirish, yuklamani pasaytirish va shu kabilardan iborat. Tayyorgarlikning vazifalari va yengil atletikachilarning alohida xususiyatlariga muvofiq ravishda tashkil etilgan boshqa MS lar ham bо‘lishi mumkin. О‘rta sikllarni tashkil etish Mashg‘ulot jarayonida bitta yо‘nalishga birlashtirilgan MS lar mashg‘ulotning о‘rta siklini (bosqichlar) tashkil etadi. Yengil atletikada bunday bosqichlarning davomiyligi 3-8 haftaga teng bо‘ladi. Har bir о‘rta sikl imkon qadar bir xil yoki bir-biriga yaqin turli bir necha MS larni о‘z ichiga olib, mashg‘ulot jarayonining nisbatan tugallangan davrini hosil qiladi. Yengil atletik

Maxsus – tayyorlovchi bosqich . Mashg‘ulotlarning mazmuni eng avvalo maxsus mashqlanganlik darajasini о‘stirishga va tanlangan tur texnikasini takomillashtirishga yо‘naltiriladi. Musobaqa mashqlari hissasi asta-sekin oshirib, mashg‘ulotlar shiddati kuchaytirib boriladi. Bosqichning umumiy yо‘nalishi – bevosita sport formasini shakllantirish. Bosqichning davomiyligi – 4-8 hafta. Musobaqaoldi bosqichi tayyorgarlik bosqichlaridek musobaqa bosqichiga о‘ziga xos о‘tish shakli hisoblanadi. Mashg‘ulot ishi sport formasini rivojlantirishga qaratilgan bо‘lib, musobaqaoldi sinovi va nazorat musobaqalarida qatnashish bilan uyg‘unlashtiriladi. Yil davomida bunday bosqichlar bir nechta bо‘lishi mumkin, ular 3-6 hafta davom etadi. Musobaqa bosqichi asosiy musobaqalar davrida mashg‘ulotni tashkil etish s

Mashg‘ulot mikrotsikllarining taxminiy chizmasiM ikrotsikl kunlari Mikrotsikl turi Moslashtiruvchi Zarbdor Tiklovchi Darsning yо‘nalishi Yuklama kattaligi Darsning yо‘nalishi Yuklam a kattalig i Darsning yо‘nalishi Yukla ma katta- ligi 1. Texnik mahoratni takomillashtirish Sezilarli Texnik mahoratni takomillashtiris h Katta Majmuali (vazifalarni izchil hal qilish bilan) О‘rta 2. Aerob xususiyatli ishda chidamlilikni oshirish Katta Maxsus chidamlilikni rivojlantirish Katta Aerob xususiyatli ish bilan chidamlilikni oshirish О‘rta 3. Tezlik imkoniyatlarini oshirish О‘rta Majmuali (vazifalarni izchil hal qilish bilan) О‘rta Tezlik imkoniyatlarini oshirish Kichik 4. Majmuali (vazifalarni izchil hal qilish bilan) Sezi-larli Tezlik imkoniyatlarini oshirish Katta Majmuali (vazifalarni izchil hal q

7. Dam olish - Nazorat musobaqalari О‘rta Dam olish - Kо‘rsatilgan shartlarga rioya qilish mashqlanganlik darajasini oshirishgagina emas, sog‘liqni mustahkamlash uchun ham zarur. О‘rta sikllarni tashkil etishning eng odatiy variantlari quyidagilar: katta yuklamali 2MS plyus tiklovchi 1MS, keyin shunday uyg‘unlik takrorlanadi “olib keluvchi” 1MS plyus katta yuklamali 2MS plyus tiklovchi 1MS, о‘sib boradigan yuklamali “olib kiruvchi” 1MS plyus tiklovchi 1MS plyus faol dam olishli 1MS. Yengil atletikaning chidamlilik asosiy ahamiyatga ega bо‘lgan turlarida (masalan, uzoq masofalarga yugurish, sportcha yurish) yuklama hajmi va yо‘nalishi jihatidan о‘zaro yaqin bо‘lgan kichik sikllar uyg‘unligining uzoq vaqt takrorlanishi uchrab turadi. Mashg‘ulotlardagi yuklama Mashg‘ulot yuklamasi sportchi or

uloqtirishlarda bir necha snaryadlardan foydalanish, tekis yugurish va baryerlar osha yugurish, estafetalar, о‘yinlarni guruh bо‘lib bajarish), shuningdek, mashqlarni bajarish shiddatini, jumladan, mashg‘ulotlarning tayyorlov qismida ham, oshirish yо‘li bilan katta yuklamalarni yuzaga keltirish mumkin. Shiddatni oshirish uchun yana takrorlar orasidagi dam olish tanaffuslarini qisqartirish, aylanma usulini qо‘llash, rag‘batlantirishning har xil usullaridan foydalanish (osib qо‘yilgan predmetga sakrab yetish, tо‘siqni oshib о‘tish, snaryadni daraxtning baland shoxidan oshirib tashlash va h.k.), shug‘ullanuvchilarning hissiy kо‘tarinkiligini oshirib, shuningdek, yо‘l bilan kuch, tezkorlik va chidamlilikni yanada yuqoriroq darajada namoyon qilishlarini ta’minlash mumkin. Har turli yuklamalarni

Yengil atletikachilarning tayyorgarligi darajasini hisobga olish zarur, chunki u ortib borgani sayin organizm takomillashib boradi, ish tejaladi va sportchi mashqlarni ilgarigidan kо‘ra kamroq YUQS bilan bajaradi. Shu bilan birga, yaxshiroq tayyorlangan sportchi tayyorgarlik kо‘rmaganiga nisbatan YUQS da ancha jiddiy siljishlarga qodir bо‘ladi va, demak, shular orqali sport turlarida katta natijalar kо‘rsatishi mumkin. 1 -jadval Mashg‘ulot yuklamalarining vazifalari va ularning taxminiy darajasi Yuklamaning vazifalari Yukla ma Yuklamaning tarkibiy qismlari hajmi shid- dati murak- kabligi ruhiy zо‘ri- qish 1. Organ va tizimlarni mustahkamlash, organizmning funksional imkoniyatlarini kengaytirish, umumiy jismoniy tayyorgarlik darajasini oshirish о‘rta, katta, maksi -mal о‘rta, katta kichik ,

6. Sport texnikasi va taktikasida harakat kо‘nikmalarini mustahkamlash katta, maks. kichik , о‘rta katta, maks. katta, maks. kichik , о‘rta, katta, maks. 7. Jismoniy mashqlar, mashg‘ulot darslari, musobaqalardan sо‘ng yanada faol tiklanishni ta’minlash (faol dam olish) kichik , о‘rta о‘rta, katta kichik kichik kichik 8. Boshqa mashqlarga о‘tish yо‘li bilan MATning faol dam olishini ta’minlash о‘rta, katta kichik , о‘rta о‘rta, katta о‘rta, katta kichik , о‘rta 2 -jadval Malakali sportchilarning mashg‘ulotlarida qо‘llaniladigan yuklamalarning tavsifi Yuklama Yuklama kattaligi mezonlari Hal qilinadigan vazifalar Kichik Barqaror ish qobiliyati davrining 1- bosqichi (aniq toliqish boshlanguniga qadar bajariladigan ish hajmining 15- 20% i) Shug‘ullanganlikning erishilgan darajasini saqlash, yuk

rangi qizarish yoki haddan ortiq oqarish saqlanib turadigan oqarish Hara- katlar Ishonchli Xatolarning kо‘payishi, aniqlikning pasayishi, ishonchsizlikning paydo bо‘lishi Koordinatsiyani ng qattiq buzilishi, harakatlarni sust bajarish, aniq xatolar Keyingi mashg‘ulotda harakatlarning buzilishi va bequvvatlik Fikrning jamla- nishi Meyorida, tahrirlovchi kо‘rsatmalar bajariladi, xotirjamlik, tushuntirish va mashqlarni kо‘rsatish vaqtida diqqat joyida Tushuntirish vaqtida diqqatsizlik, texnik va taktik kо‘nikmalarga ishlov berishda idrokning pasayishi, differensiyaga qobiliyatning susayishi Fikrlarni jam- lashga qiynalish, asabiylashishnin g kuchayishi, parishonxotirlik, reaksiyaning juda pastligi Diqqatni tо‘play olmaslik, 24 yoki 48 soatlik dam olish-dan sо‘ng ham harakatlarni tuzatishga qo

larga tayyorli k shug‘ullanishni davom ettirish istagi yishi, uzoqroq tanaffus qilishga intilish, ishni davom ettirishga tayyorlikning pasayishi tо‘la tinchlik istagi shug‘ullanishni istamaslik, be- farqlik, trenerning talablariga qarshilik kо‘rsatish Kayfiyat Kо‘tarinki, jonli, xursandlikka moyil Bir oz tushkun, lekin agar mashg‘ulot natija-lari kutilganidek bо‘lsa, xursandlikka moyil, oldindagi mashg‘ulotga mamnunlik Mashg‘ulotlarni ng kerakligi va ma’nosiga nisbatan shubha bilan qarash, yangi mashg‘ulotdan chо‘chish О‘ta tushkunlik, mashg‘ulotlarni ng kerakligi haqida shubhaning tarqalmasligi, mashg‘ulotga qatnashmaslik uchun bahona izlash 1.3. Kasb - hunar kollejlarida yengil atletikachilarni musobaqa oldi tayyorgarligi Kasb - hunar kollejlarida yengil atletikachilarni musobaqa oldi ta

Eng muhim bellashuv yaqinlashgani sayin deyarli butun mashg‘ulot jarayoni yengil atletikachilarning tayyorgarligi yashash tartibidan tortib musobaqalar dasturigacha barcha jihatlarini modellashtiruvchi sharoitlarda amalga oshiriladi. Mashg‘ulotning asosan qо‘llab-quvvatlovchi va faol dam olish uchun mо‘ljallangan kichikroq bir qismi о‘rmonda, daryo qirg‘og‘ida, elastik tuproqda о‘tkaziladi. Mashg‘ulot va musobaqaoldi sinovlarining bir qismini ancha og‘ir sharoitlarda, lekin “jang maydoni”da qolgan holda о‘tkazish lozim. Yengil atletikachilarni uchtadan eng muhim musobaqa sharoitlariga kо‘niktirish alohida ahamiyatga ega. Bular: musobaqaning kunma-kun va soatma- soat tuzilgan dasturi, u о‘tkaziladigan joyning dengiz sathidan balandligi, vaqt, kun va tun tartibidagi tafovutlar, iqlimiy va eh

birgalikdagi mashg‘ulotlari va h.k. ni namoyish etuvchi hujjatli filmlarni kо‘rish foydali. Tajribali trenerlar, sportchilar bilan о‘tkazilgan suhbatlar ham yaxshi yordam beradi. Raqibni yaxshi о‘rganib olgach, musobaqaoldi sinov kо‘riklarida va musobaqalarda uning taktikasini modellashtirish, raqibning birinchi urinishdayoq juda yuqori natija kо‘rsatishi mumkinligini hisobga olish lozim. “Jang maydoni” sharoitlariga kо‘niktirishni faqat muayyan musobaqa sharoitlariga tayyorlanish deb tushunish va mashg‘ulotlarda, dastlabki musobaqalarda shuni modellashtirish bilan chegaralanish notо‘g‘ri bо‘lur edi. Sportchini modellashtirilgan sharoitlardan og‘ishlarga, eng muhim musobaqa paytida yuzaga kelishi mumkin bо‘lgan kutilmagan vaziyat hamda qiyinchiliklarga tayyorlash zarur. Shuning uchun ham s

joyda yuksak natijalar kо‘rsata olish imkoniyati mavjudligini singdirish kerak, buni kо‘pgina sportchilarning “begona devorlarda” – boshqa mamlakatlardagi jahon chempionatlarida, olimpiada о‘yinlarida quchgan g‘alabalari bilan isbotlash mumkin. Sportchida hech qanday qiyinchiliklarga qaramasdan g‘alabaga intiladigan jangchi sifatlarini tarbiyalash uchun mashg‘ulotlarda vaqt-vaqti bilan har xil, jumladan, musobaqalardagidan ham og‘ir sharoitlarni yuzaga keltirish lozim. “О‘rganish vaqtida qiyin bо‘lsa, jangda oson bо‘ladi” degan sо‘zlar sport mashg‘ulotlariga ham taalluqlidir. Bunda qiyinchiliklarni oshirish, ruhiy zо‘riqish murakkabliklari eng muhim musobaqani modellovchi sharoitlarda ham, ulardan tashqarida ham amalga oshiriladi. Masalan, mashg‘ulot yoki о‘rtoqlik uchrashuvini tomoshabinl

atletikachilarning optimal tayyorgarligini ta’minlash va ularda eng yuqori natijalarga erishilishi uchun sharoit yaratish. Musobaqa oldi mashg‘uloti, uning vazifalari, vositalari, rejalashtirilayotgan yuklamalari va boshqalar bundan avval bajarilgan alohida rejadan, shu jumladan, boshqa yirik bellashuvlarga tayyorgarlik vaqtida sinovdan о‘tgan usullardan tabiiy ravishda kelib chiqishi zarur. Agar bellashuv faqat mashq qilish maqsadini kо‘zlasa, muhimi, sportchi yuqori natijaga erishish fikridan yiroqroq bо‘lsa, unda musobaqalar oldidan BMTB shart emas. Musobaqada bunday, mashg‘ulot jarayonida yо‘l-yо‘lakay ishtirok etish, ayniqsa, tayyorgarlik davrining dastlabki bellashuvlarida va musobaqaoldi sinovlarida, musobaqa davri boshida yuz berishi mumkin. Musobaqada yetarli yuqori darajada ishti

ortishiga erishish juda muhim. Bu varinatdan stayerlar hal qiluvchi bellashuvga tayyorgarlikni yakunlovchi bosqich sifatida kо‘p foydalanadilar. Hal qiluvchi bellashuvga yaqinlashtirish ancha davomli BMTBni talab etadi – 6-8 hafta. Uning maqsadi eng muhim musobaqa kun(lar)i va soat(lar)ida eng yaxshi sport formasini ta’minlashdan iborat. Buning zarur asosi – musobaqa sharoitlari va talablarini modellovchi takrorlanuvchi haftalik yoki boshqa miqdordagi kunlardan iborat mikrotsikllar kо‘rinishidagi oqilona tashkil etilgan mashg‘ulotdir. Bu bosqich batafsil, kundalik, alohida 6-8 haftalik reja kо‘rinishida shakllantirilib, unda tayyorgarlikning asosiy vositalari va mashg‘ulot yuklamasi, sinovlar va musobaqalarda ishtirok etiladigan kunlar, tiklovchi vositalar (hammom, basseyn, uqalash, farmak

bosqichning barcha MSlari – musobaqaviy, mashg‘ulot hamda yengillashtiruvchi MSlar – oldindagi musobaqa sharoitlari hamda ularga tayyorgarlikni modellashtiradi: bunda startlarning kunma-kun va soatma-sota tuzilgan jadvali, asosiy mashg‘ulot va faol dam olish kunlari, ertalabki mashqlar, kun va ovqatlanish tartibi, uqalash, hammom hamda boshqa tiklovchi vositalar hisobga kiradi. Mazkur takrorlanuvchi model sharoitlari sportchida talab etilgan kun tartibiga kо‘nikmani, belgilangan kun va soatlarda eng yuqori funksional imkoniyatlarni namoyish etishga ichki hozirlikni hosil qiladi. faqat startlar aniq vaqtini emas, bellashuv taxminan qancha davom etishi mumkinligini ham hisobga olish kerak. Masalan, langarchо‘p bilan sakrovchilar kо‘pincha 6-8 soatlab musobaqalashadilar, demak, ba’zan ular bu

sо‘nggi haftalar singari modellovchi hisoblanadi. BMTB birinchi qismining oxirgi haftasi eng muhim musobaqa haftasini modellaydi. Ikkinchi qismda esa oxirgi hafta, aytib о‘tilganidek, hal qiluvchi musobaqa haftasi sanaladi. Mikrotsikllarni tashkil etishda yengil atletikaning har bir turiga xos xususiyatlar mavjud. Masalan, sprinterlarda (100, 200 m ) va baryerchilarda (100, 110 m ) ikkinchi hafta mashg‘ulotlari ancha yengillashtirilgan rejimda о‘tkazilishi mumkin, bundan maqsad – ortig‘i bilan tiklanishni ta’minlash. Ayni paytda о‘rta masofalarga yuguruvchilar va stayerlarda hatto sо‘nggi haftalarda ham musobaqalarga xos yoki undan yuqori tezlik bilan, lekin kichikroq hajmda mashq qilish ehtiyoji bо‘ladi. bundan tashqari, sportchining alohida xususiyatlari va, eng avvalo, uning musobaqa ol

yuklamalar bilan musobaqa faoliyatiga, ayniqsa, talab etilgan kunlarda ortig‘i bilan tiklanish davrida yana ham yaxshiroq kо‘nikish uchun sharoit yaratadi. Bu BMTBning ikkinchi qismiga, garchi uning umumiy yuklamasi kamroq bо‘lsada, taalluqlidir. BMTBning ikkinchi qismida boshqa mamlakat yoki shaharga – musobaqa о‘tkaziladigan joyga yetib borish uchun vaqt ham kо‘zda tutiladi. Agar bu yengillashtiruvchi yoki faol dam olish kunida yuz bersa, yana yaxshi. 4. BMTB oldindagi start va bellashuvlar kunidan hisoblaganda, yetti kunlik sikllardan tuziladi. Masalan, agar final starti chorshanba kuni bо‘lsa, u holda barcha MSlar payshanba kuni boshlanadi. Demak, musobaqalarda qatnashish kunlari BMTBning sо‘nggi haftasiga kiradi. 5. Haftalik MSlar yо‘nalishiga kо‘ra bir xil emas. Yuqorida aytilganlard

Bugungi kunda yengil atletikachilarga musobaqaga tayyorlanish davrida MAT ish qobiliyati yuksak darajada bо‘lishi uchun uch xil yondashuvni taklif etish mumkin: I. Tezlik-kuch ixtisosligidagi yengil atletikachilarning startoldi kunlarida yuz beradigan MAT qо‘zg‘aluvchanligi (tonusi)ning tabiiy oshishidan foydalanishlari juda muhim. Avval aytib о‘tilganidek, asab hujayralari qо‘zg‘aluvchanligi oshganda (optimumda) ular qо‘zg‘aluvchilarga ancha shiddatli faoliyat bilan “javob qaytaradilar”. Demak, sportchining musobaqadagi muvaffaqiyati kо‘p jihatdan asab hujayralari qо‘zg‘aluvchanligining optimal darajasiga bog‘liq bо‘ladi. MAT qо‘zg‘aluvchanligining ortishi, uning organizmdagi yetakchi roli tufayli, sportchi ish qobiliyatini belgilovchi barcha organ va tizimlarga ijobiy ta’sir kо‘rsatadi.

Shuni nazarda tutish kerakki, sportchi, garchi buni о‘zi har doim sezavermasa ham, musobaqalarga bir necha kun qolganda hayajonlana boshlaydi. Tajribalarning kо‘rsatishicha, sportchida mas’uliyat hissi qanchalik yuqori bо‘lsa, unda hayajon shuncha erta boshlanadi va kuchli bо‘ladi. Demak, qо‘zg‘aluvchanlikning ortishi musobaqalardan bir necha kun ilgari boshlanib, davom etadi. Muhimi, qо‘zg‘aluvchanlik musobaqa kuni eng yuqori darajaga kо‘tarilib, shu darajada butun musobaqa kunlarida saqlanib qolishi kerak. Agar musobaqa oldi kunlari (odatda, start arafasida) hayajon juda yuqori darajaga chiqsa (о‘quv-yig‘uv mashg‘ulotlaridagi turmush sharoiti, oldindagi musobaqalar xususida suhbatlar, raqib bilan uchrashuv, kо‘rsatiladigan natija tо‘g‘risidagi fikrlar va h.k. shunday kayfiyatni paydo qil

Bunday bо‘lmasligi uchun startoldi kunlarida ertalablari uzoq vaqt yugurish yoki yurish hamda shunday ishlarni asosiy mashg‘ulotlar tarkibiga kiritish yо‘li bilan qо‘zg‘aluvchanlikni susaytirish zarur. Yana startdan 6 soat avval tinch sur’atda uzoq vaqt (20-30 daq) yugurish va albatta badan qizdirish mashqlariga ham uzoq muddatli yugurishni qо‘shishi kerak. Musobaqadan 24 soat avval badan qizdirish mashqlarini bajarish (odatda, mashg‘ulot boshida bajariladigan) yoki yengil mashg‘ulot о‘tkazish lozim. Badan qizdirish vaqtida u qadar zо‘riqish kerak emas, lekin, iloji bо‘lsa, qalinroq mashq kiyimida badandan ter chiqquncha ishlash zarur. Bunday mashqlar ortiqcha hayajonni yо‘qotadi, modda almashinuvi jarayonlarini kuchaytiradi, sportchining keyingi kuni bо‘ladigan musobaqadagi ish qobiliyati

Musobaqa kuni sportchi avval unda muvaffaqiyatli ishtirok etishi uchun nimalar qilishi kerakligiga diqqatini qaratishi, shundan sо‘ng о‘zini musobaqaga sozlashi zarur. Shu kuni sportchi qо‘zg‘aluvchanlikning optimal kо‘tarilishiga qarshi hech qanday tinchlantiruvchi farmakologik vositalardan foydalanmasligi lozim. Start oldidagi hayajon, odatda, sportchilarga muvaffaqiyatliroq ishtirok etishda yordam beradi. Shubhasiz, qо‘zg‘atuvchi vositalar iste’imol qilish ham mukmin emas. Unutmaslik kerakki, bellashuvlar о‘tkaziladigan joyda hayajon baribir juda yuqori bо‘ladi, faqat о‘rta masofalarga yuguruvchilar, stayerlar va sportcha yuruvchilargina, odatda aytib о‘tilganidek, badan qizdirish vaqtida uzoq muddatli yugurish va hayajonni bartaraf etishlari zarur. Musobaqa kuni sportchi uydan chiqayot

holatlarda tananing yetarlicha qizdirib olinishi (iloji bо‘lsa, qalinroq sport kiyimida) va oldinda turgan katta ishga ichki hozirlik, musobaqa boshlanishiga tandagi issiqning saqlanib turishi ta’minlanishi zarur. Musobaqa о‘tkaziladigan joyning о‘zidagi ruhiy hozirlik diqqatning yaxshilab jamlanishini talab etadi. Badan qizdirish mashg‘ulotining birinchi qismi asosiy mashg‘ulot tarkibidagi badan qizdirishdan faqat shunisi bilan farq qiladiki, musobaqa oldidan yugurish ancha sust sur’atda bajarilib, ishga asta-sekinlik bilan kirishish yо‘li orqali badan qizdiriladi. Bu mashg‘ulotning ikkinchi qismi – oldinda turgan ishga organizmni sozlash – badan qizdirish uchun maxsus ajratilgan joyda amalga oshiriladi. Bunday sozlashga tayyorlanish munosabati bilan 2-5 daqiqalik tanaffus paydo bо‘lib qo

ham badan qizdirish mashg‘uloti chog‘ida, ayniqsa, uloqtiruvchilarda uchrab turadi. Kо‘pgina yengil atletikachilar 20-60 daqiqalik tanaffuslar bilan ikki yoki uch martadan, ba’zan undan ham kо‘p marotaba maydonga chiqadilar. Bu holda har bir keyingi start oldidan 10-15 daqiqalik qо‘shimcha badan qizdirish mashg‘uloti zarur. Odatda, bu sust sur’atli yugurish (5-8 daqiqa), yugurishdagi yengil tezlanishlar, aytarli zо‘riqishsiz tarzda amalga oshiriladigan mashqlari bо‘ladi. Qisqa muddatli tanaffuslarda (10 daqiqagacha) faqat tandagi issiqlikni saqlab turishning о‘zi yetarli. Ertalab о‘tkaziladigan kvalifikatsion musobaqadan avval, asosiy bellashuv kuni badan qizdirish mashg‘ulotining 2 varianti qо‘llanilishi mumkin. Belgilangan meyorlarni oson bajaradiganlar uchun u yengillashtirilishi (lekin

Har qanday miqyosdagi musobaqalar tugagach, sust sur’atda lо‘killab yugurish, bir qancha nafas tizimi bilan bog‘liq va bо‘shashtiruvchi mashqlardan iborat yakunlovchi qismni о‘tkazish zarur. Hal qiluvchi musobaqalarning ertasi, ayniqsa, indini kuni shiddatli mashg‘ulotlarga kirishish aslo mumkin emas. Bu jarohatlarga va asabiy zо‘riqishlarga olib kelishi mumkin. Kо‘pincha musobaqada muvaffaqiyatsizlikka uchragan sportchilar shunday yо‘l tutib, jadal sur’atda mashg‘ulotlarni boshlab yuboradilar. Musobaqalardan sо‘ng shug‘ullanish kerak, lekin bunda yengillashtirilgan variantlarni qо‘llash, ixtisoslikka oid mashqlarga kamroq, UJT mashqlariga kо‘proq murojaat qilish zarur. II.BOB. KASB - HUNAR KOLLEJLARIDA YENGIL АTLETIKACHILARNI TAYYORLASHDA USLUBIY TAMOYILLAR 2.1. Yengil atletikachilarni ta

ta’lim jarayonining uslubiy prinsiplaridanham mavjud. Tarbiya jarayonidagi barcha tamoillar jismoniy tarbiya uchun qо‘llanilishi mumkin, lekin inson tarbiyasining bu yо‘nalishining xususiyligi о‘qitishning prinsiplariga aloxida mazmun va talablar qо‘yadi. Inson faoliyatining biologik, fiziologik, bioximik, biomexanik qonuniyatlari esa fikrimizning dalilidir. “Onglilik va faollilik (aktivlik)”, “Kо‘rgazmalilik”, “Munatazamlilik”, «Kuchiga yaras’halik va individuallashtirish», “Talablarni asta-sekinlik bilan oshirish” dek uslubiy prinsiplar va qoidalarga tizimli rioya qilish orqaligina о‘qitish jarayonida kutilgan muvoffaqiyatlarga erishish mumkin. 3 1. Ta’lim jarayonida onglilik va faollilik О‘qitishga ongli munosabat va unda shug‘ullanuvchining faolligihar qanday pedagogik jarayonning sama

Nazariy bilimlarni ortishiga erishish onglilik tamoyillarining о‘zak maqsadlaridan biridir. Bu maqsadga erisha olmaslik kundalik bajariladigan jismoniy mashqlar bilan shug‘ullashnish mashg‘ulotlariga odatning shakllanishi susaytiradi, jismoniy mashqlar bilan shug‘ullanishni turmush tarziga aylanishiga tо‘sqinlik qiladi. Bundan tashqari, shug‘ullanuvchilar jismoniy madaniyat, sport mavzulariga oid muntazam leksiyalar, suxbatlar,hikoyalar eshitishlari, maktab fizkulptura dasturining nazariy qismini о‘rganishlari, metodik vahujjatli filpmlar kо‘rishlari, о‘z-о‘zini tibbiy nazorat qilish qoidalarini bilishlari, “aktiv, passiv dam”, “bajara olish”, “xarakat malakasi”, “oliyharakat tartibi”, “malakaning ijobiy va salbiy kо‘chishi” atamalari moxiyatini tushunishlariga lozim. О‘zlashtirilishi, mus

Ongli ravishda bajarilayotgan “ixtiyoriyharakat”ning moxiyatiga yetib, uning bajarilishi texnkasining asosi, zvenolari, detallarini nazorat qila olishning axamiyati ta’lim jarayonida о‘z samarasini berishi ilmiy-amaliy isbotlangan. Abelpskiyning tajribasi bо‘yicha shug‘ullunuvchilarni sakrash texnikasiga о‘rgatish uchun 120-150 urinish (popqtka) tavsiya qilingan. Urinishlar tugallangandan sо‘ng shug‘ullanuvchilar bilan shuharakatning tuzilishi, bajarish texnikasi haqidagi suxbatlar, (diskussiya) natijasi о‘ta qoniqarsiz bо‘lgan. Navbatdagi guruxga esa mashq texnikasi, uning tuzilishi, hayotiy-amaliy axamiyatihaqida yetarli darajadagi nazariy tayyorgarlikdan sо‘ng mashqni bajarish tavsiya qilinganda, shug‘ullanuvchilar 2-3 urinishdan keyin mashq texnikasini osongina о‘zlashtirib olganliklar

Faollik mashg‘ulotlarda shug‘ullanuvchilarning barchasini tugal band qilish, ular faoliyatini “frontal”, «guruxli”, tashkillash orqali, asosiy jixozlar yoniga qо‘shimcha sport anjomlari qо‘yish, kuchiga yarasha bо‘lmagan mashqlarni bir- ikkihaftalik tayyorgarlik va trenirovkadan sо‘ng bajara boshlasalar, shug‘ullanuvchilarni mashqni mustaqil bajarishga urinishi о‘z-о‘zidan ortishi sodir bо‘ladi. Ta’lim jarayonida о‘yin va musobaqa (“Jismoniy tarbiyaning uslublari” mavzusiga qaralsin) metodlarining qо‘llanishi, sport maydoni, mashg‘ulot о‘tkaziladigan joylarning badiiy jixozlanishi, gigiyenik orastaligi, ta’lim jarayonida shug‘ullanuvchilarda jonbozlik (initsiativa) kо‘rsatish, vazifanihal qilish uchun javobgarlikhissini о‘z bо‘yniga olabilish, maosuliyatnihis etish va о‘zlashtirish jarayon

olishini amalda isbotlangan. Amaliyotda esaharakatning qanday bajarilishini о‘quvchi kо‘rmay turib, uning texnikasini о‘rgatish boshlab yuboriladi va bu о‘z navbatida shug‘ullanuvchilarni xatolariga sabab bо‘ladi. Ularni tuzatish ta’lim jarayonining vaqtini chо‘zilishiga olib keladi. Mashqni namunali tarzda kо‘rsata olmaydiganlar mashqlarni oldindan tanlangan va tayyorlagan shug‘ullanuvchi orqali kо‘rsatishdan foydalanishi lozim. Xarakat faoliyati xaqida birlamchi (dastlabki) tushuncha о‘quv kino tasmasi, chizma, rasm, maket, plakat, va boshqalarda mashqni shug‘ullanuvchilarga kо‘rsatish orqalihosil qilinadi, ayniqsa, katta, о‘rta, maktab yoshidagilar uchun kо‘rgazmalikni bu uslubi ularning fikrlashi, harakatni his qilishi uchun qо‘l keladigan vositadir. His qila olish qobiliyati yaxshiroq

jarayondagi faollikni namoyen bо‘lishi, tanlangan faoliyatning ijrosida kо‘rgazmalikning samarasi, kuchiga yaras’halilik va individning xususiyatlari bilan chambarchas bog‘liq va kо‘zlangan maqsadga tez erishish uchun vositadir. Kuchiga yarashalilikning tub maonosi organizmning hayotiy faoliyatining maolum ishdagi funksional xususiyati va qobiliyatini hisobga olish demakdir. Bu prinsip qobiliyatning chegarasini aniqlay olish talabini qо‘yadi. Demak, ta’lim jarayoni turli sharoitda xilma-xil tashqi ta’sirini hisobga olishni, shug‘ullanuvchi uchun meoyor tanlay bilishni taqazo etadi. Meoyor bо‘lib turli xil yoshdagilarning jismoniy mashqlar bilan shug‘ullanish dasturlari, ularning jismoniy sifatlari uchun belgilangan normalar xizmat qilishi lozim. Sobiq Ittifoq jismoniy tarbiya tizimida “Mex

talablari qо‘yilsa, bir muncha vaqtdan sо‘ng u kuchiga yarasha bо‘lib, me’yorga aylanadi buni tarbiya natijasining ijobiy tomonga о‘zgarishi deb qaraladi. Maolumki, yangi harakat vujudga kelgan harakatlarning eskilarini bazasida shakllanadi. Shunga kо‘ra jismoniy tarbiya jarayonidagi asosiyhal qiluvchi rolni mashqni о‘zlashtirish egallaydi. Materialni shunday о‘rgatish lozimki, uning mazmuni, organizmga taosirining kuchi, о‘qitishning navbatdagi etapi uchun yangi pog‘ona rolini о‘ynasin. Amaliyotda bu fikr “ma’lumdan noma’lumga”, “о‘zlashtirilmagandan о‘zlashtirilganga”, jismoniy mashqlar bilan shug‘ullanishda esa “kuchiga yarasha emasdan kuchiga yarashalikka” deb formulirovka qilinadi. Bundan tashqari, vazifalarni mashg‘ulotdan-mashg‘ulotga, asta-sekinlik bilan qiyinlashtirishham ta’lim j

jixozidan uzoq q о ‘yilgan mostdan depsinish b о ‘yi tengdoshidan past о ‘quvchi uchun kuchiga yarashadan k о ‘proq z о ‘riqish talab q о ‘yibgina emas, о ‘qitishda shug‘ullauvchining individual xususiyatini eotiborga olmaslikga, ortiqcha muammolarni vujudga ketishiga olib keladi. Jismoniy yuk meoyori bir xil о ‘quv guruxdagi о ‘quvchilar uchun jismoniy tayyorlik k о ‘rsatkichlariga turlicha taosir k о ‘rsatishi mumkin. Tanlangan mashqni shug‘ullanuvchi kuchiga, tezkorligiga, chidamliligiga bog‘liqligi individning xususiy portretining t о ‘laligicha ch о ‘zish imkonini beradi. 4. Munatazamlilik uslubiy tamoyillari Mashg‘ulotlarning tizimi, dam olish bilan jismoniy yukning almashuvining t о ‘g‘ri navbatlashuvi va ularning ketma-ketligining о ‘zaro bog‘liqligi ta’lim jarayonida muntazamlilik

о ‘zlashtirilmaganini о ‘rganish osonlashadi. J. Lamark fikricha, «tizimli va muntazam ravishda mashq qildirilgan organ asta-sekinlik bilan rivojlanadi, о ‘sadi, mashq qildirilmagani о ‘z qobiliyatini susaytiradi va xususiyatini y о ‘qotib boradi». Nisbatan katta b о ‘lmagan tanaffus aktiv muskul hujayralari vaznining kamayishiga, komponentlari tuzilishining lozim b о ‘lmagan о ‘zgarishlariga, hatto morfologiyasining regresssiyasiga olib keladi. Ayrim regressiv о ‘zgarishlar hatto 5-7 kunlik tanaffuslardaham sodir b о ‘lishi mumkin (N.V. Zimkin, D.L. Ferdman, O.I. Faynshmidt va boshqalar). Jismoniy kamolotga erishish jismoniy tarbiya jarayonining uzluksiz olib borilishi tanaffuslarsiz, oqlanmagan y о ‘qotishlarsiz,har bir mashg‘ulotdagi samara oldingi mashg‘ulotning “iz”i hisobiga qatlam-q

Takrorlash, eng avvalo organizmdagi morfo funksional о ‘zgarishni tartibga solish va qayta moslanishi uzoq muddat davomida taominlanishi uchun zarur b о ‘lib, uning bazasida jismoniy sifatlarning rivojlanishi r о ‘y beradi, erishilganlari mustaxkamlanadi, keyingi progress uchun sharoit yaratiladi. Takrorlashlarsiz jismoniy tarbiyani amalga oshirib b о ‘lmaydi. Faqatgina har bir mashg‘ulot takrorlanmay, mashg‘ulotlardagi ketma- ketlilikham, qaysidirhollarda aynan shu mashg‘ulotlarni о‘zinihaftada, oy, davomida va mashg‘ulotlar vaqtining maolum davrlari ichida (xaftalik, oylik vah.k. sikllar) takrorlanadi. Takroriylikning darajasi q о ‘llanilayotgan mashqlarning qanday maqsadga qaratilganiga, jismoniy tarbiyaning u yoki bu etapidagi umumiy y о ‘nalishiga, shug‘ullanuvchilar kontingenti va xu

Standart mashqlarni bilan shug‘ullanishda variativlik nagruzkalarni takrorlash fonida uninghajmi va inttensivligini mashg‘ulotlarning tuzilishi va mazmunini saqlaganholda о ‘zgartirib q о ‘llash bilan yangilash orqali tarbiya jarayonini yuqori pog‘onaga k о ‘tarishga erishamiz. Jismoniy nagruzka va dam olishning ratsional navbalashuvi. Jismoniy tarbiya jarayonining munmazamligi dam olish bilan nagruzka berishning doimiy b о ‘lishligini man qilmay, taxminiy m о ‘ljal olish orqali amalga oshiriladi. Nagruzka shug‘ullanuvchilar organizmiga jismoniy mashqlar ta’sirini maolum darajadagi kattaligi b о ‘lib, u organizmni funksional imkoniyatini oshirish faktori hisoblanadi. Bunga organizmning “ish potensiali”ni sarflash va «charchash» orqali erishiladi, energiyani tiklash jarayoni uchun stimul hi

Xulosa qilib shuni aytish mumkinki: birinchidan – organizmning funksional imkoniyatlari dinamikasi faqat nagruzka bilan emas, ish qobiliyatining tiklanishi va rivojlanishi uchun zarur b о ‘ladigan dam olish bilan shartli bog‘liq. Shu sababli dam olishga nagruzka kabi jismoniy tarbiya jarayonining yetakchi komponentlaridan biri deb qarashimiz lozim. Shunga k о ‘ra, jismoniy tarbiya sanoati – bu maolum maonoda nagruzka bilan dam olishni t о ‘g‘ri navbatlashtira (almashtira olish) demakdir. Ikkinchidan – nagruzka bilan dam olishni ratsional almashtirish muammosini hal etishda tiklanish jarayoni fazali ekanligini hisobga olishimiz, navbatdagi nagruzka tiklanishning qaysi fazasiga t о ‘g‘ri kelayotganligini, chunki о ‘sha nagruzkaning samarasi qaysi fazaga tushganligiga qarab turlicha b о ‘lish

bu turkumdagi mashg‘ulotlar uchun, albatta, ish qobiliyatining umumiy tiklanishi “ yuqori tiklanishi ” uchun yetarli darajada katta b о ‘lishi lozim. Qayta tiklana olmaganlik fonida axamiyatli darajadagi yuklamadan shug‘ullanuvchilarning muvofiq ravishdagi dastlabki tayyorgarligidan s о ‘ng foydalaniladi. Turkumli qayta tiklana olmaganlik fonida о ‘tkazilgan mashg‘ulotlarning effekti yig‘indisiga nisbatan extiyotkorlik zarur. Bu tizimdagi nagruzkalar asosan sport trenirovkalari uchun xarakterlidir. Yana bitta aniqlik kiritaylik. Amaliyotda nisbatan abstrakt va soddalashtirilgan tiklanish va bir xil tipdagi nagruzka jarayonining grafigiga duch kelamiz. Hayotda, jismoniy tarbiya praktikasida nagruzka doimo xarakteriga k о ‘ra (kuch, tezlik, chidamlilik vah.k.) intensivligihajmiga k о ‘ra nav

tarbiyaning qaysi etapida qanday y о ‘l tutish lozimligini aniqlash, nima uchun kuchiga yaras’halilik tanlandi, ularni qaysinisini y о ‘lidan borish maqsadga oson olib boradi? Mana shu savollarga beriladigan javob orqali optimal ketma-ketlilik muammosihal qilinadi. Avval aytib о ‘tilgandek, ta’lim va tarbiya jarayoni y о ‘lini tanlashda rioya qilinadigan qoidalar – maolumdan nomaolumga, osondan qiyinga, oddiydan murakkabga b о ‘lib, bu qoidalar ketma-ketlikning ayrim shartsiz komponentlari ekanligini ifodalaydi va shuning uchun unga kiritilishi lozim b о ‘lgan q о ‘shimchalar konkretlashtirilishi zarurligi k о ‘rsatilib о ‘tilgan. Agar jismoniy tarbiya jarayoni t о ‘laligicha nazarda tutilsa, umumiy materialning asta-sekinligi, biologik yosh rivojlanishi qonuniyatlari va keng umumiy jismon

gimnastika harakatlari, mashqlari, asosiyhayotiy zaruriy harakatlar – yurish, yugurish, sakrashlar, t о ‘siqlardan oshishlar, uloqtirish vah.k.lar) о ‘zlashtiriladi. Shu asnoda sport yoki professional faoliyat turi b о ‘yicha ixtisoslik tanlanadi. Jismoniy tarbiya jarayonining turli etaplarida materialni ketma-ketligi k о ‘pincha, konkret shart-sharoitlarga bog‘liq. Nazarda tutilganharakat faoliyatlari turlari orasidagi oboyektiv bog‘liqlikning mavjudligi, ulardan biri-biriga uzatiladigan, о ‘tadigan elementlarning borligi va mos kelishi, о ‘zlashtirilishi, mustaxkamlash, takomillashtirishni osonlashtiradi. Har qanday konkretholatda materialni о ‘qitish tartibi tizimini shunday tanlash kerakki, ular faoliyatlarning о ‘zaro optimal aloqasini tiklashga va ularning ulanishiga yordam bersin. B

sifatning rivojlanishi, takomillashishi organizmning funksional imkoniyatlari oshishining umumiy foni sodir b о ‘ladi. Yuqorida qayd qilinganidek, tormozlovchi faoliyatning “salbiy k о ‘chishi”ni chegaralovchi va uni ijobiy faktorga aylantirish muammosi haqida gapirdik. Bu muammoni, eng avvalo, bir-biriga salbiy munosabat k о ‘rsatayotgan mashqlarni vaqti-vaqti bilan (ularninghajmini, vaznini vah.k.larini) hamda muvofiq mashqlarni, ularning navbatlashuvini jismoniy tarbiya jarayonining turli etaplarida, oz b о ‘lsada, yaqinlashtirish, о ‘xshash tomonlarini topish bilanhal qilinadi. Mashqlarni navbati (birin-ketinligi) ularning tuzilishi va qiyinligiga muvofiq belgilanadi. Nisbatan murakkab b о ‘lmagan va murakkab mashqlar, qoidadagidek nisbatan ancha qiyin va birmuncha qiyinlari tarkibiga

t о ‘g‘ri keladi. Bunda, chidamlilikni rivojlantirishga y о ‘naltirilgan mashg‘ulotlardan s о ‘ng aktiv va passiv dam olishning shunday intervali nazarda tutiladiki, navbatdagi tezkorlik yoki kuch talab qiluvchi xarakteridagi mashqlarga ularning zarur b о ‘lmagan taosirlari b о ‘lmasligi kerak. K о ‘rsatilgan tartib k о ‘phollarda о ‘zini oqlagan, lekin u albatta yagona va maqsadga muvofiq emas. Chunki, mashg‘ulotlar va mashqlarning ketma-ketligi qator konkret sharoitlarga, shu qatorda shug‘ullanuvchilar kontingentining xususiyatlari va jismoniy tarbiyaning u yoki bu etapidagi mashg‘ulotlarning umumiy y о ‘nalishi, q о ‘llanilayotgan nagruzkalarning kattaligi va ularning dinamikasi xususiyatlari va shu kabilarga bog‘liqdir. Bunday shart-sharoitlarni hisobga olib, ularni q о ‘llash uchun ma

J ismoniy tarbiya jarayoni, mashg‘ulotdan-mashg‘ulotga, bir etapdan-boshqa etapga uzluksiz о‘zgarib boradi. Xarakterli belgilari: mashqlar murakkabligini, ular taosirini darajasi davomiyligining о‘zgaruvchanligidir. Jismoniy tarbiya jarayonida harakat faoliyatlarining bir shakldan ikkinchi shakliga aylanishi aytarli darajada qiyin bо‘lib, birinchi navbatda ma’lumot berish vazifalarinihal qilishdek zaruriyat bor. Tabiyki, mashqni yangilamay turib,hayot uchun axamiyati zaruriyharakat malakalari va kо‘nikmalarini yuzaga keltirish qiyin. Bu keyinchalik takomillashtirishning shartiga ham aylanishi mumkin, chunki mashq qancha yangilansa, harakat malakasi va bajara bilish zaxirasi shuncha kengayadi, shu sababli harakat faoliyatlarini yangi shaklini о‘zlashtirish, egallash, oldin egallangan malak

bо‘ladigan biologik о‘zgarishlar eskiradi, tashqi ish birligiga sarflangan energiya ozayadi, о‘pka ventilyatsiyasi, yurakning minutli urish chastotasi va qon bosimi kamayadi: qon tarkibidagi bioximik va morfologik о‘zgarishlar sezilmas darajaga borib qoladi. Fiziologik nuqtai nazaridan “funksiyani tejamlashtirish” sodir bо‘ladi. Organizm funksional imkoniyatining о‘zgarmas ishlariga moslashishining ortishi natijasida shu ishni bajarishda energiya sarflashni iqtisod qilish, qisman zо‘riqish bilan bajarishga olib keladi. Nagruzkalarga biologik moslanishning maonosi anashulardan iboratdir . Bu jismoniy tarbiya jarayonining yetakchi qonuniyatlaridan biridir. Demak, biologik moslanish sodir bо‘lmasa, organizmdagi о‘zgarish, yaoniharakat sifatlarning rivojlanishi, о‘sish tо‘xtaydi. Bu nagruzkani

Shu о‘rinda puxtalilikning axamiyatini ham e’tibordan chetda qoldirmasligimiz kerak. Bunda gap jismoniy sifatlarni rivojlantirish asosida yotuvchi egallangan malaka va kо‘nikmalarning puxtaligi va organizmning moslashuvi (adaptatsiyasi) ni puxtaligi ustida boradi. Nisbatan yangi, murakkab va og‘ir mashqlarga о‘tish shakllangan malakalarning mustaxkamlanishi darajasi va nagruzkalarga moslashuvi orqali borishi lozim. Mustaxkamlanmagan malaka nagruzkaning kattaligidan tez buzilishi mumkin (shuningdek, interferensiya taosiridanham). Chunki yangi mashqlarga о‘tish paytidaham shuholga duch kelish mumkin. Bu, о‘z navbatida, yangi malakalarning shakllanishiga tо‘siq bо‘ladi, sababi malakalar oyoqqa turish uchun yetarli darajadagi tayanchni topa olmaydilar. Shu bilan bir qatorda, nagruzka dinamikas

Tо‘g‘ri chiziq bо‘ylab oshirish о‘z ichiga nagruzkani haftadan-xaftaga mutanosib ravishda, moslab asta-sekin oshirish, mashg‘ulotlar orasidagi interval axamiyatli darajada katta bо‘lmasligi eotiborga olinishga aytiladi. Nagruzka dinamikasini pog‘onama-pog‘ona oshirish qatorasiga о‘tkazilgan bir necha mashg‘ulotlarda nisbatan stabillashuv sodir bо‘lganidan sо‘ng navbatdagi pog‘onaga о‘tish tushuniladi. Navbatdagi pog‘onaga “sakrash” paytida tо‘g‘ri chiziq bо‘ylab oshirishga nisbatan nagruzka dinamikasi aytarli keskin oshiriladi; lekin bunda organizmdagi nagruzkaga moslanish jarayonlarining borishini yengillashtiruvchi stabillashuv holati nisbatan sezirarli ifodalanadi. Nagruzkaning ana shunday shakldagi dinamikasi nisbatan axamiyatli bо‘lgan darajadagi yuklamalarni о‘zlashtirish imkonini os

tebranishi vahayotning umumiy rejimi, faoliyati; ikkinchidan, moslashuv jarayonlarining qonuniyati; uchinchidan, nagruzka hajmi va intensivligini oshirishdagi qarama-qarshiliklardir. Keyingi ikki holatga aniqlik kiritamiz. Organizm shakli (formasi) va vazifasi (funksiyasi)ning stabilligi о‘ziga xos kuchga ega bо‘lib, turli organ va sistemalardagi moslashuv jarayoni bir vaqtning о‘zida bо‘lmay, qayta qurishga moslashish dinamikasi, nagruzka dinamikasidan “orqada” qolgandek bо‘ladi: avvaliga nagruzkalar oshiriladi, sо‘ngra yangi oshirilgan talablar orqali kelib chiqarilgan moslashuv jarayoni yо‘lga qо‘yiladi. Agar mashg‘ulotdan mashg‘ulotga yoki belgilangan mashg‘ulotlarning bir seriyasidan boshqa seriyasiga nagruzka ortiraverilsa nagruzkaning umumiy hajmini yuqoriligiga kо‘ra, ertami-kechmi

kо‘paytirilishi sodir bо‘ladi; bunda intensivlikning tempi unchalik oshirilmaydi. Sо‘ngra maolum darajadagi stabillashuvdan sо‘ng hajm qisqartirilib, intensivlik shu etap uchun eng yuqori darajada kо‘tariladi. “Tо‘lqinlarning hajm va intensivligi pasayishi” – yengillashgan yakunlovchi daqiqa hisoblanadi. Sо‘ngi tо‘lqinlar xuddi shu tuzilishda bо‘ladi. Lekin nagruzka о‘sishining umumiy tendensiyasi yuqori darajada о‘tadi. Bu tendensiya kо‘p yillik mashg‘ulotlar davomida saqlanadi, ma’lum vaqt о‘tishi bilan u umumiy tendensiya bо‘la olmay qoladi (funksional, adaptatsiya imkoniyatlari kuchli pasayishining kuchayishining hisobiga) va yillik mashg‘ulotlarning ayrim etaplari ramkasida qо‘llaniladi. Shunday qilib shu kungacha nagruzkaning umumiy dinamikasi kо‘p yillik aspekti “tо‘lqinsimon” tarzd

1. Birinchi variantda kollejlarda yengil atletikachilarnning bitta katta sikli (makrosikl) tashkil etadi va u uch davrga bо‘linadi, tayyorgarlik, musobaqa va о‘tish davrlari. Bu variant kо‘proq uzoq masofalarga yuguruvchilar, tez yuguruvchilar va kо‘pkurashchilar tomonidan qо‘llaniladi; nayza, disk va bosqon uloqtirishni tо‘laqonli bajarishga, shu turlar bо‘yicha yopiq inshootlarda musobaqalar о‘tkazishga vaqtincha imkon bо‘lmagan holatlar ham birinchi variantini tanlandi. 2. Kollejlarida yengil atletikachilarni yuklama dinamikasini pog‘onama- pog‘ona oshirish qatorasiga о‘tkazilgan bir necha mashg‘ulotlarda nisbatan stabillashuv sodir bо‘lganidan sо‘ng navbatdagi pog‘onaga о‘tish tushuniladi. Navbatdagi pog‘onaga “sakrash” paytida tо‘g‘ri chiziq bо‘ylab oshirishga nisbatan nagruzka dinami

Bularni barchasi kasb - hunar kollejlarida yengil atletikachilarni tayyorlashda yil davomida о‘tkaziladigan mashg‘ulotlarni tashkil etish orqali yengil atletika mashg‘uloti jarayoni ga kiradi. ADABIYOTLAR 1 .О‘zbekiston Respublikasi “Ta’lim tug‘risida”gi Qonuni. 1997 yil 2 avgust. “Turkiston” gazetasi. 1997 yil 1 oktabr. 67

2 .О‘zbekiston Respublikasi “Jismoniy tarbiya va sport tо‘g‘risida”gi Qonuni. (1992 yil 14 yanvar) “Xalq sо‘zi” gazetasi. 1992 19 fevral. 3.О‘zbekiston Respublikasi “Jismoniy tarbiya va sport tug‘risida”gi qonuni. 2000 yil 22 ma. Toshkent. 4.Karimov I.A. О‘zbekistonning о‘z istiqlol va taraqqiyoti yо‘li. T.; Uzbekiston. 1992. 70 b. 5. Normurodov A.N. Yengil atletika Toshkent: 2002 yil. 6. Niyozov I. Yengil atletika О‘zDav JTI, 2005 yil. 7. Tulenova X.B., Malinina N.N., Inozemseva L.A., Umumrivojlantiruvchi mashqlarni URM о‘rgatish metodikasi. Toshkent: 2005 yil.. 8 . R.Qudratov Yengil atletika. Toshkent 2012 yil. 9. A.Normurodov Yengil atletika. Toshkent 2005 yil 10 . Internet ma’lumotlari 1 1 . www. ziyonet uz 1 2 . www. google uz 13. www. ziyo uz 14. http book.vsem.ru 68

Купить