Kompyuterlarni ta`mirlash xizmatini ko`rsatish veb saytini yaratish - Информатика и ИТ - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	50000UZS
Размер	3.9MB
Покупки	0
Дата загрузки	30 Март 2026
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Информатика и ИТ

Продавец

Rajabov Yorbek

Дата регистрации 19 Март 2026

0 Продаж

Kompyuterlarni ta`mirlash xizmatini ko`rsatish veb saytini yaratish

Купить

Kompyuterlarni ta`mirlash xizmatini ko`rsatish veb saytini
yaratish
Kirish.
I BOB. ShAXSIY KOMPYuTERLARNI TA`MIRLASh XIZMATINI
KO`RSATISh TIZIMINING XOZIRGI XOLATI
1.1 Kompyuterlarni ta`mirlash xizmat ko`rsatish tizimining faoliyatini
taxlili.
1.2 Shaxsiy kompyuterlarni ta`mirlash xizmatining o`ziga xos xususiyatlari.
1.3 Axborot tizimi asosida kompyuterlarni ta`mirlash tizimini
takomillashtirish omillari.
1.4 Bitiruv malakaviy ishining maqsadi va vazifalari.
I bobga xulosa
II BOB. ShAXSIY KOMPYuTERLARNI TA`MIRLASh XIZMATINI
KO`RSATISh VEB SAYTINI YaRATISh
2.1 Kompyuterlarni ta`mirlash xizmat ko`rsatish tashkil etish tamoyillari.
2.2 Kompyuterlarni ta`mirlash xizmatini ko`rsatish veb saytini yaratish
algaritmi.
2.3 Kompyuterlarni ta`mirlash xizmatini ko`rsatish veb saytini yaratishning
dasturiy va axborot ta`minoti.
2.4 Kompyuterlarni ta`mirlash xizmatlari uchun elektron to`lovlarni amalga
oshirish texnologiyasi.
II bobga xulosa
III BOB. KOMPYuTERLARGA TA`MIRLASh XIZMATINI KO`RSATISh
VEB SAYTINI AMALIY TADBIҚI
3.1 Kompyuterlarni ta`mirlash xizmatini tashkiliy tuzilishi.
3.2 Kompyuterlarni ta`mirlash xizmatini meyoriy xuquqiy bazasi.
3.3 Kompyuterlarni ta`mirlash xizmatini samaradorligini aniqlash.
IV.BOB ҲAYoT FAOLIYaTI XAVFSIZLIGI
4.1. Kompyuter bilan ishlaganda texnika xavfsizligi
4.2. Ishlab chiqarishda yong`in xavfsizligi
III bobga xulosa
Yakuni xulosa
Foydalanilgan adabiyotlar
Ilova

MAZMUNNOMA
Shaxsiy kompyuterlarni ta`mirlash masalasi qaralgan bo`lib, shaxsiy
kompyuterlarni ta`mirlash veb sayti yaratildi. Turli dasturiy vositalardan
foydalanib veb sayt yaratildi, shuningdek ma`lumotlar bazasi yaratildi. Ta`mirlash
jarayonida asosiy e`tibor ta`mirlash qurilmalarini o`zaro mosligiga va dasturlar
mosligiga qaratilgan.

KIRISh
Bugun kompyuter texnologiyalari dunyoda jadallik bilan rivojlanayotgan
sohalardan biriga aylanib bormoqda. Kompyuterlar asta-sekin insonlar hayotiga
kirib bormoqda. Ya`ni, faol ish yurituvchini internet global tarmog`isiz,
intellektual ishchini esa ish joyida kompyutersiz tasavvur qilish qiyin. Kompyuter
texnologiyalari inson hayot tarzida, kichik va katta korxonalarda, kompaniyalarda,
o`quv dargohlarida, davlat muassasalarida behad katta ahamiyat kasb etmoqda.
Ҳozirgi vaqtda har bir tashkilot qaysi soxada ish olib bormasin, dunyo
bozoriga chiqish uchun o`z faoliyatida internetdan foydalanish zarurligiga katta
etibor qaratmokda.
Internetda axborotni joylashtirish uchun uning ekrandagi ko`rinishi qulay
bo`lishiga, ya`ni Web-sahifasiga e`tibor berish zarur, chunki saxifadagi
foydalanuvchi axborot har tomonlama bo`lishi mumkin va u Web-saytga
joylashtiriladi. Aql bilan yaratilgan sayt, qoida bo`yicha, informastion yagona bus-
butun bo`lishi va joylashtirilgan axborotning ahamiyatiga qarab, ma`lum
standartga ega bo`lishi kerak.
Yuqorida keltirilganlardan Web-saytni yaratish va uni loyihalash
jarayonlarini o`rganib chiqish muammolarining kundalik zarurligi va dolzarbliligi
kelib chiqmoqda. Bu o`quv qo`llanma internetda ishlash bo`yicha ma`lum bilim va
tajribaga ega bo`lgan talabalar uchun mo`ljallangan.
Kompyuterlarni ta`mirlash xizmatini ko`rsatish Web-sahifasini yaratish
misolida amaliy dasturlashtirishning nazariy asoslarini va tamoyillarini, ularning
funkstional va tuzulmaviy tashkil etilishini, maxsus dasturlash tillarini ishlatgan
holda dinamik Web-sahiflari yaratish usullarini va uslubiyatlarini o`qitishdan
iborat.
Shu sababdan, ushbu yo`nalish mutaxassislariga, ularning informastion
intellektual faolligi va zamonaviy texnologik madaniyatligiga yuqori talablar
qo`yilmoqda. Tashkilot va muassasalarning samarali ishlashi mutaxassis va
umuman, jamoaning muvaffaqiyati tadqiqodchi va foydalanuvchilarning
zamonaviy kompyuter va Web texnologiya uslublari va instrumental vositalarini–

qanday darajada o`zlashtirib olganliklariga ko`p jihatdan bog`liq bo`ladi. Shuning
uchun Kompyuterlarni ta`mirlash xizmatini ko`rsatish informastion
texnologiyaning yangi va samarali yo`nalishini o`rganishga yo`naltirilgan,
shaxsan, Web texnologiya va WWW butun dunyo cho`lg`amining ishlab turish–
asoslarini, Web sahifa–saytlarini yaratish va rejalashtirishni va ularni internetga
–
joylash va reklama qilishning ahamiyati beqiyos katta desak, mubolag`a qilmagan
bo`lamiz.

I BOB. ShAXSIY KOMPYuTERLARNI TA`MIRLASh XIZMATINI
KO`RSATISh TIZIMINING XOZIRGI XOLATI
1.1.Kompyuterlarni ta`mirlash xizmat ko`rsatish tizimining faoliyatini taxlili
Kompyuterning asosiy qurilmalari quyidagilar: sistemali blok, monitor va
klaviatura (sichqoncha bilan).
Sistemali blokda markaziy prostessor, operativ (tezkor) xotira, qattiq disk,
kontrollerlar, disketalar va lazerli kompakt disklar bilan ishlash uchun qurilmalar
va boshqalar joylashadi.
1.1. Rasm. Kompyuterning asosiy qurilmalari
Markaziy prostessor. Kompyuterning eng muxim qismini markaziy prostessor,
(ya`ni prostessor va boshqaruv qurilmasi) tashkil etadi. Dastur yordamida berilgan
ma`lumotlarni o`zgartiradigan, xamma xisoblash jarayonlarini boshqaradigan
xamda xisoblash ishlariga tegishli moslamalarning o`zaro aloqasini o`rnatadigan
qurilma prostessor deb ataladi. Arifmetik va mantiqiy amallarni bajarish,—
xotiraga murojaat qilish, dasturdagi ko`rsatmalarning berilgan ketma-ketlikda
bajarilishini boshqarish va boshqa amallar prostessor zimmasidadir. Bir so`z bilan
aytganda, prostessor kompyuterning barcha ishini boshqaradi va barcha
ko`rsatmalarini bajaradi.

1.2. Rasm. Mikroprostessor tuzilishi.
Mikroprostessor. IBM rusumli kompyuterlarda prostessor sifatida odatda Intel
firmasi yoki o`nga muvofik boshqa firmalarning mikroprostessorlari o`rnatiladi.
Kompyuterlar mikroprostessor turlari bilan farqlanadi. Mikroprostessorlarning
Intel 8088, 80284, 80386SX, 80386, 80486 kabi turlari ma`lum.
1993 yildan boshlab Intel firmasi Pentium mikroprostessorlarini ishlab chiqarib,
IBM kompyuterlariga o`rnatmoqda.
Operativ xotira. Operativ xotira o`zida kompyuterda ishlatilayotgan dasturlar
va ma`lumotlarni saqlaydi. Ma`lumotlar doimiy xotiradan operativ xotiraga
ko`chiriladi, olingan natijalar zarur xolda diskka qayta yoziladi. Kompyuter
o`chirilishi bilan operativ xotiradagi ma`lumotlar o`chiriladi.
Diskli jamlagichlar. Ma`lumotlarni saqlash, xujjatlarni va dasturlarni bir
joydan ikkinchi joyga olib o`tish, bir kompyuterdan ikkinchisiga o`tkazish
kompyuter bilan ishlaganda foydalanadigan axborotni doimiy saqlash uchun
disklardagi jamlagichlar ishlatiladi. Ular ikki turda bo`lib, egiluvchan disklar
(disketalar) va qattiq disklardagi jamlagichlar (vinchesterlar) deb ataladi.
1.3.Rasm. Axborot tashuvchi qurilma disk.–
Egiluvchan disklar (disketalar)ga ma`lumotlarni yozish va ulardan
ma`lumotlarni o`qish uchun disk yurituvchi (diskovod) qurilmasi ishlatiladi.
Xozirgi paytda kompyuterlarda, asosan, 3,5 dyuymli (89 mm), sig`imi 1,44
Mbayt bo`lgan disketalar ishlatilib kelinmoqda. Bu disketalar qattiq plastmassa
g`ilofga o`ralgan bo`lib, bu ularning ishonchliligini va ishlash muddatini oshiradi.

3,5 dyuymli disketalarda yozishni takidlovchi yoki imkon beruvchi maxsus
o`tkazgichi mavjud. Agar teshikcha bekilgan bo`lsa ma`lumotlar yozish mumkin,
aks xolda esa, mumkin emas. Disketadan birinchi bor foydalanganda uni albatta
maxsus ravishda formatlash, inistializastiya qilish kerak. Buning uchun
WINDOWSning maxsus dasturi kerak bo`ladi.
1.4.Rasm. Қattiq disk – vinchester.
Қattiq disklardagi jamlagichlar (vinchesterlar) kompyuter bilan ishlaganda
foydalaniladigan axborotni doimiy saqlashga mo`ljallangan. Masalan, operastion
tizim dasturlari, ko`p ishlatiladigan dasturlar paketlari, xujjatlar taxrirlagichlari,
dasturlash tillari uchun translyatorlar va boshqalar.
Kompyuterda qattiq diskning mavjudligi u bilan ishlashda qulaylikni
oshiradi. Foydalanuvchi uchun qattiq diskdagi jamlagichlar bir-biridan, ya`ni
diskka qancha axborot sig`ishi bilan farq qiladi. Xozirgi paytda kompyuterlar
asosan sig`imi 20 Gbayt va undan ko`p bulgan vinchesterlar bilan jixozlanmokda.
Fayl serverlar nafakat katta sig`imli,, balki tezkor bo`lgan bir nechta vinchesterlar
bilan jixozlanishi mumkin.
Diskning ish tezligi ikki ko`rsatkich bilan aniqlanadi:
1. Diskning sekundiga aylanishlar soni.
2. Diskdan ma`lumotlarni o`qish va o`nga ma`lumotlar yozish tezligi.
Shuni aloxida ta`kidlash lozimki, ma`lumotlarga kirish vaqti va o`qish-
yozish tezligi faqat diskovodning o`zigagina bog`lik emas, balki disk bilan axborot
almashish kanali parametrlariga, disk kontrolerining turi va kompyuter
mikroprostessorining tezligiga xam bog`lik.

Kontrolerlar (maxsus elektron sxemalar) kompyuter tarkibiga kiruvchi turli
qurilmalar (monitor, klaviatura va boshqalar) ishini boshqaradi.
1.5.Rasm. Shlyuzlar turlari.
Kiritish-chiqarish portlari orqali prostessor tashqi qurilmalar bilan ma`lumot
almashadi.
Ichki qurilmalar bilan ma`lumot almashuvi uchun maxsus portlar xamda umumiy
portlar mavjud.
Umumiy portlarga printer, «sichqoncha» ulanishi mumkin. Umumiy portlar
2 xil buladi: parallel LPT1 LPT4 deb belgilanadi va ketma-ket — — —
COM1 COM3. Parallel portlar kirish-chiqishni ketma-ket portlarga nisbatan
—
tezroq bajaradi.
1.6.Rasm. Monitor qurilmasi.
Monitorlar. Kompyuter monitori (displey) ekranga matnli va grafik axborotni
chiqarishga muljallangan. Monitorlar monoxrom yoki rangli bo`lib, matnli xamda
grafik xolatlarda ishlashi mumkin.
Matn xolatida monitor ekrani shartli ravishda aloxida belgi o`rinlariga
(ko`pincha 80 ta belgili 25 ta satrga) bo`linadi. Xar bir o`ringa 256 ta belgidan biri
kiritilishi mumkin. Bu belgilar qatoriga katta va kichik lotin alifbosi xarflari,
raqamlar, tinish belgilari, psevdografik ramzlar va boshqalar kiradi. Rangli
matnlarda xar bir belgi o`rniga o`zining va fonning rangi mos kelishi mumkin. Bu
esa chiroyli rangli yozuvlarni ekranga chiqarish imkonini beradi.

Grafik xolat ekranga grafiklar, rasmlar va boshqalarni chiqarishga
muljallangan. Bu xolatda axborotlarni turli yozuvli matnlar shaklida xam chiqarish
mumkin. Yozuvlar ixtiyoriy shrift, o`lcham, interval va boshqalarga ega bo`lishi
mumkin.
Grafik xolatda ekran yoritilgan va yoritilmagan nuqtalardan iborat bo`ladi.
Xar bir nuqta monoxrom monitorlarda qoraroq yoki yorug`roq, rangli monitorlarda
esa, bir yoki bir necha rangda bo`lishi mumkin. Ekrandagi nuqtalar soni berilgan
xolatdagi monitorning xal etish qobiliyatiga bog`lik. Shuni ta`kidlash lozimki, xal
etish qobiliyati monitor ekranining o`lchamlariga xam bog`lik.
IBM rusumidagi kompyuterlarda so`nggi paytlarda kerakli sifatga ega
bo`lgan tasvirni xosil qilish imkonini beruvchi SVGA va suyuq kristalli (LCD)
monitorlari qullanilmoqda.
Klaviatura. IBM PC klaviaturasi foydalanuvchi tomonidan ma`lumotlarni va
boshqaruv buyruqlaririni kompyuterga kiritishga muljallangan qurilmadir.
Klaviaturaning umumiy ko`rinishi undagi tugmachalar soni va joylanishiga qarab
turli xil kompyuterlarda farq qilishi mumkin, lekin ularning vazifasi o`zgarmaydi.
1.7. Rasm. Sichqoncha (Mыsh).
Sichqoncha va trekbol. Sichqoncha va trekbol kompyuterga axborotni
kiritishning koordinatali qurilmalari xisoblanadi. Ular klaviaturaning o`rnini
to`laligicha almashtira olmaydi. Bu qurilmalar asosan ikki yoki uchta boshqaruv
tugmachasiga ega.
Sichqonchani ulanishining uch usulini ko`rsatish mumkin. Eng ko`p
tarkalgan usul ketma-ket port orqali ulanishdir. Shinali interfeysli sichqonchalar
kamrok tarkalgan. Ularni ulash uchun maxsus interfeys yoki «sichqoncha» porti

kerak bo`ladi. Uchinchi ko`rinishdagi ulanish PS/2 stilidagi sichqonchalarda
amalga oshirilgan. Xozirgi kunda ular portativ kompyuterlarda ishlatilmoqda.
Trekbol «agdarilgan» sichqonchani eslatuvchi qurilmadir. Trekbolda—
uning korpusi emas, balki sharcha xarakatga keltiriladi. Bu esa kursorni boshqarish
aniqligini sezilarli ravishda oshirishga imkon beradi. Shu bois trekbolga ega
bo`lgan sichqonchalarga qizikish ortib bormokda.
Kompyuterlar asosiy qurilmalardan tashqari bir qator atrof qurilmalariga
xam ega. Ularning ba`zilari bilan tanishib chiqamiz .
1.8. Rasm. Printer q urilmasi .
Printerlar. Printer ma`lumotlarni qog`ozga chiqaruvchi qurilma. Barcha
—
printerlar matnli ma`lumotni, ko`pchiligi esa rasm va grafiklarni xam qog`ozga
chiqaradi. Rangli tasvirlarni chiqaruvchi maxsus printerlar xam bor. Printerlarning
quyidagi turlari mavjud: matristali, purkovchi va lazerli.
Matristali printerlar yakin vaqtlargacha keng tarqalgan printerlardan biri edi.
Bu printerning yozish kallagida vertikal tartibda ignalar joylashgan. Kallak yozuv
satri bo`ylab xarakatlanadi va ignalar kerakli daqiqada bo`yalgan lenta orqali
qog`ozga o`riladi. Natijada qo g` ozda belgi yoki tasvir paydo buladi. Ignalar soniga
qarab bu printerlar bir necha turlarga bo`linadi: 9 ignali, 24 ignali, 48 ignali.
² 9 ignali printerda yozuv sifati pastrok. Sifatni oshi rish uchun yozishni 2 yoki 4
yurishda bajarish kerak.
² 24 ignali printer sifatli va tezrok ishlaydi.
² 48 ignalisi yozuvni juda sifatli chiqaradi.
Matristali printerlar tezligi bir bet uchun 10 sekunddan 60 sekundgacha.

Purkovchi printerda tasvir qog`ozga maxsus qurilma orqali purkaladigan siyox
tomchilaridan yuzaga keladi.
Purkovchi rangli printer sifati lazerli printerga yaqin, narxi arzon va
shovqinsiz ishlaydi. Shuning uchun xozirgi kunda ko`pchilik undan foydalanyapti.
Tezligi bir bet uchun 15 dan 100 sekundgacha.
Lazerli printerlar matnlarni bosmaxona sifati darajasiga yaqin darajada chop
etishni ta`minlaydi. U ishlash nuqtai nazaridan nusxa ko`chiruvchi kseroksga
yakin. Bunda faqat bosuvchi baraban kompyuter buyru g` i yordamida elektrlanadi.
Buyok donachalari zarblanib barabanga yopishadi va tasvir xosil bo`ladi. Tezligi
bir bet matn uchun 3 dan 15 sekundgacha. Rasm uchun ko`prok, katta rasmlar
uchun 3 minutgacha vakt talab qiladi. Xozirgi kunda minutiga 15 40 betgacha—
chop etadigan lazerli printerlar bor.
Lazerli kompakt disklar. Lazerli kompakt disklar uchun disk yurituvchi
(CD-ROM)ning ish prinstipi egiluvchan disklar uchun disk yurituvchilarning ish
prinstipiga o`xshashdir. CD-ROMning yuzasi lazer kallakka nisbatan o`zgarmas
chiziqli tezlik bilan xarakatlanadi, burchak tezlik esa kallakning radial
joylashishiga qarab o`zgaradi.
Lazer nuri disk yo`lakchasi tomon yo`naladi va Kaltak yordamida
fokuslanadi. Ximoya qatlamidan o`tgan nur disk yuzasining nurini qaytaruvchi
alyumin qatlamiga tushadi. Yo`lakchaning baland qismiga tushgan nur detektorga
kaytadi va nurni sezuvchi diod tomon yunaltiruvchi prizma orqali utadi. Agar nur
yo`lakcha chukurchasiga tushsa, u tarkaladi va tarkalgan nurning juda kam qismi
orkaga kaytib, nurni sezuvchi diodgacha etib keladi. Diodda nurli impulslar elektr
impulslariga aylanadi: yorug` nurlanishlar nollarga aylanadi, xira nurlanishlar esa
birga. Shunday qilib, mantikiy nol sifatida, tekis yuza esa mantikiy bir sifatida
—
kabul kilinadi.
SD-ROMning unumdorligi odatda uning biror vakt davomida ma`lumotlarni
o`zluksiz o`zlashtirishidagi tezlik xarakteristikalari va ma`lumotlarga etishning
urtacha tezligi bilan aniqlanadi. Ular mos ravishda Kbayt/s va ms birliklarda
ulchanadi.

Disk yurituvchilarning unumdorligini oshirish uchun ularni bufer xotira
(KESh xotira) bilan jixozlaydilar. KESh xotiralarning standart xajmlari 64, 128,
256, 512 va 1024 Kbayt.
Disk yurituvchining buferi ma`lumotlarni CD-ROM dan ukigandan so`ng,
kontroller platasi, so`ngra markaziy prostessorga junatishgacha bo`lgan vakt
davomida, kiska muddatga saqlash uchun maxsus xotira xisoblanadi. Bunday
buferlashtirish disk qurilmasiga ma`lumotlarni prostessorga kichik mikdorlarda
o`zatish imkonini beradi.
Audioadapter. Xar qanday multimediaviy shaxsiy kompyuter tarkibida
audioadapter platasi mavjud. Creative Labs firmasi o`zining birinchi
audioadapterini Sound Blaster deb atalgani uchun ularni ko`pincha
«saundblasterlar» deyishadi. Audioadapter kompyuterga fakat sterefonik
ovoznigina emas, balki tashki qurilmalarga tovush signallarni yozish imkonini xam
beradi.
Audioadapter tovush signali darajasini davriy ravishda aniqlab, uni raqamli
kodga aylantirib beruvchi analog-raqamli o`zgartirgichga ega. Mana shu ma`lumot
tashki qurilmaga raqamli signal ko`rinishida yozib quyiladi. Ushbu jarayonga
teskari jarayonni amalga oshirish uchun raqam-analogli o`zgartirgich kullaniladi. U
raqamli signallarni analogli signallarga aylantirib beradi. Filtrastiya kilingandan
so`ng ularni kuchaytirish va akustik kolonkalarga o`zatish mumkin.
1.9. Rasm. Modem qurilmasi.
Modem va faks-modemlar. Modem-telefon tarmog`i orqali kompyuter bilan
aloqa kilish imkonini beruvchi qurilmadir.
Faks-modem bu, faksimil xabarlarni kabul qilish va junatish imkonini—
beruvchi modemdir.

O`zining tashki ko`rinishi va o`rnatilish joyiga qarab modemlar ichki va
tashqi modemlarga bulinadi.
1.10. Rasm. Elektron plata.
Ichki modemlar bevosita sistemali blok ichiga o`rnatiladigan elektron
platadan iborat. Tashqi modemlar bu kompyuter tashqarisida bo`lgan va—
portlardan biriga ulanadigan avtonom elektron qurilmadir.
So`nggi yillarda modemlar va faks-modemlarga bo`lgan talab oshib ketdi.
Modemlar bir kompyuterdan ikkinchisiga xujjatlar paketini etarlicha tez o`tkazish,
elektron pochta orqali bolanishga imkon beradi. Shuningdek, xorijiy xamkorlar
bilan aloqa qilish uchun global kompyuter tarmog`i (Internet va boshqalar) ga
kirishni ta`minlaydi.
1.11.Rasm. Skaner qurilmasi.
Skanerlar. Skaner kompyuterga matn, rasm, slayd, fotosurat ko`rinishida
—
ifodalangan tasvirlar va boshqa grafik axborotlarni avtomatik ravishda kiritishga
muljallangan qurilmadir. Skanerlarning turli modellari mavjud. Eng ko`p
tarkalgani stol usti, planshetli va rangli skanerlardir.
—
Plotterlar bu, kompyuterdan chikarilayotgan ma`lumotlarni qog`ozda rasm
—
yoki grafik ko`rinishda tasvirlash imkonini beruvchi qurilmadir. Odatda uni grafik
yasovchi (grafopostroitel) deb xam atashadi.

Yuqoridagi qurilmalardan tashqari kompyuterga maxalliy tarmoqka ulanish
imkonini beruvchi tarmoq adapteri, didjitayzer, ya`ni elektron planshet, djoystik,
vidioglaz, raqamli fotoapparat va vidiokamera kabi qurilmalar ulanishi mumkin.
1.2.Shaxsiy kompyuterlarni ta`mirlash xizmatining o`ziga xos xususiyatlari
Bugungi kunda sh axsiy kompyuterlarni ta`mirlash xizmat ko`rsatishda
Operastion tizim –bu EXM zaxiralarini boshkarish, amaliy dasturlarni chikarish va
ularning tashki kurilmalar, boshka dasturlar bilan uzaro alokasini amalga oshirish uchun,
shuningdek, foydalanuvchining kompyuter bilan mulokotini ta`minlovchi dasturiy
vositalar yigindisidir.
Operastion tizim foydalanuvchiga xisoblash tizimi bilan kulay mulokot kilish usuli
(interfeys)ni takdim etadi. Interfeyslar ikkiga bulinadi, ya`ni dasturiy va foydalaniladigan
interfeyslarga bulinadi.
Dasturiy interfeys xisoblash tizimi doirasida kurilma va dasturlar uzaro ta`sirini–
ta`minlovchi vositalar yigindisidir.
Foydalaniluvchi interfeys foydalanuvchining dasturiy yoki EXM bilan uzaro
–
ta`siridagi dasturiy va apparat vositalaridir.
Kupgina operastion tizimlar xatolarni tuzatish va yangi imkoniyatlarni kiritish
yunalishida modifikastiyalashadi va takomillashadi. Vorislikni saklash maksadlarida
operastion tizimning yangi modifikastiyasi kayta nomlanmaydi , balki versiyalar (taxmin)
nomini oladi. Operastion tizim versiyalari odatda 6.00, 2.1., 3, 5, va xokazo kurinishida
unli kasrni anglatadi.Bunda rakamlarni nuktagacha oshib borishi o perastion tizim ga
kiritiladigan jiddiy uzgarishlarni nuktadan keyin turuvchi rakamning oshib borishi esa
uncha axamiyatsiz uzgarishlarni aks ettiradi. (masalan xatolarni tugirlash). Versiyaning
tartib nomeri kancha ortik bulsa sistema shuncha imkoniyatga ega buladi.
Operastion tizim ning tasniflanishi.
Operastion tizim lar kuyidagi omillar buyicha asniflanadi:

- bir vaktda ishlaydigan foydalanuvchilar: bir kishi, kup kishi (soniga kura);
- tizim boshkaruvi ostida bir vaktda foydalaniluvchi jarayonlar: bir vazifali, kup
vazifali (soniga kura);
- kullab-kuvvatlovchi jarayonlar: bir prostessorli, kup prostessorli;
- operastion tizim kodi razryadliligi: 8 razryadli, 16, 32,64 razryadlilar.
- Interfey turi: buyruk (matnli) va ob`ektli- yunaltirilgan (grafik)liligiga kura;
- Foydalanuvchining EXM ga kirish turi: paketli kayta ishlash, vakt bilan
bulinishi, riyal vaktga kura;
- Zaxiralardan foydalanish turi: tarmokli, lokalliligiga kura;
Xozirgi paytda o perastion tizim larning DOS, OS/2, UNIX, WINDOWS oilalari
keng tarkalgan.
DOS oilasining birinchi vakili MS DOS tizimi 1981 yilda IBM PC– –
kompyuteri paydo bulishi munosabati bilan chikarilgan. DOS oilasining o perastion tizim
lari bir vazifali bulib kuyidagi uziga xos xususiyatlarga ega:
- EXM li interfeys foylanauvchi kiritadigan buyruk yordamida amalga oshiriladi;
- Tizimni EXM ning boshka turlariga utishini soddalashtiradigan tuzilma
mavjudligi;
- Operativ (tezkor) xotiraga kirish xajmining uncha katta emasligi (640 Kbayt).
DOS o perastion tizim oilalarining jiddiy kamchiligi ShK va o perastion tizim
zaxiralariga beruxsat kirishdan muxofaza vositalarining yukligidir. (DOS OT Assembler
tilida yozilgan)
OS/2 (Operating System/2) o perastion tizim lari IBM firmasi tomonidan 1987
yilda ShK larning yangi RS/2 yaratilishi munosabati bilan ishlab chikarildi. OS/2
ikkinchi avlod kup vazifali o perastion tizim dir. U bir vaktda 16 tagacha dasturni
bajarishi mumkin. U IBM PS - mos kompyuterlari uchun 32 razryadli grafik kup
vazifali o perastion tizim sifatida bir necha amaliy dasturlar parallel ishini tashkil etish
imkonini berib, bunda bir tizimni ikkinchisidan, o perastion tizim ni esa uzida ishlayotgan
dasturlardan muxofaza kilishni ta`minlaydi.
Uning muxim xususiyatlarikuyidagilar:
- foydalanuvchining kup oynachalik interfeysining borligi;
- kiymatlar bazasi tizimi bilan ishlash uchun dasturli interfeysning borligi;

- lokal xisoblash tarmoklarida ishlash uchun samarali dasturli interfeyslarning
borligi;
- OS/2 sigimi 16 Mbayt gacha bulgan tabbiy TX ni va xar bir masalaga 512
Mbayt gacha bulgan virtual xotirani kullab-kuvvatlaydi.
Kamchiligi;
-yukori resurslar sigimi: 80286 va undan yukori MP, 1,5 Mbayt dan kam bulmagan
sigimli tezkor xotira, kattik diskda yiguvchi;
xozirgi vaktda kelib ishlab chikilgan dasturli ilovalar xajmining nisbatan katta
emasligi.
OS/2 ning bir necha modifikastiyalari mavjud:
- OS/2 Warp 3.0 xotiradan foydalanish takomillashgan va grafik interfeysi–
yaxshilangan;
- OS/2 Warp Connect tarmokni kullab kuvvatlashi yaxshilangan;
–
- OS/2 Warp Server serverli o
– perastion tizim sifatida ishlash uchun
muljallangan.
UNIX oilasidagi o perastion tizim lar 32 razryadli kup vazifali kup kishi
foydalanadigan o perastion tizim lardir. UNIX ning kuchli tomoni shundaki bitta tizimning
uzi turli kompyuterlarda super kompyuterlardan
– sh axsiy kompyuter gacha
foydalaniladi. Bu xol tizimni bir mashina arxitekturasidan boshkasiga kam sarf bilan
utkazish imkonini beradi. UNIX taksimlovchi ma`lumotlar bazasiga kirish, lokal
tarmoklar, olis masofadan aloka kilish va oddiy modem yordamida global tarmoklarga
chikish imkonini uzida birlashtiradi. UNIX da pochta xizmati uning asosiy tarkibiy
kismlaridandir. Xozirgi paytda UNIX uchun kuplab ilovalar mavjud bulib, DOS va
Windows uchun ommaviy bulgan ilovalardan xam unda foydalanilishi mumkin.
UNIX o perastion tizim ning faylli tizimi foydalanuvchiga va foydalanuvchilar
guruxi darajasida fayllarni beruxsat kirishdan muxofaza etishni ta`minlaydi. Korxonalar
tarmoklari uchun muljallangan UNIX Ware 2.0 - 32 razryadli kup kishi foydalanuvchili
kup vazifali o perastion tizim lar UNIX oilasidagi tarmokli o perastion tizim lar orasida
keng tarkalmokda.
UNIX o perastion tizim ning kamchiligi katta resurslar sigimi va bu ShK
–
asosidagi kup foydalanuvchilar tizimi uchun kupincha ortikcha buladi.

Windows oilasidagi o perastion tizim lar Microsoft firmasi tomonidan tayyorlangan.
Ular kulay grafik interfeysni uzida namoyon etuvchi kup vazifali o perastion tizim lardir.
Windows 95 o perastion tizim va Windows NT o perastion tizim lar shu oilaning asosiy
vakilidir. Windows 95 MS DOS o perastion tizim va Windows 3.x. operastion kobiklari
negizida ishlab chikilgan; u kisman 32 razryadli va kisman 16 razryadli o perastion
tizim dir.
Windows NT o perastion tizim eng kup tarkalgan 32 razryadli tarmokli o perastion
tizim dir. U ikki xil - Windows NT Server va Windows NT WorkStation
modifikastiyalarida chikariladi. Windows NT Server birinchi navbatda tarmok
zaxiralarini boshkarishga muljallangan. Tizim samaradorligi zarar etmagan xolda yukori
safarbarlik va xavsizlikni ta`minlaydi. U axborotning tezkor ishlashini tashkil etish va
global tarmoklar zaxiralarini kurib chikish uchun vositalarni uzida saklaydi, istalgan
aloka kanallarida (oddiy telefon liniyalari xam) foydalanish imkoniyatlarini ta`minlaydi.
Bir serverga bir vaktning uzida 256 tagacha ShK ulanishini kullab-kuvvtlaydi. Bir necha
server esa xammabop tarmok ximatini tashkil etish uchun foydalanilishi mumkin.
Windows NT WorkStation - Windows NT o perastion tizim ning versiyasi bulib,
lokal kompyuterlar va ishchi stanstiyalarda ishlash uchun muljallangan. U juda yaxshi
ximoyalangan va ishonchli 32 razryadli o perastion tizim dir. Undagi barcha ilovalar kup
vazifali rejimida ishlaydi. Ayni paytda unda MS DOS va 16 razryadli Windows
dasturining barcha ilovalari xam ishlayvermaydi.
Windows NT WorkStation dan maxfiy ma`lumot yoki dasturni ishonchli muxofaza
kilish zaruriyati tugilganda shuningdek, katta xajmdagi ma`lumotlar taxlilida yukori
samaradorlik muxim bulgan muxandislik, ilmiy, statistik va boshka ishlarni bajarishda
foydalanish maksadga muvofikdir.
Operastion tizim lar rivojlanishining an`analari . Operastion tizim rivojlanish
soxasida an`analarni aniklash va uzok muddatli oldindan kurishlarni tuzish murakkab,
chunki u kompyuter bozorining tezkor rivojlanuvchi soxasidir. Shu bois fakat muljaldagi
an`analari va o perastion tizim lar rivojlanishining extimoldagi yunalishini belgilash
mumkin:
- birinchi yunalish o perastion tizim larning murakkablashuvi. Zamonaviy
o perastion tizim lar, masalan, Windows 95 va OS/2 Warp dasturlarining ulkan

turkumlariga aylanmokda, ular ba`zan diskda dasturdan xam kup urin
egallamokda;
- ikkinchi yunalish ekranda takdim etilishi usulidan kat`iy nazar turli ob`ektlarni
kompyuterda monipulyastiya kilishga imkon beruvchi o perastion tizim larni
yaratishning ob`ektli y o` naltirilgan texnologiyalarini yaratishdir;
- uchinchi yunalish shu dalil bilan boglikki, o perastion tizim lar va dasturiy
ta`minot kompyuterning apparat kismidagi arxitektura karorlarini doimo aks
ettiradi.
Juda tez sur`atlarda rivojlanayotgan internet texnologiyasi o perastion tizim lar
rivojlanishi an`analarida vaziyatni keskin uzgartirmokda. Operastion tizim rivojlanishi
tendenstiyalaridan biri shaxsiy kompyuterlardan to superkompyutergacha b o` lgan
xisoblash tizimlarining barcha y o` nalishida ishlashga kodir bulgan o perastion tizim ni
yaratishdir. Misol tarikasida Indy turidagi stolda ishlaydigan tizimlar va Power Callenge
va Onix seriyasidagi superkompyuterlarda ishlaydigan UNIX oilasidagi IRIX
o perastion tizim ni keltirib utish mumkin. Bu o perastion tizim ning muxim imkoniyatlari
kup jixatdan bugungi kunda zamonaviy 64 razryadli o perastion tizim ni belgilab beradi.
Uning tezkor xotirasi 16 Gbaytni , virtual xotira foydalanilganda 1 Gbaytni tashkil etish
mumkin. Mazkur o perastion tizim ga bir katalogda 64 mln. gacha fayl saklashga imkon
beruvchi 9 mln. tagacha T bayt (titobayt) xajmidagi fayllar bilan ishlovchi XFS fayl
tizimi ulangan.
1.3.Axborot tizimi asosida kompyuterlarga xizmat ko`rsatishni
takomillashtirish omillari
Axborot texnologiyalari bugungi kunda jamiyatning rivojlanishida muxim
omil bo`lgan axborot resurslarini xarakatga tushirish va samarali ishlatish
vazifasini bajaradi. Tajriba shuni ko`rsatadiki, axborot resurslarini xarakatga
keltirish, tarqatish va samarali ishlatish boshqa turdagi resurslarni sezilarli iqtisod
qilish imkonini beradi: xomashyo, energiya, foydali qazilmalar, material va
qurilmalar, inson kuchi, ijtimoiy vaqt.
Axborot texnologiyalari oxirgi vaqtlarda inson xayotida muxim rolni
o`ynayotgan axborot jarayonlarini optimizastiyasi va ko`p xollarda

avtomatlashtirish imkonini beradi. Xammaga ma`lumki, taraqqiyot rivojlanishi
axolining ishlovchi qismi mexnatining ob`ekti xam, natijasi xam moddiy
maxsulotlar emas, ilm-fandagi yutuqlar bo`lganda kuzatiladi. Xozirgi vaqtda
rivojlangan mamlakatlarning band axolisining ko`p qismi axborotni tayyorlash,
saqlash, qayta ishlash va jo`natish bilan shug`ullanadi va shu sababdan mos
keluvchi usul va texnologiyalarni o`rganib, yangilab turishiga to`g`ri keladi.
Axborot jarayonlari boshqa ishlab chiqarish va ijtimoy jarayonlarning eng
muxim elementlaridan biri xisoblanadi. Shu sababli, ko`p xollarda axborot
texnologiyalari mos keluvchi ishlab chiqarish yoki ijtimoiy jarayonlarning tarkibiy
komponenti vazifasini bajaradi.
Axborot texnologiyalari bugungi kunda insonlar o`rtasidagi axborotlarni
o`zaro almashuvida muxim rol o`ynaydi, undan tashqari ommaviy ma`lumotlarni
tayyorlash va uzatish tizimlarida muxim axamiyatga ega. Bu vositalar bizning
madaniyatimiz bilan moslashib ketadi va faqatgina qulayliklar yaratib qolmay,
ko`plab ishlab chiqarish, ijtimoiy, globalizastiya natijasida vujudga keluvchi
kundalik va jaxon xamjamiyati integrastiyasida, ichki va tashqi iqtisodiy va
madaniy aloqalarning kengayishida, axolini ko`chishi va sayyora bo`ylab shu kabi
xarakatlarda vujudga keluvchi barcha muammolarni echimida muxim axamiyatga
ega bo`ladi.
Kompterlarni tamirlash xizmat ko`rsatishni tashkil qilishda nimalarga e`tibor
berish kerakligini ko`rib chiqaylik.
Reklama qilish. Kompterlarni tamirlash xizmat ko`rsatishni reklamalarini
chop etuvchi ko`plab taxririyatlar, kataloglar, Veb-saytlar mavjud bo`lib, bunday
tizimlarda aloxida o`rin tutish qiyin xamda nixoyatda qimmat turadi, shuning
uchun avvalombor, sizning taklifingizga qiziqish bildiradigan auditoriyani tanlab
olish kerak. Tajriba shuni ko`rsatadiki, reklamani bir necha nashrlarga berishning
o`zi etarli emas, uning uchun kopleks tarzda ish olib borish lozim va asosiy
maqsad boshqa auditoriyalarni xam qiziqtira olish lozim.
 Doimiy mijozlarni qidirish. Ixtiyoriy yangi milliy chinni buyumlari
savdosi bilan shug`ullanadigan firmalar uchun eng muxim narsa bu o`zining

doimiy mijozlar bazasini tashkil qilib olishlikdir. Buning uchun kamida bir yil
ketadi. Agar birinchi yil milliy chinni buyumlari savdosi bilan shug`ullanadigan
firmalar uchun qiyin bo`lgan bo`lsa, ikkinchi yilda doimiy mijozlar paydo bo`la
boshlaydi va nixoyat foyda kela boshlaydi. Nixoyat, uchinchi katta burilishga
sabab bo`ladi. U psixologik jixatdan eng qiyin yil bo`ladi: mijozlar soni keskin
o`sadi, lekin foyda yo`q, ko`plab raxbarlar biznesda boshi yo`q ko`chaga
kirayotganligini xis qiladilar. Shu etapda sayyoxlik firmalarining 40%i o`z
faoliyatini yakunlaydi. Lekin bu etapdan o`tib olganlar bozorda qat`iy o`z
o`rinlariga ega bo`lib olishadi.
 O`z veb-saytiga ega bo`lish. Veb-saytlar xalqaro turizm sanoati tomonidan
qo`llanib kelinayotgan, muvaffaqiyatning marketingli strategiyasi asosini tashkil
qiladi. Xozirgi kunda sayyoxlik firmasining o`z veb-saytiga ega bo`lishi
zaruriyatga aylandi. Albatta, bu uning tashrif qog`ozi ekanligi uchun emas, balki
yaratilgan veb saxifa yordamida firma faoliyatini olib borishdagi qo`shimcha
qulayliklar paydo bo`lishidadir. Қuyida mana shulardan ba`zilari keltirilgan.
- firma xaqidagi, taklif qilinayotgan sayoxatlar, xizmat va yo`nalishlar
xaqidagi to`liq ma`lumotlarni qiyinchiliksiz olish imkoniyati;
- yangi mijozlar takliflari reklamasi;
- yangi mijozlarni taklif qilish va eskilarini ushlab qolish mumkinligi;
- mijozlarga buyurtmani rasmiylashtirish va bevosita sayoxatning o`zi
xaqidagi eng ko`p uchraydigan savollariga javob berish;
- paydo bo`lgan muammolar, ularning echimlarini izlash uchun sizning
raqobatdoshingiz bilan emas, aynan siz bilan bog`lanishlariga turtki;
 Internetdan foydalanish. Xech bir narsa sayyoxlik firmasi ishini maxsus
dasturiy vosita kabi optimal tashkil qila olmaydi bugungi kunda mijoz va–
xamkor o`rtasidagi munosabatlarni tashkil qilish va yuritishda ular eng zo`r
vositaga aylandi, undan tashqari firma faoliyati xaqidagi statistik va analitik
xisobotlarni chiqarib berish bo`yicha xam bu dasturlar ajoyib ishlarni qiladi.
Zamonaviy dasturiy vosita mijozga taklif qilinayotgan xizmatlar paketi ichidan

mosini tanlab olish va xisob-kitob qilishda, kerakli joylarni band qilishda yordam
beradi, uning yordami bilan qo`shimcha xujjatlar tuzilishi va yuritilishi mumkin.
Kompterlarni tamirlash xizmat ko`rsatishni veb s aytini yaratish birinchi
oyning o`zidayoq firmaning pul aylanishini 30-50% ga orttirishi mumkin, shu
bilan birgalikda telefon operatorlari faoliyati bilan bog`liq bo`lgan ushlanib
qolishlarni kamaytiradi. Tajribali dasturchi va dizaynerlar komandasi va to`g`ri
tanlangan strategiya va saytning keyinchalik rivojlanishi, mamnun qiladigan
yutuqlarga erishish imkonini beradi, bu bilan buyurtmachi bilan bo`ladigan
munosabatni raqobatbardosh darajaga ko`taradi.
Kompterlarni tamirlash xizmat ko`rsatish sayti iste`molchilarga kompterlarni
tamirlash xizmat ko`rsatishni izchil namoyish qilishda va qo`shimcha xizmatlarni
eng foydali ko`rinishda namoyish qilish imkoniyatini beradi. Mijozlarning
aralashuvi sharofati bilan, ularning veb-sayt xaqida nimalarni o`ylashlari va
bundan xam yaxshiroq tarafga o`zgartirish uchun nimalar taklif qilishlarini bilish
mumkin.
Saytingizga tashrif buyurchilar sizning mijozlaringizga aylanishi uchun
saytingiz faqatgina kerakli ma`lumotlar bilan to`ldirilib qolmay, balki professional
darajada tayyorlangan, ya`ni tashqi ko`rinish yoqimli, qulay va o`ta tushunarli
bo`lishi darkor. Zero, bu narsa mijozda sizga nisbatan ishonch, aynan sizga
buyurtma berish yoki sizdan xarid qilish tuyg`usini uyg`otadi. Bunday yuqorida
aytib o`tilgan talablarga javob beradigan saytlarni faqatgina professionallargina
yaratishlari mumkin. Natijada, siz veb sayt yaratilishi va yuritilishiga sizning
foydangizdan ko`proq sarflashingiz mumkin. Zero, sizning saytingiz kamtar,
boshqa internet maxsulotlar ichida mashxur bo`lishi, shu bilan birga sizning
faoliyatingizda asosiy ofisga xam aylanishi mumkin.
Saytning foydasi nimalarga bog`liq? Agar ikkita bir xil assortimentli to`g`ri
qilingan saytni oladigan bo`lsak, ulardan qaysi birida tashrif buyuruvchilar ko`p
bo`lsa, o`sha saytning foydasi ko`proq bo`ladi.
Saytga tashrif buyuruvchilar soni nimalarga bog`liq? Saytning tashrif
buyuruvchilari soni saytni sifatli va muvaffaqiyatli amalga oshirishga sarflangan

pul miqdoriga bog`liq. Zero bugun sifatli va muvaffaqiyatli amalga oshirishsiz
tovar va xizmatlar qidiruvi natijasi ro`yxatida birinchi emas, xattoki ikkinchi yoki
uchinchi bo`lish xam tushdek ko`rinadi. Saytni sifatli va muvaffaqiyatli amalga
oshirish qolgan reklama vositalarini xammasini birga olgandan ko`ra, ko`proq
foyda keltirishi mumkin.
Saytni sifatli va muvaffaqiyatli amalga oshirish nimani beradi? Saytni sifatli
va muvaffaqiyatli amalga oshirish sizning takliflaringiz bilan qiziqqan tashrif
buyuruvchilar umumiy sonini keskin ko`taradi, natijada kompaniyaning foydasi
ortadi.
Bugungi kunda kompterlarni tamirlash xizmat ko`rsatish, mijozlarga
maksimal darjada ma`lumot berib, ularni qaror qabul qilishlariga yordam beruvchi
portallarni aytadigan bo`lsak, fikrimiz to`g`ri ekanligiga amin bo`lamiz.
Keyinchalik mijozlarga ta`sir qilish usullari anchagina xiylakor bo`lib ketmoqda.
Xozirgi vaqtning o`zida ma`lum doiraga tegishli bo`lgan foydalanuvchilarning
qiziqishlarini, odatlarini, sevimli saytlarini o`rganib taxlil qilish usullari mavjud.
Marketologlarga faqatgina mijozlarga kerakli ma`lumotni kerakli vaqtda tashab
qo`yish kerak bo`ladi xolos.
1.4. Bitiruv malakaviy ishining maqsadi va vazifalari
Internet biznes uchun taqdim etadigan birinchi imkoniyat (birinchi bosqich)
- mahsulot(xizmat) xaqida axborot o`zatish va hamkorlikka jalb qilishdir. Bu usul
nafakat reklama imkoniyatlarini kengaytiradi, balki xaridor va sotuvchini ikki
tomonlama muloqotini tashkil etadi. Internetni biznesda qo`llash ikkinchi bosqichi
bo`lib elektron tijorat keladi. Bu bosqichda siz kompaniya saytida mahsulotni
buyurtma qilib, ananaviy usulda buyurtmangizni olishingiz mumkin.
Bir qator kompaniyalar internetni o`z biznesini turli tomonlarini
rivojlantirish maqsadida qo`llaydilar bu uchinchi bosqich. Bu bosqichda internet–
biznesni barcha ishtirokchilarini jamlaydi: kompaniya ishchilarini, uning
mijozlarini, kompaniya hamkorlarini, uning etqazib beruvchilari va ishlab
chiqaruvchilarini, tarmoq savdo ishtirokchilarini. Bu xolda elektron tijorat

to`g`risida elektron biznesni tashkiliy qismi sifatida e`tirof etiladi. Elektron“ ”
biznes tijorat operastiyalarini amalga oshirish barcha bosqichlarini Internet orqali
amalga oshirish yuzda tutiladi, va uning realizastiyasi biznes yuritishning butun
modelini qayta ko`rib chiqishni taqazo qiladi. Elektron biznes Internetdagi tijorat
muomalalarining barcha tomonlarini qamrab oladi:
 marketing;
 sotuv;
 moliyaviy tahlil;
 to`lovlarni tashkil qilish va amalga oshirish;
 ishchilarni qidirish va ishga olish;
 ist`emolchilarni qo`llab quvvatlash.
Elektron biznes ish yuzasidan hamkorlar, ularning mijozlari va ishchilarini
munosabatlarining yangi maxsus shaklini tashkil etadi. Shunday qilib, elektron
tijoratni Internet orqali biznes yuritish texologiyasi deb e`tirof etish mumkin.
Ushbu bitiruv malakiy ishining maqsadi kompterlarni tamirlash va xizmat
ko`rsatish rivojiga o`z xissasini qo`shayotgan karxonalar faoliyatini internet
tarmog`i orqali tashkil etishdan iboratdir. Buning uchun avvalo O`zbekistondagi
mavjud imkoniyatlar o`rganilishi, butun dunyoda va mamlakatimizda elektron
tijorat maqsadida tarmoq texnologiyalardan foydalanayotgan mavjud internet veb-
saytlarining axvoli tahlili, ulardagi muammolar, erishilayotgan yutuqlar va
yaralayotgan imkoniyatlar e`tiborga olinishi zarur. Ushbu loyixani amalga
oshirishda qaysi veb-texnologiyadan foydalanish afzalligi va samarali ish yuritish
uchun veb-sayt dinamikligini ta`minlash masalalari xal qilinishi kerak. Bundan
tashqari mijozlar uchun etarlicha qulaylik yaratishi uchun mamlakatimizda mavjud
elektron to`lov tizimlari va ularning bugungi kunda nimalarga qodir ekanligi
muhokama qilinishi va natijada ular imkoniyatlaridan foydalanib veb-sayt ishini
yanada mukammallashtirish masalalari tahlil qilinishi shart.
Birinchi bobga xulosa

Axborot texnologiyalarining jamiyatda tutgan o`rni va rivojlanish
bosqichlari tizimlilik nuqtai nazaridan tahlil etildi. Shaxsiy kompyuterning asosiy
qurilmalari tarkibiy qismlari va ularning ishlash funkstiyalariga e`tibor qaratilgan.
Shaxsiy kompyuterning qo`shimcha qurilmalari va ularning ishlash
prinstiplari imkoniyatlari haqida batafsil fikr yuritilgan.
Shaxsiy kompyuter qurilmalarining ta`mirlash jarayonlari va usullari keltirib
o`tilgan.
II BOB.ShAXSIY KOMPYuTERLARGA XIZMAT KO`RSATISh VEB
SAYTINI YaRATISh
2.1. Kompyuterlarni ta`mirlash xizmat ko`rsatish tashkil etish tamoyillari
Iqtisodiyotni globallashtirish sharoitida informastion madad istagan
darajadagi tashkiliy xo`jalik faoliyatining unumli rivojlanishiga, aholining
axborotlashtirilganligi va farovonligini o`sishiga va odamlar o`rtasidagi o`zaro
munosabatlar yaxshilanishiga ko`maklashuvchi muhim elementlardan biriga
aylanib bormoqda. Bunday yutuqlar keng ko`lamli WWW tarmog`i va unga
joylashgan Web saytlarning doimo ishlab turishi evaziga erishiladi. Shuning–
uchun hozirgi vaqtda har bir tashkilot yoki har bir shaxs, qaerda ishlashidan qat`iy
nazar, internetda o`z joyini yaratish zarurligini tushunmoqda. Chunki bu usul
natijasida butun dunyoga o`zi to`g`risida, o`zining ish faoliyati to`g`risida gapirish
va internetning bepoyon resurslaridan o`z maqsadi yo`lida foydalanish
imkoniyatlari paydo bo`ladi. Axborotni Internetda joylash uchun, yuqorida
aytilganidek, uni ekranda aks ettirish uchun qulay bo`lgan ko`rinishda, ya`ni
Web sahifa ko`rinishida taqdim etish zarur, chunki bu sahifada joylashtirishni
–
xohlagan foydalanuvchi axboroti har tomonlama bo`lishi va u ko`p hollarda
Web saytda joylashishi mumkin.
–
Aql bilan yaratilgan sayt, qoida bo`yicha, informastion yagona bus-butun
hisoblanadi va joylanajak axborot mohiyatiga qarab alohida kriteriya va

standartlarga ega bo`ladi, va ko`plab tashkilot va muassasalar, xususiy
foydalanuvchilar uchun o`zlarining tashkilot va shaxsiy ish faoliyatlarida Web
texnologiyani va uning elementlarini tadbiq etish bo`yicha ko`plab har xil–
muammolarga duch kelinadi. Bu Web–saytlar internet serverlarida joylashguncha
va nashr qilinguncha Web texnologiya va dizayn asoslaridan yuqori va chuqur
–
bilim talab qiluvchi, ko`pqirrali va professional–intellektual ishdir. Bu muammolar
zamonaviy Web texnologiyalar bo`yicha mutaxassislar etarlicha bo`lgandagina
–
echiladi. Shuning uchun Web sahifa yaratish va uni o`rganish jarayoni, shu
–
berilgan yo`nalish bo`yicha mutaxassislarni tayyorlash hozirgi kun uchun juda
muhim va faol hisoblanadi. Bu mutaxassislik kuchli va kelajagi porloq professiya,
u hozir ham, kelajakda ham hamisha, o`z o`rniga ega bo`ladi.
Boshqa tomondan Web saytlarni yaratish va o`rganish muammosining
–
faolligi va muhimligini quyidagi sabablar bilan asoslash mumkin:
 taqdim qilinayotgan internet servis xizmatlari muhitini ko`p miqdorda
kengayishi va ulardan foydalanishning osonligi bilan;
 tarmoq Web texnologiya, ularning resurslari va imkoniyatlarini hamma joyda
–
tarqatish bilan;
 i stagan darajali axborotlarga bo`layotgan talablarning o`sib borishi bilan;
 t ashkilot va xususiy shaxslarning o`zlari va o`z ish faoliyatlari to`g`risidagi
axborotlarni internetda joylash uchun intilishlarning o`sishi bilan;
 t armoq ma`lumotlar bazasidagi global masshtabdagi har xil maqsaddagi
axborotlarga e`tibor qaratish bilan;
 har mamlakat, millat va fan odamlarining o`zaro muloq o t va tushunishlarga
bo`lgan intilishi bilan;
 Web–texnologiyaning barcha yo`nalishlari bo`yicha mutaxassislarning
etishmasligi bilan.
Shunday qilib, i nternet xizmatlaridan ikkita xizmat spektriga alohida e`tibor
berish kerak, ya`ni tarmoq abonentlararo axborot almashuvi va axborot qidirish va
tarmoq berilganlar bazasidan foydalanish. Xizmat taraqqiyotining samarasi

to`g`risida gap ketganda barchamiz har xil Internet xizmatlaridan potenstial
foydalanuvchiga aylanib qolishimizni ta`kidlash zarur.
Internetda axborotlarni ifodalash taqdim qilinadigan axborot xiliga bog`liq
bo`ladi, ya`ni shaxsiy yoki unga katta bo`lmagan firma va tashkilotlar; davlat
tasarrufidagi Web – s aytlar; ta`lim va moliya strukturalar i ; ilmiy markaz va
kutubxonalar; xayr–exson uyushmalar i ; tijorat uyushma saytlari; kontent–saytlar
axborotlarini taqdim etish. Ayniqsa, saytning birinchi sahifa jihoziga alohida
e`tibor qaratish kerak.
Web–saytni yaratish va uni o`rganish muammolarining ko`plab sabablar i ga
quyidagilarni ko`rsatish mumkin: i nternet xizmatining kengligi; xizmatdan
foydalanishning oddiyligi; Web–texnologiyalarni tarqatishdagi qulaylik; real vaqt
masshtabida axborotlarga bo`lgan talablar; tashkilot va xususiy shaxslarning
o`zlari to`g`risidagi axborotlarni i nternetga joylashtirishga intilish i ; tarmoq
ma`lumotlar bazasida global mashstabdagi ixtiyoriy ma`lumotlarni to`plash; Web–
texnologiya bo`yicha mutaxassislarning etishmasligi.
2.2.Kompyuterlarga xizmat ko`rsatish veb saytini yaratish algoritmi
Kompyuterlarga xizmat ko`rsatish arxitekturasini yaratishda ham ko`pchilik
foydalanadigan tizim mijoz - server arxitekturasining qurilishi bu fikrning
rivojlanishiga asos bo`ldi. "Mijoz-server" t i zi m i ni n g kl as si k t u zi l m as i o` zi da
i k ki ko m p on en t n i mujassamlashtiradi: ma`lumotlar bazasi serveri va mijozlar
qo`shimchasi. Bu ikki darajali mijoz server arxitekturasi deyiladi. Bu erda mijoz
qo`shimchasi faqat ma`lumotlar bazasidagi axborotni o`zgartirishga, qidiruvga
bo`lgan talabni shakllantiradi, server qismi esa axborot (ma`lumot)ni to`laligicha
saqlangan holda o`zgartirish yoki qidiruviga javob beradi. Biroq amaliy faoliyat
masalasi ma`lumotlar bazasi bilan ishlashda to`g`ri kelmaydi. Bazada
saqlanayotgan ma`lumotlar ustidan ma`lum operastiyalar bajarilishi kerak. Ikki
darajali arxitekturada qo`shimcha masalalar kompyuter - mijoz vositasi bilan hal
qilinadi. Uning rivojlanishiga uch darajali arxitektura xizmat qiladi: ma`lumotlar
bazasi serveri qo`shimchalar s erveri mijozlar qo`shimchalari. Bu erda mijoz

qo`shimchalari funkstiyalarining sezilarli qismi maxsus ajratilgan server
qo`shimchalariga qo`yiladi. Uch darajali arxitekturada mijozlar qo`shimchalarining
asosiy masalasi foydalanuvchining interfeysini qo`llab- quvvatlash va
ma`lumotlarni qayta ishlash. Shuning uchun mijoz - server arxitekturasi
afzalliklaridai biri mijozlar kompyuterlari tavsiflariga bo`lgan solishtiruvchi talabdir.
Yuqorida aytilganlardan hulosa qilib shuni aytish mumkinki, Elektron tijorat
tizimlarining texnologik asoslarini mijoz server arxitekturasi realizastiyasi bilan
lokal va global kompyuter tarmoqlarinnig birlashmasi tashkil qiladi.
Internetdan foydalanish elektron tijorat yuritishda samaraliroq metodlar,
madellar va vositalarni tanlashda quydagi savollarga javob izlash lozim:
Demak, sh axsiy kompyuterlarni elektron tijorat faoliyatini Internetda tashkil
etish maqsadida Web-sayt quyidagi tarkibiy arxitektura to`zilmalari asosida
loyixalandi.
 Asosiy mijozlar qanday insonlar bo`ladi, ularning faoliyati va geografik
joylashuvi qaer?
 Mijozlarning kompyuter bilan taminlanganlik darajasi qanday, ularning
yangi axborot texnologiyalarga munosabatlari qanday?
 Tashkilotlar mahsuloti va xizmatlarini matn va rangli grafika bilan
tasvirlash mumkin.
 Қay darajada tashkilot internetda elektron tijorat yuritish uchun barcha
sharoitlar bilan taminlanganmi? va boshqalar.
Tajribalar shuni ko`rsatadiki elektron tijorat yuritishda muvaffaqiyatning
asosiy kriteriyalarga quydagilarni kiritish mumkin:
 Orginallik – bozorning aloxida segmentida sezilarli o`rin tutmoqda
 Elektron soxasida siyosat yuritishda ketma-ket boshqaruv
 Maqsadga yo`naltirilganlik – maqsadli internet –auditoriyasini
aniqlashtirish va ularni qiziqishlari barcha guruxlarga ajratish
 Қatiylik – elektron tijoratni boshqarishda qatiyatlilik
Demak, internetda elektron tijorat yuritish tizimini tashkil qilishni nimadan
boshlash kerak? Bu jarayon etaplari bilan tanishib chiqamiz. Birinchi etapda,

odatda tashkilot Web-sayti, strukturasi va tarkibi yaratiladi. Boshqa serverlarga
reklama berish orqali Web-saytiga mijozlar jalb qilinadi. Bu etapda mijozlar uchun
teskari aloqa elementlari ham tashkil qilinadi.
Vaqt o`tishi bilan milliy chinni buyum mahsulotlari ham tashrif
buyuruvchilar qiziqishlari ham o`zgaradi. Auditoriya diqqatini saqlab qolish ham
qiyinlashadi. Bu xolatda veb-saytni yangilab turishga extiyoj tug`iladi. Navbatdagi
etapda mahsulotlarni taqdim etish tizimi Internet vitirina amalga oshiradi–
Internet vitirinada tovarlar katalogi, ularning malumotlari va elektron savatga
solish imkoniyati tashkil etiladi.
Keyingina bu saytni birorta virtual savdo maydon shakliga keltiriladi. Bu
etapda anchagina jiddiy kuch talab qilinadi.
Tashkilot Web-saytini ishlab chiqishda ko`pincha muhim va murakkab
muammolardan biri bu uning tarkibini aniqlash masalasidir. Amaliyot shuni
ko`rsatadiki hozirda tashkilotlarning rivojlangan saytlarida quyidagicha bo`limlar
mavjud:
 Tashkilot yoki korxona haqida malumotlar (tarixi aosiy yutuqlari elektron
tijoratni yuritish maqsadi, mijozlar va hamkorlar fikri)
 Tashkilot yoki korxonalar mahsulot yoki xizmatlarni taklif qilish (narxi va
texnik tavsifi, kataloglar etkazib berish va xizmat ko`rsatish sharti,
avzalliklari)
 Texnik qo`llab-quvvatlash bo`limi (maslaxat, tavsiyalar va qo`llash
xususiyatlari)
 Milliy iqtisodiyotning u yoki bu soxasiga tashkilotning oldingi barcha
qancha malumotlar (tushunchalar,taxminiy lavxalar, statistik malumotlar
va boshqalar)
 Mahsulot yoki xizmatga buyurtma formasi.
 Tashrif buyuruvchilar xisoblagichlari.
 Joriy davr yangiliklari.
 Potenstial mijozlar uchun qayd qilinish formasi.

Web-sayt to`zilmasi bir qancha aloxida yaratilgan va xar biri malum
funkstional vazifani bajaruvchi saxifalar to`plamidan iboratdir. Xar bir saxifa
muayyan bir saxifalar bilan o`zaro aloqada bo`lishi mumkin.
Zamon talablariga mos Web-saytyaratish uchun ushbu loyixani amalga
oshirishda klient-server arxitekturasiga asoslaniladi.Bundan tashqari veb-
saxifaning dinamikliligini taminlash uchun malumotlar bazasi bilan ishlash
imkoniyati tashkil etildi. Saytdagi xar bir gipermatn malum saxifaga murojat qilar
ekan u malumotlar bazasining mos jadvaliga murojaat qiladi.
2.3.Kompyuterlarga xizmat ko`rsatish veb saytini yaratishning dasturiy
va axborot ta`minoti
PHPning sintaksisi C va Perl ga o`xshaydi. Dastur tuzish bilan tanish
bo`lganlar PHP dastur tilini tez o`rgana oladilar. Bu tilda ma`lumotlar,
o`zgaruvchilar turlanishi qiyinchiligi yo`q va xotiradan joy bo`shatish, egallash
jarayoning keragi yo`q. PHP tilida yozilgan dastur oson o`qiladi Perl dasturidan
farqli PHP dasturini oson o`qish va tushinish mumkin. O`zining afzalliklari bilan
PHP MySQLga bog`lanishi umumiy ishlatilishi ta`minlaydi. Biz Windows da ham,
UNIXda ham dasturlarni tuzish imkoniyatiga ega bo`lamiz. Apache yoki IIS server
bilan bog`lanib, tashqi CGI jarayoni bo`lib yoki oddiy skript interpretator bo`lib
yoki modul bo`lib ham ishlaydi. Bu dasturni ishlatishda umumiy harakat qilish
mumkin.
PHP ishilashi uchun Apache HTTP Web serveri bo`lishi kerak. Bu Web
server:
 o`zida oxirgi protokollarni jamlagan shu jumladan
HTTP/1,1(RFC 2616 ) ;
 oson quriladi va dasturchilar tomonidan qilinadigan modullardan
foydalanib kengaytirish mumkin;
 boshlang`i ch kodlar bilan ta`minlangan va listenziyasi bepul;
 Windows NT/9X Networe3.x Os/2 Unixning ko`p versiyalari uchun
versiyalariga ega;

 taniqli ma`lumotlar bazasining ko`p turlari bilan bog`lana oladi;
 texnik apparat bilan ta`minlanishida ham muhim xususiyatlarga ega
masalan P 166 va 16 MB OZU larda ham ishlay oladi.
PHP tili MBBT MySQL bilan yaxshi ishlay oladi.
PHP ning HTML jarayoniga o`tish sxemasi kuyida ko`rsatilgan:
2.1.rasm. PHP ning HTML jarayoniga o`tish sxemasi
Web tarkibining tuzilishi strukturasida ko`rsatilganidek, har bir
foydalanuvchi so`rovi veb serverga borib tushadi, veb serverdan server dasturi
orqali ma`lumotlar bazasi yoki fayllarga murojaat qiladi undan olingan javoblar
server dasturi orqali veb serverga va undan yana foydalanuvchiga uzatiladi.
Dinamik Web-saytni yaratish uchun birinchi bo`lib bizga Web-server
kerak, masalan Apache. Web-server ko`p soxalarda ishlatilishi mumkin, masalan
elektron magazinga, axborot serveriga, kidiruv sistemasiga, masofadan o`qitish
tizimiga xizmat ko`rsatishi mumkin. Serverni tanlash internetda nima bilan
shug`ullanmokchi ekanligimizdan kelib chiqadi.
Ushbu saytni yaratishda PHP algoritmik tildan foydalanilgan. PHP dasturlash
tili tanlanganligiga sabab, bu dasturlash tili dasturlovchi uchun juda qulay hamda bu
til aynan Internet uchun yaratilgan. PHP ning asosiy raqiblari Rerl , ASP ,–
ColdFusion va Java.
PHP va Java. Umuman aytganda, Java va Java texnologiyasi bir biridan fark
kiladi. Java tili S tilining t o` li q roq shakli, qaysi “ kengaytirilga n S++ kabi
”
ishlangan. Java texnologiyasi o`ziga klient va server qismlarini biriktiradi, va yana
ma`lumotlar bazasi bilan bog`lanish imkonini beradi, shuning uchun Java php.exe
. php
.php3
.phtml браузер

texnologiyasini Apache/PHP/MySQL bog`lanmasiga tenglashtiriladi. Java
texnologiyasi platformalararo texnologiya ko`rinishida ishlab chiqilgan,
foydalanuvchilar korporativ masshtabdagi Web saytlarni yaratishi mumkin. Bu
texnologiyaning asosiy ustunligi platformalararo ko`chishi va ob`ektga
mo`ljallangan dasturlash tili, qaysiki qiyin va katta ilovalarni yaratish uchun.
Kamchiliklari sekin bajarilishi va xotirani katta talab qilishi va Web ilovalarni
ishlab chiqarish qiyinchiligi PHP ga tenglashtiriladi. PHP moslashuvchanlik va
masshtablanish bo`yicha deyarli Java dan qolishmaydi. Bir qancha oddiy
ilovalarda o`zini etarli oqlagan lekin jiddiy ilovalarda chetlab o`tadi.
RNR va ASP.NET ni yana bir masala ustida solishtirsak, agar katta
korporastiya ko`pgina serverlar va klient mashinalar tomonidan INTRANET
tashkil qilingan bo`lsa va bu tizim Windows da boshqarilsa ASP.NET yana bir bor
o`z ustunligini namoyon qiladi.
RNR ni yana bir ustunligi boshlovchilar uchun qulay va Internetga
joylashtirish oson kechadi. Shuning uchun hozirgi kunda RNR keng
qo`llanilmoqda.
RNR va ColdFusion. ColdFusion paketi Allaire firmasi tomonidan tuzilgan.
Interaktiv va dinamik veb saxifalarni tayyorlash uchun, veb hujjatlarni qayta
ishlash va ma`lumotlar bazasidan ma`lumot olish uchun yaxshi. Minus tomonlari
ColdFusion tashib yurish qiyinchiligi RNR ni olsak deyarli barcha platformada
ishlay oladi. ColdFusion esa faqat 4 ta: Win32, Solaris, HP/UX va Linux.
ColdFusion juda kam tarqalgan va RNR ga nisbatan katta resers talab qiladi.
Ushbu keltirilgan muloxazalardan kelib chikib bitiruv malakaviy ishi sayti
PHP da qilindi.
2.4.Kompyuterlarni ta`mirlash xizmatlari uchun elektron to`lovlarni
amalga oshirish texnologiyasi
Elektron tijoratning jadal rivojlanishi elektron to`lov tizimlarini
rivojlantirishga va yangi tizimlarni ishlab chiqishga olib keldi.
To`lov tizimlari elektron tijorat infrastrukturasidagi asosiy elementlardan
biri hisoblanadi. Ko`pgina o`tkaz i lgan amaliyotlar shuni ko`rsatadiki, to`lov

tizimlarini elektron tijoratda qo`llash samarali, ishonchli, perspektiv natijalarni
beradi.
Elektron to`lov tizimi boshqa tizimlar kabi to`lovni amalga oshiruvchi va
to`lovni qabul qiluvchilardan iborat bo`lishi kerak. Shu narsa aniqki to`lov
vazifasi, ma`lum summani to`lovchidan qabul qiluvchiga o`tkazadi. Elektron
tizimlarda bu o`tkazish elektron to`lov protokollari orqali amalga oshiriladi. Bu
jarayonda tomonlarning to`lov protokoli orqali o`tkazishini amalga oshiruvchi,
ma`lum summadagi pullarning o`tishini ta`minlovchi banklar, moliyaviy
tashkilotlarning qatnashishi zarur bo`ladi.
To`lovning INTERNET – tizimida moliya, biznes tashkilotlar va Internet
foydalanuvchilar o`rtasidagi savdo ishlaridagi moliyaviy kelishuvlar amalga
oshiriladi. Aynan, elektron to`lov tizimi to`la imkoniyatga ega bo`lgan internet
do`konlarini yaratish imkonini beradi, haridor mahsulotga buyurtma berib, o`z
kompyuteridan uzoqlashmasdan to`lovni amalga oshiradi.
Elektron to`lovni amalga oshirish sxemasini ko`rib chiqadigan bo`lsak,
avvalo quyidagi ishtirokchilar bilan tanishib chiqish kerak. Internetda mahsulot
yoki xizmatlar uchun to`lov vositasi sifatida plastik kartalarni qabul qilish internet-
ekvayring deb nomlanadi. Elektron to`lovning asosiy ishtirokchilari: 1) haridor, 2)
internet-do`kon, 3) bank-emitent (kartochka chiqaruvchi), 4) bank-ekvayer
(hamkorlarning kartochkalar bilan barcha turdagi operastiyalarini amalga
oshirishlarini ta`minlovchi va tranzakstiyaning dastlabki qayta ishlashlarini
bajaruvchi), 5) to`lov serveri (to`lovni amalga oshirishda xavfsizlikni ta`minlovchi
elektron to`lov tizimi). Shuni ta`kidlash kerakki, 5-ishtirokchisiz xam sxemalar
mavjud, lekin ular hozirda deyarli ishlatilmaydi.
Yaqin kunlarda O`zbekiston Respublikasi aholisi oziq ovqat mahsulotlaridan
maishiy va kompyuter texnologiyalarigacha bo`lgan tovarlarni harid qilish, mobil
aloqa, Internet telefoniya va kommunal xizmatlari uchun haq to`lash, shuningdek,
kino, teatrlarga chiptalarni uy yoki ofislardan chiqmagan holda harid qilish
imkoniyatiga ega bo`ladi.
Kredit kart a lar orqali hisob-kitoblar

1. Ҳaridor Internet orqali Magazin saytiga kir ib mahsulotlarni
savatchaga soladi va kredit kart a bilan to`lov usulini tanlaydi.
2. Magazin dasturiy ta `minoti buyurtmani shakllantiradi va Ҳaridorni
ASSIST tizimining avtorizastiya serveriga yo`llash bilan birga buyurtma
parametrlarini jo`natadi .
3. ASSIST tizimining avtorizastiya serveri Ҳaridor bilan himoyalangan
(SSL 3.0) protokol bilan bog`lanadi va Ҳaridordan uning kredit kart a haqidagi
ma`lumotlarni (karta raqami, kartning amal qilish muddati , karta egasining
nomi) qabul qilib oladi . Kredit kart a haqidagi ma`lumot himoyalangan holda
faqat ASSIST tizimining avtorizastiya serveriga jo`natiladi va haridor
buyurtma shakllantirgan m agazinga taqdim etilmaydi.
4. ASSIST tizimining avtorizastiya serveri olingan ma`lumotni
boshlang`ich qayta ishlab tizimining hisob-kitob bankiga (kelgusida - Bank)
yuboradi .
5. Bank Magazinni t izimda mavjudligini, amaliyotning tizimda
o`rnatilgan cheklovlar ga mosligini tekshiradi. Tekshiruv natijalariga ko`ra
kredit kart avtorizastiyasiga ruhsat yoki taqiq shakllantiriladi va u Bank
tomonidan mos Ҳ TT ( Ҳ alqaro To`lov Tizimiga)(Visa, Master Card va
boshqalar)ga jo`natiladi.
6. Avtorizastiya taqiqlanganida:
 Bank ASSIST tizimining avtorizastiya makaziga to`lovni amalga
oshirishni rad etuvchi habar yuboradi4
 Avtorizastiya serveri Ҳ aridorga sabablarini ko`rsatgan holda rad javobini
yuboradi ;
 Avtorizastiya serveri m agazinga buyurtma raqamini ko`rsatgan holda rad
javob ini yuboradi ;
7. Avtorizastiya ruhsat etilsa yopiq bank tizimi orqali Ҳ aridor kartining
emitent-bankiga yoki emitent-bank tomonidan ma`sul etilgan prostessing
serveriga avtorizastiya so`rovnomasi jo`natiladi.
8. Kart to`lov tizimidan avtorizastiya tasdiqlangan ma`lumot olinsa:

 Bank ASSIST ning avtorizastiya serveriga avtorizastiya tasdig`ini
jo`natadi ;
 Avtorizastiya serveri Ҳaridorga avtorizastiya tasdig`ini jo`natadi ;
 Avtorizastiya serveri Magazinga buyurtma raqami bilan avtorizastiya
tasdig`ini jo`natadi ;
 Bank mablag`ni Bank va Magazin o`rtasidagi mavjud shartnomaga ko`ra
Magazin hisob raqamiga ko`chiradi;
 Magazin hizmat ko`rsatadi (mahsulotni beradi) .
9. Avtorizastiya taqiqlansa:
 Bank ASSIST ning avtorizastiya serveriga to`lovni rad etish javobini
yuboradi ;
 Avtorizastiya serveri Ҳaridorga sababi ko`rsatilgan holda rad javobi
yuboradi;
 Avtorizastiya serveri Magazinga buyurtma raqami bilan rad javobi
yuboradi.

2.2. rasm. ASSIST to`lov tizimi
To`lov parametrlarini yuborishning 1-rejimidan, mijoz Sizning Internet-
magaziningizda hech qanday ma`lumot kiritmaydigan hollarda foydalanadi. Bu
ma`lumotni (Ism sharifi, manzili, email, telefon) haridor ASSIST serverida
kiritadi.
Ikkinchi bobga xulosa
Kompyuterlarni ta`mirlash xizmat ko`rsatish tashkil etish tamoyillari
o`rganib chiqildi. Kafolatlanganlik, o`z vaqtidalik, arzonlilik, ishonchlilik, moslik
tamyillari keltirib o`tildi. Kompyuterlarni ta`mirlash xizmatini ko`rsatish veb
saytini yaratish algaritmi keltirilgan. Kompyuterlarni ta`mirlash xizmatini
ko`rsatish veb saytini yaratishning dasturiy va axborot ta`minoti keltirilgan.
Shaxsiy kompyuter tarkibiy qismi qurilmalarining o`zaro muvofiqlikda ishlash

imkoniyatini beruvchi dasturiy vositalar, ya`ni drayverlar taxlil etilgan.
Kompyuterlarni ta`mirlash xizmatlari uchun elektron to`lovlarni amalga oshirish
texnologiyasi keltirilgan bo`lib, unda masofadan to`lovlarni elektron usulda
amalga oshirish mexanizmi o`rganilgan.
III.BOB. KOMPYuTERLARGA XIZMAT KO`RSATISh VEB SAYTINI
AMALIY TADBIҚI

3.1. Kompyuterlarni ta`mirlash xizmatini tashkili tuzilishi
Kompyuterlarni ta`mirlash xizmat ko`rsatish veb-saytini yaratishda PHP
texnologiyasidan foydalaniladi. PHP tilining bir qancha ob`ektlari mavjud bo`lib,
ulardan ayrimlarini veb-saytni mukammal qilib yaratishda foydalaniladi. Қuyida
ularning tavsifi va kompyuterlarni ta`mirlash xizmat ko`rsatish veb-sayti dasturiy
ta`miinotida qanday uslubda qo`llanilishi keltiriladi. 3.1.rasmda kompyuterlarni
ta`mirlash xizmat ko`rsatish veb-saytining bosh saxifasi keltirilgan.
3.1.rasm. Veb-saytning bosh saxifasi.
Veb-sayt yangiliklari bilan tanishish. Administratorga murojaat, bunda
mijozlar birorta ximatlar bo`yicha murojaatlarini qoldirishlari mumkin.
Kengi 3.2.rasmda veb-saytining kompyuterlarni ta`mirlash xizmat
ko`rsatishi keltirilgan.

3.2.rasm. Veb-saytning xizmat ko`rsatishi.
Veb-saytiga birinchi marotaba tashrif buyurgan foydalanuvchilarga mijoz
sifatida ishtirok etish uchun o`ziga kerakli bo`lgan xizmatlar haqida to`liq malumot
olish zarur bo`ladi. Unda foydalanuvchi o`zi haqidagi ma`lumotlarni talabga ko`ra
kiritib chiqadi, ro`yxatdan o`tish mobaynida foydalanuvchiga aloxida parol
beriladi. Bunda bitta foydalanuvchi uchun yagona bulishi kerak buni saytning
dasturiy qismi avtomatik ravishda aniqlab foydalanuvchini ogohlantiradi. Bunda
yangi xaridor sifatida ro`yxatdan o`tuvchi foydalanuvchilar talab qilingan
ma`lumotlarini to`g`ri kiritishi zarur bo`ladi.

3.3.Veb-saytning aloqalar bo`limi keltirilgan.
Administrator interfeysining ko`rinishi quydagi 3.4.rasmda keltirilgan:
Bu panelga kirish faqat administrator login va paroli orqali amalga
oshiriladi. Ushbu saxifada bir qancha o`zgartirish ishlarini olib borish
mumkin:
1. Sayt yangiliklarini o`zgartirish. Bu erda administrator sayt yangiligini
o`chirishni yani yangilik matnini kiritish mumkin. Yangilik kiritilgan sana
avtomatik aniqlanadi va malumotlar omboriga yoziladi.
2. Veb-saytning kontakt malumotlarni yoki to`lov uchun zaruriy
ma`lumotlarni o`zgartiriladi.
3. Murojaatlar bilan tanishish sayt administratoriga birorta qiziqish yoki fikr
bo`yicha murojaatlar bilan tanishish.
4. Kompyuterlarni ta`mirlash xizmat ko`rsatishlar faqat adminstratori
tomonidan malumotlarini kiritish, o`zgartirish, o`chirishi mumkin.

3.4. rasm. Veb-sayt administrator paneli.
Bu sahifada bir nechta to`lov tizimlarining ro`yxati mavjud bo`lib, ulardan
keraklisini elektron do`kon veb-sayti bilan bog`lash mumkin.
Uzumchilik mahsulotlarini qayta ishlovchi korxona elektron savdosini
yuritishda nechta to`lov tizimi bilan bog`lanishni istasa va shartnoma qilinsa, o`sha
to`lov tizimlari bo`yicha to`lovlar amalga oshiriladi
Veb-saytning yangi xizmatlarni qo`shishni ham keltirib o`tamiz

3.5.rasm. Yangi xizmatlarni qo`shish bo`limi.
3.2. Kompyuterlarni ta`mirlash xizmatini meyoriy xuquqiy bazasi
Respublikaning rivojlanayotgan jahon iqtisodiyotiga qanchalik tez
qo`shilishi bir vaqtning o`zida davlat sostializmidan qolgan merosdan qutilish va
siyosiy tashkilotlar hamda boshqaruv mexanizmlarini tezda yangilash qobiliyatiga
bog`liq. Shu jihatdan olganda axborot kommunikastiyalar texnologiyalari—
tashkilotlarni isloh qilishning asosiy harakatlantiruvchi kuchi bo`lib, mamlakatnnig
iqtisodiy rivojlanishi uchun ulkan imkoniyatlar ochib beradi. Elektron xukumat
“ ”
tizimi (xukumat ishlarini on—layn rejimida amalga oshirish) O`zbekistonda o`z
taraqqiyotining boshlang`ich bosqichidir. Internet tarmog`iga ulangan davlat
tuzilmalari va xo`jalik yurituvchi sub`ektlar soni keskin oshgan .
Internet resurslari orasida O`zbekiston mavzusidagi ma`lumotlar kam. Juda
kam tashkilotlar hozir tarmoq uchun muntazam biror ma`lumot taqdim etadi,
‚
mavjud web saytlarning ko`pchiligida bazalik tasviriy va aloxida axboroti
—

mavjud xolos. Ko`p tashkilotlar esa web saxifalarini kamdan kam yangilaydi va—
saytga bog`langan ma`lumotlar bazasiga ega emas. Jamiyatda axborot
—
kommunikastion texnologiyalaridan foydalanish Respublika prezidentining 2002
yil 30 maydagi Kompyuterlashti-rishni yanada rivojlantirish va
“
axborot kommunikastiya texnologiyalarini joriy etish to`g`risida PF- 3080 -sonli
“
farmoyishiga muvofiq ishlab chiqilgan davlat axborotlashtirish konstepstiyasining
asosiy tarkibiy qismidir .
Internetdan foydalanuvchilar soni va O`zbekiston haqidagi axborot hajmi
jihatidan respublikamiz hali ko`pgina boshqa davlatlardan birmuncha ortda
qolmoqda. Mamlakatda ishlab turgan 195 ming kompaniyadan atigi 892 si xozir
o`z faoliyatini axborot va kommunikastiya sohasida amalga oshirmoqda, bu esa
kompaniyalar umumiy miqdorining atigi 0,45 % tashkil qiladi. Internet katta
kapital sarflashni talab qilmasligi deyarli darhol iqtisodiy samara berishi tufayli
faoliyat uchun juda qulay muhit ekanligi olinsa, bu juda kam.
Tarmoqda jismoniy shaxslarning foydalanishiga kelsak, yuz bergan
vaziyatni hisobga olib, BMT, TD va SOROS jamg`armasining Ochiq Jamiyat
Instituti, NATO ilmiy qo`mitasi bilan birgalikda 1999 yildan buyon
O`zbekistonda Internet texnologiyalarini rivojlantirish va ularni ommalashtirish
“ —
uchun imkoniyat yaratish loyixasini amalga oshirmoqda. Bu loyiha mamlakatda
”
Internetni umumiy rivojlantirishga, shu jumladan Respublika ilmiy va ta`lim
muassasalarining Internetdan bepul foydalanishlari uchun tayanch tarmog`ini
vujudga keltirishga qaratilgan.
Elektron tijorat rivojlanishining huquqiy ta`minlanishi hozirgi kunda
elektron tijoratning eng asosiy tamoyillaridan biri shundaki, ikki tomon
imzolayotgan shartnoma elektron yo`li bilan amalga oshirilayotganligi uchungina
uning qonuniyligi va haqiqatdan ham mavjudligini shubha ostiga qo`yishga haqli
emaslar. Tamoyilning amalga oshirilishi har doim ham kafolatlanmaydi. Shuning
uchun ham ba`zi yuridik qiyinchiliklar vujudga keladi. Ko`pgina mamlakatlarda
faqat ikki tomoning shaxsiy imzolari bosilgan shartnomalargina tan olingani

uchun, bunday holatlarda shartnoma yuridik kuchga ega bo`lmaydi. Shuning uchun
elektron tijorat qonuniy to`siqlarni oshib o`tishga qurbi etmaydi.
Yuqorida aytib o`tilgan qonuniy to`siqlarni oshib o`tishda yordam berish
maqsadida halqaro savdo (Yunistrol) huquqi bo`yicha OON komissiyasi, 1996
yilda “Elektron tijorat to`g`risida” qonun qabul qildi. Bu qonun o`zida
shartnomalarning yuridik kuchi bilan bog`liq bo`lgan, shartnoma originali va
nushalari bilan bog`liq bo`lgan muammolarni hal etish modelini aks etadi.
Қonunda ko`rsatilgan berilganlarning elektron almashuvining huquqiy rejimi
funkstional ekvivalent nomli tamoyilga asoslanadi. Davlat qonunchiligiga bu
qonunning joriy etilishi tomonlarning elektron almashuvi vositasini tanlaganida,
ular uchun huquqiy muhitni yaratishi ko`zda tutiladi. Bu qonun qabul qilingandan
keyin elektron tijorat soflidagi jarayonlarini oldindan aytib berishni
osonlashtiruvchi va shu bilan birga elektron tijoratning butun dunyoda
rivojlanishiga turtki bo`ladigan me`yor va qoidalar ustidagi ish olib borish
yuzasidan rozillikka erishilgandir. Bunday qonunlar orasida elektron raqamli
imzosining munosabatini yo`lga soladigan holatlar sanab o`tilgan. Bu savolning
bunchalik dolzarb bo`lishiga Internet va boshqa tarmoq orqali imzolanadigan
shartnomalar sonining tez o`sishi sabab bo`lgan. Elektron imzoga bo`lgan ishonch,
shartnomalarni qabul qilishiga bo`lgan asosiy shart bo`lib hisoblanadi.
1999 yilda Evropa ittifoqining huquqiy asoslari direktivasi qabul qilingan.
Bu elektron tijorat sohasidagi Evropa va halqaro huquqlarning shakllanishidagi
navbatdagi qadam bo`ldi, chunki u elektron tijorat sohasida kelajakdagi
rivojlanishi va mukammallashuvining asosiy yo`nalishlarini ko`rsatib beradi.
Shuni ta`kidlab o`tish lozimki, O`zbekiston uchun Evropaning huquqiy
tartibotidagi tajribasi kerak bo`ladi.
Direktivada raqamli imzoni yaratish uchun kerak bo`lgan talablar
shakllantirilgan. Bundan tashqari shartnomani imzolagan tomonning imzosi va
uning elektron nusxasining muvofiq kelish kelmasligini aniqlashga yordam—
beruvchi sertifikat nomli xujjat ko`zda tutiladi. Bu sertifikatdan tashqari yana
shunday bir tushuncha mavjudki, uning nomi malakali sertifikat, uning farqi

faqatgina imzolarni solishtirishda emas, qator talablarga javob berish
majburiyligidadir.
AҚSh va Kanadada supermagistral, ya`ni har bir insonga o`z ta`bi bo`yicha
istaganini topish texnologik vositasining qurilishiga ko`ra olingan. Ғarbiy
Evropada asosiy jamiyat jahon texnologik inqilobining navbatdagi qadamiga
ijtimoiy tomondan yondashiladi. Revolyustiyalar Evropa mamlakatlaridagi axborot
jamiyatlarining shaklanishining turli aspektlariga bag`ishlangan.
Umuman, yuqorida aytilgandek, Evropa ittifoqining huquqiy aktlarida aytib
o`tilgan me`yor va tamoyillar Rossiya va boshqa MDҲ davlatlari uchun qulaydir,
chunki bular oxirgi payt elektron tijorat uchun evolyustiyaning natijalari
hisoblanadi. Evropa ittifoqining huquqiy aktlaridagi tamoyillarining O`zbekiston
qonunchiligiga joriy etish etarli potenstialga ega bo`ladi, deb tasavvur etiladi .
Davlat, jamiyat va shaxsni axborotlashtirish sohasida tashqi va ichki xavf
hatardan muvoffaqqiyatli himoyalashni amalga oshirilishining ta`minlanishi, ya`ni
axborot xavfsizligini ta`minlash o`z navbatida huquqiy asosini shakllantirishni
taqazo etadi. Ushbu sohadagi normativ-huquqiy hujjatlarning qabul qilinishi va
takomillashtirilishi kompleks ravishda, izchillik va ilmiy asoslangan holda olib
borilishi zarur. Bunda, O`zbekistonda amal qiluvchi qonun hujjatlari,
mamlakatimiz qo`shilgan halqaro hujjatlar, chet el qonunchiligi tajribasi,
shuningdek axborot kommunikastiya texnologiyalarining rivojlanishi istiqbollari
hisobga olinishi kerak. Aloqa va axborotlashtirish sohasida axborot xavfsizligini
ta`minlashning huquqiy asoslarini takomillashtirishdan asosiy maqsad -
fuqarolarning axborotdan erkin foydalanishga doir huquqlarini ta`minlash, davlat,
jamiyat va shaxsni axborot xavfsizligini ta`minlash uchun qulay sharoitlar yaratish,
bu boradagi huquqiy munosabatlarni tartibga solishdir. Ҳozirgi kunga qadar ushbu
yo`nalishda qator ishlar amalga oshirildi. So`nggi yillar mobaynida quyidagi
O`zbekiston Respublikasining qonunlari qabul qilindi, ya`ni:
 "Elektron raqamli imzo to`g`risida";
 "Elektron hujjat aylanishi to`g`risida";
 "Elektron tijorat to`g`risida";

 "Elektron to`lovlar to`g`risida"
Bu qonunlar axborot kommunikastiya texnologiyalariga asoslangan
masofadan o`qitish, telemedistina, elektron tijorat, elektron to`lov kabi yangi
xizmatlarning rivojlanishiga yo`l ochib berdi.
Ҳozirgi kunda axborot-kommunikastiya texnologiyalari keng ko`lamda
rivojlanayotgan bir vaqtda elektron hujjatlar va elektron hujjatlar aylanishini
kundalik hayotimizga joriy etish masalalari muhim o`rin to`tadi. Elektron hujjatlar
aylanishida ularning qog`oz hujjatlar bilan teng kuchga ega ekanligini, ulardagi
imzo, muxr va hujjatning boshqa rekvizitlarini tasdiqlash elektron raqamli imzo
orqali amalga oshirilishi mumkin .
"Elektron raqamli imzo to`g`risida" gi O`zbekiston Respublikasi qonuni
ma`lum shartlarga rioya qilingan holda elektron hujjatdagi elektron raqamli imzo
va qog`ozdagi shaxsiy imzoning teng kuchliligini tan olishini ta`minlab berdi.
Ushbu qonunda elektron raqamli imzo kalitining foydalanuvchilari (egasi)
haqidagi ma`lumotlar muhofaza qilinishi haqidagi norma o`z aksini topgan.
"Elektron hujjat aylanishi to`g`risida"gi qonunning qabul qilinishi elektron
hujjat aylanishi sohasida faoliyatni amalga oshirish uchun huquqiy asos yaratgan
bo`lib, u elektron hujjat almashinuvining tezkorligi va samaradorligini oshirish
hamda qog`oz hujjat aylanishining ulushinin kamaytirishga yordam beradi. Ushbu
qonun elektron hujjatning huquqiy maqomini va uning rekvizitlarini aniqlagan
bo`lib, elektron hujjat aylanishi ishtirokchilarini, elektron hujjatni olish, jo`natish,
ularni saqlash va muhofaza etish tartibini belgilaydi.
Respublikamizning “Elektron tijorat to`g`risida” qonuni 2004 yil 29 aprel
kuni qabul qilindi. Қonun 14 modda iborat va O`zbekistonda elektron tijoratni
rivojlantirish uchun huquqiy asos bo`lib xizmat qiladi. Bundan tashqari
O`zbekiston aloqa va Axborotlashtirish agentligi tomonidan 2002 2010 yillarda—
kompyuterlashtirish va axborot kommunikastiya texnologiyalarini rivojlantirish
dasturi ishlab chiqildi. Mazkur dasturda kompyuterlashtirish va axborot
kommunikastiya texnologiyalarini rivojlantirishning asosiy yo`nalishlari
xavfsizligini va bu soha rivojlanishini mablag` bilan ta`minlash yo`llari

ko`rsatilgan. Bundan tashqari bu dasturga 10 ilova kiritilgan bo`lib, bu ilovalarda
2005 2010 yilgacha bo`lgan vaqtda telekommunikastiya tarmog`i O`zbekiston—
Respublikasi shaharlarini qamrab olishning maqsadli yo`nalishlar va rejalari bayon
etilgan.
O`zbekistonda elektron to`lovlarni rivojlantirishga huquqiy asos yaratish
maqsadida "Elektron to`lovlar to`g`risida" gi qonun qabul qilindi. Ushbu qonun
hozirgi globallashuv davrida elektron to`lov sur`atlarining o`sishiga, shuningdek
O`zbekiston jahon iqtisodiy hamjamiyatiga yanada tezroq integrastiya qilinishiga
yordam beradi. Ushbu qonunda elektron to`lov tizimida axborot xavfsizligini va
muhofazasini ta`minlash hamda to`lov tizimi a`zolarining elektron to`lovlar
to`g`risida ma`lumotlar maxfiyligini ta`minlashlari shartligi to`g`risidagi normalar
belgilab qo`yilgan.
Yuqorida aytib o`tilgan qonunlar aloqa va axborotlashtirish sohasida axborot
xavfsizligini ta`minlashning huquqiy asoslarining asosiy yo`nalishlarini o`z ichiga
oladi.
3.3.Kompyuterlarni ta`mirlash xizmatini samaradorligini aniqlash
O`zbekistonda elektron to`lovlarni rivojlantirishga huquqiy asos yaratish
maqsadida "Elektron to`lovlar to`g`risida" gi qonun qabul qilindi. Ushbu qonun
hozirgi globallashuv davrida elektron to`lov sur`atlarining o`sishiga, shuningdek
O`zbekiston jahon iqtisodiy hamjamiyatiga yanada tezroq integrastiya qilinishiga
yordam beradi. Ushbu qonunda elektron to`lov tizimida axborot xavfsizligini va
muhofazasini ta`minlash hamda to`lov tizimi a`zolarining elektron to`lovlar
to`g`risida ma`lumotlar maxfiyligini ta`minlashlari shartligi to`g`risidagi normalar
belgilab qo`yilgan.
Yuqorida aytib o`tilgan qonunlar aloqa va axborotlashtirish sohasida axborot
xavfsizligini ta`minlashning huquqiy asoslarining asosiy yo`nalishlarini o`z ichiga
oladi.
Bizning kompyuterlarni ta`mirlash xizmatini iqtisodiy samarasi, yaratilgan
veb saytning o`z mijozalariga ega bo`lishi. Chunki mijoz o`ziga kerakli

malumotlarni ixtiyoriy joyda turib to`liq malumot olishlari mumkin. Agar
korxona Web sayti milliy bozorga mo`ljallangan bo`lsa, u holda uni biron—bir—
milliy provayderlarning serveriga joylashtirish lozim. Agarda korxona mahsuloti
yoki xizmatlari xalqaro bozorga mo`ljallangan bo`lsa. unda Web saytni chet el,
—
shu qatorda Shimoliy Amerika kompaniyalari serveriga joylashtirmoq kerak, zero
bunda axborotni olish tezligi va u bilan ishlash samaradorligi yuqori bo`ladi. Agar
korxonaga milliy va xalqaro bozor bir xilda zarur bo`lsa, u holda ona tilidagi va
ingliz tilidagi versiyalar ishlab chiqilmog`i va yuqori keltirilgan muqobilli joylarda
yoki bir Web saytda birlashtirmoq kerak.
—
Veb-saytlarni internet tarmog`iga joylashtirishda xosting tushunchasi
ishlatiladi.
Xosting bu internet tarmog`ida doimo mavjud bo`lish uchun serverda
–
ma`lumotlarni fizik joylashtirishda disk soxasining ajratilishi va taqdim etilishi
xizmatidir.
Xosting xizmatida pochta korrespondenstiyasi, ma`lumotlar bazasi, DNS,
fayl va bular uchun joy ajratib berilmoqda. Shuningdek, bu servislarning faoliyati
va funkstiyalari ham qo`llab quvvatlanadi.
Xosting xizmati odatda tekin va pullik shakllarga ega. Tekin xosting
xizmatini taklif qiluvchi kompaniyalar ularga berilgan saytlarda o`z reklamarini
joylashtirish orqali foyda ko`radilar. Bunday xostinglar odatda pullik xostinglarga
nisbatan tezligi va ishonchliligi past hisoblanadi. Fizik shaxslar ko`pincha shunday
xostinglardan foydalanadilar. Tijorat tashkilotlari esa har doim pullik xosting
xizmatlaridan foydalanadilar.
Xosting xizmatlari resurslar taqdim etishga qarab quyidagilarga ham
ajratiladi:
 virtual xosting ko`p sonli foydalanuvchilar uchun umumiy bitta veb-
–
servis xizmati muhiti, diskda joy ajratiladi.
 virtual ajratilgan server - diskda joy ajratiladi, foydalanuvchi uchun
ajratilgan serverday tuyuladi, lekin aslida bitta real serverda bir qancha

virtual serverlar joylashtiriladi. Bu xizmat turi o`rtacha og`irlikdagi va
engil proektlar uchun mo`ljallangan.
 ajratilgan server ma`lum xotira, prostessor va disk soxasi bilan butun–
bir server taqdim etiladi. Katta veb proektlar uchun mo`ljallangan.
Xosting tanlashdagi muhim kriteriya bu ishlatiladigan operastion tizimdir,
chunki u yoki bu funkstional vazifalarni qo`llab-quvvatlash unga bog`liq.
Xostingning muhim aspekti u yoki bu xizmat va imkoniyatlar mavjudligidir:
 CGI ni qo`llab quvvatlash;
 Perl, PHP, ASP ni qo`llab quvvatlash;
 htaccess (Apache uchun ) ni qo`llab quvvatlash;
 ma`lumotlar bazasi ni qo`llab quvvatlash;
Yuridik nuqtai nazardan O`zbekistonda xosting xizmati telematik aloqa
xizmatiga kirmaydi. Қachonki aloqa operatori foydalanuvchi qurilmasini o`zida
joylashtirsa va uni internetga ulashni ta`minlasa – u holda aloqa tarmog`iga
murojaatni ta`minlash xizmatini ko`rsatishi uchun operator listenziya olishi kerak.
Internetda elektron tijoratni olib borayotgan korxona boshqaruvchisi
o`zining jismoniy Web - serverini tashkil qilish va qo`llab - quvvatlash bo`yicha
qaror qabul qilish mumkin. Ushbu muqobil yuqoridagilardan qator farqlarga ega.
Avvalo Web - server yaratishga etadigan xarajatlar yig`indisi ko`proq narxi esa
sezilarli darajada katta, ya`ni ishlarning xajmi va murakkabligiga qarab to`la qonli
server tashkil qilishga 10 ming dollardan ortiq pul ketishi mumkin. Korxona
serverini joylashtirish alohida kuchli kompyuter va o`tkazuvchanlik qobiliyati 64
Kb.s dan kam bo`lmagan aloqa kanalini talab etadi (aks holda serverga
kiruvchilarda grafika bilan ishlashda, shuningdek server yuklanishi korxona ichki
tarmog`idan Internetga chiqishda qiyinchiliklar tug`diradi). Web - server tashkil
etuvchilari bir necha Web - sayt va serverlarni ishlab chiqishda ( dizayn va
mumkin bo`lgan to`lov interaktiv elementlar) tajribaga ega bo`lgan firmalar,
shuningdek faqat shunda ixtisoslashgan va katta tajribaga ega bo`lgan
kompaniyalar chiqishlari mumkin.

Umuman olganda shuni aytish mumkinki, katta bo`lmagan korxonalarda
shaxsiy Web - serverni ishlatish fatqatgina elektron tijorat tizimining ishlatish
yuqori darajada bo`lgandagina o`zini oqlaydi. Masalan, shaxsiy server elektron
tijorat tizimini korxonaning mo liyaviy x o`jalik faoliyati bilan integrastiyalashuvida
kerak. Shaxsiy serverni ishlatish axborotni himoya qilish darajasini oshirishi va‚
shu kabilar nuqtai nazaridan maqsadga muvofiq. Biroq bu holda shaxsiy serverni
sotib olish uchun ketadigan umumiy xarajatlarni hisobga olish lozim.
Birinchi hamda ikkinchi muqobillar server joylashtiriluvida axborotni
himoya qilish savollari alohida e`tibor talab etadi.
Veb - saytni internetga joylashtirishning bir qancha usullari mavjud, masalan
tekin va pullik joylashtirish. Ҳar ikkalasida ham avvalo, veb-sayt uchun domen
nom olinadi.
Bu jarayon bilan tanishishdan oldin ayrim tushunchalarni ta`riflab o`tsak.
Domen - Internet tarmog`ining ierarxik nomlarining joylashgan sohasi bo`lib,
noyob domen nomi bilan belgilanadi va unga domen nomlari serverlar yig`indisi
(Domain Name System DNS) tomonidan xizmat ko`rsatiladi hamda uni domen
–
ma`muriy boshqaruvchisi markazlashgan holda boshqaradi. Ҳar bir qayd etilgan
domen nomi uchun yagona ma`muriy boshqaruvchi belgilangan. Domen nomi veb-
sayt identifikatori bo`lib, u lotin alifbosi xarflaridan va raqamlardan hamda oraliq
simvollardan tashkil topadi. Masalan: www.uzinfocom.uz yoki www.cctld.uz .
Internetda adreslar va domen nomlarni tayinlash bo`yicha xalqaro tashkilot
ICANN (Internet Corporation for Assigned Names and Numbers) kelishuviga
binoan, 2003 yil 27 martdan buyon UZINFOCOM markazi O`zbekiston
xududidagi domen administratori ccTLDUZ xisoblanadi. (
– http://www.cctld.uz/ )
Ushbu markaz domen nomlarni qo`llab-quvvatlash va qayd qilish bo`yicha xizmat
ko`rsatish sifatini yaxshilashning chora-tadbirlari bilan shug`ullanadi. Bu markaz,
shuningdek, internet tarmog`ida milliy axborot resurslarini yaratish va
rivojlantirishni bo`yicha keng ko`lamda ishlar olib boradi.
Domen nomini qayd qildirish uchun birorta provayderga murojat qilib,
maxsus forma to`ldiriladi va shartnoma tuziladi. Ixtiyoriy provayder yuqorida

aytilgan markazga murojaat qilib, tanlangan domenning mavjud yoki mavjud
emasligini tekshiradi. Agar domen bo`sh bo`lsa, bu domen nomi sizning veb-
saytingiz uchun band qilinadi. Aks xolda boshqa nom tanlashga to`g`ri keladi.
Belgilangan mablag` to`langach, kamida 1 yilga veb-saytni internet tarmog`iga
joylashtiriladi. Murojat qilgan har qanday yuridik yoki jismoniy shaxs tomonidan
berilgan talabnomaga ko`ra Domen nomi ro`yxatga olinadi.
Uchinchi bobga xulosa
Kompyuterlarni ta`mirlash borasidagi tashkiliy va xuquqiy asoslar tizimlilik
nuqtai nazardan o`rganib chiqilgan. Kompyuter qismlarining ta`mirlashda
imkoniyatlari darajasida mosligiga e`tibor berish. Қurilmalarning o`zaro mosligini
ta`minlashda dasturiy vosita va qurilma tuzilishidagi sxematik moslikka e`tibor
qaratilgan.
Kompyuterlarni ta`mirlashni tashkil etish bo`yicha tuzilgan veb saytning
amaliy ahamiyati mijozlarning, ya`ni buyurtmachilarning masofadan o`z
kompyuterlarini ta`mirlash bo`yicha buyurtmalar berish imkoniyatining mavjudligi
bilan xarakterlanadi.
Kompyuterlarni ta`mirlash yuzasidan to`lovlarni amalga oshirish mexanizmi
ko`rib chiqilgan.
IV.BOB. ҲAYoT FAOLIYaTI XAVFSIZLIGI
4.1. KOMPYuTER BILAN IShLAGANDA TEXNIKA XAVFSIZLIGI
K o m p y u t e r b i l a n i s h l a g a n d a m a h a l l i y t a r m o q d a g i k u c h l a n i s h 1 1 0
2 2 0 V d i a p a z o n i d a b o ` l i s h i k e r a k . T i z i m — bl oki dagi nom i nal kuchl ani sh
qi ym at i o` r nat i l ganl i gi ni tekshirish zarur.
Personal kompyuter xavsiz tarmoq kabeli bilan jihozlangan va faqat
–
erga ulangan tarmoq rozetkasiga ulanadi.
Kompyuter rozetkasi va tarmoq rozetkasi oson bog`lanuvchan bo`lishi
kerak. Kompyuterning ON/OҒҒ (ROVER) — o`chirib yoqish tugmasi uni

tarmoq kuchlanishidan to`liq izolyastiya qila olmaydi. Tarmoqdan to`liq
izolyastiya qilish uchun vilkani tarmoq, rozetkasidan ajratish kerak.
Momaqaldiroq vaqtida ma`lumotlar uzatish kabelini uzish ham, yoqish
ham ta`qiqlanadi.
Kompyuter ichiga hech qanday begona buyumlar (misol uchun: zanj ir ,
konstelyar qi sqich, mix va shu kabil ar), qi sqa tutashuv yoki tok urishiga
sabab bo`ladigan suyuqliklar tushib qolmasligi kerak.
Favqulotda vaziyat bo`lganda (misol uchun: korpus, boshqaruv elementi
yoki tarmoq kabeli shikastlanganda, ichiga suyuqlik yoki
begona jismlar tushib qolganda), darhol kompyuter NI o`chirish va tarmoq
rozetkasidan vilkani tortib olish kerak.
Kompyuterni o`z boshimchalik bilan ichini ochish, ichidagi
buyumlarga tegish tavsiya qilinmaydi. Kompyuterni ta`mirlashni faqat
vakolatli xodimlargina amalga oshirishi mumkin. Ruxsat etilmagan ochishlar
yoki mohirsizlik bilan - ta`mirlash foydalanuvchiga havfni tug`dirishi
mumkin (tok urishi, yong`in va shu kabilar). Talablarga muvofik kompyuterni
ekspluatastiyasi faqat to`liq ta`mirlangan korpus va orqa qopqog`i o`rnatilgan
holdagina ta`minlanadi.
Tizim blokini ochishdan oldin kompyuter ni o`chirish va vilkani tarmoq
rozetkasidan chiqarib olish kerak. Tizim blokini ochishda kompyuter
ekspluatastiyasi va texnik ma`lumotnomasida keltirilgan ko`rsatmalarni e`tiborga
olish kerak.
Kompyuter bilan ishlaganda quyidagi qoidalarga amal qilish kerak:
1. Ishdan oldin:
- ish joyini to`g`ri tashkil qilish;
- kuchlanish kabellarini, ulovchi o`tkazgichlarni, rozetka,
shtepsel vilkalarini sozligini tekshirish;
- mashinani shunday o`rnatish kerakki,
tebranish(vibrastiya) va chayqalish turlari bartaraf etish imkoni bo`lsin;
- mashinaning hamma bloklarini sozligini va

kompyuterni butun ishga tayyorlik darajasini tekshirish;
2. Ish mobaynida:
- kompyuterda begona shaxslarni ishlashiga yo`l qo`ymaslik;
- begona buyumlarni mashinaning ishlayotgan bloklariga
tushib qolmasligini nazorat qilib turish;
3. Ishdan sung: .
- ish joyini tartibga keltirish:
Ish mobaynida quyidagilar taqiqlanadi
- k iyimning yuqori cho`ntaklarida begona metall buyumlar,
ayniqsa o`zining tarkibida magnitlangan temirga ega bo`lgan
buyumlarni saqlash;
- malakasi ikkinchi toifadan past bo`lgan shaxslarni xonada bir o`zi ishlashi;
- mashinaning tok oqib o`tadigan qismlariga teginish;
- manbaga ulangan kompyuterdan platalarni olish va qo`yish,
sh un i n gd ek aj r a l i sh l i y ok i bo g` l an i s hl i u l a ni sh l a r n i aj r at i s h
yoki ulash;
-tarmoqqa ulangan kompyuterning ustki qopqog`ini echish;
- a x b o r o t n i t a s v i r l o v c h i m o d u l ( m o n i t or ) q o p q o g` i n i o c h i s h , chunki
elektron nur trubkaga yuqori kuchlanish beriladi; —
-ventilyastion tirqishlarni berkitish;
- malakaviy mas`uliyatga ega bulmagan foydalanuvchilarga
kompyuterda paydo bo`lgan nosozliklarni sozlashga ruxsat
berish;
-boshqa nominalga ega bo`lgan saqlagichlarni ishlatish;
-nosoz mashinalar bilan ishlash;
-ish vaqtida uzoq tanaffuslarga mashinani yoqiq, holda tashlab ketish;
Kiritish/chiqarish qurilmalari (monitor, klaviatura, va s ichqoncha)
ergonomik ekspluatastiya va sog`liqni asrash uchun mo`ljallangan.
Shuningdek, kiritish/chiqarish qurilmalarini nosoz ishlashi, qo`lni noto`g`ri

qo`yish yoki to`g`ri o`tirmaslik, uzoq vaqt uzluksiz klaviatura yoki sichqoncha
orqali axborot kiritish i n s o n t a n a s i n i n g z o ` r i q i s h i g a v a c h a r c h a s h i g a o l i b
k e l i s h i mumkin. Ko`zni zo`riqishiga, mushaklarda asab tizimini
s usayishiga, bo`g`imlarda og`riq paydo bo`lishiga ham sababchi bo`ladi. Bu
holat quyidagi maslahatlarga amal qilinganda s ezilarli darajada kamayishi
mumkin.
Ish joyida monitor shunday joylashishi kerakki, yorug`lik iloji boricha
yuqoridan burchak ostida tushishi kerak. Monitor derazaga nisbatan yoni bilan
turishi, ish stoli esa, yorituvchi qurilmalar orasida turishi kerak. Ko`zni
zo`riqtiradigan, to`g`ri (ko`rish maydoniga tushayotgan yorug`lik manbai) va
qaytgan (ekrandan qaytgan yorutlik) yorug`likdan iloji boricha
himoyalanish kerak. Buning uchun ish joyini o`zgartirish kerak. Moni tordagi
tasvir ni ng yori ti lganli gi, r avshanli gi va kontrasti bajarilayotgan ishga va
xonaning yoritilganligiga bog`liq holda sozlanishi kerak. Monitor, hujjatlar
va klaviatura shunday joylashishi kerakki, ularni yorug`lik manbasiga
nisbatan joylashganligiga bog`liq bo`lgan yuzalaridagi ravshanlik 1:10 nisbatdan
oshib ketmasligi kerak (1:3 nisbat tavsiya etiladi).
Klaviatura va sichqonchani shunday joylashtirish zarurki, ularning
ekspluatastiyasida sezilarli kuchlanishlar paydo bo`lmasligi kerak.
Klaviaturani tananing yuqori qismiga nisbatan parallel ravishda, sichqonchani
esa, aynan klaviatura s athida joylashtirish kerak.
Stol cheti bilan klaviatura orasi 5 10 sm bo`lishi kerak.—
Monitorni shunday joylashtirish kerakki, undagi tasvirni b o s h n i y o k i
t a n a n i b u r m a s d a n k o ` r i s h m u m k i n b o` l s i n . Monitorgacha bo`lgan masofa 70
sm dan oshmasligi zarur (optimal masofa 30 sm). Ҳujjatlashtirish qurilmalari va
tez—tez ishlatib turilmaydigan texnik vositalar operatordan o`ng tomonda,
maksimal erishish zonasida joylashtirish, aloqa vositalari esa chap tomonda o`ng
qo`lni yozish uchun bo`sh qoldirish maqsadida joylashtirish tavsiya etiladi.
Ҳujjatgacha bo`lgan masofa huddi monitor uchun mo`ljallangan masofadek
bo`lishi

kerak. Stol yoki stulning balandligi operatorning bo`yiga qarab moslashtiriladi.
Stulning suyanchig`i umurtqa pog`onasini bel qismiga tegib turadigan va
operator to`g`ri o`tira oladigan bo`lishi kerak.
O`tirganda oyoqlarning bukilgan burchagi 90° va undan yuqorini
tashkil qilishi zarur. Axborot kiritish vaqtida qo`lning tirsakdan to kaftgacha
bo`lgan qismi pol bilan parallel bo`lishi, elkalar esa erkin holda bo`lishi kerak.
Monitor tasvirning yuqori chekkasi ko`z chizig`ida bulishi zarur.
Bu maslahatlarning hammasi kompyuter bilan ishlashda tana a`zolarini
toliqtirmasdan, zo`riqtirmasdan ishlashini ta`minlaydi.
4.2. Ishlab chiqarishda yong`in xavfsizligi
Yong`inning kelib chiqish sabablari va xatarli omillari
Ishlab chiqarish va hayot fa`oliyati davomida yong`inni kelib
chiqishigaquyidagilar sabab bo`lishi mumkin: isitish pechlarini qurish yoki
ishlatish qoidalarining buzilishi; ishlab chiqarishda yoki uyda olovni ehtiyotsizlik
bilan ishlatish; kerosinda ishlaydigan yoritish yoki qizdirish asboblarini noto`g`ri
o`rnatish yoki ulardan foydalanish qoidalarini buzish; yashin yoki statik elektr
razryadlar, mashinalar va ishlab-chiqarish jihozlarining nosozligi hamda ularni
ishlatish qoidalariga rioya qilmaslik (ichki yonuv dviga-teldaridan chikdstigan
uchkunlar, elektr qurilmalaridagi qisqa tutashuvlar yoki ularning erga ulanib
qolishi, elektr simlarida zo`riqishning yo`l ko`yilmaydigan darajada ortib istishi,
kontaktlari yomon bo`lgan joylarning qizib ketishi va ulardan uchqun chiqishi,
bug` qozonlarining portlashi); qishloq xo`jaligi mahsulotlarining yoki yonilg`ining
saqlash qoidalariga rioya qilmaslik natijasida o`z-o`zidan yonib ketishi sabab
bo`ladi.
Yonish yonuvchi moddaning havo kislorodi yoki boshqa oksidlovchi—
moda bilan oksidlanishining tez kechadigan kimyoviy reakstiyasi bo`lib, bunda
yorug`lik va issiqlik ajraladi. Yonish quyidagi turlarga bo`linadi:
Alangalanish mahalliy qizish natijasida yonuvchi moddaning (uning bug`
—

va gazlarning) turg`un yonishi. Alangalanishga yonuvchi moddaning alanga yoki
cho`g`langan jismga tegishi sabab bo`lishi mumkin.
Chaqnash yonuvchi modda bug`i bilan havo yoki kislorod—
aralashmasining alangaga, elektr uchqunga yoki qizigan jismga tegishi natijasida
tez yonib tugashi. Chaqnashda siqilgan gazlar hosil bo`lmaydi.
Portlash moddaning bir holatdan ikkinchi holatga juda tez o`tishi (portlab
—
yonishi) bo`lib, bunda ko`p miqdorda energiya chiqadi va ko`p mikdorda siqilgan
gazlar hosil bo`ladi, bu siqilgan gazlar emirilishga olib kelishi mumkin. Portlashda
hosil bo`ladigan yonuvchi gazsimon mahsulotlar havoga tegib, ko`iincha
alangalanishi va buning oqibatida yong`in chiqishi mumkin.
O`z - o`zidan alangalanish modda ma`lum haroratgacha qizdirilganda
—
unga bevosita tegmasdan turib sodir bo`ladi. O`z - o`zidan alangalanish harorati
moddaning yong`in jihatidan xavfli xossalarini belgilovchi muhim parametrdir.
Moddaning o`zida kechadigan fizikaviy, kimyoviy biologik jarayonlar ta`sirida
va moddaning qizishi natijasida yuz beradi.
Yong`in — maxsus manbada ega bo`lmagan va moddiy zarar keltiruvchi
nazoratsiz yonishdir.
Vujudga kelishi mumkin bo`lgan yong`inni oldini olish uchun quyidagi
tadbirlarni amalga oshirish maqsadga muvofiqdir: tashkiliy (ko`ngilli o`t
o`chiruvchi drujinalari yoki yong`indan muhofazalash drujinalari tuzish, omma
orasida tushuntirish ishlari olib borish); texnikaviy tadbirlarga ishlab chiqish
( yong`in yoki portlash jixatidan xavfli xonalarga alohida konstrukstiyali elektr
jixozlar o`rnatish, nosoz pechlar, mashinalar, elsktr jixozlardan, shuningdek, oson
alangalanadigan suyuqliklar saklanadigan yoki ishlatiladigan joylarda:
1. olovdan foydalanishni taqiqpab qo`yish, yashin kaytargichlar o`rnatish;
2. chiqqan yong`inning tarqalishiga yo`l qo`ymaslik maqsadida ob`ektlarni
o`tga chidamli materiallardan qurish;
3. binolar orasidagi yong`inga karshi oraliqlarga rioya qilish;
4. yonayotgan binolardan odamlar, hayvonlar va qimmatbaho xo`jalik
buyumlarini muvaffaqiyatli ravishda ko`chirishga imkon beradigan

choralarni ko`rish (kerakli mikdorda eshiklar, zarur kengliqda yo`laklar
qurish va ularni to`sib ko`yishni man etish;
5. yong`inni o`chirishni osonlashtiradigan tadbirlarni ko`rish (yong`inni
o`chirish, narvonlar, yong`in kuzatish minoralari, suv havzalari va
binolarga kelish yo`llari qurish, yong`inga qarshi avtomatlashtirilgan
uchirish vositalarini hamda signalizastiyasini o`rnatish).
Yong`inni o`chirish uslublari va o`t o`chirgich moddalarning xususiyatlariga mos
ravishda yong`inni o`chirish vositalari tanlab olinadi. Ular asosiy, maxsus va
yordamchi vositalarga bo`linadi.
Asosiy vositalar - yong`inga o`t o`chirgich moddalarni (suv, ko`pik, kukun,
karbonat angidrid gazi va boshq.) sepish uchun belgilangan. Bularga avtomobil,
avtostisterna, motopompa, o`t o`chirgichlar va boshqalar kiradi.
Maxsus vositalar - yong`inni o`chirishda maxsus ishlarni bajarish uchun
ishlatiladi. Ularga avtonarvonlar va tirsakli ko`targichlar, yoritish va aloqa
avtomobillari, shuningdek operativ avtomobillar kiradi.
Yordamchi vositalar - yong`inni o`chirishdagi ishlarni bajarish uchun etarli
sharoit yaratadi. Bularga avtosuv quygichlar, yuk avtomobillari, avtobuslar, traktor
va boshqa mashinalar kiradi. Birlamchi o`t o`chirish vositalari yong`in
boshlanganda alangani keng tarqalib ketmasligini to`xtatish va o`chirish uchun
ko`llaniladi.
Ishlab chikarish korxonalariga va qishloq xo`jaligi mashinalari uchun zarur
bo`lgan birlamchi o`t o`chirish vositalariga talab O`zbekiston Respublikasi
Қ ishloq va suv xo`jaligi Vazirligining 1998 yil 12 iyundagi № 44 3-5-21 sonli
qaroriga asosan aniqlanadi.
O`t o`chirgichlar — yong`in boshlanish vaqtida o`chirish uchun ko`llaniladi.
O`t o`chiruvchi moddalarning tarkibiga qarab o`t o`chirgichlar ko`pikli, gazsimon,
s uyuq, kukunsimon guro`hlarga bo`linadi.
Ko`pikli o`t o`chirgichlar - kimyoviy ko`pikli va mexanikaviy-havo
turlarga bo`linadi. Kimyoviy ko`pikli o`t o`chirgich OXP-10 yona boshlagan kattiq
materiallarni, maydoni 1 m2 dan oshiq bo`lma-gan turli yonuvchi suyuqliklarni

o`chirish uchun ko`llaniladi. OXP-10 o`t o`chirgich payvandlangan po`lat idishdan
iborat. Uning usti cho`yan qopqoq berkitkich tuzilma bilan kavsharlangan. Shtok
prujinasiga rezinali klapan qo`yilgan bo`lib, ko`l ushlagich berk vaziyatida
kislotali stakan og`ziga klapanni siqib turadi. Қo`l ushlagich yordamida klapanni
ko`tarib tushiriladi. O`t o`chirgichning purkagichi maxsus membrana bilan
berkitilgan bo`lib, undan zaryad to`la aralashmasdan chiqmaydi. Zaryadning
kislota solingan stakani o`t o`chirgichning og`ziga o`rnatilgan. O`t o`chirgichni
ishlatish qoidalari va uning asosiy ma`lumotlari korpusga yopishtirilgan yorliqda
bayon etilgan. Kimyoviy ko`pik o`t o`chirgichlar bir yilda kamida bir marta qayta
zaryadlanadi. O`t o`chirgichning ishlash vaqti 50-70 sek, sochish uzunligi 6-8 m,
ko`pik mikdori 40-55 l, kengayish darajasi 6 marta va turg`unligi 40 daqiqa. OXP-
10 ko`l o`t o`chirgachi OVP-10 havo-ko`pikli Karbonat angidridli o`t o`chirgich
o`t o`chirgich OVP-5 va OVP-10 havo-ko`pikli qo`l o`t o`chirgichlar turli
moddalar va materiallar yona boshlaganda o`chirish uchun belgilangan. Uni
ishqoriy metallar, moddalar, havosiz yonuvchi jismlar va tok ostida bo`lgan elektr
qurilmalarni o`chirishda qo`llanilmaydi. Ularning o`t o`chirish samaradorligi bir
xil hajmdagi kimyoviy ko`pikli o`t o`chirgichlarga nisbatan 2,5 marta ortiq.
Neytral zaryadni amaliy qo`llanilishi yong`inni o`chirishdagi o`t o`chirgichning
atrofidagi jismlar uchun zararsizdir. Chunki yong`in o`chirilgandan so`ng havo-
mexanikaviy ko`pik butunlay izsiz yo`qoladi. OVP-5 va OVP-10 bir-biridan faqat
korpusning hajmi bilan farq qiladi.
Karbonat angidrid gazli o`g o`chirgichlarda (OU-2, OU-5, OU-8 ko`l va
OU-25, OU-80 aravachaga o`rnatilgan ko`chma) karbonat angidrid (SO2) o`t
o`chirgich zaryadi hisoblanadi. Ularning tuzilishi bir-biriga o`xshash. Belgidagi
son qiymati idishning hajmini litrda ifodalanishini ko`rsatadi. O`t o`chirgichlar
siqilgan gaz bilan to`ldirilgan bo`lib, tok o`tkazmaydi. Shuning uchun ular tok
ostida bo`lgan elektr qurilmalarni va katta bo`lmagan yong`inni o`chirish uchun
mo`ljallangan. O`t o`chirgich po`lat idishning konusli rezbasiga sifon nay bilan
latun ventil burab qotirilgan. O`tni o`chirishda uni ishlatish uchun ventil

Diskli interfeyslarning adapterlarini o`z ichiga olgan va printerni, sichkonchani
va b. ulash uchun ketma-ket va parallel portlarni ko`llovchi multikartaning
o`tkazish kobiliyatini oshirish.
Shuni inobatga olish kerakki, tezkor xotirani 2 marta oshirish ShK
unumdorligini taxminan 75 % ga, 256 Kbayt sig`imli kesh-xotiraning borligi esa
20 % ga oshiradi. Shuni bilish kerakki, zamonaviy ShK larning unumdorligi fakat
taktli chastota MP, AX, MDY va videotizimning tavsiflariga bog`lik bo`lmasdan,
balki interfeyslarga xam jiddiy ravishda
bog`lik bo`ladi.

Foydalanilgan adabiyotlar
1. Nir Vulkan. Elektronnaya kammerstiya. – Moskva. M.: “Internet - treyding”,
2003. –296s.
2. Balabanov I. T. Elektronnaya kommerstiya . Uchebnoe posobie dlya vuzov .
–214s.
3. «Elektron to`lovlar to`g`risida» O`zbekiston Respublikasi Қ onuni.
16.12.2005 y. № O`R Қ – 13. "O`zbekiston Respublikasi qonun hujjatlari
to`plami", 2005 yil, 51-son, 373-modda.
4. Davlat bosh q aruvida AKT. Umumiy tushunchalar. Jaxon tajribasi.
O`zbekistonda joriy etish istiqbollari. Toshkent, 2005.
5. Xamdamov R.X., Kobilov S.S. Problemы vnedreniya novыx
informastionnыx texnologiy v vыsshem obrazovanii i puti ix resheniya.
Jurnal «Ta`lim muammolari». 2000. № 4.

6. Yurasov A.V. Elektronnaya kommerstiya. Uchebnoe posobie. –M.:Delo,
2003, 328s.
7. Sistema avtomatizastii deloproizvodstva i elektronnogo dokumentooborota .
Rukovodstvo administratora Instrukstiya po ustanovke DELO-Web versii
8.5.3 . Moskva , 2004 .
8. Ivon Harton. Beginning JAVA 2 JDK 5 Edition. Wiley Publishing, Inc.–
Willey DreamTech. India Pvt. Ltd. 2005 , 1263 s.
9. Edited by Gabor Hojsy. PHP Manual. The PHP Documentation Group.
2006.
10. Jon Siegel, Ph. D. Jon Wiley and Suns, Inc. CORBA Fundamentals and
“
Programming , 2000
”
11. Bruce Eckel. Thinking in JAVA. Prentice Hall PTR, Upper Saddle River,
New Jersey. 2005.
12. Morten Flate Paulsen. Online Education and Learning Management
Systems. Global E-learning in a Scandinavian Perspective. Publisher: NKI
Forlaget , USA- 2006
Internet sahifalari:
13. Php technoly
– www.php.net
14. For Developer
– www.tagez.net
15. Java Technology
– www.java.com
16. Web developer
– www.phptr.com
17. DataBase technoly
– www.mysql.com
18. Klub programmistov
– www.phpclub.ru
19. Drupal system
– www.drupal.org
20. Dlya php razrabotchika – www.drupal.ru

Купить