Kinoya so’zining matnda ifodalanishi - Английский язык - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	96.1KB
Покупки	0
Дата загрузки	26 Сентябрь 2019
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Английский язык

Kinoya so’zining matnda ifodalanishi

Купить

Kinoya so’zining matnda ifodalanishi

Mundarija: Кириш .............................................................................................................3 I-БОБ. O.ГЕНРИ ҲИКОЯЛАРИДА КИНОЯ ИФОДАСИНИНГ СТИЛИСТИК – ГРАММАТИК ХУСУСИЯТЛАРИ ...........................4 1.1. “Сўз ўйини” киноя ифодасининг муҳим воситаси сифатида..........4 1 .2. Сатирик мазмунни яратишнинг лексик – грамматик воситалари.....14 2.3. Киноя мазмуни ифодасида терминолексемалардан фойдаланиш.....24 II –БОБ. КИНОЯ МАЗМУННИНГ ЯХЛИТ МАТН ДОИРАСИДА ВОҚЕАЛАНИШИ .......................................................................................29 2.1. Матннинг интертекстуаллик белгиси ва киноя ифодаси...................29 2.2. Ўзлаштирма лексик бирликларнинг прагматик имкониятлари.........38 2.3. Киноя ифодасида метафоранинг иштироки...............

Кириш Мавзунинг долзарблиги . Ўзбекистон Республикасининг кадрлар тайёрлаш миллий дастурида ҳозирги замон талабларига жавоб бера оладлиган, ҳар томонлама етук кадрлар таёрлаш масаласига алоҳида эътибор берилган. Ўзбнкистон республикаси Президенти И.А.Каримов таъкидлаганидек, «мустақил дунёқарашга ва фикрлашга эга бўлган, авлодларимизнинг ва умум инсониятнинг бебаҳо қадриятларига таянган ҳолда маънавий бой, ахлоқий жиҳатдан комил, ҳар томонлама баркамол инсонларни шакллантириш бугунги куннинг долзарб вазифасидир». Дунё тилларини билиш ҳам амалий жиҳатдан, ҳам назарий жиҳатдан инсонни баркамолликка етаклаши шубҳасиздир. Шу нуқтаи назардан тилнинг когнитив аспектда ўрганиш, уни когнитив фаолият, инсон онгининг ажралмас таркибий қисми сифатида ўрганиш бугунги кун тилшунослигининг долзарб масал

Тадқиқот обекти О.Генри сатирик ҳикоялари матнлари бўлиб, улар таркибидаги лисоний бирликларнинг лисоний тафаккур жараёнида қўлланиш мезонлари тадқиқ қилинади. Шунга нисбатан, тадқиқотнинг предмети сифатида сатирик матнлар мазмуни ва ғоясини ифодалаш учун зарур бўлган лисоний белгиларнинг фаоллашув даражаси ва меъёрини аниқлаш танланади. Тадқиқотнинг методологик асосини тил ва тафаккур ҳодисалари ўзаро боғлиқлигини эътироф этувчи фалсафий ғоя ва тамойиллар ташкил қилади. Сатирик матнларнинг лингвокогнитив таҳлили жараёнида матн таҳлили, тавсифий таҳлил, консептуал таҳлил ҳамда индуктив таҳлил методларига мурожаат қилинади. Тадқиқот натижалариниг илмий жиҳатдан янгилиги энг аввало лингвокогнитив таҳлил амалларининг сатирик матнлар тадқиқига илк бор жорий этилишида кўринади. Бундан ташқари,

ҳақида маълумотлар келтирилади. Иш умумий хулосалар билан якунланиб, унда бажарилган тадқиқотлар натижалари умумлаштирилади. Биринчи боб “О.Генри ҳикояларида киноя ифодасининг стилистик- грамматик хусусиятлари” деб номланади ва унда лисоний бирликларнинг сатирик матнда фаоллаштирувчи омиллари ўрганилади. “Киноя мазмуннинг яхлит матн доирасида воқеяланиши” сарлавҳасидаги иккинчи бобда бадиий асар ғоявий мазмуни яратилишида тафаккур жараёнида ҳосил бўладиган ментал қолипларнинг лисоний воқеланишини таъминловчи воситалар гуруҳлари ажратилади.

I-БОБ. O .ГЕНРИ ҲИКОЯЛАРИДА КИНОЯ ИФОДАСИНИНГ СТИЛИСТИК – ГРАММАТИК ХУСУСИЯТЛАРИ 1.1. “Сўз ўйини” киноя ифодасининг муҳим воситаси сифатида. Она ўз боласига “Менинг подшоҳим”, “Подшоҳим оч қолдиларми?” деб мурожаат қилишини учратиш мумкин. Бунда “подшоҳим” сўзининг маъноси нима? Сўзни бундай қўллашдан мақсад болани оддийгина суюшми ёки кинояли мурожаатми? Ҳарҳолда бундай қўлланишда “подшоҳ” сўзининг луғавий маъноси такрорланмаётган бўлса керак. Луғат бирликларининг маъноси турғун ҳодиса эмаслиги, у кўпинча сўзларнинг маълум мулоқот муҳитида, у ёки бу контекстда қўлланишида ҳосил бўлиши олимлар томонидан қайд этиб келинмоқда. Яқинда Ш.Сафаров “Семантика” номли рисоласида ёзганидек, “маъно доимо лисоний материалда гавдаланади, бундай маънога эга бўлмаган маъно узуқ – юлуқ бўлиб қолаверади, я

мумкин. Ҳурмат ибораларининг ёш болага нисбатан бу ҳолда қўлланиши эса одатий ҳурмат муҳитига ўхшаб кетади. Натижада, мурожаатнинг кинояли ифодаси мулоқот нормасига тақлид қилиш “ўйини”га айланади. Л.Витгенштейннинг таъкидича, “Бу ўйин жараёнида маълум қоидаларга амал қилинади, зеро, бу қоидаларни бевосита ўйин амалиётининг ўзида, табиатнинг аниқ қонунияти сифатида аниқлаб олиш мумкин” 1 . “Сўз ўйини” қонуниятлар, қоидалар қўллашда бажариладиган бўлганидан сўнг коммуникатларнинг тил заҳирасидан фойдаланиш ҳам тизимдаги имкониятлардан фойдаланиш доирасида кечади. Бу, айниқса, сўз усталари – ёзувчи ва шоирлар фаолиятида яққол сезилади. Шу жумладан, О.Генри асарларини аслиётда ўқир эканмиз уларнинг лисоний таркиби мукаммал кўринишга эгалигини яққол ҳис этамиз. Ушбу асарларни ўқиётган шаҳс ҳам

Ҳикоянинг умумий қўлланишдаги луғавий бирликлардан иборат матнида тўсатдан denizens , mansion , thereof сўзларининг пайдо бўлишининг диққатини тортади. Ушбу сўзларнинг семантик таркибини аниқлаш учун луғатларга мурожаат қиламиз: Инглиз тили изоҳли луғатида 1 қуйидаги тавсифларни учратамиз: Denizen (let or humor) – an animal or plant, or sometimes a person, that lives or grows in a particular place (p.292); mansion – a large house, usually belonging to a wealthy person (p.664); thereof – (fml.) of that or it Луғатдаги изоҳларда кўринадики, ушбу сўзларнинг қўлланиш доираси чегараланган ва уларнинг матнда пайдо бўлиши кўрилмаган ҳол. Муаллиф бу турдаги китобий сўзлардан фойдаланиш орқали одатий воқеалар баёнига кўтаринки руҳ бахшида этишини мўлжаллайди. Бунинг натижасида кинояли мазмун ифода

бўёққа эга бўлиши келтирилган ҳолат тасвири юмористик урғу олишига сабаб бўлмоқда. Ҳикояни ўқишда давом қиламиз: The hibernatorial ambitions of Soapy were not of the highest; in them were no considerations of mediterranean cruises, of soporific Southern skies or drifting in the Vesurian Bay. Three months on the Ireland was what his soul craved. Three months of assured board and bed and congenial company, safe from Boreas and bluecoats seemed to Soapy the essence of things desirable. For years the hospitable Blackwell’s had been his winter quarters. Just as his more fortunate follow New Yorkers had bought their tickets to Palm Beach and the Riviera each winter, so Soapy had made his humble arrangements for his annual hegira to the Island (p.38) Бир дайдининг бошпана топишга уринишини О.Генр

топилади, аммо бировлар учун жаннат – Ривьера ороллари, пляжлари бўлса, бошқалар учун - қамоқхона. Қиёсланг: Some other way of entering limbo must be thought of Limbo – сўзининг луғатдаги изоҳи қуйидагича эшитилади: Limbo – (in the Christian religion) A of those who have not done evil may go even though they were not Christians during their life 1 . Бу ерда лексик бирликнинг коннотатив маънолари ўзаро алоқага киришмоқда ва ижобий баҳо салбий баҳони касб этиши билан кинояли мазмун юзага келмоқда. Аттрибутив сўз бирикмаси hospitable Blackwell қўлланишида юзага келадиган ҳикоянинг манбаси эса қисмлар лексик бирикуви қоидасининг бузилишида. Ушбу бирикмадаги hospitable бўлаги ижобий коннатацияга эга бўлган сифат, аммо Blackwell бўлаги қамоқхонанинг номи. Бундай бирикув натижасида ижобий характе

Ушбу гапдаги bestow attention бирикмаси бадиий – китобий услубга оид бўлиб, унинг оддий муқобили to give attention бирикмасидир. Унинг ҳеч қандай олий мақомга эга бўлмаган оддий кўча аёлига нисбатан қўлланиш сатирик мазмундан бошқа нарсани уйғотмайди. Бадиий нутқда сўзларнинг лексик бирикуви майдони кенгайиши кўп кузатилади ва сўзларнинг семантик бирикув қоидаларининг бузилиши бадиий образ яратишда тўсиқ бўла олмайди. Аксинча, кўпгина ҳолатларда семантик бирикув қоидасининг бузилиши нутқнинг динамик кечишини, экспрессивлик кучайишининг муҳим омилига айланади. Сўзларнинг тасодифий, ноодатий бирикиши ўқувчи диққатини тортади, ҳайратлантиради 1 . Ҳикоянинг яна бир абзацини ўқиймиз: An instantaneous and stung impulse moved him to battle with his desperate fate. He would pull himself out of the

Ушбу кузатиш прагматик таъсир кучига эга. Қўлланилаётган бирликланинг экспрессивлик мақоми сусайган бўлса, уларнинг таъсир кучи ўз моҳиятини йўқотмаган. Яширин маъно ифодаси ўқувчини ҳикоя қаҳрамони Сопининг орзу – ҳаваслари ҳомхаёл эканлигига ишонтиради. Айтилаётганларнинг барчаси – қуруқ гапдан бошқа нарса эмас, Сопининг яхши ниятлари ҳақиқат қатъиятига дош беролмасдан чил – парчин бўлмоқда. У дайдиликка барҳам бериб, иш топиш ва одам бўлишни ўйлаётганида елкасига тартибот ҳимоячисининг қўли тушади ҳамда унинг аввалги хаёли ҳақиқатга айланади – қамоққа тушади. О.Генрининг “The Pimienta Pancakes” номли ҳикоясининг прагматик мазмуни кучли сатирик бўёққа эга. Сарлавҳанинг ўзиёқ “сўз ўйини” амалининг тадбиқ қилиниши маҳсулидир. Ушбу амал испан тилидан ўзлаштирилган pimiento сўзининг икки маъ

Луғатларда ушбу сўзлар изоҳи “поэтик”, “махсус” каби белгилар билан бошланади: To edify – (fml.) to improve (the character of mind); Entitlement – giving a title (to a book) 1 . Ковбой бирон ишига панд – насиҳат ўқиши ёки ўгит беришини (to edify) тасаввур қилиш қийин ҳозиргина to run ‘em into the corral “уларни қўрага ҳайдаш керак” сленг иборасини айтиб турган ковбойнинг нутқида юқори услубга хос луғавий бирликларнинг пайдо бўлиши ҳикоя умумий мазмунига таъсир ўтказиб, унга сатирик ва комик бўёқ беришига туртки беради. Комик таъсир, шунингдек, грамматик норма қоидаларининг бузилиши натижасида янада кучаяди. Жумладан, I says (замон шаклининг ўринсизлиги), there was angels in Pales (мослашув қоидасининг бузилиши) бунга мисол бўлади. Баёндаги турли услубларнинг ўринсиз қоришуви муаллифнинг ки

Слэнгларга бой бўлган нутқи сабабли персонаж комик, кулгули ҳолатга тушиб қолмоқда. Кейинги абзацда асар қаҳрамони –ковбойнинг нутқида, аксинча, Слэнг иборалари учрамайди: I went out and sat on the ground in the shade of the store and leaned against a prickly pear. I shifted sand into my boots with unthinking hands while I soliloquized a quantity about this bird with the Jackson plumage to his name (p.47). Абзацда ковбойнинг ўзи танлаган қизлар тўғрисида ранчо хўжайнига қандай изоҳ бериши ҳақидаги ўйлари баён қилинмоқда. Охирги гапдаги to soliloquire феьли адабий тилга хос бўлиб, унинг қўш маъноли bird лексемаси билан бирикуви замирида “сўз ўйини” юзага келмоқда. Қиёсланг: to soliloquize – to speak or say in soliloquy (an act of Talking to oneself alone) 1 ; Bird – 1. A creature with wings

Келтирилган парчада сўзга устамон ҳикоя қилувчи севишганлар нутқига sprightful ва sagacious эпитетларини киритади. Луғатларда ушбу сўзларга берган изоҳларда уларнинг тантанавор услубга оид эканлиги қайд этилади: Sprightful – gay and light; Sagacious – (lit.) having or showing deep understanding and understanding; wise 1 . Проф.И.Р.Гальперин раҳбарлигида тузилган инглиз–рус таржима луғатида берилган изоҳ: Sprightful – (книжн) живой, бойкий; Sagacious – (книжн) благоразумний. Севишганларнинг нутқи “дадил, жўшқин” ва “доно, мулоҳазали” кечадиган бир пайтда, уларнинг нутқида to come loping back ва to singlefoot up beside somebody каби қўпол бўёққа эга бўлган ибораларнинг учраши зиддиятли мазмунни ҳосил қилади. Боз устига, грамматик норманинг бузилиши (I singlefoots up beside him on my bronc) в

down to my holster and he changed his similitude – “than the desire to procure a copy of the pancake recipe”, he finished (p.49). Матндаги similitude отининг контекстга, нутқ вазиятига тамоман мос келмаслиги ушбу сўзнинг луғатдаги тасвирини кўрганимиз заҳотиёқ равшанлашади: Similitude – (lit.) 1. Likeness; appearance like something else; 2. A comparion made by an expression or story, as in simile or parable. Катта инглиз – рус луғатида: Similitude – (книжн) притча, аллегория Луғатлардаги “рамзли ҳикоя” (Инжилда) ёки “аллегория” изоҳлари ушбу матнда бекорга қўлланмаган. Чунки муаллифнинг мақсади бировни камситувчи, кўпол вазиятни тасвирлашдир. Маҳмадона суҳбатдошни устидан кулиш, уни камситувчи ҳолати туғилганда кинояли нутқий актни бажариш доимо кутилган ҳолдир. 1 .2. Сатирик мазмунни ярат

ҳамда фонетик, грамматик ғалисликларга тўла, “илмий” терминларнинг ноўрин ишлатиши яққол кўриниб турган олтин изловчилар нутқларини “қурамаси”ни қиёслаб бўлмайди. Баъзи мисолларни келтирамиз: “It’s creepin g upon my faculties ”, remarked Trinidad, “that borrown kids at Christmas is somethin like tryin to steal butter from a man that’s got pancakes a comin”(p.61) Бу ерда маъно жиҳатидан It’s occuring to me (“менга туюлади”) бирикмасига мос келадиган It’s creepin upon my faculties сўз бирикмасининг пайдо бўлиши кутилмаган ҳол. Ушбу бирикманинг ўринсиз қўлланилаётганлиги иккита омил билан боғлиқ: 1) faculty отининг метофорик to creep феъли билан бирикиши ноодатий ҳол; 2) ушбу сўзларнинг функционал–стилистик мақомининг мос келмаслиги, зеро faculty оти ушбу контекстда китобийлик мақомига эга, м

ахлатҳоналарни титкилишлари мумкин экан, фақат Рождетсво байрами олдидан ота–онада жавобгарлик ҳиссиёти уйғонар эмиш. Шу сабаб бўлса керакки, Чероки шаҳри полициясининг бошлиғи томонидан ўтказилаётган ҳайрия тадбирига олтин кони ишчилар фақат биргина ўғил болани келтира оладилар. Бу бола, онаси эртаю–кеч ишда бўлганлиги сабабли, кўчада дайдиб, катталардан энг беъодобли машғулотларни – чекиш ва ичишни ўрганади. Унда ҳеч бир болалик ҳиссиётлари сақланмаган, Рождествога ҳам, Санта Клаусга ҳам ишонмайди. Унингча, кўнглидаги янги йил арафасида айтиладиган истаклар ҳеч қачон амалга ошмайди ва боланинг байрам тантанасига иштирок этишга розилик билдиришининг ягона сабаби, унга ҳақиқий қурол совға қилишга берилган ваъдадир. Ушбу абзац мазмунини бирмунча батафсил таҳлил қилишимиздан мақсад ушбу мазм

Бадиий услубга, адабий тил стандартларига мос бирликлар билан бир қаторда, оғзаки нутқдаги грамматик норма бузилиши ҳолатларига мурожаат қилинади: parental business, comprehend, exclusive mortification, manoevres каби бирликлар билан ёнма – ён prospektin, huntin, enjoyin, they insists каби шаклларнинг келиши кинояга урғу бериш хизматини ўтайди. Навбатдаги мисолни изоҳлашга ҳаракат қиламиз: “Well, infidel”, said Trinidad taking Cherokee’s vacant chair. “and so you are too superannuated and effete to yearn for such mockeries as candy and toys, it seems”(p.66) . Мисолдаги superannuated, effete, yearn, лексемалари услубий жиҳатдан турли сатҳларга тегишли 1 : Superannuated – 1.Too old for work; 2.old – fashioned Effete – 1.Weak; worn out; with no more force; 2. Effeminate Yearn for – to have a

ҳам йўналтирилади. Бундай ҳолатларда киноя кулгу, ҳазил-мутойиба мазмунига эга бўлади: In May Cherokee packed his burro and turned it’s thoughtful, mouse – colored forehead to the north. Many citizens escorted him to the undefined limits of Yellowhammer and bestowed upon him shouts of commendation and farewells (p.56). Чероки ҳикоясининг муаллиф ёқтирадиган асосий персонажларидан бири. Бундай ҳурматга Yellowhammerнинг бошқа фуқаролари ҳам сазовор, албатта. Ҳикоя матнидаги to escort “кузатмоқ, ҳамкорлик қилмоқ” ва to bestow “тақдирламоқ” феълларининг Черокининг шу шаҳарлик фуқаролар билан ҳайрлашуви тавсифида қўлланиши оддий кишилар ҳаётига эътибор қаратган раҳбарга нисбатан эҳтиром, унинг хизматлари эътирофи сифати қабул қилиниши лозим. Бу эса матн мазмунининг кўтаринки руҳ олишига туртки

Кўринадики, шаҳарда рневмания эпидемияси турқалганлиги ҳақида гапираётган муаллиф жонлантириш усулига мурожаат қилмоқда ва касалликни old gentlemen, деб атамоқда. Ушбу гапда киноя ачинарли ҳолатни тасвирлаш хизматини ўтамоқда. Бундай киноя ҳаракатини шакллантирувчи манба – pneumonia тушунчаси ва chivalric “донкихотлик, рицарлик” сўзи ўртасидаги семантик номутаносибликдир. Луғатда 1 chivalry лексемаси қуйидаги маъноларга эга: Chivalry – 1. (In the middle ages) the beliefs or practices of noble soldiers (knight s) as a group; 2. (Old use) all the noble soldiers (knights) of a country… Юқоридаги мисолда chivalric сўзининг маъноси pneumonia сўзининг таъсирида тамоман зид томонга қараб ўзгариб, салбий эмоция, ҳиссиётни ҳосил қилмоқда. Ҳосил бўлган киноя, гап таркибида кичирайтириш амалини (unde

Келинг, унинг The Last Leaf асаридан олинган яна бир мисолга эътибор қаратайлик: Then they (art people) imported some powter mugs and a chafing disk or two from sixth avenue, and became a “colony” (p.80). Дастлабки назарда imported mugs and disk бирикмаси оддий синтактик қурилмага ўхшаб кўринади. Аммо одатда муҳим, ишлаб чиқарилиши мураккаб предмет – маҳсулотлар импорт қилинишига қўникиб қолганмиз. Жуда ҳам оддий идиш–товоқлар (mugs, disk) ни четдан келтириш эса кулгули туюлади. Ҳикоя матнида ушбу стилистик номуқобиллик киноя нутқини актини юзага келтирмоқда. Аммо ушбу киноя пулсиз, камбағал, беғам рассомларга йўналтирган дўстона ҳазил руҳига эга. Кейинги мисолда ҳосил бўлган киноя ҳам ачиниш, ҳамдардлик изоҳлари билан боғлиқ: She looked solicitously out of the window. What was there to co

hats of Southern Congressmen. One of the boarders Christened it a “Father Hubbard”, and it certainly was high in the waist and full in the skirt (p.254). Бу парчада юқори услубга мансуб бирликларнинг ҳазиломуз айтиладиган Father Hubbard билан мунособати махсус прагматик мақсадни кўзлайди. Аёлларнинг кўкраги очиқ кўйлагининг бу тарзда аталиши комик мазмун яратиш мақсадини кўзлайди. Ҳикоянинг кейинги қисмида майор Тольбот Ҳаргравс (актёр)нинг муваффақиятидан норози эканлиги маълум қилинади: “Mr. Hapgraves”, said the major, who had remained standing, “You ha ve put upon me an unpardonable insult . You have burlesqued my person, grossly betrayed my confidence and misused my hospitality . If I thought you possessed the faintest conception of what is the sign manual of a gentleman or what is due

Ҳикоя матнида муаллиф миссис Паркернинг ўз ижарачиларига нисбатан муомиласини батафсил баён қилади ва унинг мунособати, муомиласи ижарачининг моддий аҳволига қараб ўзгариб туришини ёритишга ҳаракат қилади. Натижада, уй эгасининг нутқида қўлланилаётган лексик – грамматик бирликларнинг нафақат қўллаш, балки манбаси ҳам турличадир. Аммо ушбу ҳикоя матнининг лисоний қатламлари олдинги ҳикояларникидан маълум миқдорда фарқ қилади. Бу ерда лисоний воситаларнинг услубий – мазмуний номутаносиблиги алоҳида синтактик қурилмалар – гаплар доирасида ҳосил бўлмасдан, балки абзацлар ўртасида юзага келади. Қиёсланг: Mrs. Parkers manner of receiving the admission was such that you could never afterward entertain the same feeling toward your parents, who had neglected to train you up in one of the profession

Муаллифнинг Confessious of a Humorist ҳикояси тамоман бошқача мазмунга эга, оддий бир идора ҳодими тақдир тақозоси билан юморист ёзувчига айланиб қолади. Унинг ижоддаги азоб – уқубатлари ҳикояда ёритиб берилган. Унинг нутқидан намуна келтирайлик: I resigned my fellow clerks gave me a farewell banquet. The speech I made their coruscated. It was printed in full by the gazette (p.302). Аҳамият беринг, эндиликда ёзувчига айланаётган оддий бир кларк адабий усулда ўз фикрини баён қилиш йўлини қидирмоқда: farewell banquet - “хайрлашув зиёфати”; to coruscate – “ярқирамоқ, жило бермоқ”. Ҳикоя матнидан маълум бўлишича, клеркнинг ҳамкасблари ишхонада кичик бир зиёфат дастурхони ёзишган, лекин мақтанчоқ клеркнинг нутқида бу дастурхон banquet (1) a dinner for many people in honour of a special person o

Ушбу турдаги синтактик структура ўзига хос стилистик – прагматик мазмун ифодаси имкониятига эгадирлар, чунки биз уларни ёқтириб, ёзувчи ўзини мажбурлаб столга ўтирганлигини ва юмористик жанрда ижод қила бошлаганлигини тушунамиз. Бундай тушунишга to bethink феъли ҳам туртки беради: To bethink – (lit. or old use) to cause (oneself) to be reminded or to consider 2 . Ушбу архаик луғавий бирлигидан фойдаланиш “юморист” ёзувчининг қийинчилик қай даражада эканлиги ҳақида ўқувчида тасаввур туғдиради. Таҳлил қилинаётган ҳикояда баён биринчи шахс номидан бажарилаётганлиги боис киноя қаҳрамон ўзини ўзи фош қилишини юзага келтирувчи воситага айланади. 1 .3. Киноя мазмуни ифодасида терминолексемалардан фойдаланиш Луғат тизими турли гуруҳларга ажралишлари барчага маълум. Шундай гуруҳлардан энг йириклари

терминнинг семантик ва семиотик структурасида қандай ўзгаришлар юзага келиши билан боғлиқдир. Терминни ўз асари мантига киритаётган ёзувчини унинг денотатив маъноси қарийиб қизиқтирмайди. Аксинча, термин маъносидаги коннотатив буёқ қолдиғининг қандай вазиятда ва қай даражада янгидан уйғониши муҳимдир. Масалан, бундай ҳолатни Ж.Олдрижнинг “The Last Inch” номли ҳикоясида кузатишимиз мумкин: Give the throttle an inch not too much . Do it now. Put your whole foot on the brakes, Davy. When she starts you open up the throttle a little. When you’ve got her going, put your foot on the brake and left redder and open the throttle and get her round and then get down wind somehow 2 . О.Генри ҳам барча ҳикоянавислар каби илмий – техник терминлар гуруҳларидан унумли фойдаланиш йўлларини қидиради. Аммо б

“I’m speaking”, says I, “of the great doctrine of physic financiering – of the enlightened school of long – distance, sub conscientious treatment of fallacies and meningitis of that wonderful in – door sport known as personal magnetism” (p.91). Ушбу нутқий тузилмада ясама терминлар кўп бўлиши билан бир қаторда, персонаж нутқи саводсизлик намунасидир. Персонажларнинг ёлғон илмийликка интилиши устидан кулаётган О.Генри уларни бўлмағур нарсалар ҳақида сўзлашга мажбурлайди: “Now,” says I, “The inflammation’s gone. The right lobe of the perihelion has subsided. You’re getting sleepy. You can’t hold your eyes open any longer. For the present the disease is checked. Now, you are a sleep” (p.92). Луғатга мурожаат қиламиз: Lobe – 1.The round fleshy piece at the bottom of the ear; 2. (tech.) any rou

“My major,” says I, “I’m not a regular preordained disciple of S.Q.Lapius. I never took a course in medical college,” says I. “I’ve just come fellow man to see if I could be of any assistance.” (p.90) Парчада турли стилларга оид regular, preordained, disciple , каби лексемалар билан бир қаторда табобат худоси эскулап ( Aesculapius ) нинг номини бузиб идрок қилиниши ўзига хос мазмун яратади. Бу эса, гумонсиз комик самара беради. Муаллифнинг тил бойлигидан устакорона фойдаланиши натижасида юморга бой персонаж – Жефф Питер образини яратиш имконини беради. Киноя ва юмор ёзувчининг шундай “олижаноб фирибгар”га нисбатан мунособатини аён қилади. Биринчи боб бўйича қисқа хулосалар 1. Сатирик мазмунни ифодаловчи прагматик-стилистик воситалардан энг унумлиси Киноя бўлиб, у бевосита матиннинг яширин,

этадилар. Худди шу мақсадда грамматик норма бузилиши ҳолатларидан ҳам кенг фойдаланилади. 5. Ў. Генри ҳикояларининг матнлари тузилиш жиҳатидан ва ўз лисоний қатламлари билан ўзаро фарқ қилади. Бу ерда лисоний воситаларнинг услубий-мазмуний номутаносиблиги алоҳида синтактик қурилмалар, яъни гаплар доирасида ҳосил бўлмасдан, балки абзацлар ўртасида юзага келади.

II –БОБ. КИНОЯ МАЗМУННИНГ ЯХЛИТ МАТН ДОИРАСИДА ВОҚЕАЛАНИШИ 2.1. Матннинг интертекстуаллик белгиси ва киноя ифодаси Нутқий фаолият маҳсули бўлган матн лисоний бирликларнинг ўзаро бирикуви асосида юзага келади. Бироқ бундай бирикув оддий ёки ихтиёрий кўринишга эга эмас. Лисоний бирликларнинг ўзаро алоқага киришуви ва яхлит матнни ҳосил қилиши грамматик, маъновий, мантиқий қонуниятларга асосланади ва фақат шу ҳолатдагина матн ҳосил бўлиши ҳақида гапириш мумкин. Бошқача айтганда, маълум гуруҳдаги категориал белгиларга эга бўлган тузилма матн кўринишини олиши мумкин. Олимлар матннинг категориал белгиларини фарқлаш борасида турли фикрларни билдирмоқдалар. И.Р.Гельперин, З.Я.Тураевалар матнни шакллантирувчи асосий категориялар сифатида унинг яхлитлиги, тугаллиги, информативлиги, когерентнинг (қис

матнларни акс эттирувчи тузилмадир 1 . Ҳақиқатдан ҳам матн “янги мазмун яратувчи манба бўлиш билан биргаликда, маданий ҳотирани жамловчи ҳамдир” 2 . Шундай экан, олдиндан мавжуд бўлган маълумотлар, ёзма ва оғзаки матнлардан парчалар, миллий – маданий ҳодисаларнинг янгитдан яратилаётган матн доирасида эслатилиши одатий ҳолдир. Одатда, интертекстуаллик бир матннинг иккинчиси билан боғлиқ ҳолда мазмун шакллантириш хусусияти сифатида қаралади 3 . Демак, матн ахборот жамлаш манбаси сифатида қараладиган бўлса, ушбу ахборот нафақат бевосита кузатув жараёнида, балки бошқа матнлар, тажрибалар ҳисобидан ҳам жамланади. Матн мазмуни яратилиши учун муҳим бўлган интертекстуаллик хусусияти маълум формал кўрсаткичларга эга бўлади 4 . Бундай кўрсаткич – воситалар қаторига сарлавҳа, эпиграф, номлар, киноя,

The magi as you know-were wise men-wonderfully wise men - who brought gifts to the Babe in the manger. They invented the act of giving Christmas presents. Being wise, their presents were no doubt wise ones, possibly bearing the privilege of exchange in case of duplication. And here I have lamely related to you the uneventful chronicle of too foolish children in a flat who most unwisely sacrificed for each other the greatest treasures of their house. But in a last word to the wise of these days let it be said that all who give gifts these two were wisest of all who give and receive gifts, such as they are wisest. Everywhere they are wisest. They are the magi. Кўринадики, сатирик ва юмористик мазмунни яратишда интертектуаллик ҳодисасига мурожаат қилиш кенг тарқалган. О.Генри ҳикояларида бунд

шафқат кўрсатиш ташкилотлари, гуруҳларига бўлган ишончсизлигини таъкидлашдир. Навбатдаги парчани ўқиймиз: “They’re golden sunshine,” says he, “honey –browned by the ambrosial fires of Epicurus. I’d give two years of my life to get the recipe for making the pancakes”(The Pimiento Pancakes) (p.49). Ёзувчи Массис Лирайт пишираётган блинчикнинг мазасини таърифлаш учун ранчо хўжайинига қадимги юнон файласуфи Эпикурнинг номини эслашмоқда (Эпикур пишириқлар мазасини қадрлайдиган шахс бўлганлиги маълум). Бундай ишора ранчо соҳибига Лирайт ҳонимга нисбатан ҳақиқий фикрини яширишга ва ҳақиқатни сезмаётган рақибини алдашга имкон бермоқда. У пишираётган блинчикларни осмонга кўтариб мақтайди ва шу йўсинда унинг ҳонимга бўлган мунособати фақат шу ейиладиган нарса билан боғлиқ деб кўрсатишга, рақибини ча

тасвирлаш учун Адам образига мурожаат қилиш, биринчидан, кутилмаган ҳол бўлса, иккинчидан кулгили туюлади. Чунки ковбой ҳаётидаги арзимас воқеани тарихийликка йўйишнинг иложи йўқ. Муаллифнинг “A Madison Square Arabian night” ҳикоясини ўқиймиз: “Good!” barked Plumer; “going to be in courses, is it? All right, my jovial ruler of Bagdad. I am your Scheherazade all the way to the toothpicks. You’re the frost Caliph with genuine Oriental fearer I’ve struck since frost, what luck! And I was forty – third in line. I finished counting just as your welcome emissary arrived to bid me to the feast. I had about as much chance of getting a bed to night as I have of being next Resident. How will you have the sad story of me life, Mr. Al Rashid – a chapter with each course or the whole edition with the c

тоғанинг кулбаси” (uncle Tom’s cabin) романнинг қаҳрамоннинг номини учратамиз: The next morning at eleven o’clock when I was sitting there alone, an uncle Tom shuffles into the hotel and asked for the doctor to come and see Judge Banks, who, it seems, was the major and a mighty sick man. (p.89) Интертекстуал белги сифатида қўлланилган Uncle Tom номининг ноаниқ артикль билан қўлланиши бу бирлик грамматик маъносига қўшимча прагматик мазмун киритмоқда, яни Жефф Питерснинг қора танлиларга бўлган такаббури ўз ифодасини топмоқда. Жифф Питерс ва Энди Такерейлар кечинмалари баёнига бағишланган кейинги ҳикоянинг номи The hand that Riles the world: “Many of our great man,” said I (apropos of many things), “have declared that they owe their success to the aid and encouragement of some brilliant woman

Ҳудди шундай ҳолатни юқорида келтирилган абзацни ўқиётганда кузатамиз. Унда Жефф Питерс Энди Такарейнинг хотин – қизларнинг бирор бир ташкилот фаолиятига иштироки ушбу ташкилот муваффақиятига гаров бўлиши мумкинлиги ҳақидаги фикрига норозилик билдирмоқда. Питерс ўз замондошлари бўлган аёлларнинг имкониятларига ишонмайди (the woman of to - day) ва уларни ўтмишдаги машҳур аёлларга қарама – қарши қўяди. Аммо ўтмишдагиларга ҳурмат изҳор қилаётган Питерснинг биринчи аёл Ева (Момо Ҳаво) ва машҳур француз маърифатпарвар аёли Жанна ДъАркларни кўпчиликка таниш бўлмаган мадам Йейл (XVII асрда яшаган машҳур савдогар, Йейль университети асосчисининг хотини) ва миссис Кодл (америка юмористик асарлари персонажи) 1 номлари билан бир қаторга қўйиш сатирик ёки юмористик руҳдаги мазмун шаклланишига сабаб бў

уюштирилаётган балларнинг сабаби кейинроқ аён бўлади. Ида Бейтснинг қиёфаси кумуш тангадаги (бир долларлик) акси тушган қиёфадан фарқ қилмас экан. Бойвачча хонимнинг мақсади бечора Иданинг қиёфасини томоша қилиш ва ундан завқ олишдан иборат экан. Бу сатирик мавзунинг баёни намунаси эмасми?! О.Генрининг энг машҳур ҳикояларидан бири бўлган “The Randsome of Red Chief ” асаридир. Ушбу ҳикоя кўплаб тилларга таржима қилинган, унинг асосида кинофильмлар яратилган. Асарда ҳикоя қилинишига, иккита ишбилармон “бир болани, унинг ота–онасидан пул ундириш мақсадида, ўғирлайди. Лекин бу боланинг ўзи ишбилармон бўлиб чиқади ва ўғриларни шу қадар азоб – уқубатларга учратадики, охир – оқибатда уларнинг ўзлари боланинг отаси олиб кетиши учун 250 доллар тўлашга тайёрдирлар. Ҳикоядаги қуйидаги абзацни ўқиймиз

Ёзувчининг “Confessions of a Humorist” ҳикояси қаҳрамони – бошловчи юморист ўз аҳволини қуйидагича тасвирлайди: And then I became a harpy, a Moloch, a Jonah, a sampire, to my acquaintances. Ушбу тасвирда Инжил персонажлари Молех ва Ионларнинг номлари эслатилмоқда. Инжилда баён қилинишича, амонит ва финикитлар худоси бўлган Молохга қурбонлик сифатида ёш болаларни оловда куйдирадилар 1 . Биз таҳлил қилаётган ҳикоя матнида Молох номининг эслатилиши юморлар билиш машғулотини танлаган оддий идора ходимининг аҳволи дўстлари, ҳамкасабалари олдида нақадар ночорлашганлигидан хабар беришдир. Шунингдек, Инжилдаги пайғамбарлардан бири Ионнинг номи ҳам маълум прагматик киноя мазмунини шакллантиришга хизмат қилади. Ион худога қулоқ солмаганлиги учун кемадан улоқтирилган шахсдир ва унинг номи бахтсизлик,

Персонаж ўзини Иуда деб атамоқда ва бу бекорга эмас. Иуда – сотқинлик рамзи. У Исус Христосни пешонасидан ўпиб, кейин 30 кумуш тангага сотган. Ношуд Клерк ҳам сотқинлигидан азоб чекмоқда ва ўзининг ёғоч устунга михланишини кутмоқда. Киноя персонажнинг ўз муттаҳамлиги, пасткашлигидан афсусланишига ишора бермоқда. 2.2. Ўзлаштирма лексик бирликларнинг прагматик имкониятлари О.Генри ҳикоялари матннинг луғавий қатлами кўпқаватли бўлиб, тушуниши мураккаблиги билан ажралиб туради. Бундай мураккабликни ҳосил қилувчи сабаблардан бири ҳикояларда хорижий тиллардан ўзлаштирилган бирликларнинг кўплаб миқдорда пайдо бўлишидир. Маълумки, тил ҳеч қачон якка, бошқалардан ажралган ҳолда фаолият кўрсата олмайди. Луғат тизими бойишининг асосий манбаларидан бири бевосита бошқа маданиятлардан янги тушунчаларнин

The Cop and Anthem ҳикояси персонажи Сопи қамоққа тушишни орзу қилиб, дўконнинг ойнасини синдиради ва бунинг билан полициячининг диққатини жалб қилишга уринади. Полициячига мурожаат қилаётган Сопи қуйидагиларни сўзлайди: “Don’t you figure out that I might have had something to do with it?” said Soapy, not without Sarcasm, but friendly, as one greets good fortune. The policeman’s mind refused to accept Soapy even as a clue. Men who smash windows do not remain to parley with the law’s minions. They take to their heels . Матндаги to parley феълининг маъноси қуйидагича: To parley – to talk (with an enemy or other opponent) in order to make peace 1 . Оддий эквивалентлар to speak, to say, to talk ўрнига қўлланиш доираси чегараланган (“рақиб билан сўзлашиш” франсузча to parley феълига мурожаат қи

The Last Leaf ҳикоясини оладиган бўлсак, унда ҳам хорижий ўзлашмаларга мурожаат борлигига ишонамиз: “At the top of as quality, three – story brick Lue and Johnsy had their studio. Johnsy was familiar for Joanna. One was from Maine; the other from California. They had met at the table d’hôte of an Eight Street “Delmonico’s” and found their tasts in art, chicory salad and bishop sleeves so congenial that the joint studio resulted”. Ушбу парчада Саккизинчи кўчадаги арзон нархли ошхона Нью – Йорк шаҳри марказидаги ажойиб “Дельшонико” ресторанига қиёсланмоқда. Бундай қиммат ресторанларда одатда овқатлар кундалик (table d’hote) ва буюртмали (a la cart) турларига эга. Француз тилида ўзлаштирилган бу терминлар ёлғондакам фаровонлик муҳитини яратиш учун хизмат қилмоқда. Бошқача айтганда, киноянинг

Aqua pura бирикмаси метофорик тузилманинг бўлагидир: nothing more stimulating and dangerous than aqua pura. Ушбу тузилмада dangerous сифати pura сўзининг янада кенгроқ тавсифлашга имкон беради, яъни бу сўз нафақат тозаликни, балки хавфсизлик, зарарсизликни ҳам ифодалайди. Бирикмадаги nothing унсури поездда бирор бир хавф йўқлигини таъкидлайди. Шундай қилиб, ушбу гапдаги таъкидлар юзага келган вазиятга бутунлай зид мазмунга эга. Бироздан сўнг поезд хизматчилари ўзига келади ва қароқчиларга қаршилик кўрсатишга ҳаракат қиладилар. Отишма пайтида ҳиндуларнинг кирик қабиласидан бўлган қароқчи ҳалок бўлади: With the ball exactly between his shoulder beades the Creek Chevalier of industry rolled off to the ground, thus increasing the share of him comrades in the loot by one – sixth each . Франсуз

Қиёсланг: “Mr. Hargreaves”, said the mayor, who had remained standing. “You have put upon me an unpardonable insult. You have burlesqued my person, grossly betrayed my confidence and misused my hospitality” (p.261). Кўринадики, майор ўз ғазабини бир қатор нотабиий, баландпарвоз иборалар воситасида ифодаламоқда: to put upon somebody an unpardonable insult; to burlesque one’s person; to be fray one’s confidence; to misuse one’s hospitality. Ушбу иборалардаги to burlesque феъли аслида франсузча бўлиб, унинг луғатдаги изоҳи қуйидагича: To burlesque – to imitate derisively or comically; to parody 1 . Луғатдан келтирилган изоҳда салбий эмоционал семага эга бўлган derisively равиши мавжудлигига эътибор беринг. Натижада, to burlesque феъли унинг билан уюшиб келаётган туб инглиз феъллари қаторида а

I picked up the tricks of the trade. I could take a funny idea and make a two – line joke of it, earning a dollar, with false whiskers on, it would serve up cold as quatrain, doubling its producing rule. By turning the skirt and adding a ruffle of rhyme you would hardly recognize it as vers de societe with neatly shod feet and a fashion plate illustration . Парчадан равшан бўлишича, ҳикоя персонажи ижод жараёнида кўп куч ва қувват сарфлайди, аммо ёзган нарсаси ҳеч нарсага арзимайди, ҳеч қандай эътирофга эриша олмайди. Чунки бу “юморист” кучини фақат асарларини “рангдор либосларга” ўрашга сарфлайди (false whiskers, the skirt, a ruffle, fashion plate illustration). Унинг ишонишича, бу либослар бетамиз мазмунни яширар эмиш. Тўғри, баъзан қандайдир жонсиз муваффақият ҳам пайдо бўлиб қоларкан,

О.Генри ҳикояларининг матнида ҳикоя мазмуни ҳукумронлик қилади. Ушбу мазмунни ифодаловчи воситаларнинг кўлами кенг ва булар қаторига метафора, метаномия ва ўхшатиш каби лексик – стилистик амаллар ҳам киради. Метафора ҳодисаси тилшуносликда кенг миқиёсда ўрганилган ва олимлар ушбу ҳодисани турлича таърифлашга уринганлар. Баъзиларнинг фикрича, метафора ҳосиласи маъно юзага келишининг ҳосил қилувчи ва ҳосила маъно рефератлари ўзаро ўхшаш келишига асосланади 1 . Бошқалар эса метафорани “ўхшатишнинг қисқарган шакли” дейишга одатланганлар 2 . Когнитив тилшуносликда метафора юзага келишини онг билан боғлиқ жиҳатларига кўпроқ аҳамият берилиб, ушбу ҳодисани “Тафаккур тизимидаги тушунчалари кесишувида” (a cross – domain mapping in the conceptual system) 3 бирор бир предмет – воқеа ҳақида билимнинг б

Қуйида метафорик бирликларнинг О.Генри ҳикояларида воқе бўлишининг баъзи ҳолатларини кўриб чиқамиз. Муаллифнинг The Cop and Anthem ҳикоясидан кичик бир парчасини келтирамиз: A dead leaf fell in Soapy’s lap. That was Jack Frost’s card. Jack is kind to the regular denizens of Madison Square and gives fair warning of his annual call. At the corners of four streets he hands his pasteboard to the north Wind, footman of the mansion of all outdoors, so that the inhabitants thereof may make ready (p.37). Келтирилган абзацда турли метафоралар гуруҳларини учратамиз. Бу ерда тўкилган барг Қорбобонинг ташрифномасига ўхшатилмоқда, чунки баргнинг тўкилиши қишнинг кириб келишини акс эттиради (Jack Frast’s card). Аммо ушбу марказий образ қўшимча образлар ҳисобидан кенгаяди. Кенгайтирувчи экваметрлар феъл

understatement) 1 . Бундай комик мазмунли метафоранинг бажарадиган вазифаси – шахснинг аҳамиятсизлигини кўрсатишдир (to point out the insignificance of the wearer) 2 . Лисоний кўчимлар нуқтаи назаридан қаралганда луғавий ва контекстуал денотатив маъноларнинг ўзаро алоқаси кузатилмоқда (a woman – a bolt of calico). Ушбу ҳикоянинг сўнгги абзацида ковбойнинг кўп миқдордаги консерва қилинган мевани еб қўйиши тасвирланади: There was a girl standing in the yard – an imported girl with fixing on – plulandering with a croquet maul and amusing herself by watching my style of encouraging the fruit canning industry Метафорик тузилма encouraging the fruit canning industry “емоқ” to eat феълининг маъноси англатмоқда. Тузилмада, маъно кўчимидан ташқари, муболаға амали ҳам фаоллашмоқда ва йўсинда ҳикоя ю

О.Генри ҳикояларидан киноя оҳангидаги мазмун яратилишида ўхшатишларнинг ўрни алоҳида. Ўхшатиш (similar) ҳодисасининг стилистик, семантик ва прагматик жиҳатлари анча муфассал ўрганилган 1 . Лекин уларнинг матн ҳосил бўлишидаги ўрни, унинг мазмунига таъсири ва прагматик моҳиятини ўрганишга яқинда киришилди. Холбуки, ўхшатиш матн мазмунида етакчи ўринлардан бирини эгаллаши мумкин. Матн тилшунослиги бўйича мутахассис С.Боймирзаевнинг қайдича, “матнда тавсифий бирликлар ягона майдонга бирикиб, етакчи (доминант) маъно касб этади ва шу йўсинда эмотив модаллик мазмуни ифодаланади” 2 . Айтилган фикрнинг исботини The Cop and the Anthem ҳикоясида олинган мисол таҳлилида кўрамиз: “No cop for youse”, said the waiter with a voice like butter cakes and an eye like the cherry in a manhattan coctail Ушбу в

устидан хукумронлик юритиш истагидаги шахснинг масхарали образи шаклланади. Ниҳоят Сопини ресторандан қувиб чиқарадилар ва икки бақувват официант уни калтаклайди, аммо He arose joint by joint as a carpenter’s rule opens, and beat the dust from his clothers . Ушбу гапда ўхшатиш бажарилаётган ҳаракатлар қиёсига асосланган. Ўхшатиш қурилмасининг икки аъзоси (калтакланган Сопи ва устанинг чизғичи) бажарадиган ҳаракатларни (arose - opens) билан бир–бирига ўхшаш. Ўхшатиш учун танланган объектларнинг кутилмаган даражада эканлиги ушбу амалнинг матн мазмунига қўшадиган ҳиссасини оширади. Натижада матндаги ўхшатиш муаллифнинг бошпана излаётган Сопининг аҳволига қайғураётганидан хабар беради. Ўхшатишлар воситасида ифодаланаётган киноя мазмуни турли коннотацияларга эга бўлади: Shark Dodson and Bob Tud

қувончи намоён бўлса, иккинчи томондан муаллифнинг виждонсизларча бўлган мунособати ифодаланмоқда. Ёзувчининг Confessions of a Humorist асарида ўхшатишнинг бошқа бир тури воқеаланади. Ҳазил–мутойиба борасидаги заҳирасини тамоман тугатиб бўлган “юморист”, манбани дўстларидан қидира бошлайди. У ҳарбир фикрни диққат билан тинглаб, кейин ундан ҳазил ясашга интилади: Let a bright saying, a witty comparision, a piquant phrase fall from their lips and I was after it like a hound springing upon a bone . “Суякка ташланган итга” ўхшатиш кўп марта мурожаат қилинадиган, анъанавий ўхшатиш амалидир, чунки очкўзликдан кулиш ва жирканиш барча учун умумий хусусиятдир. “Юморист”га бўлган саркастик мунособат борган сари кучайиб боради: I began to stalk them (children) as an Indian stalks the antelope . . Бол

қатламлашмоқда. “Инглиз тили синонимлари” луғатида берилган изоҳни қиёсланг: Shun … carries with it the suggestion of shrinking or even abhorence with regard to the thing kept clear of 1 . 2.4. Феъл туркумидаги бирликларнинг кинояни шакллантириш имкониятлари Сўз туркумлари орасида феълнинг ифода имкониятлар кенг эканлиги илмий адабиётларда кўп бора қайд этилган 1 . Мантиқий асоси ва мундарижасига кўра феъллар, масалан, отларга нисбатан ҳаракатчанроқ, динамик категорияни ташкил қиладилар. Кечаётган воқеа ёки шахсга нисбатан мунособатни ифодаловчи қўшимча маъно бўлагига эга бўлган феъллар, анъанага биноан, экспрессив феъллар гуруҳига киритиладилар. Бу гуруҳдаги бирликлар киноя ифодасида ўз ўрнига эга 2 . Мисолларга мурожаат қиламиз. The Cop and the Anthem ҳикоясида уйсиз бошпана топишни орзу

Сопининг қамоққа кетиш истаги амалга ошмайди. У нотаниш одамнинг соябонини ўғирлаётиб, бу одам полицияни чақиради деб умид қилади, бироқ у соябонини ҳеч қандай қаршиликсиз бериб юборади. Сопи кўчада дайдиб юради ва нима қилишини билмайди: He hurled the umbrella wrathfully into an excation. He muttered against the men, who wear helmets and carry clubs . Парчадаги to hurl ва to matter феълларининг маъноси қуйидагича: to hurl – 1. to throw with force; 2. to sout out veoleutly. to mutter – to speak (usually angry or complaining words) in a low voice, not easily heard 1 . Экпрессив феъллар Сопининг тақдирдан норозилигини равшан ифода этмоқда. Бундай мазмун трагикомик оҳангни олмоқда, чунки Сопининг норозилиги сабаби – полициячиларнинг уни қамоққа қўйишни истамаганиликларидир. The Pimienta Panca

“I’m sorry, Cheroke”, he explained. “There never was a kid in Yellowhammer. We tried to rustle a bunch of ‘em for your swaree, but this sardine was all we could catch” Ҳикояда болаларни хайрия тадбирига олиб келиш тўғрисида сўз бормоқда, лекин яхши ният билан режалаштирилган тадбирни ташкил қилиш мушкул экан. Шундай қийинчиликни изоҳлаш учун персонажлардан бири болаларни тадбирга жалб қилишни to rustle феъли билан номлайди. Бу феъл америкада дилалектида “зид ҳаракат қилмоқ” ва “молни хайдаб қочмоқ” маъноларини ифодалайди 1 . Аммо контекстдан маълум бўлишича, ушбу ҳаракат, хушмуомилали бажарилиши шарт, аксинча болалар тадбирдан қочиб қоладилар. Кўринадики, to rustle феълининг таъсир ўтказиш қобилияти кучли, унинг бажарадиган прагматик – коммуникатив вазифаси алоҳида: Феълнинг ифода таъсири

For the rest he was a fierce lettle old man who scoffed terribly at softness in any one, and who regardered himself as especial mastiff – in – waiting to protect the two young artists in the studio above Матндаги to scoff феълининг луғавий маъноси: scoff – to show mocking contempt, scorn or derision, especially by language; jeer; to mock at or deride 1 . Феълнинг коннотатив мазмунидан келиб чиқадиган бўлсак, унинг воситасида тавсифланаётган персонаж кекса рассом Бергман таҳдидлар ва субутсиз қария бўлиб чиқади. Аммо бу контекстдан англашиладиган маълумотга бутунлай тескари бўлиб чиқади. Юмшоқкўнгил, табиатан очиқ бўлган Бергмен ўз ҳимматини, олижаноблигини яшириш мақсадида ўзини баджаҳл қилиб кўрсатишга уринади. Кейинги ҳикоя қаҳрамони Ида Бейтс кутилмаганда бадавлат хоним Мэгги Брауннинг

Now and then he would let out a war – whoop that made Old Hank the Trapper shiver. That boy had Bill terrorizied from the start Тинимсиз боланинг ўзини ўғирлаганларга нисбатан ҳатти–ҳаракатлари to shiver, to terrorize каби феъллар воситасида тасвирланмоқда. to shiver – to have chattering teeth, to shake, to tremble as from fear or cold; to terrorize – to fill with terror, to frighten 1 . Бу феъллар маъносидаги умумий сема fear охиргисида кучлироқ ифода топади. Ваҳимага тушган бола ўғирилари ўз ҳолатларидан пушаймон ва ҳамма нарса уларга қоронғи дунёдек кўринади. Ҳақиқат вазият ва ўғриларнинг эмоционал ҳолати кулгили ҳолатни юзага келтирмоқда. Боланинг ҳаракатларидан норози ўғрилардан бирининг тасвирича: “There was martyrs in old times,” goes on Bill, that suffered death rather than give up

Бу гапдаги to hank, to ward феълларининг луғавий маъносида баҳо коннотацияси мавжудлиги яққол кўриниб турибди: To honk – to express by honking; honk.(n.) – the call of a wild; to macch – to walk with regular, steady steps of equal length 2 . Аммо to hank феълининг экпрессив бўёғи контекстда, маъно кўчиши жараёнида ҳосил бўлса, to march феълиники эса – динотатив хусусиятга эга. Киноя мазмунининг юзага келиши персонаж ҳаракатини тавсифловчи қўшимча маъно бўлакларининг пайдо бўлишига боғлиқ. Хуллас, экпрессив бирликларнинг прагматик мазмун ифодаси воситаси сифатида қўлланиши уларнинг ички маъновий имкониятларига боғлиқ. Таҳлил қилинган матнларда асосан салбий коннотацияга эга бўлган бирликлар учрайди. Бундай салбий баҳо контекстнинг эмотив модаллиги билан алоқадир. Бу ҳолда киноя лисоний бирл

пайтда ҳаётнинг энг буюк гулдастаси – бир–бирига бўлган муҳаббатини қадрлашдир 1 . Эр–хотиннинг камтарона моддий аҳволи ҳақида ҳикоя қилаётган О.Генри қуйидагиларни ёзади: Pennies saved one and two at a time by bulldozing the gracer and the vegetable man and the butcher untel on’s cheeks burned with the silent imputation of parsimony that such close dealing implied Матндаги bulldoze феълининг луғатдаги изоҳига “ jarg ” белги қўйилган: To bulldoze – 1. to push out of the way with a special heavy machine; 2. to force intenxitively, without regard for the fellings of others; 3. to couse to agree or to obey by furce or threat 2 . Келтирилган маъно изоҳи ҳикоя матнида ифода топаётган тагмаънога мос келмайди, зеро Делла тоза, юмшоқ кўнгил, соддадил қиз. Ҳаётнинг тақозоси кинояли эканлигига эътиб

Шунингдек, иккинчи гапни структур – грамматик жиҳатдан икки қисмга ажратиш мумкин: 1. Which investigates the moral reflection; 2. that life is made up of sobs, sniffles, and smiles with sniffles predominating. Ушбу гапнинг мазмуний марказини иккинчи қисм ташкил қилади ва бу қисмда муаллиф ҳаёт моҳиятига бераётган ўзига хос образни, ярим ҳазил ҳамда айни пайтда ҳақиқий таърифни беради. Образ метономия асосида ҳосил бўлиб, у ҳаётдаги аниқ рамзлардан ташкил топади. Бу символлар, бир томондан, кундалик ҳаёт воқеалари (sobs, sniffs) бўлса, иккинчи томондан, хурсандчилик, бахтиёрликни ифодаловчи (smiles). Ҳаётнинг эслатилган кўринишлари яхлитликда, тасвирланади. Бундан ташқари гапнинг ҳиссиётлиги товушлар аллитерацияси s – sn – s доирасида қаралади. Матн таҳлили жараёнида стилистик–прагматик имк

Муаллиф Деллига киноя қилишдан кўра кўпроқ уни улуғлайди ва ўқувчининг унга нисбатан ҳамдардлиги, ғамхўрлигини уйғотишга интилади. Иккинчи гапдаги tremendous, mammoth эпитетлари вазифасига тўхталиб ўтиш зарур. Луғатда бу сўзларга бериладиган изоҳларни ўқиймиз: Tremendous (adj.) – 1.very great in size, amount, or degree 2 . 2.wonderful. Mammoth (adj.) – resembling the mammoth (elephant) in size; very large, gigantic 3 . Берилган изоҳлардан маълум бўлишича ушбу сифатлар сифат, хусусиятларнинг ҳаддан зиёд меъёрда эканлигига ишора қилади. Ҳикоя матнида ушбу сифатлар Делла бажаришни режалаштираётган вазифа (совға топиш) муболағали баҳолаш вазифасини ўтамоқда. Натижада, ушбу эпитетлар аччиқ киноя оҳангига эга бўлиб, Делла эрига совға олиш учун сочидан кечганлиги катта “қурбонлик” эканлигини англ

Оддий инсонлар ҳиссиётлари ва ҳатти – ҳаракатларидан фахрланиш, бизнингча, таҳлил қилинаётган асарнинг етакчи бадиий тамойилидир ва бундай фахрнинг ифодаси сеҳргарлик образларига мурожаат қилиш йўли билан воқеланади 1 . Худди шу образ ҳақиқий севги баёнини бошлаб беради ва якунлайди: Қиёсланг: The Magi, as you know, were wise men – wonderfully wise men – who brought gifts to the Babe in the manger. They invented the art of Giving Christmas presents. Being wise, their gifts were no doubt wise ones, possibly bearing the privilege of exchange in case of duplication. And here I have lamely related to you the uneventful chronicle of too foolish children in a flat who most unwisely sacrificed for each other the greatest treasures of their house. But in a last word to the wise of these days let i

Маълум гурухдаги категориал белгиларга эга бўлган қурилмаларгина матн ҳосил қилиши мумкин. Шундай хусусиятли категориал белгилар қаторига интаертекстуаллик ҳодисаси ҳам киради. 2.Интертекстуаллик – бир матнни иккинчиси билан боғлиқ ҳолда мазмун шакллантирувчи хусусиятдир. Ушбу категорияни шакллантирувчи воситалар қаторига сарлавҳа, эпиграф, киши ва жой номлари, киноя, антитезис, такрор, аллюзия, иқтибос кабилар киради. 3. Сатирик ва юмиристик мазмунни яратишда интертектуаллик ҳодисасига кенг миқёсда мурожаат қилинади. О. Генри ҳикояларида ушбу вазифани юнон ва рим мифологияси, “Инжил”даги персонажлар, бадиий асарлар қаҳрамонлари, саркардаларнинг номлари бажаради. 4. Таҳлил қилинган ҳикоялар матнининг луғавий қатлами кўп қаватли бўлиб, уларни тушуниш баъзан муаммо туғдиради. Бундай мураккаб

а) алоҳида сўз денотатив маъносининг матнда ифодаланаётган мазмунга мос келмаслиги; б) коннататив маъно бўлакларининг контекстга мос келмаслиги, яъни терминлар ва мифологик, диний ва бошқа соҳаларга оид лўғавий бирликларининг оддий воқеалар баёни жараёнида қўлланилиши. в) бошқа бир функционал услубга оид лўғавий бирликлар, тушинчаларнинг сатирик мазмундаги ҳикоялар матнида пайдо бўлиши. 3. Коннататив маъно бўлаклари сўзнинг лўғавий маъноси таркибидан ўрин олади, лекин ягона бир контекстда турли услубларга оид тил бирликларининг қўлланиши семантик мослашув қоидаси бузилаётганлигидан дарак беради. Бундай ҳолатлар таҳлил қилинган матнларда етакчи ўринни эгаллайди. Муаллиф томонида ижод қилинаётган неолигизмлар ҳам худди шундай вазифани бажаради. 4. Бажарилган таҳлил сатирик мазмун ифодаси ма

муаллифнинг The Gift of the Magi ҳикояси алоҳида аҳамиятга молик. Ушбу ҳикояда муаллиф оддий шахслар ҳатти-ҳаракатини маъқуллаш, уларнинг ҳиссиётини мақтовга сазовар эканлигини кўрсатишга эришади.

Купить