kavkaz Bronza davri arxeologiyasi - История - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	144.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	doc
Раздел	Рефераты
Предмет	История

kavkaz Bronza davri arxeologiyasi

Купить

Reja:
1. Bronza davriga tavsif.
2.Kavkaz hududlarida bronza davri.
3.Janubiy O'zbekiston va Kavkaz hududlarida
hududlarida bronza davri o’xshahliklari

Bronza davri miloddan avvalgi III-II ming yillik ni o’z ichiga oladi. Bu
davrda egey dunyosi, Misr, Ikki daryo oralig’i, Hindiston va Xitoyda quldorlik
jamiyati ravnaq topgan. Yevropa va Osiyoning ko’p mamlakatlarida esa hali
ibtidoiy jamoa tuzumi hukm surgan.
Jez miloddan avvalgi III ming yillikda kashf etilgan. Uning vatani Ikkidaryo
oralig’i bo’lgan. U mis bilan qalay qorishmasidan iborat bo’lib, nisbat jihatidan turli
xilda. Bronza metal sifatida ko’p afzalliklarga ega:
1. Bronza qurollar mis qurollardan pishiqroq va o’tkirroq.
2. Uni eritib quyish oson, chunki uning erish temperaturasi pastroq.
Mis va bronza tabiatda yombi holida tarqalgan. Misni eritish t° - 1084 S°,
bronzaning erish t° 700-900 S° o’rtasida. Mis va qalayni birga qo’shib, qoliplarga
quyishgan. Qoliplar toshdan qumtosh yoki toshtaxtachalardan iborat bo’lgan.
Bronzaning kashf etilishi ibtidoiy jamoa ho’jaligida ro’y bergan buyuk
madaniy xo’jalik ixtiro edi. Yangi metal xarbiy qurollarning turini ko’paytirdi,
harbiy qurollarning xili va jangovarligi oshdi. Bronzadan yasalgan uy-ro’zg’or
buyumlari ham paydo bo’ldi. Ammo bronza mehnat qurollari ishlab chiqarish
uchun nodir va kamchil metal bo’lib qolaveradi. U mehnat qurollari yasashda tosh
xom ashyosini uzil-kesil siqib chiqara olmadi. Chunki dastlab bronzadan
munchoqlar, uzuklar, to’g’nag’ichlar yasalgan. Ular asosan ziynat buyumlari edi.
Bu davrda tosh qurollar ham ko’plab ishlatilgan. Tosh parrakchalardan keng
foydalanilgan. Ammo bronzaning toshga nisbatan ustunlik tomonlari, ya’ni uning
juda tez turli shaklga keltirilishi, turli ishlarda foydalanish mumkinligi, ko’p
uchraydigan keskir va qattiq tosh qurollarni kamyobligi, mo’rtligi va tez sinishi
kabi xususiyatga ega bo’lgan (bronza) metal siqib chiqara olmagan.
Bu davrda bronzadan asosan turli bezaklar, uy-ro’zg’or va ho’jalik buyumlari,
xarbiy qurol-aslahalar va mehnat qurollari yasaydigan maxsus temirchilik,
chilangarlik va zargarlik ustaxonalari vujudga keldi. Hunarmandchilikning
ixtisoslashuvi bilan mintaqalararo ayirboshlash kuchaydi. Kishilik jamiyati tarixida
birinchi marta muntazam mol ayirboshlash imkoniyati bevosita dehqonchilik va
chorvachilikning bir-biridan ajralishi va hunarmandchilikning paydo bo’lishi bilan

izohlanadi.Bronza davri ho’jaliklari ho’jalik va ijtimoiy taraqqiyot darajalari bilan
bir-biridan farq qilmasa-da, sopol buyumlarining xili, qabrlar qurilishi jihatidan bir-
biridan farqlanadi.Yevropadagi ibtidoiy davr qo’rg’onlarining deyarli hammasi-dan
bo’yalgan va bo’yalmagan skletlar topilgan. Skletlar yerda yonboshlab, oyoqlari
bukilgan holatda yotishadi. Bu odat keng yoyilgan. Hatto Sharq, Markaziy Osiyo
hududlarida ibtidoiy qabilalar tug’ilguncha odam ona qornida qanday holatda
bo’lsa, o’lganidan keyin yer bag’rida shu taxlitda yotadi deb o’ylaganlar.
Arxeologlar tomonidan murdani bo’yab, bukchaytirib ko’mishning 3 davri ajratib
o’rganilgan:
1. Qadimgi chuqur, mozor-qo’rg’onlari (eneolit davriga mansub).
2. Katakomba mozor-qo’rg’onlari.
3. Yog’ochband mozor qo’rg’onlari.
Katakomba mozor-qo’rg’onlari go’rlari yon tomoniga o’yib qazilgan alohida
lahad shaklidagi qabrlardir. Bu mozor qo’rg’on-lardan bronza, mis-pichoqlar,
to’g’nag’ichlar, bigiz, buyumlar topilgan. Katakomba mozor-qo’rg’onlarida tosh
qurollar silliqlangan tosh boltalar va chukmorlar, chaqmoqtosh, nayza, o’q va
pichoqlar, sopol idishlar ko’plab topilgan, bu sopol buyumlarning aksariyatini tagi
tekis va hatto boshqa shakllari ham uchraydi.
Katakomba davri miloddan avvalgi III ming yilning oxirlarida II ming
yillikning I-yarmiga bo’lgan davrni o’z ichiga oladi. Katakomba mozor-
qo’rg’onlaridan erkaklar va ayollar murdalari topilgan. Ko’plab kollektiv qabrlar
ham uchraydi.
Miloddan avvalgi II ming yillikning o’rtalarida katakomba davri o’rniga
yog’ochband davri keladi. Yog’ochband-yog’och qabr, MDH hududlarida,
Shimoliy Yevropada ko’plab tarqalgan. Go’rlar-ning ichiga murdalar yog’och
tobutda qo’yilgan. Shuning uchun ham bu qabrlar yog’ochband qabrlar deb ataladi.
Yog’ochband davri miloddan avvalgi II ming yillikning o’rtalariga to’g’ri
keladi. Bu davrda dastali, teshikli boltalar keng tarqalgan. Dastlab ular Sharq
mamlakatlaridagi yodgorliklardan topilgan. Yog’ochband davrida metallurgiya va
chorvachilikning, rivojlanishi boyliklar to’planishiga va xarbiy to’qnashuvlarning

kuchayishiga olib keladi. Jamiyatda moddiy boyliklarning ayrim kishilar qo’lida
to’planishi jarayoni boshlanadi.Bronza davriga oid bo’lgan qo’rg’onsiz qabrlar ham
ko’p uchraydi. Unda murdalar kuydirilgan. Bunday xolat xarbiy Evropada so’nggi
bronza davri uchun xarakterlidir.Bronza (Jez) davri mozor-qo’rg’onlari o’rganilishi
orqali bu davr haqida ma’lum tasavvurlarga ega bo’lindi. Bu davr mozorlari-dan
«bo’yalgan va bukchaytirilgan» skletlar ko’plab topilgan. Bu davrda kishilar
murdalarga har xil rangdagi (ko’proq qizil, och qizil) tabiiy bo’yoqlar sepishgan.
Qizil va och qizil rang – jon, tirilish, qon ramzi hisoblangan.
« Yevropada bronza davri chorvador qabilalari o’ziga xos katta birliklarni
tashkil etadi. Sopol buyumlarning shakli va naqshlari o’z birliklarga xos bo’lib, ular
bir-birlaridan farq qilgan.
Yer yuzining ko’plab hududlaridan bronza (jez) davri yodgor-liklari topilgan.
Arxeologlar ijtimoiy-iqtisodiy va maishiy munosa-batlarni yodgorliklardan topilgan
moddiy topilmalarni o’rganish orqali tiklab, bronza davri kishilari hayoti va
faoliyati haqida ma’lumotlarga ega bo’ldilar. Sharqiy O’rta yer dengizi bo’ylarida,
xususan Falastinda bronza davrida shahar tipi markazlari paydo bo’lgan
hunarmandchilik va mustahkamlangan manzillarning shakllanishi bilan ilk bronza
davrida kulolchilik charxi paydo bo’ladi. Ushlagichli cho’zinchoq ko’zalar va turli
shakldagi idishlar bronza davrida keng tarqaladi. Falastin yodgorliklarida bronza,
mis, kumush metali keng ishlatilgan. Hatto milddan avvalgi III ming yillik
oxirlarida kumush idishlar keng tarqalgan. Falastinda bronza davriga mansub
kumush xazina topilgan. U 35 xil predmetdan iborat bo’lib, uning tarkibida turli
buyumlar, idishlar, bezaklar bo’lgan. Bronza davri manzillari ko’pincha mudofaa
devorlari, bilan o’ralgan, to’g’ri burchakli binolardan iborat bo’lgan. Bu davr shahar
xarobalarining o’rni 2-4ga etadi va buyumlarning joylanishi, qurilishi shakli o’ziga
xos reja asosida bo’lgan.
Falastin yodgorliklari mudofaa devorlari bilan o’ralgan bo’lib, bu devorlarning
eni 4,5 metrdan to 8 metrgacha bo’lgan. Masalan, Fara yodgorligi xarobasi devorlar
bilan o’ralgan. Fara shahri xarobasi hisoblanadi. Shahardan ijtimoiy xarakterdagi
binolarning qoldiqlari topilgan. Yuqori tabaqa uylari, mahalliy hukmdorlarning

saroylari ham mavjud bo’lgan. Shahardan unga uzoq bo’lmagan joyda qabriston
joylashgan. Bu erda (Ochiq Qabr) kollektiv qabrlar bo’lib, har bir qabrda 50-90
murdaning qoldig’i bo’lgan. Hatto, bir qabrga 300 kishi ko’milgan. Qabrlardan
kulolchilik buyumlari (idishlar), zeb-ziynat va ayrimlaridan metal buyumlar
topilgan.Miloddan avvalgi 3-2 ming yilliklarda ijtimoiy-iqtisodiy munosabatlar
o’zgaradi. Bu davrga oid bo’lgan Iordan vohasidagi Xazor xarobasi 50 gani tashkil
etadi. U poytaxt, ya’ni markaz vazifasini o’tagan. Xarobada ibodatxona qoldig’i va
zadagon kishilarning uylari qoldiqlari topilgan. Ilk sinfiy munosabatlar mavjud
bo’lganligini bildiruvchi topilmalar – yuqori tabaqa, oziq-ovqat omborlari
o’rganilgan.Kichik Osiyoda Qumtepa yodgorligi bronza davriga mansub bo’lib, u
miloddan avvalgi III ming yillik bilan belgilanadi. Qumtepa yodgorligi tosh
arxitekturasining ajoyib namunasi bo’lib, unda uylar poydevorigina emas, balki
xonalar ham toshdan urilgan. Kichik Osiyoda bronza davriga oid bo’lgan Troya I,
Termi manzilgohlaridan bronza qurollar topilgan va o’rganilgan.
Miloddan avvalgi III ming yillik oxirlarida hunarmandchilikni rivojlanishi
shaharlarning gullab-yashnashiga sabab bo’lgan. Markaziy Osiyo shaharlari –
Troya II, Polisxni V, Axlatenbel’ 1-2 ga maydonni tashkil etgan. Beyjesulton
shahar xarobasining maydoni 24ga teng bo’lib, yodgorlik xarobalardan shahar
xususiyatiga xos elementlar, hukmdor saroyi, ijtimoiy bino qoldiqlari topilgan va
o’rganilgan.
MDH davlatlari hududida ham bronza davri yodgorliklari o’rganilgan. Janubiy
Sibir’ hududida bronza davri yodgorliklaridan eng qadimiysi Afanas’ev madaniyati
bo’lib, u miloddan avvalgi III ming yillikka oid. Afanas’ev madaniyati Enisey
(Enasoy) daryosi bo’yida joylashgan. Afanas’ev yodgorligidan qadimgi qabrlar
o’rni topilgan. Bu qabrlar ustiga tosh taxlangan chuqur qabrlar bo’lib, unga
murdalar yonlab qo’yilgan. Ularning yonida oziq-ovqatlar, mehnat qurollari
qoldiqlari saqlangan.

2.Kavkaz hududlarida bronza davri. Miloddan avvalgi II ming yilliklarda
G’arbiy Sibir’ xududida Andronov madaniyati keng tarqalgan. Andronovo
madaniyati tipi- Janubiy Sibir’, Janubiy Ural, Qozog’iston shimoliy hududiga
mosdir. Andronovo madaniyati qabrlar va makonlardan iborat bo’lgan. Qabrlar –
to’g’ri burchakli bo’lib, yog’och va tosh plitalar bilan yonlari mustahkamlangan.
Andronovo madaniyatiga oid makonlarda metallurgiya, chorvachilik, motiga
dehqonchiligi rivojlangan. Ko’plab jez qurollar, don qoldiqlari topilgan.
Andronovo madaniyati bronza davri chorvador qabilalari madaniyati bo’lib, bu
madaniyatga tegishli dastlabki yodgorlik o’tgan asrning 20-yillarida Sibiriyaning
Achinsk shahri yaqinidagi Andronovo qishlog’idan topib o’rganilgani uchun shu
nomni olgan. Bu madaniyatga tegishli jamoalarning ayrim guruhlari hatto o’z
podasiga bo’sh yaylovlar qidirib miloddan avvalgi II ming yillik o’rtalarida O’rta
Osiyo hududlariga ham kirib keladi. Xorazmda va Farg’ona hududlarida o’z
moddiy madaniyat izlarini qoldiradilar.
Kavkazning tabiiy sharoiti bronza davri xo’jaligi dehqonchilik va chorvachilik
uchun qulay bo’lganligi uchun ham bu er ko’plab qabilalar o’zlarining madaniyatini
vujudga keltirgan. Kavkazorti madaniyati Old Osiyo madaniyatiga yaqin. Miloddan
avvalgi III-II ming yilliklarga oid makonlardan qadimgi sharq qurollari, qadimgi
Ossuriya qilichlari kabi moddiy topilmalar topilgan. Kavkazortida Maykop, Trialeti
kabi mozor- qo’rg’onlar o’rganilgan.
Bronza davrida ibtidoiy jamiyat ho’jalik va madaniy taraqqiyoti yuqori
darajada bo’lgan. Bronza davri urug’chilik jamoasi xarobalari o’rnida dastlabki
sinfiy jamiyat vujudga kelganligini ko’rsatuvchi dalillar arxeologlar tomonidan aniq
langan. Bronza davrida mulkiy tabaqalanish jarayoni natijasida ibtidoiy jamoa
tuzumidan quldorlik tuzumiga o’tish ro’y beradi. Bu jarayonlarni o’rganishda turli
hududlarda topilgan bronza davri arxeologik manbalari katta ahamiyatga egadir.
Farg’ona vodiysida mil. avv. II ming yillik oxiri - I ming yillik boshlarida
o’ziga xos Chust madaniyati shakllandi. Bugungi kungacha Farg’ona vodiysida
Chust madaniyatiga mansub 70 dan ortiq yodgorliklar o’rganilgan. Bular jumlasiga
Chust Dalvarzintepa, Ashqoltepa, Bo’ztepa, Chimboy va boshqalar kiradi. Chust

madaniyati yodgorliklarining eng chekkalari bir-biridan 100 km masofada
joylashganligi ushbu madaniyatni keng tarqalganligini ko’rsatadi.
Shimoliy Farg’onadagi Chust guruhiga Govasoy xavzasida Chust,
Ko’ksaraksoy sohilida Qoraqo’rg’on, Kosonsoy vodiysida To’raqo’rg’on,
Tergovchi I, II, Go’rmiron, Yoztepa yodgorliklari kiradi.
Sharqy Farg’na guruhi yodgorliklari Dalvarzintepa guruhi deb nomlanib, ular
Qoradaryoning so’l sohilida joylashgan. Mazkur guruhga Dalvarzintepa,
Ashqoltepa, Axshar va G’ayrattepa yodgorliklari kiradi. Qoradaryoning o’ng
qirg’g’ida joylashgan O’zgan guruhiga Dehqon, Chimboy, Qoraqo’chqor I va II,
O’zgan, Qashqaterak, Do’nbuloq yodgorliklari kiradi. Janubi-sharqiy Farg’onadan
Sho’rtepa, Zarg’aldoqtepa, Manyak, Shaltoqtepa makonlari topilgan. Shuningdek,
yuqoridagi guruhlarga kirmagan Chakan, Aqbarabod makonlari ham o’rganilgan.
Asosiy yodgorliklar Farg’ona vodiysining sharqiy tumanlarida joylashganligi bu
yerda dehqonchilikning yuksak rivojlanganligini ko’rsatadi. Topilgan moddiy
ashyolar Chust davri madaniyati mil. avv. II-I ming yillik boshlariga tegishli
ekanligini ko’rsatadi. Radiouglerod tahliliga ko’ra Dalvarzintepaning I davri
mil.avv. 1090 ± 120 yil, ikkinchi davri esa mil.avv. 760 ± 120 yildir. Chustning
so’nggi davri mil. avv. 280 ± 75 yilni o’z ichiga oladi. Chust madaniyati
yodgorliklari egallagan maydoniga ko’ra katta, kichik va o’rtacha hisoblanadi.
Katta qishloqlarga maydoni 10 gektardan ortiq bo’lgan Dalvarzintepa, Ashqoltepa,
o’rtachalariga Chust (4 gektar), Dehqon (5 gektarga yaqin) kiradi. Kichiklarining
maydoni 1 gektar atrofida. Chust yodgorligi tepalikda joylashgan bo’lib, maydoni
210 x 200 metrni tashkil etadi. Madaniy qatlami 40 sm.dan 3,5 metrgacha bo’lib, 7
ta qatlamni tashkil etadi. Ikkita turar-joy paxsadan ko’rilgan, qolganlari esa yerto’la
ko’rinishida. Markazda 2 x 2,7 metr o’lchamda tuxumsimon turar-joy mavjud.
Chust makoni mudofaa devorlari bilan o’rab olingan bo’lib, devorlarning qalinligi 7
metr, balandligi 3,5 metr, xom g’ishtdan qilingan. Chust madaniyatining yirik
yodgorligi Dalvarzintepa bo’lib, maydoni 25 gektarga yaqin, madaniy qatlamining
qalinligi 1,6 metrdan 4 metrgacha boradi. Bu yerda turar-joylardan tashkari ko’plab
xo’jalik uralari topilganki, ular don saqlash vazifasini bajargan. Asosiy qurilish

ashyosi xom g’isht bo’lib, uning o’lchami 30 x 30 x 10 va 50 x 70 x 10 sm ni
tashkil etgan. Dalvarzintepa mudofaa devori butun qishloq atrofini o’ragan bo’lsa,
Chustda faqat shimoli-g’arb tomonni o’ragan. Kichik makonlar jumlasiga Chimboy
makoni kirib u 500 m. kv. maydonni egallaydi. Uning madaniy qatlami 1 metr.
Xom g’ishtdan qilingan devor va o’choq izlari topilgan. 16 ta xo’jalik o’ralari
mavjud bo’lgan. Qoradaryo vohasida Chust madaniyatiga oid 5 ta kichik makonlar
topilgan. Bu yerda topilgan Qoraqo’chqor I 200 m. kv., Qoraquchqor II 700 m. kv.
ga yaqin, 33-makon 1040-1400, 82-makon 2000 m. kv. maydonni egallagan.
Dalvarzintepa va Chustdan bir necha qabrlar topilib, dafn marosimi o’ziga
xosligi bilan ajralib turadi. Murdalar bukchaytirilib, bir tomonga yonboshlatib
ko’milgan. Ayrim murdalarda zo’rlik bilan o’ldirilganlik alomatlari uchraydi. Chust
va Dalvarzintepadan topilgan ayrim odam suyaklari va bosh miya qopqog’i xo’jalik
o’ralarida hayvon suyaklari ichida topilib, ularda gulxanda kuydirilganlik alomatlari
uchraydi. Yuqoridagi ikki makonda bir necha bosh suyaklari to’p holatda
saqlangan.
Ishlab chiqarishda suyak qurollar muhim o’rin tutadi. Ayniqsa, to’qimachilikda
va o’q uchlari yasashda suyakdan keng foydalanilgan.
Chust madaniyatiga oid sopol idishlar bir xilligi bilan ajralib turadi. Sopol
idishlarning asosiy qismi qo’lda yasalgan. Lekin Chust va Dalvarzintepadan
kulolchilik charxida yasalgan sopol buyumlar ham topilgan. Topilgan sopol
idishlarning 73% qizil rangda, 18% jigarrang, 1,2% naqshli idishlardir. Bitta
piyolada odam gavdasi qora rangga bo’yalgan. Sopol idishlardan ko’zalar ham
mavjud. Ayrim idishlarga tutqichlar ham qilingan.
Chust madaniyatning xo’jaligi dehqonchilik-chorvachilikni tashkil etgan.
Dehqonchilik Farg’ona vodiysida Chust madaniyatidan oldingi davrda paydo
bo’lgan. Chust madaniyati davrida vodiy keng o’zlashtirilgan edi. Yirik
makonlarning mavjudligi madaniy qatlamning qalinligi, moddiy madaniyatning
yuqori darajasi dehqonchilik ancha rivojlanganligini ko’rsatadi. Ayrim faktlar
sun’iy sug’orish ham bo’lganligini ko’rsatadi. Qadimgi dehqonlar bug’doy, arpa,

tariq ekkanlar. Chustdan topilgan tariq urug’lari dehqonchilikda tariq ko’p
ekkanligini ko’rsatdi.
chiqarish imkonini beradi. Bu davrga mansub bosh suyaklari o’rganilganda
ularning ko’pchiligi Yevropa irqining O’rta yer dengizi tarmog’iga mansubligi
aniqlandi. Oz qismi esa Yevropa va Andronovo irqiga mansubdir. Chust aholisi
irqiy jihatdan janubiy O’rta Osiyo, Buxoro vohasi va qisman Xorazm aholisiga
o’xshash bo’lgan. Chust qabilalarning etnik va til xususiyatlari o’rganilmagan.
Farg’ona dehqonchilik qabilalarining ijtimoiy tuzumi urug’chilik tuzumining
so’nggi davri bo’lib, ibtidoiy munosabatlar yemirilayotgan vaqtga to’g’ri keladi.
Xo’jalik va moddiy madaniyatning rivojlanganligi bilan Chust madaniyati
O’rta Osiyo janubidagi madaniyatga o’xshash bo’lgan. Lekin Chust madaniyatida
sun’iy sug’orish, hunarmandchilik, qal’alar qurilishi janub qabilalaridek
rivojlanmagan edi. Shunday bo’lsada Chust madaniyati O’rta Osiyoning boshqa
viloyatlari, Xorazmning Tozabogyob madaniyatiga nisbatan ancha yuqori
rivojlangan edi.
So’nggi bronza davrida qabilalarning ko’chish jarayonlari bo’lib o’tadi. Bu
jarayondan Farg’ona aholisi ham chetda qolmagan. Chust sopol idishlari Markaziy
Eron, Markaziy Hindiston sopol idishlariga o’xshab ketadi. Chust madaniyatining
rivojlangan madaniyati mil.avv. VIII-VII asrlarda tushkunlikka uchraydi va uning
o’rniga ilk temir davri keladi.

Adabiyotlar:
1. Karimov I.A. Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch. – T., 2008.
2. Karimov I.A. Tarixiy xotirasiz kelajak yo’q. – T., 1998.
3. Annayev T., Tilovov B., Xudoyberdiyev Sh. Boysun arxeologik
yodgorliklari. – T., 1999.
4. Annayev Т., Shaydullayev Sh. Surxondaryo tarixidan lavhalar. – Т., 1997.
5. Asqarov A. Eng qadimgi shahar. – Т., 1990.
6. Jo’raqulov M., Isomiddinov M. O’rta Osiyo kulolchiligi tarixidan. –
Samarqand, 1999.
7. Isomiddinov M.H. Sopolga bitilgan tarix. – T., 1993.
8. Kabirov J., Sagdullayev A. O'rta Osiyo arxeologiyasi. – Т., 1990.
9. Sagdullayev A. Qadimgi O’rta Osiyo tarixi. – T., 2004.
10. Eshov B.J. Qadimgi O’rta Osiyoning shaharlari tarixi. – T., 2006.
11. Авдусин Д.А. Основы археологии. – М., 1989.
12. Аскаров А. Древнеземледельческая культура эпохи бронзы юга
Узбекистана. – Т., 1977.
13. Аскаров А. Сапаллитепа. – Т., 1975.
14. Аскаров А., Абдуллаев Б. Джаркутан. – Т., 1983.
15. Аскаров А., Ширинов Т. Ранняя городская культура эпохи бронзы
Средней Азии. – Самарканд, 1993.
16. Мандельштам А.М. Памятники эпохи бронзы в Южном Таджикистане. –
Л., 1968.
17. Мартынов А.И. Археология СССР. – М., 1973.
18. Сарианиди В.И. Древности страны Маргуша. – Ашхабад, 1990.

kavkaz Bronza davri arxeologiyasi

Купить