Kompyuter grafikasi bilan ishlovchi dasturlar va ularning imkoniyatlari

Информация о документе

Цена	35000UZS
Размер	702.1KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Январь 2026
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Информатика и ИТ

Продавец

Norboyev Ulugbek

Дата регистрации 31 Январь 2024

6 Продаж

Kompyuter grafikasi bilan ishlovchi dasturlar va ularning imkoniyatlari

Купить

MAVZU: КOMPYUTER GRAFIKASI BILAN ISHLOVCHI DASTUR VA
ULARNING IMKONIYATLARI.
MUNDARIJA
KIRISH .......................................................................................................................................................... 2
I BOB. BOB. KOMPYUTER GRAFIKASINING ASOSIY TUSHUNCHALARI .......................................................... 3
1.1§ Kompyuter grafikasi va uning turlari. ............................................................................................... 3
1.2§ Kompyuter grafikasi turlarining afzallik va kamchiliklari. ................................................................. 8
1.3§ Kompyuter grafikasida ishlatiladigan fayl kengaytmalari. .............................................................. 13
II BOB. KOMPYUTER GRAFIKASI BILAN ISHLOVCHI DASTURLAR. ........................................................... 17
2.1§ Rastrli grafika bilan ishlovchi dasturlar. ......................................................................................... 17
2.2§ Vektorli gragika bilan ishlovchi dasturlar. ...................................................................................... 20
2.3§ Fraktal grafika bilan ishlovchi dasturlar. ........................................................................................ 23
XULOSA ...................................................................................................................................................... 27
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ................................................................................................................ 28
1

KIRISH
Kompyuter grafikasi mustaqil yo'nalish sifatida XX asrning 60-
yillarida paydo bo'ldi va maxsus amaliy dasturlar paketi ishlab chiqildi.
O'sha paytda kesmalar yordamida chizish, ko'rinmas chiziqlarni o'chirish,
murakkab sirtlarni akslantirish usullari, soyalarni shakllantirish,
yoritilganlikni hisobga olish tamoyillari ishlab chiqilgan edi. Bu
yo'nalishdagi ilk ishlar vektorli grafikani rivojlantirishga yani, chiziqlarni
kesmalar orqali chizishga yo'naltirilgan edi. 70-yillardan boshlab nazariy va
amaliy ishlarning aksariyati fazoviy shakl va obektlarni o'rganishga
qaratildi. Bu yo'nalish uch o'lchovli grafika (3D) nomi bilan ataladi. Uch
o'lchovli tasvirlarni modellashtirish fazoning va jismlarinnig uch
o'lchovliligini, kuzatuvchi va yoritish manbalarining joylashishini hisobga
olishini talab etadi. Murakkab sirtlarni akslantirish, releflar va ularning
yoritilganligini modellashtirish bilan bog'lik masalalarning paydo bulishi uch
o'lchovli grafikaga bo'lgan ehtiyojni yanada oshirdi.
90-yillarda kompyuter grafikasining qo'llanish sohalari ancha
kengaydi, ya'ni uni keng tadbiq qilish imkoniyatlari paydo buldi. Natijada
kompyuter grafikasini faoliyati dasturlash va kompyuter texnikasi bilan
bog'liq bo'lmagan mutaxassislarining ish vositasiga aylandi. Bu tamoyillarga ko'ra
tasvirlarni bevosita kuzatish yoki optik qurilmalar yordamida ro'yxatga olish
imkoniyati mavjud bo'lishi kerak. Shunday tasvirlarga extiyoj dizayn,
arxitektura, reklama va boshqa sohalarda paydo bo'ldi. Kompyuterlar
funktsional imkoniyatlarining kengayishi kompyuter grafikasining
rivojlanishiga asos yaratdi va tasvirlar animatsiyasini taminlovchi tizimlar
ham yaratilishiga olib keldi.
Bugungi kun va zamon talabidan kelib chiqgan holda “Kompyuter grafikasi”
fani har bir soha bilan uzviy bog’lanib, unga bo’lgan ehtiyoj tobora o’shib
borayotganligi aniq. Kompyuter grafikasining qo’llanish ko’lami juda keng bo’lib,
avvalom bor ushbu sohani vizualligi diqqatga sazovvordir. Ya’ni kompyuter
grafikasida tasvir asosiy omil bo’lib xizmat qiladi.
2

I BOB. BOB. KOMPYUTER GRAFIKASINING ASOSIY
TUSHUNCHALARI
1.1 § Kompyuter grafikasi va uning turlari.
Kompyuter grafikasi – bu model va tasvirlarni kompyuter yordamida hosil
qilish, saqlash va qayta ishlash to’g’risidagi fandir.
Kompyuter grafikasi deganda odatda grafik ma’lumotlarni kompyuter
vositasida tayyorlash, qayta ishlash (qurish), saqlash va namoyish etish
jarayonlarini avtomatlashtirish tushunilsa, grafik ma’lumot deganda ob’ekt
modellari va tasvirlari tushuniladi.
Kompyuter grafikasi jahonda yangi fundamental fan hisoblanib, o’tgan
asrning 90-chi yillarida paydo bo’ldi hamda fan va ishlab chikarishning barcha
sohasida kadrlar tayyorlab berishda uziga xos mustaqil ahamiyat kasb etdi. Maxsus
dasturlar yordamida xuddi bir varoq oq qog’ozga qalam yoki ruchka bilan har xil
rasmlarni solish singari kompyuter ekranida sichqoncha yordamida rasm chizish,
ya’ni tasvir yaratish, tuzatish va ularni harakatlantirish imkonini yaratdi. Bu
dasturlar rasm solish programmalari yoki grafik redaktorlar bo’lib, ular yordamida
rasmning elementlari boshqarib boriladi. Kompyuter grafikasining juda tez
rivojlanib borishi va uning texnikaviy va dasturiy vositalarining yangilanib turishi
ushbu kursni hamisha takomillashtirishga, bu sohadagi yangi yo’nalishlarni tinmay
o’rganib borishni taqozo etadi. So’nggi yillarda bu sohada juda katta uzgarishlar
(siljishlar) yuz berdi, ya’ni 16 mln.dan ortiq rang va rang turlarini uzida aks ettira
oladigan displeylar, grafik axborotlarni kirituvchi moslama – skanerlar, dasturiy
vositalar sohasida esa haqiqiy kompyuter dunyosini kashf qila oladigan amaliy
dasturlar vujudga keldi.
Kompyuter grafikasining uch turi mavjud bo’lib, bular: rastrli , fraktal va
vektorli grafikadir.
Rastrli grafika. Rastr tasvirlar to’g’ri burchakli matritsa shaklida namoyon
bo’lib, har bir yacheykasi rangli nuqtadan iborat.
Rastr grafikasining asosi piksel’ (nuqta) hisoblanib, u rang bilan ifodalanadi.
Tasvir nuqtalar to’plami sifatida akslanib ular qanchalik ko’p bo’lsa
3

ko’rinish shunchalik tiniq va sifatli, fayl esa ko’p joy egallaydi. Ya’ni, aynan bitta
tasvirning o’zi yuqori yoki past sifatli bo’lishi, o’lchov birligiga qarab nuqtalar
ko’p yoki kam (odatda bir dyuymga nisbatan nuqtalar soni – dpi yoki piksellar soni
– ppi bilan belgilanadi) bo’lishi mumkin.
Rastr – bu nuqtalarning tartibli joylashuvidir.
1.1-rasmda elementlari to’g’ri to’rtburchakdan iborat bo’lgan rastr
tasvirlangan. Bunday rastrlar to’g’ri burchakli rastrlar deyiladi. Asosan shu turdagi
rastrlar ko’p uchraydi.
Shuningdek, boshqa geometrik shakllardagi rastrlar ham qo’llanilishi
mumkin. Masalan: uchburchak, oltiburchak (1.2- rasm). Faqat ular quydagi
talablarga javob berishi lozim:
− hamma geometrik shakllar bir xil bo’lishi kerak;
− geometrik shakllar tekislik yuzasini ochiq joy qoldirmasdan va birbirini
to’smasdan to’liq qoplashi lozim.
4

Rastrli tasvirlar har bir katagi ranglangan katakli qog’ozni eslatadi. Piksel
(inglizcha pixel – pic ture el ement) – rastrli tavirlarning asosiy elementi hisoblanib,
tasvir aynan shu elementlardan tashkil topadi.
Rastrli grafikani tahrirlaganda biz piksellarni tahrirlaymiz, ya’ni ularning
rangini o’zgartiramiz. Rastrli grafika asosan sifat sig’imi (razreshenie)ga bog’liq,
chunki tasvirni ifodalovchi ma’lumot ma’lum bir o’lchamdagi to’rga bog’langan
bo’ladi. Rastrli tasvir tahrirlanganda uning sifati o’zgarishi (odatda pasayishi),
ya’ni tasvirni o’zini mas, balki u joylashgan to’rning o’lchamlari o’zgartirilib
tasvirning aniqlik, tiniqlik darajasi o’zgartiriladi va fayl egallagan hajmi
kamaytiriladi. Rastrli grafikani tasvirning sifat sig’imiga nisbatan past bo’lgan
qurilma (printer)da chop ettirish rasm sifatini pasaytishiga olib keladi. Demak
rastrli grafikani chop etish qurilmasining sifat sig’imi tasvir sifat sig’imiga
nisbatan yuqori bo’lishi tavsiya etiladi.
Fraktal grafikasi. Fraktal grafikasi asosan matematik amallar asosida grafik
kompozitsiya tuzishda qo’llaniladi. Bugungi kunda videoroliklar, kliplar,
videoo’yinlar yaratishda fraktal grafikasining o’rni beqiyosdir. Fantastik janrdagi
kinofil’mlarda yoki kompyuter o’yinlarida atrof muhitning murakkab
kompozitsiyalari (o’rmonlar, tog’lar, shahar qiyofasi va h.) yaratishda fraktal
grafikasidan keng foydalaniladi.
Fraktal grafikasining qo’llanish printsipi proektiv geometriyaning
qonuniyatlariga asoslangan bo’lib, oddiy geometrik elementni o’ziga o’xshash
akslantirishdan iborat. Aytaylik qish sovug’ida deraza oynasidagi naqshlar yoki
kristal panjaralarning hosil bo’lishi insonni ajablantiradi. Bunday hodisa va
jarayonlrni kompyuterda modellashtirish, ularning formula asosida qonuniyatlarini
topish bir qarashda matematik echimga ega emasday ko’rinadi, lekin echimi
oddiydan murakkablikka printsipi asosida yaratiladi. YUqorida keltirilgan
misollarda agar diqqat bilan e’tibor qaratsangiz oddiy bir element, aytaylik bir
dona qor parchasi xuddi shunga o’xshash (katta yoki kichik, holati, rangi
5

$o’zgargan) boshqa bir element bilan takrorlanadi. Bunday o’xshash to’plamlar fraktal to’plamlar deb nomlanadi. Fraktallar bizga oddiy geometriyadan ma’lum bo’lgan figuralarga o’xshamaydi va ma’lum bir algoritmlar asosida quriladi. Fraktal grafikasida asosiy ob’ekt bu geometrik figura emas, balki matematik formuladir. Formuladagi koeffitsientlarni o’zgartirish asosida mutlaqo boshqa bir kompozitsiyalarni yaratish mumkin bo’ladi. Umuman oddiy qilib aytganda fraktallar – bu dastlabki figuraga nisbattan ko’p marta qo’llanilgan ma’lum bir almashtirish va o’zgartirishlar demakdir. Dastlabki fraktal geometriyasi g’oyalari XIX asrlarda vujudga kelgan. Kantor oddiy rekursiv (qaytariladigan) funktsiya orqali chiziqni chiziqlar to’plamiga olib keldi, keyinchalik esa Benua Mandel’brot fraktal geometriyasiga asos soldi va fraktal iborasini kiritdi. Fraktal – lat. fractal bo’lingan (qismlarga ajratilgan) ma’nosini bildiradi. Fraktalning yana bir izoh-tushunchalaridan biri bu – qismlardan iborat va har bir qismi yana bo’linadigan geometrik figuradir. Har bir bo’linadigan figura yaxlit figuraning kichraygan yoki o’xshash nusxasidir. Fraktallarning asosiy xususiyati bo’ o’ziga o’xshashlikdir. Oddiy figurani doimo kichraytirish va unga o’xshatish asosida fraktallar tuzish mumkin. Misol uchun: Oddiy kesma teng uchga bo’linadi (1.3-a rasm). O’rtadagi qismga teng bo’lgan yangi bir kesma bo’lagi qo’shiladi va to’rt bo’lakdan iborat siniq chiziq hosil qilinadi ( 1.3-b rasm). Keyingi etapda to’rtta kesmaning har biri yana uchga bo’linadi va o’rta qismiga teng yangi bo’laklar qo’shiladi (1.3-c rasm). Bu holat yana takrorlanganda bejirim bir naqsh kompozitsiyasi kelib chiqadi (1.3-d rasm). Agarda har bir etapda bo’laklarni kichraytirish bilan birga ularni yo’nalishini ham o’zgartirilsa yanada boshqaroq kompozitsiya kelib chiqadi. 6$

1.3-rasm. Fraktal grafika tuzilishi.
Fraktal grafika asosida yaratilgan kompozitsiyalar 1.4-rasmda keltirilgan.
7

Vektorli grafika. Vektor grafikasida tasvir vektor deb nomlanuvchi
chiziqlar asosida qurilib, ularga turli parametrlar – rang, chiziq qalinligi va
joylashuvi (vaziyati) xususiyatlari beriladi.
Vektor grafikasida primitivlar deb nomlanuvchi ob’ektlar bilan ishlanadi.
Primitivlarga ikki va uch o’lchamli oddiy geometrik figuralar kiradi. Ikki o’lchamli
geometrik figuralarga – nuqta, to’g’ri chiziq, egri chiziq, aylana, ko’pburchak kabi
tekis shakllar kirsa, uch o’lchamli geometrik figuralarga – kub, prizma, piramida,
sfera, konus, tsilindr kabi jismlar kiradi. Ushbu oddiy geometrik figuralar asosida
murakkab bo’lgan geometrik figuralar – ob’ektlar yaratiladi.
Vektorli grafika odatda ob’ektga qaratilgan grafika yoki chizma grafikasi
deb ham nomlanadi.
1.2 § Kompyuter grafikasi turlarining afzallik va kamchiliklari.
Fraktal grafika, matematik modellarda ifodalangan geometrik shakllar
birlashmasini tasvirlashda qo’llaniladigan bir texnologiyadir. Bu grafikalar,
matematik funksiyonlar va iteratsiyalar yordamida yaratiladi. Fraktal shakllar,
ko’pgina rivojlangan vaqt davrida kompyuter grafikasida keng qo’llaniladi.
Fraktal grafika matematikning fraktal geometriyasi prinsiplari asosida
yaratilgan shakllar va tasvirlardan iboratdir. Ular odatda soddalikka ega bo’lmagan
aniq va qiziqarli tasvirlarga ega. Fraktallar, ko’pgina to’g’ri chizilgan shakllardan
farqli ravishda, ko’pgina o’zlarini takrorlash va tushunarsiz ko’rinishda kichik
elementlarga bo’linadi.
Fraktal grafikaning afzalliklari. Fraktal grafika yordamida yaratilgan
tasvirlar kopgina ozlarini takrorlash va aniq shakllardan iborat bolishi oziga
xosliklariga ega. Fraktal grafikalarini yaratishda ishlatilgan dasturlar va
algoritmlar, murakkab matematik hisob-kitoblari va uzluksiz iteratsiyalar talab
etishi mumkin.
 Original va bejirib, fantastik tasvirlarni hosil qilish mumkinligi;
 Real hodisa va jarayonlarni (ilmiy grafikaviy) modellashtirishda qo llashʻ
mumkinligi.
8

Fraktal grafikaning kamchiliklari. Sanoatni tushunish: Fraktal grafikalarini
yaratish, tushunish va aniqlash uchun bir qancha tajribaga ega bolish kerak bolishi
mumkin. Murakkab matematik algoritmlari va grafik texnologiyalari
tushunchalariga ega bolish talab etiladi. Fraktal grafikani yaratish va hisoblashning
murakkabligi, kompyuter va grafik karta ishini oshirib, haroratning yuqori
bolishiga olib kelishi mumkin.
 Dasturlash tilining murakkabligi. Turli dasturlash tillari (C, Delphi, Pascal
va h.) ni bilish talab etiladi;
 Natijani oldindan baholashning qiyinligi.
Qo llanish sohasi:ʻ
 Ko ngilochar dastur va video o yinlar yaratishda (oddiy va murakkab
ʻ ʻ
teksturalar, turli landshaft va fonlarni yaratishda);
 Kino va video industriyada (noananaviy hodisa va jarayonlarni hosil
qilishda, fantastik syujetlar yaratishda).
Vektorli grafika ko p qirrali va kengaytiriladigan kompyuter grafikasi
ʻ
yondashuvidir. Vektorli grafika pikselga asoslangan rastr grafika o rniga
ʻ
matematik tenglamalar va geometrik shakllardan foydalanadi. Ushbu maqolada
vektor grafikasi, ularning texnologiyalari, ularni qanday yaratish va boshqarish va
o rganish uchun ulardan qanday foydalanish haqida gap boradi.
ʻ
Vektor grafikasida tasvir vektor deb nomlanuvchi chiziqlar asosida qurilib,
ularga turli parametrlar – rang, chiziq qalinligi va joylashuvi (vaziyati)
xususiyatlari beriladi. Vektor grafikasida primitivlar deb nomlanuvchi ob’ektlar
bilan ishlanadi. Primitivlarga ikki va uch o lchamli oddiy geometrik figuralar
ʻ
kiradi. Ikki o lchamli geometrik figuralarga – nuqta, to g‘ri chiziq, egri chiziq,
ʻ ʻ
aylana, ko pburchak kabi tekis shakllar kirsa, uch o lchamli geometrik figuralarga
ʻ ʻ
– kub, prizma, piramida, sfera, konus, tsilindr kabi jismlar kiradi. Ushbu oddiy
geometrik figuralar asosida murakkab bo lgan geometrik figuralar – ob’ektlar
ʻ
yaratiladi.
Vektor grafikasi aniq va tiniq tasvirlar yaratishga imkon beradi. Tasvirlar
masshtablashtirilganda ularning sifati saqlanib qoladi. SHuning uchun ham undan
9

dizayn, poligrafiya, reklama va animatsiyada keng foydalaniladi. Vektorli grafika
rastrli grafikadan farqli o laroq, aniqlik chegarasiga ega emas. Ular har qandayʻ
o lchamdagi tasvir sifatini saqlaydi. Bir qator buyruqlar yoki matematik bayonotlar
ʻ
ularni yaratadi. Grafik rassomlar o z ishlarini vektor deklaratsiyasi sifatida saqlab
ʻ
qolishadi. Eng keng tarqalgan vektor grafik formati “.SVG” hisoblanadi. Analitik
yoki koordinata geometriyasi vektorlardan boshqa matematik foydalanish emas,
balki ularni asoslaydi.
Vektorli grafikaning afzalliklari. Kompyuter grafikasida vektor grafikasining
bir qancha afzalliklari bor, ular quyidagicha korinishda boladi. Vektorli
grafikaning asosiy afzalligi - bu har qanday o lchamda aniq va tartibli ko rinadi,
ʻ ʻ
chunki ular matematik vektor aloqalari yoki chiziqlar va egri chiziqlarni tashkil
etuvchi nuqtalar orasidagi korrelyatsiyaga asoslangan. Vektorli grafikalar faqat
kichik sonli nuqtalarni va ular orasidagi matematik munosabatlarni saqlaydi,
shuning uchun u asosan kichik fayl hajmiga ega.
Vektorli fayllarni har xil turdagi platformalar va ilovalarga o tkazish va
ʻ
yuklash juda oddiy, chunki ularning fayl o lchamlari kichraytirilgan. Vektor
ʻ
grafikasida bir grafikning ayrim elementlarini boshqasiga ko paytirish va talabga
ʻ
muvofiq vektor tasvirlarining klonlarini yaratish juda oddiy. Vektorli grafikalar
aniq ko rinish va tuyg uni taminlaydi, chunki ular vaziyatga qarab kattalashishi
ʻ ʻ
yoki kichrayishi mumkin:
 Vektor grafikasi printerning barcha sifat sig‘imidan foydalanib, tasvir
masshtabi o zgartirilganda ham uning sifatini saqlab qoladi;
ʻ
 Vektor grafikasi alohida ob’ektlarni tahrirlash imkonini beradi va tasvirlar
oson tahrirlanadi;
 Vektorli grafika agar tasvirda rastrli ob’ektlar qo llanmagan bo lsa xotirada
ʻ ʻ
kam joy egallaydi.
Vektorli grafikaning kamchiliklari. Vektor fayllari murakkab tasvirlarni
boshqarish uchun juda cheklangan qobiliyatga ega. Misol keltiraylik, rastr fayllari
tasvirga kelganda vektor fayllardan ko ra ranglarni aralashtirish va soyalash
ʻ
qobiliyatiga ega. Asosan veb-brauzerlar rastrli tasvirlarni vektor grafikasiga
10

qaraganda tez-tez qo llab-quvvatlaydi. Talabga ko ra, ilovalar boshqa narsalarʻ ʻ
qatori renderlash va yaratish vositalari o rtasidagi muvofiqlik masalalariga
ʻ
asoslangan vektorli rasmlardan foydalanishda farq qilishi mumkin:
 Vektorli tasvirlar sun’iy ko rinadi;
ʻ
 Rastr grafikasiga nisbatan ranglar kam tusga ega.
Qo llanish sohasi:
ʻ
 Kompyuterda loyihalash tizimlarida;
 Elektron va poligrafik nashriyotlarda, Web dizaynda;
 Kompyuter dizayni va reklamada.
Rastr grafika . Kompyuter tasvirlari bitmap yoki “Raster grafika” deb tashkil
topgan Rastr grafiklari internetdagi va kompyuterimizdagi tasvirlarning aksariyat
qismini tashkil qiladi. Ular kompyuterlarda vektor grafikasida ishlatiladigan ikkita
asosiy rasm turlaridan biridir.
Rastrli grafik fayl hajmi bir qancha omillarga bogliq. Birinchisi, rastrli
grafikning olchamlari yoki tasvirning piksellardagi olchamidir. Kompyuter
grafikasida piksel degan atama mavjud. Kompyuter grafikasida rasmdagi
katakchalar piksel, nuqta (point) yoki tasvir elementi deb ataladi. Piksellar ekranda
korsatilgan tasvirdagi eng kichik manzilli birliklardir. Kompyuter displeylarida biz
korgan deyarli hamma narsa rastrli grafikadan iborat. Telefoningiz bilan olingan
selfi ham rastr tasviriga misol bo la oladi. Rasm yaratish uchun bitmap yoki
ʻ
piksellar toplamidan foydalaniladi. Kompyuter grafikasidagi bitmap - bu domen va
bitlar ortasidagi xaritalash yoki faqat bitta yoki nol qiymatga ega bolishi mumkin
bolgan qiymatlar. Uning boshqa nomlari ham bor, masalan, bit massivi yoki
bitmap indeksi. Kengroq qilib aytganda, “pixmap” - bu har bir pikselda ikkitadan
ortiq rang yoki piksel uchun bir bitdan ortiq saqlangan piksellar xaritasi. Buning
uchun ham bitmap keng qollaniladi. “Bitmap” iborasi muayyan vaziyatlarda piksel
boshiga bir bitga ishora qiladi, pixmap esa piksel boshiga bir necha bitli tasvirlar
uchun ishlatiladi.
Rastr grafikasining afzalliklari. Rastrli grafikaning ayrim afzalliklari
quyidagilardan iborat: ulardan foydalanish oson; ular rangning nozik
11

gradatsiyalarini ta'minlaydi; va ularni Photoshop va Microsoft Paint kabi umumiy
dasturlar yordamida tahrirlash oson. Rastrli grafikalar fotosuratga oxshash
tasvirlarni yaratish uchun foydalidir. Internetda foydalaniladi: Bu Internetda
korgan koplab tasvirlarni yaratish uchun ishlatiladigan jarayon. Ozgartirish oson,
ushbu fotosuratlarni ozgartirish uchun kompyuterdan foydalanish mumkin. Kop
ranglar, Rastrli grafikalar uchun silliq ranglarning katta diapazoni mavjud. Veb-
tasvirlar uchun foydalidir, Veb-saytlar, ijtimoiy media va boshqa onlayn
platformalarda korayotgan tasvirlar kopincha rastr grafikasi yordamida yaratiladi.
Ular tez yuklanadi va ekranlarda yaxshi ko’rinadi.
– Rastr grafikasi real obrazlarni effektiv namoish eta oladi. Sifatli rastr
tasvirlari foto surat darajasidagi yuqori aniqlikda real va haqqoniy aks ettirilishi
mumkin.
– Rastr tasvirlar chiqarish qurilmalari – asosan lazer printerlarida juda yaxshi
chop etiladi. Ya’ni rastr grafikasining sifati chop etishda o zgarmaydi.ʻ
Rastr grafikaning kamchiliklari. Rastrli tasvirlar kattalashganda loyqa
bo ladi : Rastrli tasvirlarning eng katta zarari shundaki, ular kattalashganda [donli
ʻ
yoki qirrali] bo lib qoladi. Asosan, bu chekli kvadrat va siz uni
ʻ
kattalashtirganingizda, bu kvadratni ko rishni boshlaysiz. Rastr tasvirlari saqlash
ʻ
qurilmalari (qattiq disk, SD-DVD, fleshka va h.) da ko p joy egallaydi. Rastr
ʻ
tasvirlarni tahrirlashda kompyuterning xotira resurslari :
– xususan tezkor xotirada ko proq joy talab etiladi;
ʻ
– Rastr tasvirlarni tahrirlash mehnat talab va mashaqqatli;
– Rastr tasvir masshtablashtirilganda tasvir sifati o zgaradi.
ʻ
Qo llanish sohasi.
ʻ Rastrli tasvirlar ko pincha raqamli fotosuratlar uchun ʻ
ishlatiladi, lekin ular illyustratsiyalar, logotiplar va boshqa har qanday turdagi
tasvirlar uchun ham ishlatilishi mumkin. Rastr tasvirlari piksellardan iborat bo lib,
ʻ
ular rangning mayda nuqtalaridir:
– Elektron va poligrafik nashriyotlar, Web dizaynda;
– Foto tasvirlarni tahrirlash va restavratsiya qilishda;
– Badiiy grafika va skaner bilan ishlashda.
12

1.3 § Kompyuter grafikasida ishlatiladigan fayl kengaytmalari.
BMP (Windows Bitmap) formati — odatda tasvirni siqmagan holda
qo‘llaniladi, biroq RLE algoritmini qo‘llash mumkin. BMP formati shaxsiy
kompyuter (P S) platformasida qo’llaniladigan eng ommaviy grafik fayl formati.
BMP fayllarida tasvirni siqish mavjud emas, ammo rastr tasvirlami ifodalashning
bunday formati (Device Independent Bitmap), RLE (Run Length Encoding) siqish
algoritmlari qo’llaniladigan DIB tipidagi fayllami saqlash uchun qo‘llaniladi. RLE
algoritmi, shuningdek, boshqa ommalashgan rastrli grafika formatlarida, masalan
PCX da ham qo‘llaniladi.
GIF (Graphics Interchange Format) - eskirayotgan format turi bo’lib, bir
vaqtning o ‘zida 256 dan ortiq bo’lmagan ranglar haqidagi ma’lumotni saqlashi
mumkin. Uskunadan mustaqil GIF formati 1987-yilda (GIF87a) CompuServe
tomonidan bitmap tasvirlarni tarmoqlar orqali uzatish uchun ishlab
chiqilgan. 1989-yilda format o zgartirildi (GIF89a): shaffoflik va animatsiyaniʻ
qo llab-quvvatlash qo shildi. GIF juda ko p bir xil to ldirishga (logotiplar,
ʻ ʻ ʻ ʻ
yozuvlar, diagrammalar) ega bo lgan fayllarni siqish imkonini beruvchi
ʻ LZW
siqishidan foydalanadi. Animatsiyada qo ‘llanilganligi uchun hali ham
ommabopdir. GIF form atidan asosan Internetda foydalaniladi.
PNG (Portable Network Graphics) formati — Internetda ishlatiladigan eng
yangi tasvir formatlaridan biri bo‘lib, unda GIF formati kabi yaxshi siqish darajasi
va JPEG formati kabi cheklanmagan miqdordagi ranglar palitrasi mujassam
bo‘lgan. Biroq GIF dagi kabi animatsiyani qo‘llash imkoniyati yo‘q.
PNG (Portable Network Graphics) formati ob'ektni shaffof fonda ko'rsatishga
mo'ljallangan siqilgan tasvir formatidir. Shuningdek, u mukammal ekran sifatini
ham o'z ichiga oladi. Biroq, uning tasvir og'irligi JPG formatidan og'irroq.
PCX formati — eski format turi bo’lib , asosan, oddiy chizilgan tasvirlarni
yaxshi siqishga imkoniyat beradi (bunda bir rangda ketmaket kelayotgan
piksellarning guruhi haqidagi ma’lumotlar ushbu piksellarning soni va rangi
haqidagi ma’lumot bilan almashtiriladi).
13

PCX fayl kengaytmasi bo'lgan fayl - rasm almashinuvi uchun ishlatiladigan
Paintbrush Bitmap Image fayli. Ko'p sahifali PCX fayllari .DCX fayl kengaytmasi
bilan saqlanadi.
JPG JPEG fayl nomi kengaytmalarining eng mashhurlaridan biri bo lib, .jpegʻ
bilan birga keng tarqalgan.
JPG va JPEG fayllari biz uchun hamma joyda mavjud, chunki bu
kengaytmalar rasm va fotosuratlarga tegishli. Biz faylga mazmunli emas, balki
rasmiy ravishda murojaat qilishimiz kerak bo'lganda farqlarni seza boshlaymiz:
yuklab olish, yuborish, ko'chirish yoki saralash, bir so'z bilan aytganda,
mazmunidan qat'i nazar, har qanday harakatni bajaring. Qoida tariqasida, grafik
fayllar bilan bog'liq muammolar yo'q, chunki operatsion tizimlar ularni maxsus
dasturlarda ko'rishni qo'llab-quvvatlaydi.
JPEG formati — juda keng qollaniladigan tasvir formati. Siqish
qo‘shni piksellar ranglarini o’rtachalashtirish (yorqinlik haqidagi axborot
o‘rtachalanmaydi) va tasvir fragmentining fazo spektridagi yuqori chastotali
tashkil etuvchilarini chiqazib tashlashga asoslangan. Qattiq siqilgan tasvirni
yaqinlashtirib, yaxshilab kuzatilganda aniq chegarlaming xiralashishi va ular
oldidagi muarnii sezish mumkin.
TIFF formati — ranglar chuqurligi o ‘zgarishining katta diapazonini, turli
rangli fazolarni, siqishning turli usullarini (sifatni yo‘qotish bilan va
yo‘qotmasdan) va h.k.larni o‘zida mujassam etadi.
TIF yoki TIFF fayl kengaytmasi bo'lgan fayl yuqori sifatli rasterli grafikani
saqlash uchun foydalaniladigan Tagged Image faylidir. Format formati shunchaki
siqilishni qo'llab-quvvatlaydi, shuning uchun grafikali rassomlar va fotosuratchilar
o'zlarining suratlarini arxivlashtirishi mumkin, chunki ular diskda saqlanmaydi va
sifati buzilmaydi.
RAW formati (raw - inglizcha so‘z bo‘lib, «tabiiy», «hali o’zgartirilmagan»,
ruscha « сырой » degan m a’noni bildiradi) — bu kamera, fotoapparat yoki
skanerdan olinadigan, deyarli hech qanday o lzgartirish kiritilmagan tasvirni
saqlash formati.
14

RAW formatli tasvirga hali hech qanday o ‘zgartirish kiritilmaganligi va
grafik tahrir dasturi tom onidan bosm aga tayyor emasligi sababli shunday
nomlanadi. RAW formatli rasmda har bir piksel rangi
juda ham aniq va tabiiy holda bo‘ladi; shuning uchun ularni ko‘p ishlatiladigan
jpeg, tiff formatlariga o ‘girishdan oldin ranglarga sifatni yo‘qotmagan holda turli
o’zgartirishlar kiritish mumkin bo‘ladi.
PSD formati. Odatda Adobe Photoshop'ta ma'lumotlarni saqlash uchun
standart format sifatida ishlatiladi, .PSD fayl kengaytmasi bo'lgan faylga Adobe
Photoshop Document fayli deyiladi.
Ba'zi PSD fayllarida faqat bitta rasm mavjud va boshqa hech narsa yo'q
bo'lsa-da, PSD fayli uchun umumiy foydalanish faqat rasm faylini saqlashdan
ancha ko'proq narsani o'z ichiga oladi. Ular qatlamlar, vektor yo'llari va shakllari
va shaffoflikdan tashqari, bir nechta rasm, moslamalarni, filtrlarni, matnni va
boshqa narsalarni qo'llab-quvvatlaydi.
WMF (WindowsMetafayl) . Windows operatsion tizimining vektor tasvirlarini
saqlash formati (WMF fayl nomi uchun kengaytma). Buning uchun u ushbu
tizimning barcha dasturlari tomonidan qo'llab-quvvatlanadi. Biroq,
standartlashtirilgan ranglar palitrasi bilan ishlash uchun vazifalar soni, chop etishda
qabul qilingan, va boshqa kamchiliklar bir xil zastosuvannya o'rtasida (WMF
ranglar yaratadi, siz parametrlar bir qator tanlash mumkin emas, shuning uchun
ular turli vektor ob'ektlar uchun tayinlanishi mumkin. muharrirlar).
EPS (Encapsulated PostScript). Mening Adobe PostScript kompaniyam
tomonidan vektor va rastrli tasvirlarni tavsiflash uchun format, preparatdan oldingi
jarayonlar va chop etish sohasidagi haqiqiy standart (fayl nomi uchun
kengaytma .EPS). PostScript tilining tillari universal bo'lib, vektor rastr grafiklari,
shriftlar, konturlar (maskalar), kalibrlash parametrlari, rang profillarini bir vaqtning
o'zida fayldan saqlash mumkin.
PDF (Portative Document Format). Adobe tomonidan bo'linish hujjatlarini
tavsiflash formati (fayl nomi uchun kengaytma.PDF). Ushbu format asosan
hujjatlarni saqlash uchun ishlatilsa-da, tasvirning samarali taqdim etilishini
15

ta'minlash mumkin. Format apparatga bog'liq emas, shuning uchun tasvirni har
qanday qo'shimcha binolarda ko'rish mumkin. Tasvirlarning sub-bag taqsimotini
boshqarish vositalarini siqib chiqarishning mashaqqatli algoritmi rasmlarning
yuqori sifati uchun fayllarning ixchamligini ta'minlaydi. Har bir formatda siz hujjat
yoki skanerlangan tasvirni qayta yaratishingiz mumkin. Adobe Acrobat-ning
so'nggi to'plamiga ehtiyoj borligi, qasos olish haqida ko'proq bilish uchun
Prote Adobe Acrobat Distiller va Adobe Acrobat Writer.
CDR (CorelDRAW hujjati). CDR fayl formati CorelDRAW dasturi
yordamida yaratilgan kichkintoylarning vektor tasviridir. Bu boshqa dasturiy
mahsulotlardan olish uchun Corel tomonidan kengaytirilgan fayl uchun fayl
formati. CDR fayllari tasvirni tahrirlash uchun ishlatiladigan dasturlar tomonidan
qo'llab-quvvatlanmaydi. Biroq, faylni CorelDRAW yordamida boshqa, kattaroq va
mashhurroq tasvir formatlariga eksport qilish mumkin. CDR faylini Corel Paint
Shop Pro bilan ham ochishingiz mumkin.
Format vydomyy o'tgan past styykístyu va iflos sumísnystyu fayllar, Tim kam
bo'lmagan, CorelDRAW koristuvatisya nadzvichayno zruchno bor. Ushbu
versiyalarning fayllari vektor va rastrli tasvirlar uchun alohida siqilishga ega,
shriftlarni o'zgartirish mumkin, CDR fayllari 45x45 metrli katta ish maydoniga ega
bo'lishi mumkin, tasvirning boyligi qo'llab-quvvatlanadi.
AI (Adobe Illustrator). AI formati ko'pchilikdan biridir logotip formatlari
kompaniyangizning vizual identifikatori, shuningdek vizual aloqangiz uchun
foydalanish mumkin. .AI formati rasm yoki vektor ma'lumotlarini, shuningdek
Adobe Illustrator dasturidagi hujjat parametrlarini tashkil etuvchi fayl
kengaytmasidir. AI formati vektor yoki rastr grafik ma'lumotlarini o'z ichiga olishi
mumkin.
16

II BOB. KOMPYUTER GRAFIKASI BILAN ISHLOVCHI DASTURLAR .
2.1 § Rastrli grafika bilan ishlovchi dasturlar .
Rastr grafikada ishlatiladigan asboblar va texnologiyalar. Rastrli grafikada
tasvirlar saqlash formatlari. Kompyuter tasvirlari odatda Internetda keng
qollaniladigan GIF, JPEG va PNG kabi rastr grafik formatlarida saqlanadi. Ikki
olchovli tekislikning har birida bitta qiymatga ega bolgan katakchalarga bolinishi
rastr malumotlar formatining asosi hisoblanadi. Malumotlar faylga saqlanishidan
oldin ikki olchovli massiv ketma-ketlashtirilgan bolishi kerak. Asosiy satr
formatida birinchi (kopincha yuqori) qator boylab joylashgan kataklardan boshlab
chapdan ongga, songra ikkinchi qator boylab katakchalar royxati va hokazo.
PaintShop Pro, Corel Painter, Adobe Photoshop, Paint.NET, Microsoft Paint
va GIMP kabi rastrga asoslangan tasvir muharrirlari Xfig, CorelDRAW, Adobe
Illustrator yoki Inkscape kabi vektorga asoslangan tasvir muharrirlaridan farqli
ravishda piksellarni tahrirlash atrofida ishlaydi. , ular chiziqlar va shakllarni
(vektorlarni) tahrirlash atrofida aylanadi.
Rastr tasvirlar to g ri burchakli matritsa shaklida namoyon bo lib, har birʻ ʻ ʻ
yacheykasi rangli nuqtadan iborat. Rastr grafikasining asosi piksel’ (nuqta)
hisoblanib, u rang bilan ifodalanadi. Tasvir nuqtalar to plami sifatida akslanib ular
ʻ
qanchalik ko p bo lsa, ko rinish shunchalik tiniq va sifatli, fayl esa ko p joy
ʻ ʻ ʻ ʻ
egallaydi. Ya’ni, aynan bitta tasvirning o zi yuqori yoki past sifatli bo lishi,
ʻ ʻ
o lchov birligiga qarab nuqtalar ko p yoki kam (odatda bir dyuymga nisbatan
ʻ ʻ
nuqtalar soni – dpi yoki piksellar soni – ppi bilan belgilanadi) bo lishi mumkin.
ʻ
Rastr – bu nuqtalarning tartibli joylashuvidir. Rastrli grafikaning keng tarqalgan
formatlari: *.tif, *.gif, *.jpg, *.png, *.bmp, *.pcx va b.
Adobe Photoshop — Adobe Inc. firmasi tomonidan ishlab chiqilgan va
tarqatilyotgan ko pfunksiyali
ʻ grafik redaktor. Asosan rastrli tasvirlar bilan
ishlashga mo ljallangan, biroq bir nechta
ʻ vektorli vositalariga ega. Dastur Adobe
firmasi mahsuloti sifatida mashhur va rastrli tasvirlarni tahrirlashda dunyoda eng
oldi brendi hisoblanadi. Hozirda Photoshop macOS, Windows platformalariga,
17

iOS, Windows Phone va Android mobil tizimlariga moslashtirilgan.
Yana Windows 8 va Windows 8.1 uchun Photoshop Express versiyasi ham
mavjud. Adobe Photoshop tasvirlarni tahrirlashdagi proffesional redaktor
hisoblanadi.
Adobe Photoshop dasturining ishlab chiqilgan sanasi birorta kalendarda qayd
etilmagan. Biz ishlatadigan Adobe Photoshop dasturining 2005-yilda bir yilligi
nishonlandi. Bundan 17 yil oldin, fevral oyida, “Adobe“ kompaniyasi, Rassomlar,
fotograflar, dizaynerlar orasida hozirgacha mashhur bo lgan “Photoshopʻ — 1.0“
muallifini e lon qildi. Photoshop dasturi bugungi kunda, „kompyuter grafikasi“
ʼ
sohasi bo yicha eng oldingi o rinda turibdi va mustaqil dastur bo lib ajraldi. Biz
ʻ ʻ ʻ
foydalanayotgan Adobe Photoshop dasturining boshlanishi ancha ilgari bo lgan.
ʻ
Hozir 41 ta muallifi e lon qilingan dasturni aslida aka-uka Jon Noll va Tomas
ʼ
Nollar boshlab bergan. Ularning otasi fotograf bo lib, ular yerto lada joylashgan
ʻ ʻ
fotolabaratoriyada otasiga yordam berar edilar. Tomas nur va rang kontrastini
o rgandi. Jonn esa eski “Apple“ da ishlashga qiziqardi. 1984-yilda Aka-uka
ʻ
Nollarga otasi dastlabki Macintosh olib berdi. Uning imkoniyatlarining ko pligi
ʻ
shu dasturni tuzishga sabab bo ldi.
ʻ
Adobe Photoshop dasturi 20 dan ortiq formatdagi fayllar bilan ishlash
imkoniga ega. Ular: PSD, PSB, PostScript, EPS, DCS, EPS TIFF, BMP, GIF,
JPEG, TIFF, PICT, PNG, PDF, ICO, IFF, PCX, RAW, TGA, Scitex CT, Filmstrip,
FlashPix, JPEG2000 va boshqalar. Eng ko p qo llaniladigan
ʻ ʻ
formatlar: BMP (Windows Bit map — Windows ning vit xaritasi) — Windows
muhitida ishlovchi kompyuterlarda ekran osti tasvirlarini qo llovchi
ʻ
dastur Microsoft Paintda keng qo llaniladi.
ʻ JPEG, JPG (Joint Phonographic
Experts Group) — hozirgi kunda eng ko p qo llaniladigan formatlardan biri bo lib,
ʻ ʻ ʻ
uning asosiy afzaliklaridan biri maxsus dastur yordamida fayl hajmini yetarlicha
siqish imkonining mavjudligidir. Ammo faylni siqib, hajmini kichraytirish
jarayonida tasvir sifatida o zgarish bo ladi. Fayl kuchli siqilganda tasvir sifati
ʻ ʻ
yomonlashishi mumkin. Ushbu formatdagi fayllar kompyuter xotirasida ko p joy
ʻ
egallamaydi va hajm jihatidan kichikligi bois mazkur formatdagi tasvirlar bilan
18

ishlash ancha oson. TIFF (Tagger Image File Format) — bu formatdagi fayllar
ham keng qo llanadi. Lekinʻ Tiff formatidagi fayllar kompyuter xotirasida ko p ʻ
joyni egallaydi. Adobe Photoshop dasturida ushbu formatdagi tasvirlar bilan
ishlashda dasturining ishlash tezligi sezilari ravishda kamayishi
mumkin. RGB (red, Green, Blue — qizil, ko k, yashil) moduli tasvirni ekranda
ʻ
tahrir qilish nuqtai nazaridan kelib chiqqan holda juda qulay va u 24 razryadli
ranglar platasi yordamida deyarli barcha 16 million ranglarni monitorlarda aks
ettiriladi. RGB ranglar majmuasi bilan ishlagan barcha tasvirlarni xohlagan
formatda diskka yozish mumkin. RGB ranglar majmuasidagi ayrim ranglar
umuman tabiatda uchramaydi. CMYK — tabiatda mavjud bo lgan ranglar
ʻ
majmuasi, quyosh nurlari inson ko zlari ajrata oladigan barcha ranglarni o ziga
ʻ ʻ
mujassamlashtirgan. Quyosh nurlari biror — bir jismga tushganda uning ta siri
ʼ
ostida inson ko zlari jism shakli va rangini idrok etadi. Misol uchun, binolarning
ʻ
o t o chirish burchaklariga osib qo yilgan o t o chirgichlar to q ko k va zangori
ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
ranglar bilan bo yalishiga qaramay, bizning ko zimizga to q qizil rangda ko rinadi.
ʻ ʻ ʻ ʻ
Ranglarni bir biriga qo shilishi natijasida boshqa ranglar hosil qilinadi: S
ʻ —
xavorang, M — binafsharang, Y — sariq rang, K — qora rang. RGB ranglar
majmui keng ko lamdagi ranglarni taklif etadi. Lekin ularning ko p qismi (ayniqsa,
ʻ ʻ
yorkinlari) tasvirni chop etganda monitordagi bilan keskin farq qiladi. Shu bois
xam ko plab mutaxassislar tasvirni chop etishdan avval uni CMYKsistemasiga
ʻ
o tkazadilar. Ayrim mutaxassislar esa tasvir bilan CMYK sistemasida ishlashni
ʻ
maslahat beradilar. Ammo bu tasvir bilan ishlash turli qiyinchiliklar tutdiradi. Ayni
shunday qiyinchiliklardan biri — kompyuter juda sekin ishlaydi. Bunga asosiy
sabab Adobe Photoshop dasturi RGB sistemasiga sozlangan bo lib, har bir
ʻ
buyruqni bajarib, uni RGB sistemasidan CMYK sistemasiga almashtirguncha
kompyuter qo shimcha vaqt talab qiladi. Bundan tashqari, skaner va monitor RGB
ʻ
sistemasida ishlashga mo ljallangan. Oldin bu dastur faqat
ʻ poligrafiya suratlari
muharriri bo lgan, keyinchalik esa veb-dizaynda ham ishlatila boshladi.
ʻ
Photoshop mediafayllar, animatsiya va boshqa turdagi ijod namunalarini qayta
ishlovchi dasturlar bilan aloqadorlikka ega. Adobe ImageReady, Adobe
19

Illustrator, Adobe Premiere, Adobe After Effects, Adobe Encore DVD dasturlari
bilan hamkorlikda Photoshop proffesional DVD yaratilishida, turli darajadagi
maxsus effektlarni yaratishda, televideniya, kinomotografiyada va o rgimchakʻ
turida ishlatilishi mumkin. Hozirda kompyuter o yinlarini yaratishda ham
ʻ
Photoshop keng ishlatilyapti. Photoshopning asosiy formati PSD yuqorida nomi
keltirilgan barcha dasturlarga import va eksport qilinishi mumkin. PS CS
DVDlarda menyu hosil qilish funksiyalariga ega. Dasturning juda mashxurligi
sabab PSD formati AdobeFireworks, Photo-Paint, WinImages,
GIMP, SAI, PaintShop Pro va boshqa grafik dasturlarda tan olinadi. Photoshop
quyidagi rang modellarini tan oladi va ishlaydi: RGB, LAB, CMYK, Kulrang tusi,
Oq-qora, Duotone, 256 rangli palitra (Indexed), Ko p kanalli (Multichannel).
ʻ
2.2§ Vektorli gragika bilan ishlovchi dasturlar.
Vektorli grafikada ishlatiladigan asboblar va texnologiyalar. SVG (Scalable
Vector Graphics): SVG mashhur XML-ga asoslangan vektor grafika formatidir. U
vektor elementlarning shakllari, yo nalishlari va xususiyatlarini belgilaydi. SVG
ʻ
fayllari HTML va CSS bilan o zgartirilishi mumkin va osonlik bilan o lchanadi.
ʻ ʻ
Vektorli grafika dasturlari. Dizaynerlar Adobe Illustrator, Inkscape (ochiq
kodli dastur) va CorelDRAW kabi taniqli dasturiy ta minot dasturlari yordamida
ʼ
vektor chizmalarini yaratishi, tahrirlashi va eksport qilishi mumkin. Ushbu
vositalar yordamida taqdim etilgan qulay interfeys vektor obektlarini boshqarishni
osonlashtiradi.
Dasturlash kutubxonalari, SVG.js va D3.js dasturchilarga vektor grafiklarini
ishlab chiqarish va tahrirlash imkoniyatini beruvchi kutubxonalarning ikkita
misolidir. Ushbu paketlar interaktiv veb-ilovalar va dinamik vizualizatsiya uchun
yordam beradi. OpenGL, 2D va 3D grafiklar uchun API OpenGL deb ataladi. U
turli xil tizimlar va ilovalar uchun grafik boshqaruv ko rsatmalarining umumiy
ʻ
to plamini taklif etadi.
ʻ
Vektorli grafikada tasvirning asosiy elementi sifatida chiziq qaraladi. Chiziq
sifatida to kg‘ri chiziq yoki egri chiziq olinishi mumkin. Rastrli grafikada bunday
chiziqlar nuqtalar (piksellar) yordamida yaratilsa, vektorli grafikada esa tasvirlarni
20

$yaratishda nuqtaga nisbatan umumiyroq bo'lgan chiziqlardan foydalaniladi va shuning hisobiga tasvirlar aniqroq ko'rinishga ega bo'ladi. Vektorli grafikaning afzallik tomoni tasvirning xotirada kamroq joy olishidir, chunki bu holda xotirada joy chiziq o'lchoviga bog'liq bo'lmagan ravishda bo'ladi. Buning sababi xotirada chiziqning o'zi emas balki uni ifodalovchi formula yoki parametrlar saqlanishidadir. Vektorli grafikaning ixtiyoriy tasviri chiziqlardan tashkil topadi va oddiy chiziqlardan murakkablari hosil qilinadi. Ko'pincha vektorli grafikani obyektga mo'ljallangan grafika deyish mumkin. Chunki bunda, masalan, uchburchak hosil qilish uchun 3 ta chiziq (kesma)dan foydalanilsa, piramida hosil qilish uchun uni uchburchakdan foydalanibgina hosil qilish mumkin. Vektorli grafikani hisoblanadigan grafika deb ham atash mumkin, chunki tasvirni (obyektni) ekranga chiqarishdan awal uning koordinatalari hisoblanadi va mos nuqtalar hosil qilinadi. Vektorli grafikaning matematik asosini geometrik figuralarning xossalarini o'rganish tashkil etadi. M a’lumki, nuqta tekislikda 2 ta (x, y) koordinatasi bilan, to'g'ri chiziq kanonik ko'rinishida y = k x + b (bunda k\ab ixtiyoriy sonlar)da, kesma esa mos ravishda boshlang‘ich va oxirgi nuqtasini berish bilan tasvirlanadi. Egri chiziqlar ham mos ravishda o ‘z tenglamalariga ega. Vektorli grafika asosan illustratsiyalar yaratish uchun yo‘naltirilgandir. Vektorli grafika reklama agentliklarida, loyihalash byurolarida, nashriyotlarda va boshqa joylarda keng q o ‘llaniladi. Vektorli grafika bilan ishlaydigan dasturlarga misol sifatida Adobe Illustrator 7.0, M acrom edia Freehand 8.0 va Corel Draw 5.0 larni keltirish mumkin. Fraktal grafika ham hisoblanuvchi grafika bofiib, uning vektor grafikadan farqi shundaki, bunda hech qanday obyektlar kompyuter xotirasida saqlanmaydi. Chunki tasvirlar tenglamalar yoki ularning tizimlarida hosil qilinadi. Shuning uchun ham xotirada tenglam alargina saqlanadi. Tenglam alarga oid parametrlar o’zgartirilishi natijasida turli tasvirlar hosil qilinadi. Fraktal grafika matematik hisoblashlar asosida tasvirlarni avtomatik yaratish uchun qo’llaniladi. Shuning uchun ham uning asosi sifatida rasm, shakl, tasvir hosil qilishning dasturlash usuli 21$

tanlangan. Bu grafika, odatda, turli jarayonlarni modellashtirish, tahlil qilish, turli
qiziqtiruvchi dasturlar yaratishda keng qo’llaniladi.
Vektorli grafikaga mo’ljallangan muharrirlardan biri CorelDraw dasturi
hisoblanib, Kanadaning Ottava shahridagi Corel korporatsiyasi tomonidan
yaratilgan va hozirgacha takomillashtirib kelinmoqda. Corel korporatsiyasi
o’zining mahsulotlarini samaradorligi va operatsion tizimlar bilan hamkorligini
ta’minlash qatorida Windows, Macintosh, Unix, Linux va Java platformalari uchun
mahsulotlar yaratadi. Kompaniya o’zining grafik dasturlari bilan shuhrat qozongan
bo’lib, CorelDraw bularning asosiysi hisoblanadi. Uning asoschisi doktor Maykl
Kaupland hisoblanadi. CorelDraw takomillasha borib, juda ko’p funksiyani
bajaruvchi va ko’p sohalarda qo’llanuvchi vositaga aylanib bordi. Uning
insturumental vositalar to’plami yaratuvchanlik х arakterida ishlash uchun qulay
bo’lib ishning samaradorligini ta’minlaydi.
CorelDraw dasturiy paketi yordamida turli grafik ko’rinishlarni yaratish,
shuningdek, inshootlarni loyihalash, foto, matn, tasvirlar ustida ishlash, badiiy
ko’rinishdagi kompozitsiyalarni taqdim qilish, geometrik shakllarni ya’ni
tekislikdagi va fazodagi shakllarni yaratish bilan bog’liq amallarni mukammal
bajarish mumkin. Dasturiy paket boshqa grafik muharrirlarga nisbatan matnlar
bilan ya х shi ishlaydi, ya’ni nashriyot tizimlarida, masalan, yumoristik yoki boshqa
kitoblarni har х il, turli o’lchamdagi harflar bilan yozish mumkin. Foydalanuvchi
bu dastur bilan ishlash jarayonida shunga amin bo’ladiki, uning boshqa grafik
muharrirlardan imkoniyati keng, mavjud amallar ko’p va murakkabdir. Bu
muharrirda fayl va ularning kengaytmasi *.cdr ko’rinishda bo’lib, fayllarni import
va eksport qilishda eng ya х shi qulayliklarga ega hisoblanadi.
Adobe Illustrator - vektorli grafikalar (chizmalar) bilan ishlash uchun
mo'ljallangan dastur hisoblanadi.
Dizaynerlar u orqali rangli illyustratsiyalar, piktogrammalar, infografikalar,
naqshlar, logotiplar, bosma materiallar va boshqalarni tayyorlash uchun
foydalanadilar.
22

$Dastur "Adobe Photoshop"ga qaraganda birmuncha oson bo'lib, dizayn sohasiga endi kirib kelganlar uchun tavsiya qilinadi. 2.3 § Fraktal grafika bilan ishlovchi dasturlar. Fraktal grafikada ishlatiladigan asboblar va texnologiyalar. Fraktal grafika yaratishda MATLAB, Python (NumPy, Matplotlib), Julia, fractint, Mandelbulber, va Fractal Explorer kabi dasturlardan foydalaniladi. Grafik hardware, fraktal grafika uchun mahsulotlashtirilgan grafik karta va kompyuterlarni ishlatish tavsiya etiladi. Shaderlar, fraktal tasvirlar va 3D fraktallarni yaratishda qo’llaniladi. MATLAB vaqt sinovidan o’tgan matematik hisoblarni avtomatlashtirish tizimlaridan biridir. U matritsaviy amallarni qo’llashga asoslangan. Bu narsa tizimning nomi — MATrix LABoratory-matritsaviy laboratoriyada o’z aksini topgan. Matritsalar murakkab matematik hisoblarda, jumladan, chiziqli algebra masalalarini yechishda va dinamik tizimlar hamda ob’ektlarni modellashda keng qo’llaniladi. Ular dinamik tizimlar va ob’ektlarning holat tenglamalarini avtomatik ravishda tuzish va yechishning asosi bo’lib hisoblanadi. Bunga MATLABning kengaytmasi Simulink misol bo’lishi mumkin. Hozirgi vaqtda MATLAB ixtisoslashtirilgan matritsaviy tizim chegaralaridan chiqib universal integrallashgan komp’yuterda modellash tizimiga aylandi. Umuman olganda, MATLAB matematikaning rivojlanishi davomida to’plangan matematik hisoblashlar bo’yicha tajribani o’zida mujassamlashtirgan va uni grafik vizuallash va animatsiya vositalari bilan uyg’unlashtirilgan. MATLAB tizimi ilova qilinadigan katta hajmdagi hujjatlar bilan birgalikda EHMni matematik ta’minlash bo’yicha ko’p tomli ma’lumotnoma (bildirgich, spravochnik) vazifasini bajarishi mumkin. MATLAB tizimini Moler (S. V. Moler) ishlab chiqqan va 70-yillarda undan katta EHMlarda keng foydalanilgan. MathWorks Inc firmasining mutaxassisi Djon Litl (John Little) 80-yillarning boshlarida IBM PC, VAX va Macintosh klassidagi komp’yuterlar uchun PC MATLAB tizimini tayyorlagan. Keyinchalik MATLAB tizimini kengaytirish uchun matematika, dasturlash va tabiiy fanlar bo’yicha 23$

jahondagi eng yirik ilmiy markazlar jalb qilingan. Hozirgi vaqtda tizimning eng
yangi versiyasiyalari MATLAB-6 va MATLAB-7 mavjud.
MATLAB tizimining vazifasi har xil turdagi masalalarni yechishda
foydalanuvchilarni an’anaviy dasturlash tillariga nisbatan afzalliklarga ega bo’lgan
va imkoniyatlari keng modellash vositalari bilan ta’minlashdir. MATLABning
imkoniyatlari juda keng. Undan hisoblashlarni bajarish va modellash uchun fan va
texnikaning har qanday sohasida foydalanish mumkin.
MATLAB asosan quyidagi vazifalarni bajarish uchun ishlatiladi:
• matematik hisoblashlar;
• algoritmlarni yaratish;
• modellash;
• ma’lumotlarni tahlil qilish, tadqiq qilish va vizuallashtirish;
• ilmiy va injenerlik grafikasi;
• ilovalarni ishlab chiqish va boshqalar.
MATLAB ochiq arxitekturaga ega, ya’ni mavjud funktsiyalarni o’zgartirish
va yaratilgan xususiy funktsiyalarni qo’shish mumkin. MATLAB tarkibiga
kiruvchi Simulink dasturi real tizim va qurilmalarni funktsional bloklardan
tuzilgan modellar ko’rinishida kiritib imitatsiya qilish imkoniyatini beradi.
Simulink juda katta va foydalanuvchilar tomonidan yanada kengaytirilishi mumkin
bo’lgan bloklarning bibliotekasiga ega. Bloklarning parametrlari sodda vositalar
yordamida kiritiladi va o’zgartiriladi.
Simulink yuzdan ortiq biriktirilgan bloklarga ega. Bloklar vazifalariga mos
holda guruhlarga bo’lingan: signallar manbalari, qabul qilgichlar, diskret, uzluksiz,
chiziqli bo’lmagan, matematik funktsiyalar va jadvallar, signallar va tizimlar.
Foydalaniluvchi blok va bibliotekalar yaratish funktsiyasiga ega bo’lganligi sababli
Simulinkda qo’shimcha ravishda kengayuvchi bloklar bibliotekasini hosil qilish
mumkin. Biriktirilgan va foydalaniluvchi bloklarning funktsionalligini sozlashdan
tashqari, belgi(znachok) va dialoglardan foydalanib foydalaniluvchi interfeys hosil
qilish ham mumkin, Maxsus mexanik, elektr va dasturiy komponentlarning
(motorlar, o’zgartkichlar, servo-klapanlar, ta’minlash manbalari, energetik
24

qurilmalar, filtrlar, shinalar, modemlar va boshqa dinamik kompanentlar)
ishlashini modellashtiruvchi bloklar yaratish mumkin. Yaratilgan blokni kelajakda
foydalanish uchun bibliotekada saqlab qo’yish mumkin.
Keyingi yillarda loyihachilar matematik tizimlarning integratsiyalashuviga va
ulardan birgalikda foydalanishga katta e’tibor bermoqdalar. Murakkab matematik
masalalarni bir necha tizimlar yordamida yechish eng yaxshi va mos vositalarni
tanlash imkoniyatini beradi va olinadigan natijalarning ishonchliligini orttiradi.
MATLAB tizimi bilan keng tarqalgan matematik tizimlar ( Mathcad, Maple
va Mathemati) integrallashuvi mumkin. Matematik tizimlarni zamonaviy matnli
protsessorlar bilan birlashtirishga intilish ham mavjud. Masalan, MATLAB yangi
versiyalarining vositasi — Notebook — Word 95/97/2000/XR matn
protsessorlarida tayyorlanayotgan hujjatning kerakli joylariga MATLAB hujjatlari
va sonli, jadval yoki grafik ko’rinishdagi hisoblash natijalarini qo’yish
imkoniyatini beradi. Natijada “jonli” elektron kitoblarni tayyorlash mumkin.
Ularda namoyish qilinayotgan misollarni operativ tarzda o’zgartirish mumkin.
MATLABda tizimni kengaytirish masalalari maxsus kengaytirish paketlari -
Toolbox asboblar to’plami yordamida hal qilinadi. Ularning ko’plari boshqa
dasturlar bilan integratsiyalashuv uchun maxsus vositalarga ega. MATLAB tizimi
bloklar ko’rinishida berilgan, dinamik tizim va qurilmalarni modellash uchun
yaratilgan Simulink dasturiy tizimi bilan ham integratsiyalashgan.
Vizualyo’naltirilgan dasturlash printsiplariga asoslangan Simulink murakkab
qurilmalarni yuqori aniqlikda modellash imkoniyatini beradi.
O’z navbatida boshqa ko’plab matematik tizimlar, masalan, Mathcad va
Maple MATLAB bilan ob’ektli va dinamik bog’lanishi mumkin. Natijada ular
MATLABdagi matritsalar bilan ishlashning effektiv vositalaridan foydalanishlari
mumkin. Komp’yuter matematik tizimlarining bunday integratsiyalashuv
tendentsiyasi shubhasiz keyinchalik ham davom etadi.
MATLAB — kengayuvchi tizim, uni har xil turdagi masalalarni yechishga
oson moslashtirish mumkin. Uning eng katta afzalligi tabiiy yo’l bilan kengayishi
va bu kengayish m-fayllar ko’rinishida amalga oshishidir. Boshqacha aytganda,
25

tizimning kengayishlari komp’yuterning qattiq diskida saqlanadi va MATLABning
biriktirilgan (ichki) funktsiyalari va protseduralari kabi kerakli vaqtda foydalanish
uchun chaqiriladi.
Tizimning qo’shimcha pog’onasini toolbox kengaytmalar paketi tashkil etadi.
U tizimni turli sohalardagi masalalarni yechishga yo’naltirish imkoniyatini beradi.
Bunday sohalarga misol tariqasida matematikaning maxsus bo’limlari, fizika va
astronomiya, telekommunikatsiya vositalari, matematik modellash, hodisaviy
boshqariluvchi tizimlarni loyihalash va boshqa sohalarni keltirish mumkin. Xulosa
qilib aytganda, MATLAB foydalanuvchilarning masalalarini yechish uchun yuqori
darajadagi moslashuvchanlikka ega.
MATLAB tizimi kuchli matematik-yo’naltirilgan yuqori darajali dasturlash
tili sifatida yaratilgan. Bunday yo’nalish tizimning afzalliklaridan biri bo’lib
hisoblanadi va uni yangi, yanada murakkab matematik masalalarni yechish uchun
qo’llash mumkinligidan dalolat beradi.
MATLAB tizimi BASICga o’xshash (Fortran va Paskalning ayrim
elementlari ham qo’shilgan) kirish tiliga ega. Dastur ko’plab komp’yuterdan
foydalanuvchilar uchun tanish bo’lgan an’anaviy usulda yoziladi. Bundan tashqari
tizim dasturlarni har qanday matn tahrirlagichi yordamida tahrirlash imkoniyatini
beradi. MATLAB o’zining sozlagichli tahrirlagichiga ham ega.
MATLAB tizimining tili matematik hisoblashlarni dasturlash sohasida har
qanday mavjud yuqori darajadagi universal dasturlash tillaridan boyroqdir. U
hozirgi vaqtda mavjud bo’lgan deyarli hamma dasturlash vositalarini amalga
oshiradi, jumladan, ob’ektga-mo’ljallangan va vizual dasturlashni (Simulink
vositalari yordamida) ham. Umuman olganda, MATLAB tizimidan foydalanish
tajribali dasturlovchilar uchun o’z fikrlari va g’oyalarini amalga oshirish uchun
cheksiz imkoniyatlar beradi.
26

XULOSA
Kompyuter grafikasi tushunchasi hozirda keng qamrovli sohalarni
o'zida mujassamlashtirib, bunda oddiy grafik chizishdan to real borlikdagi
turli tasvirlarni hosil qilish, ularga zeb berish, dastur vositasi yordamida hatto
tasvirga oid yangi loyihalarni yaratish ko'zda to'tiladi. U multimedia
muhitida ishlash imkoniyatini beradi.
Ma’lumki axborot almashinuvida insonning ko’rish sezgi organi yordamida
qabul qilingan axborot eng samarali qabul qilinadi va u xotirada ham chuqur iz
qoldiradi. Jumladan tovush vositasida berilgan axborot ham ijobiy ta’sir etadi. Eng
kam samara beruvchi axborot vositasi bu yozuvli axborot bo’lib, uni qabul qilib
olish va miyada qayta ishlashda ko’proq vaqt sarflanadi va har bir insonning
fiziologiyasidan kelib chiqgan holda axborotning ma’lum bir qismi yo’qotilib
xotirada saqlanadi.
Kompyuter grafikasida axborotni tuzish insonning ko’rish va eshitish sezgi
organlariga qaratilgan bo’lib, oddiy qilib aytganda axborot berish uchun tasvir va
tovushdan keng foydalaniladi. Asosiy maqsad axborotni tasvir va tovushga
aylantirishdan iborat.
Bugungi kunda juda ko’plab kompyuter grafik dasturlari mavjud bo’lib,
ularni qaysi sohada qollanilishi bilan bir biridan farqlanadi. Har bir soha
mutaxassislari o’z faoliyatlari uchun qulay bo’lgan grafik dasturni tanlaydilar.
Dasturlarning imkoniyat chegaralari ham ma’lum bir sohaga yo’naltirilgan bo’ladi.
Demak, grafik dasturni tanlashda avvalom bor uning imkoniyatlarini inobatga olish
lozim.
Fan va texnika taraqqiyoti jamiyatimizni informatsion jamiyatga aylantirdi.
Bu jamiyatda faoliyat ko’rsatuvchilarning aksariyat qismi axborotlarni ishlab
chiqarish, saqlash, qayta ishlash va amalga oshirish bilan banddirlar. Bunday
ishlarni zamonaviy kompyuterlarsiz amalga oshirish qiyin. Ulardagi ma’lumotlarni
qayta ishlash mashina grafikasi yordamida amalga oshirilsa foydalanuvchiga katta
qulayliklar tug’diradi.
27

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. Aripov M.M., Muxammadiev J.O’., Informatika, informatsion
texnologiyalar,Darslik,Toshkent,TDYuI,2005. 276 b.
2. Makarova N.V., Informatika, Darslik (O’zbek tiliga tarjima), Toshkent,
Talqin, 2005. 344 b.
3. Simonovich S. V. Informatika bazo vo’y kurs, Uchebnik dlya vuzov, Moskva,
2005. s.634.
4. Aripov M.M. va boshqalar. Informatika. Axborot texnologiyalari. O’quv
qo’llanmasi, 1-2 qism. Toshkent, 2003.
5. M.Aripov, A.Haydarov, Informatika asoslari, O’quv qo’llanma, Toshkent:
O’qituvchi, 2002. 432 b.
6. M.Aripov va boshqalar, Axborot texnologiyalari, O’quv qo’llanma,
Toshkent: Noshir, 2009. 368 b.
7. Aripov M.M., Kabiljanova F.A, Yuldashev Z.X. Informatsionno’e
texnologii. T., 2004.
8. M.Aripov. «Internet va elektron pochta asoslari». Toshkent, 2000.
9. S. S. G’ulomov, A. T. Shermuxammedov, B. A. Begalov «Iqtisodiy
informatika» T., «O’zbekiston», 1999 y.
10. S. S. G’ulomov va boshqalar «Axborot tizimlari va texnologiyalari»
T. –«Sharq», 2000 y.
11. A. R. Maraximov, S. I. Rahmonqulova «Internet va undan foydalanish
asoslari”, T., 2001 y.
12. A. A. Abduqodirov, A. G’. Hayitov, R. R. Shodiev «Axborot
texnologiyalari» T., “O’qituvchi”, 2002 y.
Internet saytlar
1. http://www.ziyonet.uz
2. http://www.wikipedia.org
3. http://www.tuit.uz
4. www.referat.ru – Setevo’e texnologii i Internet.
5. www.referat.ru – Informatika ka nauka.
28

Купить

Информация о документе

Продавец

Kompyuter grafikasi bilan ishlovchi dasturlar va ularning imkoniyatlari

Похожие документы