Kauzal (sabab) sintaksemalari tahlili - Английский язык - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	72.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	26 Сентябрь 2019
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Английский язык

Kauzal (sabab) sintaksemalari tahlili

Купить

Kauzal (sabab) sintaksemalari tahlili REJA: Kirish. 1. Predlog haqida umumiy ma’lumot. 2. Kauzal (sabab) ma’nosini anglatuvchi predloglar. 3. Kauzal (sabab) ravishlari. 4. Gap bo’laklari. 5. Ingliz tilida hol gap bo’lagi haqida umumiy ma’lumot. 6. Kauzal (sabab) ergash gapli qo’shma gaplar. Xulosa. Foydalanilgan adabiyotlar ro’yhati.

Kirish Ushbu malakaviy bitiruv ishimning maqsadi: hozirgi zamon ingliz tilida kauzal (sabab) sintaksemalari tahlili mavzusiga bag’ishlangan. Malakaviy bitiruv ishimning maqsadi, hozirgi zamon ingliz tilida kauzal (sabab) sintaksemalarini o’rganib chiqishdir. Ular tilning turli xil leksik va sintaktik qatlamlarida o’rganilib, ba’zi o’xshash kauzal (sabab) so’zlarining, yoki bog’lovchilari haqida, ularning farqlanishi, bog’liqlik jihatlari va tahlillari haqida turli hil tilshunos olimlarning fikrlari asosida keltirilgan ma’lumotlarni solishtirish va tahlil qilish kabi ma’lumotlar keltirilgan. Malakaviy ishi izlanish jarayonida kauzal (sabab) sintaksemalari ravish, bog’lovchi, predlog, fe’l kabi so’z turkumlarida mavjudligini uchratishimiz mumkin, shuningdek, malakaviy bitiruv ishida yuqorida

K. A, T. Dadaboeva, Buslaev F. I, A. S. Hornby, K. N. Kachalova kabi olimlarning fikridan, ilmiy ishlaridan foydalanamiz. Predlog (Preposition). Ingliz tilida predlog 1 yordamchi so’z turkumlaridan biri hisoblanib, u o’zicha yakka holda ma’no anglatmaydi, gapda gap bo’lagi bo’la olmaydi. Predloglar mustaqil so’z va ayrim gaplar orasidagi munosabatni anglatishga xizmat qiladi, so’zga va gapga, gapning mazmuniga turli qo’shimcha ma’nolar qo’shadi. Ularning ma’nosi nutqda anglashiladi. Predloglar 2 bir predmetning ikkinchi bir predmetga yoki hodisaga bo’lgan aloqasini bildiruvchi yordamchi so’z turkumidir. Predloglar ot, olmosh, otlashgan sifatlar, sonlar va gerundiylar o’rtasidagi aloqani ko’rsatadi. Predloglar mustaqil gap bo’lagi vazifasida kelmaganligi uchun ham, yordamchi so’z turkumi de

Har bir predlog bir nechta mustaqil ma’nolarda kelish mumkin 1 . Masalan, “in” predlogli qo’yidagi ma’nolarda kelishi mumkin: a) –da (joyga nisbatan ishlatiladi): He lives in London. b) –da (vaqtga nisbatan, oy va yil oldidan ishlatiladi). He will arrive in May. (U may oyi da kladi). c) keyin ma’nosida: He’ll return in an hour. U bir soatdan keyin keladi. d) –da, ichida, mobaynida; “The house was built in three months.” Uy uch oy da (ichida) qurildi. Ko’p hollarda u yoki bu predlogning ishlatilishi undan oldin kelayotgan fe’lga, sifatga yoki otga bog’liq bo’ladi. Masalan, to depend fe’li o’zidan keyin on predlogini talab qiladi: It doesn’t depend on me. (Bu menga bog’liq emas). To laugh fe’li o’zidan keyin at predlogini talab qiladi. He laughed at me. (U mening ustimdan kuldi). Sure sifati

Predloglar ko’pgina iboralar va birikmalar tarkibiga kiradi 4 : In vain  behuda, at last  nihoyat; For ever  umrbod, abadiy; On the one (other) hand  bir (boshqa) tomondan, va boshqalar. M. G’apporov 1 predloglarni, o’z darsligida qo’yidagicha yoritadi: tuzilishiga ko’ra: 1) Sodda: in, to, for, at… 2) Qo’shma: into, upon, throughout… 3) Predlog vazifasini bajaruvchi so’zlar guruhi: according to, by means of, instead of, in front of, va boshqalar. T. Dadaboeva 2 esa o’z darsligida predloglarni tuzilishiga ko’ra qo’yidagi turlarga bo’lib ko’rsatadi: 1. Sodda (Simole): in, on, of, down… 2. Yasama (Derivative): across, beside, regarding, concerning… 3. Qo’shma (Compound): into, outside, towards, within, without, therein… 4. Murakkab (Composite): by means of, for fear of, in opposition to,

Shu o’rinda tilshunos B. Ilish 7 “The structure of Modern English” nomli darsligida shu haqidagi fikrlarini ko’rib chiqamiz. U qo’yidagi fikrlarni tadbiq etgan: Asosiy diqqat gaplardagi ma’no va funksiyalari huddi predloglardek bir xil bo’lgan so’zlar guruhiga qaratilishi lozimdir. Bu guruhga out of, as to, as for, instead of, in spite of (va h.k) kabilar kiradi. Biz bularni predloglar guruhi deb nomlay olmaymiz. Modomiki, predlog bu so’zdir, so’zlar guruhi emas va shuningdek so’zlar guruhi va so’zlar o’rtasidagi farqlarni ham farqlay bilish muhimdir. Bu kabilarga e’tiborsizlik esa grammatikada ham, leksikalogiyada ham chalkashlikni keltirib chiqaradi. Ayni paytda bunday guruhlar munosabatidagi mujmallik va “ predlogli birikma ” kabi noaniq terminlar va o ’ zshashliklar aniq va o ’ zgarmas

inside  ichkarida, ichida beyond  boshqa tomonga… 2. Vaqtni bildiruvchi predloglar. (Prepositions of time) Masalan: thereon  shundan keyin for  uchun, -da, davomida between  orasida beyond  keyin in course of  davomida over  keyin, davomida towards  -ga, tomonga. 3. Maqsad, sabab va holatni bildiruvchi prdloglar. (Prepositions of cause, aim and manner). Masalan: to  uchun against  -ga tomon, qarshi instead of  o’rniga by reason of  sababli by virtue of  asosan, sababli but for  shunday bo’lmaganda according to  -ga muvofiq. va shunga o’xshash misollarni ko’rishimiz mumkin. 4. Qiyoslashni, qarama-qarshi qo’yishni, ajratishni ifodalovchi predloglar. (Prepositions of comparison, contrast, division.) Masalan: like  o’xshab unlike  farqli o’laroq in spite of  shunga qaramay a

by force of  kuch bilan in respect that  hisobga olib. Ingliz tilida ba’zi predloglar ravishlarga o’zshaydi. Ya’ni bir so’z ham ravish, ham predlog hisoblanadi. T. Dadaboeva 10 shakli ravish bilan mos keluvchi predloglarni o’z darsligida qo’yidagicha yoritadi: Predloglarning ravishlardan farqi shundaki, gapda ravishlar fe’llardan so’ng yakka keladi, predloglar esa fe’llardan so’ng ot yoki, ot yoki olmoshlar bilan birga keladi va ular predlogli iboralar deyiladi. T. Dadaboeva ularni qo’yidagi misollar orqali yoritib bergan. •Mother is in . In  bu misolda ravish so’z turkumidir. •Mother is in the room . (predlogli ibora) •Mother is with me . (predlogli ibora) Shu mavzu ustida ishlar ekanman, o’zbek tilshunosi M. G’apporov 11 o’z darsligida shakli ravish bilan mos keluvchi predloglar haqid

(U zinadan yuqoriga chiqdi) • Before the war he lived in London. (Urishdan oldin, u Londonda yashagan). Qo’yidagi 13 misollarda esa ravish ifodalab brilgan: •I looked up and saw an aeroplane flying very low. (Men yuqoriga qaradim va juda past uchayotgan samolyotni ko’rdim). •I have read this book before . (Men bu kitobni oldin o’qiganman.) Ba’zi predloglarga mos keluvchi ravishlar (in, on, up, down, by … ) fe’llar bilan birikib kelib yangi ma’no beradi va qo’shma fe’llarni yasaydi. Ushbu holda ravishlar mustaqil so’z bo’lmasa ham urg’u oladi. Masalan: • Put on your coat. (pal’tongizni kiying). •He gets up every day. • Come in , please. (Marhamat kiring). • Turn off the light. (Chiroqni o’chiring). Predloglarni gapdagi o’rni. Predloglar 14 ot yoki olmoshdan oldin keladi. Agar otning aniqlov

a) Ko’chirma va o’zlashtirma so’roq gaplarda, predlog what, whom, which olmoshlariga yoki where ravishiga qarashli bo’lganda gapning oxirida fe’ldan keyin, agar to’ldiruvchi bo’lsa, to’ldiruvchidan keyin kelishi mumkin. Ammo predlog so’roq so’zlardan oldin ham kelishi mumkin. Buni misollarda ko’rib chiqamiz: •What are you looking at? (At what are you looking?) (Siz nimaga qarayapsiz?) •Whom did he speak to? (To whom did he speak?) (U kim bilan gaplashdi.) b) Aniqlovchi ergash gapni bosh gapga bog’laydigan nisbiy olmoshdan oldin kelgan predloglar gapning oxirida fe’ldan keyin, agar to’ldiruvchi bo’lsa, to’ldiruvchidan keyin kelishi mumkin. Predloglar nisbiy olmoshdan oldin ham kelishi mumkin; •The house which he lives in is very big. (The house in which he lives is very big.) (U yashaydigan

Kauzal (sabab) ma’nosini anglatuvchi predloglar. (Prepositions of causal) Mening mavzuim “ Kauzal (sabab) sintaksemalar tahlili ” bo’lganligi sababli, predloglarda sabablik ma’nosini anglatuvchilari bo’lgani uchun, kauzal (sabab) ma’nosini anglatuvchi predloglarga alohida to’xtalamiz. Tilshunoslarning o’z darsligida yoritib bergan fikrlarini o’rganib chiqib, ularni misollar orqali tahlil qilamiz. T. Dadaboeva 15 kauzal (sabab) ma’nosini anglatuvchi predloglar turkumiga qo’yidagilarni kiritadi: To  uchun With  (bilan) sababli At  shuning uchun For  uchun, sababli Because of  shu sababdan Owing to  sababli By reason of  sababli By virtue of  sababli, asosan On account of  sababli For the sake of  uchun In order to  shuning uchun Due to  sababli T. Dadaboeva o’z darsligida kauzal

Kauzal (sabab) ma’nolarini anglatuvchi predloglarni o’rganish jarayonida tilshunos Muhammad G’apporov 16 darsligini ham o’rganib chiqdim. M. G’apporov o’z darsligida kauzal (sabab) ma’nosini anglatuvchi predloglarni alohida, ajratib ko’rsatib bermagan. U predloglarni ishlatilishi deb umumiy holda yoritib bergan. M. G’apporov sabablik ma’nosi bor predloglarni qo’yidagicha yoritib bergan: 1. For  uchun •This latter is for you. (Bu xat siz uchun.) •He will do all he can for you. (U siz uchun qo’lidan kelgan hamma ishni qildi.) 2. Uchun (sababni ifodalaydi.) •He was rewarded for his bravery. (U jasurligi uchun mukofotlandi.) Ushbu gapda kauzal (sabab) ma’nosini borligini isbotlash uchun, gapga savol berib ko’ramiz: • Why was he rewarded? U nima uchun mukofotlandi? -for his bravery. (Jasurligi

doir misollar to’plab, ularni tahlil qildim. Va ba’zi misollarni qo’yida keltirdim. Qo’yidagi misollar “for” kauzal (sabab) predlogiga doir misollardir: •I went out for the papers. (Transformation. W. Strieber) Men gazetalar uchun tashqariga chiqqandim. Bu misolni boshqa bir predlogni, yoki predlog bilan o’rnini almashtirish yo’li orqali tahlil qilamiz: •I went out because of the papers. (Men gazetalar sababli tashqariga chiqqandim.) Bu misolda bu predlogli birikma sabab sintaktik-semantik xususiyatga ega ekanligi yana bir marta isboti bo’ladi. Shu tariqa qo’yidagi misollarni ham ko’rib chiqamiz: •Excuse me for being so late. ( Kechikkanim uchun meni kechiring.) ( Fredrick D. Huebner.) ( Judgment by Fire.) Excuse me because I am so late. (Meni kechiring chunki men juda kechukdim.) Bu misol

Do you wear glasses because of reading a book? •I went out for the papers. ( Fredrick D. Huebner. Judgment by Fire.) (Men qog’ozlar uchun tashqariga chiqqanman.) I went out because of the papers. Men qog’ozlar sababli tashqariga chiqqandim. •I am sorry for disturbing you. ( Fredrick D. Huebner. Judgment by Fire.) Sizni bezovta qilganim uchun afsusdaman. I am sorry because I disturb you. •I thanked her for dinner. (The Fortunate Pilgrim Mario Puzo.) (Men unga tushlik uchun minnatdorchilik bildirdim.) I thanked her because of dinner. (Tushlik sababli, men unga minnatdorchilik bildirdim.) •He walked quickly, for he was in a hurry. (The Fortunate Pilgrim Mario Puzo.) (U tez yurdi, chunki shoshildi.) He walked quickly, because he was in a hurry.

Izoh: since 17  sababli, tufayli, uchun ma’nolarida bog’lovchi bo’lib ham kelishi mumkin. •Since you are ill, I shall do the work for, you. Siz kasal bo’lganligingiz uchun, men bu ishni sizning o’rningizga bajaraman. Shuningdek, M. G’apporov quyidagi sabab ma’nolarini anglatuvchilarni guruh predloglari deb ko’rsatilgan turkumga kiritib ko’rsatgan: Because of  tufayli, sababli. •She doesn’t go there because of the rain. (U yomg’ir tufayli, u yoqqa bora olmaydi.) In view of  sababli, boisdan … •In view of the fact that he was ill I had to do it myself. (U kasalligi sababli men bu ishni o’zim bajarishimga to’g’ri keldi.) Owing to  sababli, tufayli, vajdan. •We couldn’t get there in time owing to a severe storm. Kuchli bo’ron tufayli biz u erga o’z vaqtida etib bora olmadik. Thanks to  tu

(Adverbs of causal) Ravish 18 fe’lni aniqlaydigan so’z turkumidir. Ravish otning (ya’ni odam, hayvon, yoki narsaning) harakatlari va holatlarining qachon? qaerda? Qanday miqdorda? Qanday tarzda amalgam oshayotganligini ko’rsatadi va doim fe’lga bog’lanib keladi. Fe’l 19 ish-harakatning belgisini bildiradi. Ravishlar gapda o’rin holi, payt holi, daraja holi, ravish holi, so’roq holi bo’lib keladi. Masalan: • Bugun (qachon?) men stadionga boraman . Bugun-payt ravishi, gapda ham payt holi bo’ladi. Ravishlar fe’ldan ifodalangan ish-harakatni aniqlab keladi. Ravishlar aralash so’zlarning sinfi bo’lib, ularning leksik ma’nolari turlicha bo’ladi. Va ravishlar tuzilishi jihatidan bir-biridan farq qiladi. Ingliz tilida ravishlar tuzilishiga ko’ra: Sodda ravish (simple) Yasama ravish (derivative) Qo

6.So’roq ravishlari. (Interragative adverbs.) where?, when?, why?, How?, How much? 7. Sabab va natija ravishlari. Adverbs of cause and Consequence . There fore  shuning uchun Consequently  shundan kelib chiqib Accordingly  shunga asosan Hence  shuning uchun That’s why  shuning uchun va boshqalar. Ushbu mavzu ustida ishlar ekanman, ravish turlaridan kauzal (sabab) ravishlariga alohida to’xtalib o’tamiz va ularni ko’rib chiqamiz. Kauzal (sabab) ravishlari 20 – ish-harakatning yuzaga chiqish sabablarini v anima ro’y berganligini ko’rsatadi. Ular qo’yidagilar hisoblanadi: therefore  shuning uchun, shu sababli, shu sababdan. Bu ravishdan gaplarni bir biriga bog’lash maqsadida foydalaniladi. Masalan: •I hadn’t been to the lessons for a long time, therefore I didn’t go there. (Men darslarga

Ularning gapdagi o’rni ancha erkin bo’lib, ular gapning boshida, gapning o’rtasida va gapning oxirisida kelishi mumkin 21 . Qo’yidagi misollarda sabab ravishlarini gapda qay holatda klgani va gapda qaysi gap bo’lagi vazifasida kelishini qo’yidagi misollarda ko’rib chiqamiz: •Expected him to arrive any time. For that reason I stayed in all day long. (Men uni hali zamon kelib qolsa kerak deb o’yladim. Shu sababli, men kun bo’yi uyda bo’ldim.) For that reason  bu misolda ravish so’z turkumi gapda hol, ya’ni sabab holi vazifasida kelyapti. •Grandpa knows that Robert can’t go skating because he has no skates. (Bobom Robertning kon’kisi yo’qligi uchun , konki uchgani bora olmasligini biladi.) Bu misolda ham (bacause) ravish so’z turkumi gapda sabab holi vazifasida kelyapti. GAP BO’LAKLARI Parts

Ingliz tilida gap bo’laklari ikki guruhdan iborat. 22 1) Bosh bo’laklar. (The principal parts of the sentence.) 2) Ikkinchi darajali bo’laklar (The secondary parts of the sentence.) Bosh bo’laklar ega va kesim kabi gap bo’laklarini o’z ichiga oladi. Ega kesim orqali ifodalangan harakat, holat yoki biror belgini tashuvchi shaxs yoki predmetni ko’rsatib, kim?, nima?, who?, what? kabi so’roqlarga javob bo’ladi. 23 ingliz tilida asosan ot va olmoshlar ega bo’lib ko’p qo’llaniladi. Son, sifat, fe’llarning ega vazifasida kelishi hollari kam uchraydi. Masalan: •The elecator came. The elevator  bu erda ega hisoblanib, u ot so’z turkumi bilan ifodalangan. •I have a dog. •Reading is useful. I  bu erda ega, olmosh so’z turkumi bilan ifodalangan. Reading  ega, bu erda fe’lning shaxssiz formasi hiso

Aniqlovchi (An Attribute). Predmetning belgisini, sifatini, miqdorini, qarashliligini bildiradigan gap bo’lagi Aniqlovchi deyiladi. Aniqlovchilar gapda sonlardan, sifatlardan, olmoshlardan tashkil topadi, ya’ni ifodalanadi. Aniqlovchilar qanday?, qanaqa?, qancha?, what?, how many? kabi so’roqlarga javob bo’ladi. Masalan: •The boy has a blue ballon. Blue  bu erda, aniqlovchi sifat bilan ifodalangan. •The car of my friend is new. Of my friend  aniqlovchi-qaratqich kelishigidagi otdan va “my” olmoshidan ifodalangan. ( Do’stimning avtomobili yangi. ) To’ldiruvchi (Object). Ish-harakatga bog’langan predmetni ko’rsatadigan gap bo’lagi to’ldiruvchi deyiladi. To’ldiruvchilar 24 gapda otlar, olmoshlar, gerundiylar va infinitivlar bilan ifodalanadi. To’ldiruvchilar kesimni (kesimni ifodalab keladi

Vositasiz to’ldiruvchi otdan, olmoshdan, sondan, infinitivdan va gerundiy kabi gap bo’laklaridan yasaladi. Predlogsiz vositali to’ldiruvchi. (The indirect object.) Ba’zi o’timli fe’llardan keyin ish-harakat yo’naltirilgan to whom? kimga? So’rog’iga javob bo’luvchi ot yoki olmosh keladi. Bunday ot yoki olmoshlar predlogsiz vositali to’ldiruvchidir. Bu predlogsiz vositali to’ldiruvchilar bosh kelishikdagi ot yoki ob’ektiv kelishikdagi kishilik olmoshidan yasaladi va fe’l bilan vositasiz to’ldiruvchining orasida joylashadi: •He gave the boy a book. U bolaga kitob(ni) berdi. •I showed him the letter. Men unga xatni ko’rsatdim. Izoh: ish-harakat yo’naltirilgan shaxs vositasiz to’ldiruvchidan keyin predlogli vositali to’ldiruvchi yordamida ham berilishi mumkin: •He gave a book to the boy . •I sh

Hol. (The adverbial modifier.) Hol haqida umumiy ma’lumot. Ingliz tilida ham, o’zbek tilida ham hol-gap bo’lagi hisoblanib, u ikkinchi darajali bo’laklar tarkibiga kiritiladi.

Hol 26 gapdagi ish-harakatning bajarilishidagi turli holatlarni, ya’ni maqsadni, sababni, miqdorni, shartni, darajani, paytni, sababni bildiradigan gap bo’lagidir. Hol gapda asosan kesimga bog’lanib keladi. Hollar gapda ravishlar, predlogli birikmalar, sifatdoshlar, infinitiv, gerundiy va ergash gaplardan ifodalanadi. Holler mazmun jihatidan qo’yidagicha bo’ladi : 1. Ravish holi. (The adverbial modifier of manner.) •He came in smiling . (U kulib kirib keldi.) Smiling  ravish holi bu misolda gerundiy bilan ifodalanyapti. 2. O’rin holi (The adverbial modifier of place.) •They are upstairs.  Ulari yuqori qavatda. Upstairs  o’rin holi bu misolda ravish so’z turkumi bilan ifodalanyapti. 3. Payt holi (The adverbial modifier of time.) •He came at 5.  U soat 5 da keldi. at 5  payt holi predlo

Seven pounds  miqdor ma’nosini anglatib kelyapti. 7. Shart holi (The adverbial modifier of condition.) • But for you I shouldn’t come. Siz bo’lmaganingizda, kelmasdim. But for you  shart holi bu misolda predlogli birikma bilan ifodalangan. • Suppose everybody went in to business, would they all be. Aytilgan, hamma biznes bilan shugullansa, ular hammasi biznesmen bo’ladilarmi? Suppose  shart holi bu misolda ergash gap bilan ifodalangan. 8. To’siqsizlik holi (The adverbial modifier of concession.) • In spite of his illness , he went on working there. (U kasalligiga qaramay, o’sha joyda ishlashni davom ettirdi.)  predlogli birikma bilan ifodalangan. 9. Natija holi (The adverbial modifier of result.) •He was too old to work . U juda qari edi, u ishlay olmas edi. To work  bu misolda natija

O’zbek tilida kauzal (sabab) holi gapda ravishdosh, harakat nomli, sifat, sifatdosh, frazeologik birikma hamda, ot, olmosh, harakat nomi, sifatdoshlarning ko’makchilar bilan birikib kelishi kabilar bilan ifodalansa, Ingliz tilida esa 28 ko’pincha fe’lning shaxssiz formalaridan infinitive, so’z turkumlaridan ravish va ba’zi birikmalar bilan ifodalanadi. Masalan: •I came back because of the rain . Because of the rain  bu misolda sabab holi vazifasida kelyapti, birikma bilan ifodalanyapti. (Men yomg’ir tufayli qaytib keldim.) •The stearem could not leave the port owing to a severe storm. (kuchli tufon tufayli paroxod portni tark eta olmadi.) Bu misolda sabab holi vazifasida “owing to a severe storm” birikmasi ifodalab kelyapti. •He came to ask me for advice. (U mendan maslahat so’rash uchun

Hollarning mazmun jihatidan turlarini hamda, holler gapda ravishlar, predlogli birikmalar, sifatdoshlar, infinitive, gerundiy va ergash gaplardan ifodalanishini T. Dadaboevaning “Ingliz tili grammatikasi” nomli kitobida berilgan misollar orqali ko’rib chiqdik va ularni qisqacha bo’lsada tahlil qildik. Hol mavzusi ustida ishlar ekanman, bu mavzuni o’rganish mobaynida rus tilshunosi K. N. Kachalovaning 29 “ Практическая грамматика английского языка ” darsligida berilgan hol mavzusida to’xtalib o’tishni joiz deb bildim va uning fikrlarini o’rganib chiqdim. U kitobda qo’yidagi fikrlarni tadbiq etgan: Ish-harakatning qanday va qay holatda (qaerda?, qachon?, nima uchun?, nega?, va hokazo) sodir bo’lganligini ko’rsatuvchi gap bo’lagi hol deyiladi. K. N. Kachalova o’z darsligida hol so’z turkumini

(U xatni juda ehtiyotkorlik bilan ko’chirdi.) 4. Harakatni sodir bo’lishi sababini: •I came back because of the rain. (Men yomg’ir tufayli qaytib keldim.) •The steamer couldn’t leave the port owing to a severe storm . (Kuchli to’fon tufayli paraxod portni tark eta olmadi.) 5. Maqsadni bildirib keladi: •The steamer called at the port to take on a fresh supply of coal. (Paraxod portga ko’mir g’amlash uchun kirdi.) •I have come to discuss the matter. (Men masalani muhokama qilgani keldim.) 6. Darajani bildirib keladi: •I quite agree with her. Men unga to’liq qo’shilaman. •He has greatly changed. U juda o’zgargan. Darajani biladiruvchi hollar sifat va ravishlarni ham aniqlashi mumkin: •The machine is very heavy. Mashina juda og’ir. •I know him rather well. (Men uni juda yaxshi bilaman.) 7. Sop

(U ta’tilni janubda o’tkazdi.) •He was in America during the war . (U urush paytida Amerkada edi.) 3. Sifatdosh orqali: •He stood on the deck counting the cases. (U palubaga qutilarni sanab turardi.) • While reading the book I came across a number of interesting expressions. (Bu kitobni o’qiyotganimda men juda ko’p qiziqarli iboralarga duch keldim.) 4. Infinitiv orqali: •I called on him to discuss this matter. (Men bu masalani muhokama qilgani unikiga bordim.) •He is clever enough to understand it. (Uning buni tushunishi uchun aqli etadi.) 5. Predlogli gerund orqali: •He locked the door before leaving the office. (U ofisdan chiqishdan oldin eshikni qulfladi.) • On arriving at the station he went to the information bureau. (Stansiyaga kelganida u axborot byurosiga bordi.) K. N. Kachalova 30

K. N. Kachalova hollarning gapdagi o’rni, joylashish tartibi haqida qo’yidagi kengroq berilgan ma’lumotlarni ham ko’rib chiqamiz. Hollar gapda qo’yidagicha tartibda joylashadi: 1) Ravish holi to’ldiruvchidan keyin keladi: •I have read the letter with great pleasure . (Men xatni huzur qilib o’qib chiqdim.) Izoh : Ravishdan yasalgan ravish hollari fe’ldan oldin kelishi mumkin: •She easily translated the article. (U maqolani osongina tarjima qildi.) 2) O’rin holi ravish holidan keyin keladi: •I met him by chance at the theatre . (Men uni teatrda tasodifan uchratib qoldim.) 3) Payt holi o’rin holidan keyin keladi (gapning ohirida)Payt holi gapning boshida ham kelishi mumkin. •I met him in the park on Sunday . (Men uni yakshanba kuni bog’da uchratdim.) On Sunday i met him in the garden. Gapda b

Izoh: O’rin holi, odatda, ravish holidan keyin keladi, ammo o’rin holi “here” yoki “there” ravishlaridan yasalgan bo’lsa, ular odatda, ravish holidan oldin keladi: •He will work here with pleasure. (U bu erda bajonidil ishlaydi.) •I met him there by chance. (Men uni tasodifan u erda uchratib qoldim.) Biror yoqqa yo’nalishni bildiradigan fe’llardan keyin o’rin holi bevosita fe’ldan keyin keladi: •I went to the theatre with his sister. (Men teatrga uning singlisi bilan bordim.) •The steamer “Svir” sailed from Odessa with a cargo of machinery. (“Svir” paroxodi Odessadan mashina ortilgan yuk bilan suzib ketdi.) Kauzal (sabab) ergash gapli qo’shma gaplar. (Adverbial clauses of causal) Ingliz tilida kauzal (sabab) ergash gaplar 32 hol ergash gaplar turkumiga kiritilgandir. Hol ergash gaplar qo’s

bajaradi. Ular payt ergash gaplarga, o’rin ergash gaplarga, sabab ergash gaplarga, natija ergash gaplarga, ravish ergash gaplarga, to’siqsiz ergash gaplarga, maqsad ergash gaplarga vas hart ergash gaplarga bo’linadi. Hol ergash gaplar 33 qo’shma gapning boshida kelganda bosh gapdan vergul bilan ajratiladi. Tanlangan mavzuim “kauzal (sabab) sintaksemalar tahlili” bo’lganligi sababli, hol ergash gapning turlaridan sabab ergash gapli qo’shma gaplarga alohida to’xtalib, tilshunoslarning ushbu mavzuga doir fikrlarini o’rganib chiqdim: Bosh 34 gapdan anglashilgan mazmun qanday sabablar asosida ro’y berishini yoki bermasligini ko’rsatuvchi ergash gaplar sabab ergash gaplar deyiladi. Sabab ergash gaplar 35 bosh gapga qo’yidagi bog’lovchilar yordamida bog’lanadi: Qo’yidagi sabab ergash gaplarni bog

Seeing (that)  ko’rib, bilib, sababli. • Seeing (that) he is ill today, we shall have to postpone the meeting. (Uning kasalligi tufayli, majlisni qoldirishimizga to’g’ri keldi.) That  bog’lovchisi yordamida. • Now that he is here, he can help you. U shu erda ekan senga yordam bera oladi. No  bo’lishsizlik olmoshi orqali bog’lanadi. •As there were no porters, we had to carry the luggage ourselves. (Hammollar bo’lmaganligi sababli, biz yuklarimizni o’zimiz ko’tarishimizga to’g’ri keldi.) Tilshunos B. A. Ilish 36 esa o’zining “ Строй современного английского языка ” nomli darsligida sabab ergash gapli qo’shma gaplar haqida qo’yidagi fikrlarni yoritib bergan: Bog’lovchilar shuni ko’rsatadiki, ergash gaplarni bog’lovchi bog’lovchilar bir necha xil va ular bir-biridan ma’nolarining aniqlik da

hollarda sabab ergash gapli qo’shma gaplarda va payt ergash gapli qo’shma gaplarda tez-tez uchratishimiz mumkin. Shu tariqa biz ushbu darslikda berilgan sabab ergash gapli qo’shma gaplarni ko’rib chiqamiz. Agar tobe bo’lak faqat birgina ma’noni anglatuvchi bog’lovchi bilan bog’langan bo’lsa, unda bu bog’lovchilarning ma’nosini tahlil qilishni umuman keragi yo’q. masalan, “because”-chunki bog’lovchisini oladigan bo’lsak, bu bog’lovchi hech qachon payt ergash gapli qo’shma gapni bog’lab kelmagan yoki payt ma’nosini ifodalamagan. O’ziga ko’p diqqatni qaratgan asosiy muammo ergashgan qo’shma gaplarda ko’p qo’llaniladigan “for” bog’lovchisidir. Ko’pgina hollarda bu bog’lovchi “because” bog’lovchisi bilan tengdir va shu erda “because” bog’lovchili birikmalar subordinativ yoki “for” bog’lovchili

(“Men kelishim kerak edi.” “-Nima uchun?” “Chunki kelishim kerak edi. Chunki yana boshqa yo’l bo’lishi mumkin edi.”) “for” bog’lovchisini esa bu holatda ishlatib bo’lmaydi. Bunga sabab, bunday holatda “for” bog’lovchisi gapda qo’shimcha fikrni, ya’ni gapning tugaydigan qismida qo’shiladigan qo’shimcha fikrni ifodalab keladi. “Bu holatlar ko’pincha dialoglarda uchraydi”. Buni qo’yidagi romandan keltirilgan parchada ko’rishimiz mumkin: •”What game are they all playing?” poor Fledda could only ask; for she had an intimate conviction that Owen was now under the roof of his betrothed. (H. Games.) (“Ularning hammasi qanaqa o’yin o’ynashyapti?” bechora Fledida Oven uning o’ylanishi, unashtirilgani degan ishonchli siri borligi uchun faqatgina shuni so’ray oldi.) Qo’yidagi misolda ham “because” bog

•This though, together with one other-that once more after dinner he was to see Roberta and in her room as early as eleven o’clock or even earlier-cheered him and caused him to step along most briskly and gaily. For, since having indulged in this secret adventure so many time, both were unconsciously becoming bolder. (Dreiser.) (Bu fikr, shu bilan birga boshqasi ham, ya’ni, u tushlikdan keyin yana bir marta Robertani honasida soat 11 00 da, hattoki, undanda ertachiroq bo’lsada uni ko’rmoqchi va uni tez va xushchaqchaq holda qadam tashlashiga sabab bo’lmoqchi edi. Bu sirli sarguzashtda ko’p marta ko’ngilchanglik qilgani uchun ikkala behushlik holati kuchga to’lib borayotgan edi.) Qo’yidagi echimlar esa bularning qanchalik to’g’riligini ko’rsatib beradi: 1) “for” bog’lovchili ergash gap doim

T. Dadaboeva o’z darsligida sabab ergash gaplarni to’laligicha yoritib bermagan. U sabab ergash gapli qo’shma gaplar haqida qo’yidagi fikrlarni bergan: Kauzal (sabab) ergash gapli qo’shma gaplar “because, for fear, as since, for the reason, that” kabi bog’lovchilar yordamida bog’lanadi: •He cannot go to the party because he is ill. U kasal bo’lganligi sababli kechaga bora olmadi. U shuningdek, kauzal (sabab) ergash gapli qo’shma gaplarda sabab ergashtiruvchi bog’lovchilar ko’pincha qo’shma gap tarkibidagi bir-biri bilan ma’no jihatdan bog’liq bo’lgan sodda gaplarni bir-biriga ergashtirish yo’li bilan bog’lash uchun qo’yidagi bog’lovchilar ham ishlatilishini ko’rsatib bergan: That  uchun Because  shuning uchun, chunki So that  shunday qilib, garchi In order that  shuning uchun For fear

(Yomg’ir na mayin yog’ardi van a to’xtardi, faqatgina, u yo’lkadan piyoda ketayotganda, yomg’ir solbondan eski armiya ofeseri nimchasining turtib chiqqan yoqasi (dan) ga oqib tushardi.) Bu misolda bosh gapda va as bog’lovchili birikmada ularning urtasidagi bildirilgan (va tarjima) qilingan mazmundan bu qo’shma gapda kauzal (sabab) munosabati yo’qligi aniq ifodalandi. Endi esa qo’yidagi misolni ko’rib chiqamiz: •As they (Beamont and Fletcher) are indissolubly associated in the history of Enflish literature, it is convenient to treat of them in one place. (Cousin.) (Ular Angliya adabiyoti tarixi bilan bog’langanligi sababli, ularni bir joyda talqin qilish qulaydir.) Bu misolda sadda gaplarni bog’lab turgan “as” bog’lovchisi, kauzal (sabab) ma’nosini ifodalab turadi. Shu o’rinda qo’yidagi shu

(“Shunday qilib,” dedi Helen, Buyuk Britaniyada o’zingni qanday tutishni bilmaganing uchun, Men seni hozirning o’zida Fransiyaga qaytarib olib ketaman, Sen etarlicha sayohat qilding.) Bu misolda “since” bog’lovchisi sabab munosabatini ifodalab turibdi. XULOSA. Kauzal (sabab) sintaksemalar tahlili mavzusi ustida ishlab, malakaviy izlanish jarayonida qo’yidagi xulosalarni amalgam oshirishga erishdik. Hozirgi zamon ingliz tilida predloglarning ma’no jihardan turlarga bo’linishi, ayni paytda kauzal (sabab) ma’nolarini anglatuvchi so’zlar qaysi so’z turkumlarida mavjudligini ya’ni kauzal (sabab) ma’nosini anglatuvchi so’zlar

ravish, predlog, hol gap bo’lagi, bog’lovchi va fe’l so’z turkumlarida borligini yoritib berdik. Kauzal (sabab) ma’nolarini anglatuvchi predloglarning turlarga bo’linishi va ularning predlogli birikma bo’lib, gapda sabab holi vazifasida kelishini bir nechta tilshunoslarning fikrlari va shunga doir misollar orqali ko’rib chiqdik. Kauzal (sabab) ravishlari, ularning gapdagi sabab holi vazifasida kelishi, shuningdek sabab ravishlari ham, gaplarni bir-biriga bog’lash uchun xizmat qilib, ular fe’llarni aniqlab kelishiga doir ma’lumotlar to’pladim va ularni o’rganib chiqdim. Shuningdek, ergash gapli qo’shma gaplarda sabab ergash gap va payt ergash gaplarning shakli bir hil bog’lovchilar orqali bog’lanish, shu o’rinda ularni farqlay bilish, matndan sabab ergash gapli qo’shma gaplarni ajrata bilis

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR. 1. Ахманова О. С. Словар лингвистических терминов. Издательство «Советская энциклопедия» М. 1966.

2. Ильиш «Строй современного английского языка». Ленинград, 1971 (292 бет). 3. Буслаев Ф. И. «Историческая грамматика русского синтаксиса.» 1959. 4. Webster. Moan. Webster’s New International Dictionary of the English language. 1958. 5. К. Н. Качалова «Практическая грамматика английского языка» Бишкек 2004, (382 бет) 6. Мухин А. М. «Лингвистический анализ. Наука. Ленинград отделиние» 1976. 7. И. В. Арнольд «Стилистика совремменнного английского языка. «Прасвищение» 1981.» 8. l. G. Boboqulova “English stylistics” Toshkent 1995. 9. V. R. Muller. S. R. Boenus “English-Russian Dictionary Keub “Kohnon” 1998.” 10. T. Dadaboeva “Ingliz tili grammatikasi” Toshkent 2007 y. 11. M. G’apporov “Ingliz tili grammatikasi” Toshkent 2004, (128-283 bet). 12. “Большой Англо Русский словарь” 1 том, Москва 198

14. G’ulomov. M. Asqarov “Hozirgi zamon ingliz tili sintaksis O’rta va Oliy maktab” 1968. 15. Аракин В. Д. «Практический курс английского языка» Владос, 2002. 16. Ernest Himingway “Farewell of Arms” Leningrad. 1971. 17. “Oxford wordpower Dictionary” Edited by Sally wehmeier. New York. Oxford University Press.

Купить