Konseptual jadval asosida “Badiiy asar tili” modulini o'rganish - Литература - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	50000UZS
Размер	1.1MB
Покупки	0
Дата загрузки	24 Март 2026
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Литература

Продавец

Rajabov Yorbek

Дата регистрации 19 Март 2026

0 Продаж

Konseptual jadval asosida “Badiiy asar tili” modulini o'rganish

Купить

“ Konseptual jadval asosida “Badiiy asar tili”
modulini urganish ”
mavzusidagi
1

Har bir bo’lim bo’yicha o’rtaga tashlangan muammoga oid xulosalar chiqarilib,
shu asosda ish so’ngida umumiy xulosalar keltirilgan. Fikrlarni dalillash uchun
foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati keltirilgan.
Bitiruv ishining kirish qismida modulni o’qitishda konseptual jadvallardan
foydalanishning dolzarbligi; ilmiy izlanishning maqsad va vazifalari; tadqiqot
predmeti va ob’ekti; tadqiqotning amaliy ahamiyati yoritilgan.
Ishning birinchi bobi “ Badiiy asar tili” mavzuidagi modulning nazariy
masalalari” deb nomlanib, ikki fasldan iborat. I.1 “Badiiy asar tili”ning uziga xos
xususiyatlarini ilmiy asosda urganish, I-2. “ Mua l lif va q a h ramon nut q ining
individualligi”ni tad q i q etish”.
Ish ning ikkinchi bobi “Badiiy asar tili” mavzuini konseptual jadvaldan
foydalanib uqitish modulining uquv – uslubiy ta’minoti ” ham ikki fasldan
iborat. Birinchi fasl “Badiiy asar tili” modulining ma’ruza mashg`ulotida
konseptual jadvaldan foydalanishga oid tajribalar ikkinchi fasl esa “Badiiy asar
tili” modulining amaliy va mustaqil ish mashg`ulotlarida konseptual jadval –
grafik organayzerlardan foydalanib uqitish deb nomlanadi.
Unda mavzu yuza sidan sillabus, modul yuzasidan konseptual jadvaldan
foydalanish bo ‘ yicha ishlanmalar, amaliy topshiriqlar, nazorat topshiriqlari, testlar
to’plami, mustaqil ta’lim yuzasidan ko ‘ rsatmalar, xulosa va hamda metodik
ta’minot o ‘ z aksini topgan .

2

MUNDARIJA
KIRISH ................................................................................................................. 4
I-BOB. “Badiiy asar tili” mavzuidagi modulning nazariy masalalari .
I.1 “Badiiy asar tili”ning uziga xos xususiyatlarini ilmiy asosda urganish ........... 7
I-2 Mua l lif va q a h ramon nut q ining individualligini tad q i q etish. ........................ 22
II BOB . “Badiiy asar tili” mavzuini konseptual jadvaldan foydalanib
u q itish” modulining u q uv – uslubiy ta’minoti.
II.1 “Badiiy asar tili” modulining ma’ruza mashg`ulotida konseptual jadvaldan
foydalanishga oid tajribalar………………………………………………… ... ….. 30
II.2 “Badiiy asar tili” modulining amaliy va musta q il ish mashg ` ulotlarida
konseptual jadval – grafik organayzerlardan foydalanib u q itish. .......................... 40
UMUMIY XULOSALAR ...................................................................................... 57
ADABIYOTLAR RO ` YXATI … ………………………………………. ............. 60

K I R I SH
3

Mavzuning dolzarbligi va uning asoslanishi; Yangi tahrirdagi davlat
ta’lim standartlarida Adabiyotshunoslik ilmiga, mumtoz va zamonaviy
adabiyotlarga doir tizimli jarayonni uyushtiruvchi fan sifatida qarash lozimligi
e’tirof etiladi. Shu bois adabiyotshunoslik ilmini urganishda, ayniqsa uning alohida
“Badiiy asar tili” modulini zamonaviy pedagogik texnologiyalarni qo’llab uqitish
bitiruv ishimizning dolzarbligini belgilangan.
Ta’lim jarayoniga yangi o’qitish texnologiyalari va faol metodlar,
kontseptual jadvallarni qo’llash orqali bo’lajak kadrlarning ijodiy fikrlash,
mustaqil qaror qabul qilish, yangi bilimlarni mustaqil egallash qobiliyatini
rivojlantirishga erishish mumkin. Chunki, bozor iqtisodiyoti sharoitida faqat
mustaqil fikrlash qobiliyatiga ega bo’lgan shaxsgina o‘z muammolarini o’zi
mustaqil hal qila oladi va jamiyatda o’z mavqeiga ega bo’ladi. Bunday qobiliyat
esa ta’lim muassasalarida shakllantiriladi. O’zbekiston Respublikasining
Prezidenti Sh. Mirziyoev ta’kidlaganidek: « Innovatsiya – bu kelajak degani. Biz
buyuk kelajagimizni barpo etishni bugundan boshlaydigan bulsak, uni aynan
innovatsion goyalar, innovatsion yondashuv asosida boshlashimiz kerak » 1
.
Hozirgi paytda respublikamizda yetuk mutaxassislar tayyorlash sifatini
yaxshilash bo’yicha qator pedagogik izlanishlar olib borilmoqda. Bu
izlanishlarning aksariyatida pedagog olimlar, amaliyotchi va tadqiqotchilarning
diqqat e’tibori o’qitish maqsadi va uning natijalariga erishishga, ta’limni
texnologiyalashtirish, kontseptual jadval- grafik organayzerlar orqali sifatli
o’qitishni tashkil etishga, shuningdek, ilmiy asoslangan zamonaviy o’qitish
texnologiyalarini ishlab chiqish va ularni ta’lim-tarbiya jarayoniga joriy etishga
yo’naltirilgan.
Bitiruv ishining ob’ekti va predmeti – “Badiiy asar tili” modulini
o’qitishda kontseptual jadvalardanl foydalanish mavzusini yoritishda bitiruv
ishning ob’ekti sifatida O.YOqubovning «Diyonat», U.Hoshimovning «Dunyoning
ishlari» asarlarini tahlilga tortdik. . Bundan ta sh qari, mazkur asarlar yuzasidan
amalga oshirilgan tadqiqotlar ham ishning o‘rganilish ob’yekti hisoblanadi. Badiiy
1
Узбекистон Республикаси Президенти Шавкат Мирзиёевнинг Олий Мажлисга
Мурожаатномаси.Тошкент- Узбекистон 2018,20 бет
4

asar tilini o’qitishda yangi pedagogik, innovatsion, interfaol texnologiyalar, shu
jumladan, konseptual jadvallardan foydalanish , an’anaviy ta’limga qaraganda
ancha yuqori samara berishi kun sayin o’z tasdig’ini topmoqda. Mazkur
texnologiyalar talabalarning bilish imkoniyatlarini, ijodiy qobiliyatlarini va amaliy
ko’nikmalarini rivojlantirishi, ularni mustaqil fikr yuritishini tashkil etishda samara
berishi kun sayin aniqlanmoqda.
Bitiruv ishining maqsadi va vazifalari: mazkur mavzuni o‘qitishning
asosiy maqsadi –talabalarga badiiy asar tili va uning imkoniyatlarini
urgatish,yo‘llanma berish , badiiy matnni turli medodlar asosida har tomonlama
ilmiy-estetik tahlil qilish , badiiy asarlarni qiyosiy tahlil qilish ko‘nikmasini
shakllantirishdan iborat .
Mazkur mavzu 5120100 – «Filologiya va tillarni o‘qitish (o‘zbek
filologiyasi) ta’lim yo‘nalishi 1-kurs talabalari uchun mo‘ljallangan bo‘lib,
mavzuni o‘qitishda konseptual jadvallardan foydalanishning samarali yo‘llarini
aniqlashtirish nazarda tutilgan.
Bitiruv ishi maqsadidan kelib chiqib quyidagi vazifalar belgilab olindi:
- “ Badiiy asar tili” mavzuidagi modulning nazariy masalalarini urganish;
- “Badiiy asar tili”ning uziga xos xususiyatlarini ilmiy asosda taxlil kilish ;
- Muallif va kaxramon nutkining individualligini tadkik etish.
- “Badiiy asar tili” mavzuini konseptual jadvaldan foydalanib ukitish”
modulining ukuv – uslubiy ta’minoti shakllantirish
- “Badiiy asar tili” modulining ma’ruza mashg‘ulotida konseptual jadvaldan
foydalanishga oid tajribalar.
- “Badiiy asar tili” modulining amaliy va mustakil ish mashgulotlarida
konseptual jadval – grafik organayzerlardan foydalanib ukitish.
Bitiruv ishni tayyorlashda foydalanilgan adabiyotlar va normativ
hukukiy hujjatlarning qisqacha uzaro tahlili: O‘zbekiston Respublikasi
Konstitutsiyasi, “Ta’lim to‘g‘risida”gi qonun, “Kadrlar tayyorlash milliy
Dasturi”, tadqiqot mavzusiga oid O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining
Farmonlari, O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qarorlari, Davlat
5

ta’lim standartlari, O‘zbekiston Respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim
vazirligining Nizomlari va buyruqlari; mavzuning nazariy jihatlarini yoritishda
adabiyotshunos olimlardan I.Sulton, B.Valixujaev, A.Rasulov, P.Kodirov,
T.Boboev, B.Karimovlarning ( Sultonov I. Adabiyot nazariyasi.-T.: «O’qituvchi»,
2002. , .Valixo’jayev B. O’zbek adabiyotshunosligi tarixi.-T.: «O’zbekiston»,1993. ,
Qodirov P. Oylar, badialar. T., Adabiyot va san’at, 1971. , Qodirov P. Oylar,
badialar. T., Adabiyot va san’at, 1971. , . Qodirov P. Oylar, badialar. T., Adabiyot
va san’at, 1971., Karimov B. Abdulla Qodiriy:tanqid, tahlil va talqin. T.: “Fan”,
2006 ) tadqiqotlaridan, ta’lim jarayonida grafik organayzerlarning qo‘llanishini
to‘g‘risida N. Azizxo‘jayeva, U. Begimqulov, J. G‘. Yo‘ldoshyev, S. A Usmonov,
B. Ziyomuhammadov, Sh. Abdullayeva, R. J. Ishmuxammedovlarni ng
(Azizxo‘jayeva N.N. Pedagogik texnologiyalar va pedagogik mahorat. - T.:
O‘zbekiston Yozuvchilar uyushmasi Adabiyot ja nashriyoti, 2006; Begim q ulov
U.Sh. Pedagogik ta’limda zamonaviy axborot texnologiyalarini joriy etishning
ilmiy-nazariy asoslari. -T.: Fan, 2007; Avliyaqulov N.X., Musayeva N.N.
Pedagogik texnologiya. T.: Tafakkur bo‘stoni, 2012) tadqiqotlari - dagi nazariy
qarashlar metodologik asosi vazifasini o‘tadi.
Bitiruv ishning nazariy va amaliy ahamiyati : t adqiqot natijasida “Badiiy
asar tili modulini ukitishda konseptual jadvaldan foydalanish” nomli bitiruv ishi
yaratildi. Mavzuning amaliy-texnologik jihatlari takomillashtirildi. Mazkur bitiruv
ishi natijalaridan oliy o‘quv yurtlarida ta’lim jarayonlarida foydalanish mumkin.
Bitiruv ishning tuzilmasi tavsifi: Bitiruv ishi kirish, xulosadan tashkari ikki
asosiy bob, turt fasl va foydalanilgan adabiyotlardan iborat.
I-BOB. “Badiiy asar tili” mavzuidagi modulning nazariy
masalalari .
6

I.1 “Badiiy asar tili”ning uziga xos xususiyatlarini ilmiy asosda
urganish
Adabiy - badiiy asar yaratish uchun faqatgina so‘zdan foydalaniladi. Buning
uchun birgina so‘z zarur, xolos. Adabiy - badiiy asar yaratiga uchun o‘ndan bo‘lak
boshqa biror bir xom ashyoga ehtiyoj, zarurat bo‘lmaydi. So‘z adabiy-badiiy
asarning birinchi va yagona unsuri hisoblanadi. Yozuvchi, shoir asar yozish -
hayotning muayyan parchasini badiiy gavdalantirish uchun birgina vosita - so‘zdan
foydalanadi. So‘z uning uchun asar mazmunini ro‘yobga chiqaruvchi birdan bir
tayanch sanaladi. Chunki uning yorhamida asarning barcha unsurlari: qahramonlar
obrazi, ular yatagan manzil-makon ko‘rinishlari va hokazolar gavdalantiriladi.
Asarning sujet, kompozitsiyasi, o‘ndan bo‘lak boshqa unsurlari ham aynan
so‘zning vositasida yaratiladi. Shunung uchun qadim Harq shoirlari asarlari asosiy
mavzusi bayonini boshlanmasdan avval so‘z harafiga maxsus kism
bag‘ishlaganlar.
Badiiy asar tili adabiy til me’yorlariga tayanadigan, umumxalq tiliga
asoslangan, hamma uchun tushunarli ifodalarni qamrab olgan, ijodkorlar
tomonidan jilolangan tildir. U mana shu xususiyatlariga ko‘ra, g‘oyaviy va hissiy
(em o si o nal) ta’sir ko‘rsatishning eng samarali v o sitasidir. Ayni ch o qda, badiiy til
kishilar o‘rtasida barcha uchun tushunarli bo‘lgan eng o mmab o p aloqa qurolidir.
Yozuvchi, shoir badiiy asar yaratish - obraz va manzaralar chizish uchun so‘z va
iboralar tanlaydi, ularning asl va ko‘chma ma’nolarini aniqlaydi, sinonim va
antonimlarni topadi, umumxalq tilining gap ko‘rilishi usullaridan, arxaizm va
jargonlardan foydalanadi. Shunyng uchun adabiyot hayotni so‘z o rqali tasvirlash
san’ati d e yiladi.
Badiiy asar tili ilmiy asarlar tilidan tasviriylik, emosionallik, obrazlilik,
aforizm kabi xususiyatlari bilan farq qiladi. Fizika, kimyo, matematika, texnika,
iqtisodiyot kabi ilmiy sohalard agi asarlar tili umumlashgan, ixtisoslik
yo‘nalishidagi tushunchalarni ifoda etsa, badiiy asarlar tili tabiat manzaralari va
inson qalbidagi kechinma, holatlarni mavjud qarama-qarshiliklari bilan aks ettiradi.
Bu badiiy asar tilining tasviriylik xususiyatidir.
7

Ilmiy asarlar tilidagi dalil, raqamlar ko‘proq kishilarning aql-tafakkuriga
ta’sir ko‘rsatadi. SHe’r, roman, qissa tili esa ko‘proq ularning hissiyotiga,
tuyg‘ulariga - qalbiga ta’sir qiladi.
Badiiy asar tilining qahramonlar kalb holatini ifodapash orkali kitobxonlar
tuyg‘ulariga ta’sir ko‘rsatish uning hissiyli gi(emosionalligi)ni belgilaydi.
Badiiy asar, avval o , ins o n qiyofasini gavdalantirishi bilan ta’sirchan ekanligi
ma’lum. Ij o dk o r ins o n o brazini yaratish uchun tilning turli shakl, ko‘rinishlaridan
f o ydalanadi. U shevaga xos so‘zlarni, kasb-korga oid atamaparni, kishi no‘tqaning
o‘ziga xos jihatlarini ko‘rsatuvchi iboralarni (masalan, «Mehrobdan chayon»
romanida Solih maxdumning «habba» deyishi singari) qo‘llaydi.
Badiiy asar tili bilan adabiy til o‘rtasida muayyan tafovut mavjud. Ular
aynan bir hodisa emas. Avval o , badiiy asar tili adabiy tilga nisbatan k e ng
hodisadir. Chunki o‘nda adabiy tilning o‘zi ham, sh e va, kasb-hunar, jarg o nga o id
so‘zlar ham, tasviriy if o danar, turli ib o ralar ham mujassamlashgan bo‘ladi. Adabiy
til esa me’yoriy grammatika qoidalariga asoslangan, umumiy talaffuz qoidalariga
ega bo‘lgan va shu asosda xalq jonli tilidagi har xilliklarni bir xillashtirib olgan til
sanaladi. SHu boisdan uquv-ta’lim ishlari, rasmiy ish qog‘ozlari, ilm-fan,
publitsistika, matbuot adabiy tilda olib boriladi. Adabiy til ham millat
madaniyatining o‘ziga x o s bir ko‘rinishidir.
Biroq badiiy asar tili ham, adabiy til ham umumxalq tiliga as o slanadi.
Umumxalq tili har ikkalasining asosi sanaladi.
Badiiy asar tili muallif tili, personajlar tili, dialog, monolog, arxaik so‘zlar,
shevaga, kasb-hunarga oid so‘zlar, jargonlar, neologizmlar, antonim, sinonim,
omonim, badiiy tasvir vositalari (metafora, istiora, metonimiya, sinekdoxa,
allegoriya, jonlantirish, sifatlash, o‘xshatish, mubolag‘a, poetik sintaksis
(intonatsiya, parallelizm, anafora, takrorlar, inversiya, antiteza, ritorik
munosabat, ritorik so‘roq) kabilardan tarkib topgan bo‘ladi. Bu unsurlar badiiy
asar tilining j o zibali, ta’sirchan bo‘lishini ta’minlaydi.
O datda, badiiy asar matnining as o siy qismi muallif tilidan tarkib t o pgan
bo‘ladi. Chunki ekspozitsiya, tugun, voqealar rivoji, yechimi kabi sujet qismlari,
8

peyzaj, qahramonlarning ruhiy holatlari muallif so‘zi orqali gavdalantiriladi.
Umuman, muallif o‘z asarining hikoyachisi, naqlchisi bo‘ladi. Ko‘pgina
asarlarning muallif so‘zi bilan b o pshanishi ham shundan dal o lat b e radi. Aslida
ham asarning barcha qahram o nlari muallif yorhami, aniqr o gi, uning so‘zlari bilan
harakat qiladi. Muallif d o im o ular bilan birga bo‘ladi. Kit o bx o nga qahram o nlarni
ko‘rsatib turadi. P e rs o najlarning o‘y-kechinmalari, yashirin- o shkora fikrlaridan
xabard o r qiladi. Ular turgan muhit manzarasini gavdalantiradi.
So’z jon bo’lib, ruh uning qolipidir. Tanida ruhi bor odam doim unga ehtiyoj
sezadi... So’zi o’lgan odamning tanasiga pok ruh bag’ishlaydi. So’zdan tandagi
tirik ruh halok bo’lishi mumkin.
Yaxshi so’z bilan o’lganni tiriltira olgani uchun Iso payg’ambar o’zini
“Jonbaxsh” degan laqab bilan atadi... So’z tufayli Xalil o’zini o’tga tashladi;
Jabroil ham so’z yukiga hammol bo’lgan. Tangri insonni sirlar xazinasi darajasiga
ko’targan ekan, uni so’zlash qobiliyatiga ega bo’lgani uchun hayvonlardan ortiq
qilib yaratdi”.
Koinotning o’zi ham “kof” va “nun”ning (arabcha “k” va “n” harfi qo’shilsa,
“kunh” bo’ladi va u “yaratih”, “ijod qilh” degan ma’nolarni bildiradi)
qo’shiluvidan, Ollohning so’zi bilan yaratilganini tasavvur etsak, so’zning
barchadan buyukligini anglaymiz.
Ana shu buyuk ne’mat – so’z adabiyotning birinchi va bosh qurolidir, bo’lishi
mumkin bo’lgan yangi olamlarning bo’y-bastini yaratuvchi, ijod qiluvchi bebaho
mo’jizadir.
To’g’ri, badiiy asarning dunyoga keltiruvchi obraz va obrazlililik, xarakter va
tip, mavzu va g’oya, syujet va kompozitsiya, tur va janr, ijodiy metod va uslubga
o’xshash vositalari ko’p. Lekin eng qizig’i ham, eng murakkabi ham shundaki, bu
vositalarning hammasi ham so’z vositasida yaratiladi, so’z tufayligina
jozibaga, ta’sirdorlikka, yaratishga qodir bo’ladi, ya’ni so’z-la tiriladi. Shu
tufayli so’z nodirlik, bebaholik, mo’jizadorlik xislatlarini bor-budicha o’zida
mujassam etadi.
9

Xo’sh, so’zdan san’atkor qanday tarzda foydalanadi? So’z qachon obrazlilik
kasb etadi? So’zning poetik maqsadi nima? Nima uchun so’z tanlanadi? Nega har
bir so’zning o’z o’rni, o’z qudrati bor? Nega tili no’noq, nomukammal, sayoz
asarlar komillikdan uzoq bo’ladilar? Badiiy tilning qanday xususiyatlari sirlarini
bilish lozim?..
Filologiya ilmi har qanday milliy tilni uchga bo’lib o’rganadi:
1. Jonli (umumxalq) til – muayyan millatning, mamlakatning odamlari
o’rtasidagi jonli so’zlashuv nutqi, o’zaro aloqa, muomala – munosabat qurolidir. U
grammatika qonunlariga, talaffuz qoidalariga, adabiy va badiiy til normalariga,
talablariga bo’ysunmaydi. Jonli til – erkinlikni yoqtiradi: sheva ham, varvarizm
ham, vulgarizm ham, jargonizm ham, neologizm ham... uning joni - tani bo’lib
xizmat qilaveradi, uning chek-chegarasi bo’lmaydi.
2. Adabiy til – jonli (umumxalq) tilidan tug’ilgan, muayyan
grammatika(grammatika) va talaffuz qoidalari (fonetika)ga, imlo talablariga qat’iy
amal qiluvchi va turli shevalarda gapiruvchi (“to’qson ikki bovli o’zbek urug’i”)
kishilarga tushunarli bo’lgan, matbuot, fan, adabiyot, radio, televidiniye, teatr
tilidir.
Adabiy til doimo, uzluksiz tarzda onasi (jonli til)dan va egizak ukasi (badiiy
til) dan aloqada bo’ladi: jumladan, ulardan yangi so’z va iboralarni qabul qiladi va
o’z navbatida jonli va badiiy tilning rivojiga, takomillashuviga yordam beradi.
3. Badiiy (poetik) til – badiiy asarlar tili sanaladi. U “adabiy asarning
mazmunini ro‘yobga chiqaruvchi birdan-bir vosita hisoblanadi. SHu sababli
badiiy til kitobxonga g‘oyaviy va emosional ta’sir qilish vositasi bo‘lib xizmat
kiladi. Negaki, yozuvchi badiiy til orqali obrazlar manzaralar yaratar ekan,
ularning mohiyatini ochib ko‘rsatadigan so‘z va iboralar tanlaydi. Asl va
ko’chma ma’noli so’zlar qo’llaydi, umumxalq tilining gap qurilish usullaridan,
arxaizm va jargonlardan foydalanadi”. Shu xilda yozuvchi asar g’oyasiga muvofiq
shakl tanlaydi. M. Gorkiy aytganiday, “ Ish tafakkurni uyg’otadi, tafakkur ish
tajribasini so’zga aylantiradi, undan g’oyalar, gipotezalar nazariyasini... xosil
qiladi... Yozuvchining ishida asosiy material so’zdir ”. So’z esa, barcha faktlar,
10

barcha fikrlar libosidir. Ammo har bir fakt zaminida ijtimoiy ma’no bor, har
bir ma’no zaminida esa bir yoki ikkinchi fikr nega bunday-u, nega unday
emas, degan sabab bor... Klassiklar yuz yil davomida asta – sekin ishlangan
ana shunday tilda yozganlar. haqiqiy adabiy til shudir” (M.Gorkiy) 1
N.SHukurov va boshqalar. Adabiyotshunoslikka kirish, T., “O‘qituvchi”, 1979,
117-bet.
Shunga asosan adabiyot – hayotni so’z orqali badiiy tasvirlash san’atidir.
Badiiy til jonli (umumxalq) tilning farzandi bo‘lib, uning bosh vazifasi –
badiiylik(obrazlilik)ni yaratishdir. SHu vazifadan kelib chiqib, jonli va adabiy
nutqlarni barcha hodisalarini hissiy(estetik) tarzda umumlashtiradi.
Badiiy tilning o’ziga xos asosiy xususiyatlarini ifoda etuvchi qonuniyatlar
ham bir talay:
1. Ularning eng birinchisi – obrazlilikdir. Bunga san’atkor
tasvirlanayotgan voqea-hodisaning, narsa-predmetning, tug’yon-kechinmaning
yaqqol qiyofasini, holatini kitobxon ko’z o’ngida jonli qilib gavdalantiradi. Oddiy
kitobxon ham uni ko’radi, his etadi, tirikligiga shohidlikka o’tadi. Maxsus tasviriy
vositalar, maxsus leksik boyliklar, so’z o’yinlari kabi unsurlar – obrazlilikni
yaratishda bebaho vazifalarni o’taydilar.
Bir kun.
Yomg’irli tun.
Qop-qora zulmat.
Chuchvaradek qaynar
Ko’chalarda suv.
Baxmal kabi qora,
Ko’rinmas osmon.
Butun yorug’ jahon –
Dardli bir qayg’u.
Usmon Nosirning “Naxshon” dostonidan keltirilgan ushbu parchani o’qigan
kitobxon ko’z o’ngida Naxshonning “bir kuni – dardli bir qayg’usi” yaqqol ko’z
o’ngida jonlanadi: Och-nahor, boshpanasiz qolgan Naxshon muttasil savalab
11

yog’ayotgan yomg’irli tunga duch keladi. “Tun qop-qora zulmat”, osmon ham
baxmal kabi qora”ki – Naxshon tortayotgan azobni, uning huvillagan qalbini
yorqin gavdalantiradi. Ayniqsa, “ko’chalarda suvning chuchvaradek qaynashi” -
o’xshatishning go’zal namunasi, yomg’irning yog’ishi darajasi (savalab yog’ish)ni,
uning holatini, manzarasini aniq ifodalaydiki, uni kitobxon ko’z oldiga ravshan
keltiradi. Yomg’irning ham Naxshon dardiga dard qo’shayotganidan, uning
qayg’usini yanadi ko’paytirayotganidan kitobxon ham azoblanadi.
2. Badiiy asar tilining obrazliligi uning tasviriy va hissiy xususiyatini
yuzaga chiqaradi. Badiiy asar tili xarakterlar va manzaralarni yaqqol
gavdalantirish uchun, birinchi navbatda, ularning ichki dunyosini, mohiyatini
butun qarama-qarshiliklari bilan aks ettiradi va shu akslangan hayot kitobxon his-
tuyg’ularini uyg’otadi. Demak, hayot(inson) qalbining turfa xil holatlarini
tasvirlash orqali kitobxon his-tuyg’ulariga ta’sir ko’rsatish-tasviriylik va emosional
xususiyatni keltirib chiqaradi. Buni to’liq anglash uchun, keling, “badiiy asar –
umrni uzaytiruvchi mo’jiza” tushunchasini tahlil qilaylik.
Bu tushunchaning juda oddiy isboti bor; faqat chuqurroq mulohaza
darkor. Inson tanasini-ochlik(Navoiy bobomiz “Ochlik negizida hikmat bor, to’qlik
tagida g’aflat bor” deb bekorga aytmaganlar) poklaganidek, inson qalbini - ko’z
yoshi tozalaydi. Ko’z yoshi qalbning katarsissi (“tozalanish”i)dir. U yoki bu tarzda
jarohatlangan, yaralangan qalbni-tozalovchi, davolovchi; u yoki bu tarzda
xursanddchiligi “oshib, toshib” ketganda ham qalbni yorilib ketishidan saqlab,
o’zligiga qaytaruvchi vosita – ko’z yoshidir.
Badiiy asar tilining o‘ziga x o s xususiyatlaridan yana biri uning o‘ziga x o s
qurilishidir. U oddiy so‘zlashuvdagi nutqdan gap tuzilishiga ko‘ra jiddiy farq
qiladi. Badiiy asar tili ba’zi o‘rinlarda, hatt o , grammatika q o idalariga ham m o s
k e lmaydi. Ilmiy asarlar tilida esa grammatika q o idalariga to‘la ri o y qilingan
bo‘ladi. Badiiy asar tilida fikrning ta’sirchan bo‘lishi asosiy maqsad qilib qo‘yilsa,
ilmiy asarlarda fikrning mantiqan ishonchli bo‘lishiga e’tibor qaratiladi. SHe’riy,
nasriy asarlarda fikrning hissiy ta’sirchan bo‘lishiga erishish uchun gap
12

ko‘rilishining intonatsiya, parallelizm, takror, anafora, inversiya, antiteza, ritorik
murojaat, ritorik so‘roq kabi ifoda usullari qo‘llaniladi.
She’riy san’atlarni tasniflash haqida A. Husayniyning “Badoyi’-us sanoyi’”
asarida shunday deyiladi: “Nutq g o ‘zalliklari uch qism bila cheklanur ul
jihatdinkim, har g o ‘zallik yo faqat lafz g o ‘zalligidur, yo faqat ma’no g o ‘zalligidur
yoxud lafzu ma’no yig‘indisining g o ‘zalligidur”. Shu fikrga muvofiq mazkur
risolada ham, adabiyotshunos T.Boboyevning “She’r ilmi ta’limi” risolasida ham
she’riy san’atlar lafziy, ma’naviy va lafziyu ma’naviy san’atlarga bo‘lingan.
Professor A.Hojiahmedovning “She’riy san’atlar va mumtoz qofiya” risolasida
“Adabiyotshunosligimizda she’riy san’atlarni ma’naviy va lafziy san’atlarga
ajratish an’ana bo‘lib kelgan” deyiladi va shunga muvofiq tasniflangan. Shu bilan
birga qofiya bilan bog‘liq san’atlar ham alohida guruhlangan. Shayx Axmad
Xudoydod Taroziyning “Funun ul balog‘a” asarida esa she’riy san’atlar hech
qanday guruhlarga ajratilmasdan, tasnifsiz berilgan.
Avvalo, lafziy san’atlar haqida. Ular Husayniyda “...lafziy go‘zalliklarning
asosi uldurkim, alfozni ma’noga tobi’ qilgaylar...” yoki T.Boboyevda “Lafziy
san’atlar she’riy nutqdagi so‘zning tovushi bilan bog‘liq bo‘lib, ko‘proq shakl
hodisasi sifatida ko‘rinadi ... she’riy nutqqa bezak-ziynat berishga xizmat qiladi...”
yoki A.Hojiahmedovda “... lafziy san’atlar asarning til jihatdan jozibadorligini,
ohangdorligini ta’minlashga yordam beradi...” tarzida ta’riflanadi.
Ma’naviy san’atlar haqida “Badoyi’-us-sanoyi’”da “... faqat ma’no
go‘zalligidur...” deyilgan bo‘lsa, “She’r ilmi ta’limi”da “... she’r ma’nosini
oshirishga ta’sir ko‘rsatishi, she’rning ma’nosi, g‘oyasi bilan bog‘liq bo‘lgan
san’atlar ...” ekanligini aytilgan. “She’riy san’atlar va mumtoz qofiya”da
“Ma’naviy san’atlar asardagi g‘oyalarni yorqin ifodalash, lirik va epik timsollarni
hayotiyroq gavdalantirish, ularning ma’naviy qiyofalari, his-tuyg‘ularini
ta’sirchanroq aks ettirishga xizmat qiladigan...” san’atlar sifatida ta’riflangan.
Ushbu ta’riflarga ko‘ra go‘yo ikkala guruh san’atlar bir-biridan aniq
farqlanayotganga o‘xshaydi. Aslida esa, lafziy va ma’naviy san’atlar haqidagi bu
fikrlarning hech biri mantiqan birini ikkinchisidan farqlab beruvchi qoida
13

darajasida emas. She’riy san’atlarning qonun-qoidalariga, mohiyatiga diqqat
qilinsa, mazmun va shakl orasiga xitoy devorini qo‘yib, ularni bir-biridan ajratib
bo‘lmaganidek lafziy san’atlarni ham shakl hodisasi sifatida ma’nodan ayri holda
san’at darajasida baholab bo‘lmaydi yoki aksincha, ma’naviy san’atlar ham avvalo
shakl jihatdan namoyon bo‘ladi va ma’no bilan qorishik holda san’atni yuzaga
keltiradi. Chunki “... badiiy shakl badiiy mazmunning biz qabul qilayotgan
mavjudligi bo‘lsa, mazmun o‘sha shaklning ichki ma’nosi, mag‘zidir...” Bundan
ko‘rinyaptiki, she’riy san’at shakl va mazmun birligidagina yuzaga chiqadi, faqat
konkret holatda ulardan biri yetakchiroq mavqeda bo‘lishi mumkin.
Berilgan ta’riflarga ko‘ra, tajnis “Ikki yoki andin ortiq lafzning nav’u turlari
bayon etilgan ko‘rinishlardin birida bir-biriga o‘xshamog‘idin iboratdur ...” yoki
“... shoir bayt ichinda ikki kalima keltirurkim, bir-biriga suratta muvofiq va
ma’noda muholif bo‘lur...” yoki “... she’r baytida ma’no jihatidan har xil, ammo
shakli bir xil yoki shaklan bir-biriga yaqin ikki so‘zni keltirib, ular vositasida
muayyan fikr, lavha yoki timsolni ta’sirchan ifodalash san’atidir...” yoki “... shakli
bir xil, ammo turli ma’nolarni anglatadigan omonim (ikki yoki uch) so‘zlarni
muayyan poetik maqsadlarda qo‘llash usuli”. Ushbu ta’riflarni umumlashtirib
qisqa va tushunarli shaklda tajnisni “shaklan bir so‘zning ikki yoki undan ortiq
o‘rinda kelib, har o‘rinda har xil ma’no ifodalashi” deb ta’riflash mumkin. To‘g‘ri,
bir lafzning shaklan aynan takrorlanishi ushbu san’atning yuzaga kelishida
dastlabki asos bo‘lyapti va shu bois ham u lafziy san’at sifatida sanalgan. Biroq
san’at qachonki o‘quvchining hissiyotlariga ta’sir qilib, uni xayratlantira olsagina,
haqiqiy san’at hisoblanishi mumkin. Ta’kidlash joizki, tajnis san’atida o‘quvchini
xayratlantirayotgan asosiy narsa baytdagi shunchaki takrorlanib ishlatilayotgan
so‘zlarning shakligina emas, o‘sha takrorlanayotgan so‘zlarning ma’nosi hamdir.
Quyidagi misollarga e’tibor bering:
K o ‘ngulda garchi hajring dog‘i bordur,
Valekin vasl umidi dog‘i bordur.
14

Keltirilgan misralarda tajnis san’atini yuzaga keltirayotgan asosiy omil
“dog‘i” s o ‘zining shunchaki takror ishlatilishi emas, balki “dog‘i” s o ‘zining “dog‘”
(xijron dog‘i) va “yana”, “tag‘in” ma’nolarini ifodalayotganidir.
O‘rni kelganda, tazod san’atiga berilgan ta’rifga ham e’tiboringizni
qaramoqchimiz: “...(tazod) “zid qo‘yish”, “qarshilantirish” manolarini ifodalaydi.
Baytda ma’no jihatdan o‘zaro zid, qarama-qarshi bo‘lgan so‘zlarni qo‘llab,
ta’sirchan badiiy timsollar, lavhalar yaratish...” san’atidir. Ko‘rinib turibdiki,
muqobala va tazod san’atlariga berilgan ta’riflarda aytarli farq sezilmaydi. Buni
quyidagi baytning har ikkala san’atga misol tariqasida keltirilgani ham tasdiqlaydi:
Zahri hajrini berur har dam manga bu, vaslining
N o ‘shini in’om etar bisyor mandin o ‘zgaga.
Baytdagi zahr-no‘sh, vasl-hajr, manga-o‘zgaga so‘zlari san’atni yuzaga
keltirayotgani aytilgan.
Ma’lumki, she’riy san’atlar badiiy asarda ifodalangan g‘oyalarning
hayotiyroq, ta’sirchanroq ifodalanishiga, lirik va epik timsollarning yorqinroq
gavdalantirilishiga, misralar, baytlar, bandlarning lafziy nazokati, musiqiyligi,
jozibadorligini ta’minlashga xizmat qilgan.
She’riy san’atlar shoir badiiy salohiyatini ko‘z-ko‘z qilish, uning xilma-xil
san’atlardan mohirona foydalanish usullarini namoyish etish emas, balki ijodkor
badiiy tafakkur daxosining ko‘lami, yuksak ijtimoiy-axloqiy g‘oyalarini
jilolantirish san’atkorligi ifodasi bo‘lib kelgan.
She’riy san’atlar, avvalo, mantiqiy zaminga ega bo‘lishi, ya’ni
qo‘llanilayotgan san’at hayot mantiqiga mos kelishi, unga zid bormasligi shart.
Masalan, she’rda qo‘llangan tashbih tasvirlanayotgan ikki narsa – mo‘shabbih va
mo‘shabbihun bih, ya’ni o‘xshatiluvchi va o‘xshatilgan ikki narsa o‘rtasidagi
mantiqiy munosabat zaminiga qurilishi zarur. Jumladan, Xorazmiy, mahbubani
Qadining sarvu sanobardek, biling - qil,
Vafo qilg‘on kishilarg‘a vafo qil, -
15

deb tasvirlar ekan, qadning sarvu sanobarga qiyoslanishi mantiqan asoslangan,
ya’ni yor qaddining to‘g‘riligi bilan sarv va sanobar daraxtlarining tikligi
o‘rtasidagi o‘xshashlik hayot haqiqatiga to‘g‘ri keladi.
Talmeh san’ati q o ‘llanganda ham bu masalaga alohida diqqat qaratish
lozim b o ‘ladi. Chunki shoir ishora qiladigan afsona, tarixiy voqealar qahramonlari,
nomlari ko‘rsatilayotgan shaxslar, albatta, keng o‘quvchi ommasiga yaxshi tanish
bo‘lishi zarur.
Munis Xorazmiy:
Balo k o ‘hsorining farhodi menmen,
Junun tasvirining behzodi menmen, -
deb yozar ekan, baytda keltirilgan Farhod va Behzod ismlari o‘quvchiga yaxshi
tanish bo‘lgani uchun ham shoirning badiiy niyati ro‘yobga chiqadi.
Yana bir talab she’riy san’atlarning nafosat qoidasiga ham muvofiqligi, har
qaysi badiiiy lavha, timsolning o‘quvchida go‘zal his-tuygular, tasavvurlar
uyg‘otishi zarurligidir.
Mubolag‘a arab tilida “kattalashtirish”, “kuchaytirish” ma’nosini bildirib,
adabiy asarda tasvirlanayotgan badiiy timsol holati yoki harakatini bo‘rttirib,
kuchaytirib ifodalash san’ati demakdir. Alisher Navoiyning
Mehr emas, ohim o‘tidin ko‘kka yetmish bir sharar,
Ayb emastur gar desam,: “ Dam ursam aflok o ‘rtanur ”, -
baytida oshiqning sevgilisi hajrida chekkan iztiroblari g‘oyatda kuchaytirib
tasvirlangan: ko‘kdagi quyosh oshiq yyerda chekkan oh o‘tining bir uchquni
emish. Bu xil bo‘rttirilgan tasvir tufayli oshiq qiyofasi, ichki holati, ichki olami,
qalbida mavj urgan ehtiroslari ta’sirchan, jozibali ifodalangan.
Mubolag‘a tablig‘, ig‘roq, g‘uluvv deb atalgan uch turga b o ‘linadi. Tablig‘
aqlan ishonish mumkin b o ‘lgan, hayotda ham yuz berishi mumkin b o ‘lgan
mubolag‘adir. Alisher Navoiyning “Kelmadi” radifli g‘azalidagi
Kecha kelgumdir debon ul sarvi gulr o ‘ kelmadi,
K o ‘zlarimga necha tong otquncha uyqu kelmadi, -
16

baytining ikkinchi misrasida shu xildagi mubolag‘a q o ‘llangan. Zero, visol
va’dasini bergan go‘zalning kelmagani oqibatida oshiqning kechasi bilan uxlamay
chiqishi oddiy hayotiy voqea bo‘lmay, mubolag‘ali tasvirdir, chunki shunday
hollarda hamma oshiqlar ham uxlamay chiqadilar deyish xato bo‘lurdi. Lekin bu
mubolag‘ali tasvirni, ya’ni oshiqning tuni bilan uxlamay chiqishini aqlan tasavvur
qilish mumkin, bunday hodisalar oz bo‘lsa-da, hayotda yuz berib turadi.
Mubolag‘aning ikkinchi darajasi ig‘roq deb ataladi. Ig‘roq belgi yoki
harakatni aqlan ishonish mumkin bo‘lsa ham, hayotda yuz berishi mumkin
bo‘lmagan tarzda kuchaytirib tasvirlash demakdir. “Farhod va Shirin ” dostonida
Shirinning oti oyoqlari chirmashib yiqilay deganda, Farhod borib otni ko‘tarib
olishi voqeasi tasvirlanadi.
Mubolag‘aning uchinchi darajasi g‘uluvv deb ataladi. Aql ham bovar
qilmaydigan, hayotda ham yuz berishi mumkin b o ‘lmaydigan tarzda tasvirlash
shunday san’at sanaladi. Alisher Navoiyning:
Har qizil gulikim, yuzung shavqida olib isladim,
Yetkach ohim shu’lasi oni sarig‘ gul ayladim, -
baytiga diqqat etsak, unda g‘uluvv qo‘llanganiga ishonch xosil qilamiz. Zero, shoir
tasviricha, oshiq o‘z sevgilisining qizil yuzini sog‘inib qizil gulni olib hidlar ekan,
ohi bilan sariq gulga aylanishiga aqlimiz bovar qilmaydi ham, bu xil hodisa
hayotda yuz berishi mumkin emas.
Tashbeh Sharq adabiyotida keng tarqalgan san’atlardan biri bo‘lib,
“o‘xshatish” ma’nosini ifodalaydi. Ikki narsa yoki tushunchani ular o‘rtasidaga
haqiqiy (real) yoki majoziy munosabatlarga ko‘ra o‘xshatish san’atidir. Masalan,
Furqatning:
Labing g‘uncha, yuzing ikki qizil gul,
Qading sarvu, soching go‘yoki sunbul, -
baytida ma’shuqaning a’zolari aniq narsalarga: labi g‘unchaga, yuzi qizil gulga,
qaddi sarvga, sochi esa sunbulga o‘xshatiladi. Binobarin, bu o‘rinda haqiqiy
tashbeh qo‘llangan.
17115

Tamsil “misol keltirish” ma’nosini bildirib, she’r baytining birinchi
misrasida ifodalangan fikrga dalil sifatida ikkinchi misrada hayotiy bir hodisani
misol qilib keltirishga asoslangan san’atdir. Lutfiyning:
Ey ko‘ngil, jonni xayoli olida qil peshkash,
Har nima bo‘lsa aziz, eltur kishi mehmon sori, -
baytida esa ikkinchi misrada keltirilgan hayotiy hodisa - mezbonning o‘zi uchun
eng aziz bo‘lgan narsani mehmon oldiga qo‘yilishi birinchi misradagi fikr qiyosi
emas, balki dalil, tasdig‘iga xizmat qiladi. Baytdagi “Har nima aziz bo‘lsa, kishi
mehmoniga tutadi, shuning uchun, ey ko‘ngul, sen ham joningni, ya’ni eng aziz
narsangni yor xayoliga peshkash qil”,-degan mazmun ham tamsil mohiyatini
ko‘rsatib turibdi.
“Husni ta’lil” arabcha “chiroyli dalillash” ma’nosini bildiradi. Adabiy
asarlarda tasvirlanayotgan biror hodisaga shoirona biron sabab k o ‘rsatish san’ati
shu nom bilan ataladi. Masalan, mana shu baytda Navoiy husni ta’lil san’atidan
foydalangan holda takrorlanmas timsoliy ifoda yaratgan:
Qatra qonlarkim tomar k o ‘ksimga urg‘on toshdin,
Zahmdindir demakim, qon yig‘lar ahvolimga tosh.
Hijron alamiga chiday olmagan oshiq o‘z ko‘ksiga tosh urar ekan, yerga
qon tommoqda, Shoir ta’rificha, buning sababi toshning badanga yetkazgan yarasi
emas (qon yaradan oqayotgani yo‘q), balki oshiq qalbiga urilgan tosh uning
bag‘ridagi g‘amning kuchliligiga chiday olmasdan qonli yosh to‘kib yig‘lamoqda.
“Bilib turib bilmaslikka olish” ma’nosini ifodalovchi tajohilu orifona
san’ati shoirning baytda aks ettirilayotgan biron obrazli iborani aniq aytmasdan
o‘zini bilab bilmaslikka olgandek ko‘rsatish nazarda tutadi. Lutfiyning
Malak yo hur, bilmom yo parisan?
Bu raftor ila yo kabki dariysan?
baytida shoir ma’shuqani malak, hur, pari, kabki dariylarga o‘xshatadi-yu, aniq
qaysi biri ekanini ta’kidlamay, o‘zini bilmaslikka soladi. Aslida esa u mahbubani
shularning barchasiga qiyoslab, uning benihoya g o ‘zalliga diqqatimizni
qaratayapti.
18

Yana bir she’riy san’at tashxis bo‘lib, hayvonlar, qushlar, jonsiz narsalarga
inson xususiyatlarini ko‘chirish san’atidir. Masalan, Lutfiyning:
Kun pardag‘a kirib yuzung oyi hayosidan
Yig‘lar o ‘ziyu, yuzig‘a tortar saxobni, -
baytiga diqqat qilsak, quyoshga insonning uyalish, yig‘lash kabi xususiyatlari
ko‘chirilganini ko‘ramiz.
Tashxis san’ati bilan intoq san’ati yonma-yon turadigan san’atlar sirasiga
kiradi. “So‘zlatish”, “gapirtirish” ma’nosidagi intoq san’ati badiiy asarda
hayvonlar yoki jonsiz narsalarni odamlarga o‘xshatib so‘zlatishni nazarda tutadi.
Jumladan, Alisher Navoiyning “Lisonut tayr” dostonida qushlar odamlar kabi
s o ‘zlatilgan. Masalan, tovus:
Men qusheman qasru gulshan ziynati,
Naqshu rangim ahli olam hayrati
deydi
Mumtoz she’riy san’atlar orasida laff va nashrning o ‘rni alohida. Go‘yo
shoirlar bu san’atga ko‘pam murojaat qilmagandek tuyulsa-da, mohiyat e’tibori
bilan go‘zal san’atlar sirasiga kiradi. “Yig‘ish va yoyish” ma’nosini ifodalovchi
ushbu san’at she’r baytida avval bir necha narsa yoki tushuncha nomini ketma-ket
keltirib, keyin ular haqidagi hukmlarni ketma-ket bayon qilishni nazarda tutadi.
Bundan tashqari asosiy maqsad esa nomalir keltirilgan narsa yoki tushunchalarni
bo‘rttirib, kuchaytirib tasvirlashdir. Masalan, Atoiy bir g‘azalida:
Bu orazu zulfu qadu qomatki seningdur,
Rashki sumanu sunbulu ar’ar yetilibsen, -
baytining birinchi misrasida mahbuba orazi, zulfi, qaddu qomatini sanab keltiradi-
da, ikkinchi misrada ulardan har biri haqidagi fikrlarni bayon qiladi: orazni
sumanga, zulfni sunbulga, qaddu qomatni esa ar’arga qiyoslaydi, lekin misra
mazmuniga ko‘ra shoir “Rashki sumanu sunbulu ar’ar yetilibsen” deb ta’riflar
ekan, diqqati boshqa narsaga - rashkka qaratilgandek tuyuladi. Vaholanki, uning
muddaosi tashbihdan boshqa narsa emas.
19116

Istiora arabcha so‘z bo‘lib, “Biron narsani omonatga (vaqtincha) olmoq”
degan ma’noni ifodalab, adabiy asarda so‘zni o‘z ma’nosidan boshqa bir ma’noda,
aniqrog‘i uni haqiqiy ma’nosida emas, balki majoziy bir ma’noda qo‘llash san’ati
sanaladi. Masalan, Boburning
Sen, ey gul, qo‘ymading sarkashligingni sarvdek hargiz,
Oyog‘ingga tushub bargi xazondek muncha yolbordim, -
baytidagi “gul” so‘zi o‘z ma’nosda qo‘llanayotgani yo‘q, ya’ni haqiqiy gulga
emas, balki gul kabi go‘zal mahbubaga murojaat qilmoqda.
Irsoli masal “maqol kiritish” ma’nosini bildirib, she’riyat va nasrda
ifodalanayotgan biror fikrni isbotlash uchun xalq maqolini keltirish san’ati
sanaladi. Masalan, Navoiyning:
O ‘qlaring k o ‘nglimga tushgach, kuydi ham k o ‘z, ham badan,
Kim kuyar ulu qurug‘ chun naysitong‘a tushdi o ‘t.
Irsoli masal atamasining mazmuni ushbu san’at mohiyatini to‘la qamrab ola
biladi: maqol keltirsa, shu san’atni qo‘llagan bo‘ladi. Zero, irsol – j o ‘natmoq,
keltirmoq; irsoli du masal – ikki maqol keltirish demakdir.
Tazmin bir narasani ikkinchi bir narsani orasiga q o ‘ymoq - she’rga o ‘zga bir
shoir asaridan biron misra, bir yoki bir necha bayt kiritish san’atidir. Shoirlar
ba’zan boshqa asarlardan tanlangan bayt yoki misralarni turli maqsad bilan uz
she’rlarida keltirganlar. Jumladan, Mashrab o ‘zining:
Sensan sevarim, xoh inon, xoh inonma,
Qondir jigarim, xoh inon, xoh inonma,
G‘am shomi firoqingda kabob etdi falakni,
Ohi saharim, xoh inon, xoh inonma, -
tarzida boshlanuvchi g‘azalida Lutfiyning mashhur sensan sevarim, xoh inon, xoh
inonma baytini aynan keltirgan.
Iyhom arabchadan shubhaga solish degan ma’noni bildiradi. Mumtoz
adabiyotda esa iyhom haqiqiy va majoziy ma’nolarga ega. Yoxud shaklan bir,
ma’no jihatdan har xil bo‘lgan so‘z yoki so‘z birikmasini she’riyatda qo‘llagan
holda bir baytda ikki xil ma’noni ifoda etish san’atidir. Masalan, Navoiyning:
20

Bosh q o ‘yay dedim oyog‘i tufrog‘iga, dedi: “Q o ‘y”
B o ‘sa istab la’li rangin surdim, erasa dedi: “Ol”, -
misralarning birinchisida qo‘y so‘zini ikki ma’noda: mayli qo‘ya qol hamda qo‘y
kerakmas ma’nosida; ikkinchi misrasida ol so‘zini ikki ma’noda: olaver (o‘paver)
hamda labimning rangi qizil ma’nosida tushunish mumkin.
She’r baytlarida ma’no jihatdan bir biriga yaqin tushunchalarni anglatuvchi
so‘zlarni qo‘llab, ular vositasida obrazli ifodalar lavhalar yaratish san’ati tanosub
deyiladi. Masalan, Lutfiy qalamiga mansub:
Sen husn ila boysan, senga chun farz dudur haj
Qil tengri uchun ka’bai k o ‘nglimni ziyorat,-
baytida haj voqeasi bilan aloqador tushunchalarni bildiruvchi haj, farz, tengri
ka’ba, ziyorat so‘zlarining bir o‘rinda keltirilishi shoirga oshiq va mahbuba
munosabatlarini ta’sirchan ifodalashga yordam bergan.
Eng sara she’riy san’atlar sirasiga tazod san’ati ham kiradi. Tazod so‘zi zid
qo‘yish, qarshilantirish ma’nolarini ifodalaydi. Shu so‘z bilan ataluvchi she’riy
san’at esa baytdan ma’no jihatdan o‘zaro zid, qarama-qarshi bo‘lgan so‘zlarni
qo‘llab ta’sirchan tabiiy timsollar, lavhalar yaratishni nazarda tutadi. Masalan,
Lutfiyning
Rahm qilg‘il banda g‘a ey shoh ul tengri uchun
Kim etar bizni gado , ul sizni sulton aylagan,-
baytini ko‘zdan kechirsak, undagi banda-shoh, gado-sulton so‘zlari o‘zaro zid
ma’nolarni ifodalamoqda. Shoir ularni qo‘llash bilan mahbuba va oshiqni
munosabatlarini yorqin aks ettirganini ko‘ramiz.
Ishtiqoq so‘zdan so‘zni ajratmoq, she’r baytlarida o‘zakdash so‘zlarni
qo‘llash san’atidir. Bu san’atga Navoiyning quyidagi baytlarini misol qilib keltirish
mumkin:
Qilsa zulm ul zolim elni qilmag‘il yo rab zabun
Chun tazallumdur ishim doim meni mazlum qil, -
baytidagi zulm, zolim, tazullum, mazlum so‘zlari o‘zakdosh so‘zlardir.
21

Ta’jdid san’ati ham onda-sonda b o ‘lsa-da uchrab turadi. T o ‘g‘rilamoq
ma’nosidagi bu s o ‘z she’rda sodda otlarni tartib bilan keltirish san’atini ifodalaydi.
Lutfiyning:
Jinu malaku hur chaman ichra k o ‘rinmas
Yuzung oyidin barchasi sharmanda dagulmu?

baytlarida jin, malak, hur; dars, vazoyif, nusxa, daftar so‘zlari sodda otlar ma’lum
tartib bilan keltirilgan bo‘lib, ikkinchi misrada ularga oid fikrlar ifodalangan.
.
I-2. Muallif va qahramon nutqining individualligini tadqiq
etish.
O datda, badiiy asar matnining as o siy qismi muallif tilidan tarkib t o pgan
bo‘ladi. Chunki ekspozitsiya, tugun, voqealar rivoji, yechimi kabi sujet qismlari,
peyzaj, qahramonlarning ruhiy holatlari muallif so‘zi orqali gavdalantiriladi.
Umuman, muallif o‘z asarining hikoyachisi, naqlchisi bo‘ladi. Ko‘pgina
asarlarning muallif so‘zi bilan b o pshanishi ham shundan dal o lat b e radi. Aslida
ham asarning barcha qahram o nlari muallif yorhami, aniqr o gi, uning so‘zlari bilan
harakat qiladi. Muallif d o im o ular bilan birga bo‘ladi. Kit o bx o nga qahram o nlarni
ko‘rsatib turadi. P e rs o najlarning o‘y-kechinmalari, yashirin- o shkora fikrlaridan
xabard o r qiladi. Ular turgan muhit manzarasini gavdalantiradi.
Ayrim asarlarda voqealar qahram o n tilidan hik o ya qilinadi. Masalan,
G‘.G‘ul o mning «Yodg o r» qissasi, «M e ning o‘g‘rigina b o lam» hikoyasi shunday
asarlar sirasiga kiradi. Biroq ularda ham qahramonlarni muallif so‘zlatadi.
Muallif personajlarning tashqi qiyofasi, ichki kechinmalarini tasvirlash bilan
ularni so‘zlatadi. So‘zlatganda ulardan har birining nutqiga alohida e’tibor beradi.
Chunki personajlarning har biri o‘ziga xos tarzda gavdalanishi, ularning gap-
so‘zlari ana shu xususiyati-ni yorqin namoyon etishi lozim. Qahram o nning
diqqatini jalb etadigan birinchi b e lgisi uning nutqidir. Mis o l uchun Abdulla
Qodiriyning «O‘tgan kunlar» r o manida O tab e k shunday d e ydi:
22

«M e ni zo‘rlagan va majbur qilgan edilar, dada! Sizning o‘g‘lingiz bo‘lgan
bir yigitning sha’niga, albatta, odam o‘ldirish g‘oyat va n o musdir... Siz
o‘zingizning orzu - havasingiz yo‘lida meni majbur qildingiz va dushmanlarimga
yo‘lni katta qilib ochib berdingiz, men bu jondorlikni xoh, noxoh ishlashga majbur
qoldim!.. Sizni gunohkor qilishga va go‘n o hingizni kechishga m e ning haqqim
yo‘q, dada! Lekin gunohsiz bo‘la turib ham yana muvoxira ostiga turganim uchun
o‘zimni mudofaa qilishga majburman». Asar qahramonlari nutqi dialog va
monolog shaklida ifoda etiladi. Dialog va monologlarda qahramonlarning ichki
dunyosi, fe’l-atvori aks etadi. Ijodkorlar qahramonlar nutqida ular yashagan tarixiy
davrga xos so‘zlash tarzini hamda ularning kasb-kori, ma’naviy sajiyasi
(intellektuallik darajasi)ni gavdalantirishga harakat qilishadi. Chunki mantiq shuni
taqazo etadi.
Dial o g, m o n o l o g asarni ta’sirchan qiladigan v o sitalar sirasiga kiradi. Dial o g
yunoncha so‘z bo‘lib, «ikki kishi o‘rtasidagi so‘zlashuv» d e gan ma’n o ni anglatadi.
Monolog ham yunoncha so‘z bo‘lib, u badiiy asarda ishtirok etuvchi
personajiarning o‘z-o‘ziga yoki boshqalarga qaratilgan nutqi sanaladi.
Dialog va monologning asarni ta’sirchan etuvchi, o‘ni yodda qoldiruvchi
unsurlardan ekanligi she’riy, nasriy asarlardan ham ko‘ra, drama janriga mansub
asarlarda yaqqol namoyon bo‘ladi. Drama, k o m e diya, trag e diya matni to‘laligicha
dial o g va m o n o l o glardan tarkib t o padi. Sahna asarlarini ularsiz tasavvur etib
bo‘lmaydi.
Monologlar namoyon bo‘lish tarziga ko‘ra ikki xil bo‘ladi: tashqi monolog
va ichki monolog. Tashqi monolog qahramonning o‘z nutqini ovoz chiqarib bayon
etishi bo‘lsa, ichki monolog uning ichki o‘y-kechinmalaridir. Tashqi monolog
shakli ko‘proq drama, komediya, tragediyada qo‘llansa, ichki monolog barcha
janrlardagi asarlarda keng ishlatiladi. Masalan, hayotda har bir odam boshqa bir
kishi haqida kunglida qandaydir xayollarga b o radi. Ana shu hodisa badiiy
asarlarga ham ko‘chiriladi. R o man, qissa, d o st o n p e rs o najlari bir-birlari haqida
turli o‘ylarga b o rishadi. Demak m o n o l o g p e rs o najlarning o‘zi haqidagi
23

o‘ylaridangana ib o rat bo‘lmaydi. U boshqalar to‘g‘risidagi, tevarak-atrofdagi hayot
haqidagi orzu-o‘y, mushohadalarni ham mujassam etadi.
P e rs o najlarning dial o g, m o n o l o glarida arxaik sh e vaga o id, kasb-k o rga
tashtluqai so‘zlar uchraydi. Ular zamonni, persoiajning mashg‘uloti, tugilib usgan
joyini o‘ziga xos tarzda ayon etib turadi.
Avvallari qo‘llangan bo‘lsa-da, ayni paytda nutqda ishlatilmay qolgan
so‘zlar arxaik so‘zlar sanaladi. SH e vaga x o s so‘zlar esa muayyan hudud kishilari
nutqiga x o s so‘z va ib o ratdir. Arxaik so‘zlar o‘tmish manzarasini gavdalantirish
maqsadida qo‘llansa, shevaga xos so‘zlar personajlar tilining o‘ziga xosligini
namoyon etish, uning manzil-makonini bildirish uchun lozim bo‘ladi. Kasb-k o rga
o id so‘zlar esa qahram o nlar mashg‘ul o ti, ular turmush tarzini ko‘rsatish vajidan
asq o tadi. Masalan, shaxtyorlarning ish tarzi bilan cho‘p o nlarning kundalik ishi bir-
biridan farq qiladi. Shunday ekan, ch o rvad o rlar, shaxtyor yoki baliqchilar haqidagi
asar p e rs o najlar nutqidan ham aniq bilinib turishi l o zim. Ana shu maqsadda
yozuvchilar o‘z asarlarida sh e vaga, kasb-k o rga o id so‘z, ib o raparni qo‘llashadi.
Bular mavjud voqelikni aniq aks ettirish imkoniyatini yaratadi.
Ba’zan kishilar o‘zaro mulokotlarida faqat bir-birlari tushunadigan so‘z,
iboralarni qo‘llashadi. Masalan, tibbiyot xodimlari bemor huzurida uning kasalligi
haqida bir-birlari tushunadigan atamalarni qo‘llab gaplashishadi. Ular dav o lash
usullari, qanday d o ri-harm o nlarni ishlatish l o zimligi xususida o‘zar o
maslahatlashishadi. Bir o q bu mul o q o tda nimalar d e yilayotganini hamma b e m o r
ham to‘lik tushunav e rmaydi. Tibbiyot xodimlari nutqidagi boshqalar uchun
tushunarsiz terminlar kasb-korga, aniqrog‘i, sohaga oid so‘zlar sanaladi. Biroq
yana shunday so‘z, ib o ralar ham b o rki, ular jarg o nlar d e b ataladi. Jarg o n
frantsuzcha so‘z bo‘lib, «buzilgan til» d e gan ma’n o ni bildiradi. Bin o barin, jarg o n
so‘n’iy, yasama tildir. U muayyan guruh kishilari d o irasidagina qo‘llanadi. Jarg o n
so‘zlar ham barcha kishi-larning nutqida ishlatiladigan so‘z, ib o ralardan tarkib
t o pgan bo‘ladi. Bir o q guruh a’z o lari muayyan so‘z, ib o ralarni o‘zlarigina
tushunadigan ma’n o da ishlatishadi. Ular nazarda tutgan ma’noni boshqalar
bilmaydi. Badiiy asarlarda o‘g‘rilar, qimorbozlar obrazi gavdalantirilganda
24110

ularning no‘tqada ishlatiladigan so‘z, iboralar - jargonlar keltiriladi. CHunonchi,
Tohir Malikning «SHaytanat», «Murdalar gapirmaydilar» asarlarida jargon so‘zlar
o‘g‘ri - jinoyatchilar qiyofasini ishonarli ko‘rsatish uchun o‘ziga xos vosita
bo‘lgan.
Bundan tashqari m uallif barcha asarlarining hikoyachisi bo‘lganligi sabab,
u “qo‘mondonlik” vazifasini bajaradi: har bir personajning o‘rnini, o‘y
kechinmalarini, fikr-mulohazalarini, harakatlantiruvchi muhitning shart-
sharoitlarini, muomala – munosabatlarini ta’rif-tavsiflash, ko‘rsatish orqali -
hammasini bir maqsadga – asarda ifodalanayotgan fikr – g‘oyani ro‘yobga
chiqarish uchun harakatga keltiradi. Bu harakatning zarur ikir-chikirlarigacha
tasvirlaydi . Ularni bir-biriga mustahkam qilib bog’laydi. Go’yo qildan arqon
to’qiydi. Va “arqon”ning qanday to’qilganini kitobxonga tushuntirib boradi. Ayni
paytda, tasvirlanayogan hamma narsa (obraz, muhit, tafsilot, detal)ga munosabatini
bilvosita bildiradi. hatto, G’aybullo as-Salom aytganlaridek “Bir atirning o’zi har
xil odamda har xil hid taratadi”.
Bitta misolga, “O’tgan kunlar”dagi “Qudalarni kutib olish” bobidagi bir
lavhaga diqqat qilaylik: “hasanali yo’lakka qarab imladi... Qip-qizarg’an holda
Kumush ko’rindi: paranjisi qo’lida, qora atlas ko’ynak egnida, zangor latta mursak
ustida, oq shohi ro’mol boshida. Shahlo ko’zlari kulumsirashga yaqin holda,
uyatlik edilar Hasanali tanitti:
- Mana bu kishi qayin onangiz – bekoyim bo’ladilar.
Kumush salom berdi va qo’lidag’i paranjisini yerga tashladi, yugurib kelib
o’zini o’zbek oyimning quchog’iga oldi. O’zbek oyim ham uni mahkam siqib,
quchaqlab olg’an, yuzidan shap-shap o’pib, aylanib, o’rgular va tikilib-tikilib nima
uchundir yig’lar edi”(311-bet).
Ushbu lavhadagi hasanalining “Mana bu kishi qayinonangiz bek oyim
bo’ladilar” gapidan tashqari hammasi yozuvchining nutqidir. Yozuvchi Kumush va
O’zbekoyimning ko’rinishidan boshlab to ularning holatlarigacha, holatlaridan
hatti-harakatlarigacha, harakatlaridan ichki ruhiy kechinmalarigacha xarakterlaydi.
25

Bu nutq aniq, tiniq, yorqin, bo’yoqdor, jonli bo’lgani sabab, ochiq aytilmagan ko’p
gaplarni ham ilg’aydi, sezadi. Chuqurroq tahlil etsa uning mohiyatiga ham yetadi.
Kitobxon “Shahlo ko’zlari kulumsirashga yaqin holda uyatlik Kumushning”
salom berishini, qo’lidagi paranjisini yerga tashlab, shoshib yoki yurib emas, balki
yugurib kelib O’zbekoyimning quchog’iga kirib ketishi – behad sog’ingan, bu
uchrashuvni intiqib kutgan yaqin odamning samimiyatiga teng, balki undan ham
zo’rroq odamiylik nuri bor edi. Bu nur Kumushni ko’rmasdan, unga adolatsizlik
qilgan, sodda dil, “dumbul tabiatli O’zbek oyimni birdan o’ziga keltiradi: U
qilmishlariga pushaymon bo’ladi, Kumushning samimiyligidan unda ham
odamiylik uyg’onadi. (Buni yozuvchi “nima uchundir” deydi xolos) Kumushni
mahkam quchoqlab emas, “mahkam siqib quchoqlab” oladi, yuzidan shap-shap
“tinimsiz” o’padi, aylanayin, o’rgilayin deya, ko’z yosh to’kmaydi, balki, “tikilib-
tikilib yig’laydi”. Shuning uchun ham bu lavhani qayta-qayta o’qigan yirik
san’atkor Odil Yoqubov deydi: “Bir kitobxon sifatida buni men ham sezaman va
beixtiyor ko’zimga yosh olaman... Yozuvchining mahorati deb, o’z qahramonining
dilini bilishi deb – mana buni aytadilarh..”
Mana shu misolning o’zidanoq ko’rinadiki, avtor nutqi badiiy asar
qurilishida asosiy o’rinni egallaydi. U doimo adabiy til normalari asosida ish
ko’radi, vulgarizm, varvarizm, jargonizm, sheva so’zlarga o’xshash leksik
boyliklardan uzoqda bo’ladi. Faqatgina bir holatda, voqea yozuvchining nutqi
bilan emas, balki hikoyachi nutqi orqali (“Shum bola”, “Mening o’g’rigina
bolam”- G’.G’ulom, “Davr mening taqdirimda” - A.Muxtor) olib borilganda
istisno bo’lishi mumkin. Unda hikoyachining yoshi, jinsi, saviyasi, ma’naviyati,
madaniyati, shevasi, kasbi-kori aks etishi tabiiydir.
2. Personaj nutqi . Badiiy asarda turli-tuman personajlar qatnashar ekan,
albatta, ularning har biriga xos nutq ham yaratilishi kerak. Bu nutq tipikligi va
individualligi, obrazliligi bilan har bir shaxsning dunyoqarashini, tajribasini, xulq-
atvorini, ma’naviyatini, salohiyatini, boring-chi, butun borlig’ini mubolag’ali va
ishonchli qilib ochib berishi-ko’rsatishi lozim. Chunki har bir odamning nutqida
uning bo’yi-basti(ruhiy kayfiyati, his-tuyg’ulari ham) aks etadi, shuning uchun
26

ham so’z-xarakter ko’zgusi sanaladi. Personaj nutqi dialog va monolog vositasida
voqye bo’ladi.
Dialog (lat.dialogos-ikki kishi o’rtasidagi so’zlashuv) – ikki yoki undan ortiq
personajlar o’rtasidagi nutq shaklidir. U asarda har bir qahramonning xarakterini,
ruhiyatini, o’y-orzularini ifodalaydi, o’zining jo’shqinligi, ma’nodorligi qisqaligi
va ixchamligi bilan diqqatni jalb etadi:
- Siz... qochqoqsiz, - dedi
- Siz...
- Men?
- Siz quvloqsiz.
- Ajab qilaman, dedi Kumush va shapalog’i bilan erining yuziga sekingina
urib qo’ydi.
- Bu yoqqa ham...
- U yoqqa Zaynab ursin.
- Zaynabni... urishga haqqi yo’q.
Kumushning ko’zida haligacha ko’rinmagan bir shodlik o’ynaydi:
- To’g’ri aytasizmi?
- To’g’ri aytamanh
- Mana bo’lmasa, - dedi Kumush. Otabekning ikkinchi yuzini silagandek qilib
qo’ydi. Yana kulumsirashib, termulishib qoldilar... (322-bet).
Ushbu dialog qa’rida qahramonlarning shu paytgacha tortgan iztiroblariyu
azoblari, ahdu paymonlarga sodiqliklari, sevgi-muhabbat tuyg’usining hayajoni
judayam qabariqli va qisqa tarzda, dilbar ko’rinishda ifodasini topgan. Shuning bir
qirrasini ko’raylik: Kumush “U yoqqa Zaynab ursin” deganida, Otabek
“Zaynabning... urishka haqqi yo’q” javobini aytadi. Bu bilan Kumush muhabbatiga
hamon oshnoligini, o’sha bilan yashayotganini, uni hyech vaqt unutmaganini,
Zaynabga nisbatan “tirik haykal”ligini... bildiradi, xarakterining sobitligini
isbotlaydi, qalbidagi hokim tuyg’uning haroratini uzatadi.
ha, badiiy dialog holatni, o’y-xayolni talqin qilmog’i - uning ochiq
mazmunidan yashirin mohiyati sari borishga kitobxonni “majbur” qilishi – bosh
talabdir.
27

Monolog (gr.monos-bir va logos-so’z, nutq) badiiy asardagi qahramonning
o’z-o’ziga yoki o’zgalarga qaratilgan nutqidir. Bu nutq, odatda, qahramonlarning
ichki iztirob va dardlarining “po’rtanalari”, “to’lqinlari”ni ifoda qiladi. Lirik asarda
monologning tashqi ko’rinishi (bunda lirik qahramon o’z nutqini ovoz chiqarib
ifoda qiladi) yaqqol ko’zga tashlanadi, lirik qahramonning ichki tug’yonlarini
ochish orqali uning xarakterini namoyon etadilar:
Agar oshiqlig’im aytsam, kuyub jonu jahon o’rtar,
Bu ishq sirrin bayon qilsam, taqi ul xonumon o’rtar.
Kishig’a ishq o’tidin zarraye yetsa bo’lur giryon,
Bo’lur besabru betoqat, yurak-bag’ri chunon o’rtar.
Meni bexonumon tinmay kuyub yondim firoqingda,
Oting tutsam, nigoro debki, zavqidin zavon o’rtar.
Qayu til birla, ey jono, seni vasfing bayon aylay,
Tilim lolu ko’zum giryon, so’ngaklarim nihon o’rtar.
Na qattig’ kun ekan, jono visolingdin judo bo’lmoq,
Meni ohim tutunig’a zaminu osmon o’rtar.
Bu dard ila xarob o’ldum, kelib holimni so’rmassan,
G’aming boshqa, alam boshqa, yuragimni fig’on o’rtar.
Bu Mashrab dardiki, jonoki, hyech kim boshig’a solma,
Agar mahsharda oh ursam, behishti jovidon o’rtar. 1
Mashrab she’riyatidan,
T., , 1979, 54-bet
Ushbu g’azalni o’qir va (Murodjon Ahmedov ijrosidagi) ashulasini tinglar
ekansan, beixtiyor Eduard Mejelaytisning “Tungi kapalaklar”idagi ushbu
mulohazaga kelasan: “Faqat yurakdan sizib chiqqan, ustidan ruhning betakror
jilolari qandaydir ilohiy yog’dudek miltillab turgan so’zlargina fusunkor, hayajonli
bo’ladi, titrab turadi. So’zning poetik qudrati, so’zning mavjudligi uning
musiqiyligidadir”. Mashrabdek katta Shaxsga xos katta Darddadir.
Monologning ichki ko’rinishi(bunda personajlar o’z-o’zlari bilan ichdan
gaplashadilar) epos va dramada ko’plab uchraydi. Ichki monologda qahramon
28

qalbidagi yashirin o’ylarini, fikr-mulohazalarini kitobxon bilan baham ko’radi.
Eposda bu kengroq, batafsilroq ifodalansa, dramada judayam keskin va
dramatizmga boy shaklda voqye bo’ladi.
Jumladan, Odil Yoqubovning “Ulug’bek xazinasi” romanida Ali Qushchi
Abdulatif oldidan boqqa chiqqanida uning qalbidan quyidagi o’y-saboqlar kechadi:
“…hayhot kim aytmish, bu noraso dunyoda haq va adolat yo’q debh Borh
Kimki, bu dunyoda yomonlik qilsa – xoh shoh bo’sin, xoh gado jazosiz qilmaydih
Insonga aql va shuur shu maqsadda berilgankim, bu teran haqiqatni tushunsinh
Kimki bu haqiqaqga tushunmay, adolatsizlik yo’lini tutar ekan, oxiri voy bo’lishi
muqarrarh.. Mana, shahzodah Toju taxt va shon-shavkat ishqida o’z padarini qatl
qilishdan ham toymagan edi, allomalar sarvari yoqqan ilm mash’alini so’ndirib,
Movarounnahrni zulmat qo’yniga tashlagan edi, oqibati ne bo’ldi? hah Bu foniy
dunyoda ham haq va adolat bordur. Bundan mo’minlarga qatlu qirg’in keltirgan,
mehr-shafqat o’rniga jabru jafo, ilmi ma’rifat o’rniga zulmat urug’ini sochgan
hyech bir kimsa intiqomsiz qolmaydurh..” (“Ulug’bek xazinasi”, T., G’afur
G’ulom nomidagi Adabiyot va san’at nashriyoti, 1994, 309-bet).
Ko’rinadiki, monolog ham qahramon ruhiy dunyosini ochadi va o’z kashfi
bilan asar mohiyatini chuqurlashtiradi, bosh maqsadni yoritishga, tirikligini
ta’minlashga hissasini qo’shadi.
29

II BOB . “Badiiy asar tili” mavzuini konseptual jadvaldan foydalanib
uqitish” modulining uquv – uslubiy ta’minoti.
II.1 “Badiiy asar tili” modulining ma’ruza mashg‘ulotida konseptual
jadvaldan foydalanishga oid tajribalar .
Adabiyot-inson ma’naviyati asoslarini tashkil etuvchi ruhiy qadriyatlarni
shakllantirishga xizmat qiladigan san’at turi. Boshqa o‘quv mashg‘ulotlarida bilim
berish ustuvor bo‘lsa, adabiyotda inson ning ko‘ngli bilan, tuyg‘ulari bilan
ishlanadi. C h unki chinakkam inson iy likning asosiy belgisi boshqa odamlarning
holatini tushunish, ularga tuyg‘udosh bo‘la bilishdan iboratdir. S h u man’noda biror
o‘quv predmeti yoki biror san’at turi adabiyotning o‘rnini bosa olmaydi. Badiiy
adabiyot o‘quvchilarning hissiyotlarini shakllantirib, tuyg‘ularini noziklashtirib,
kechinmalarini teranlashtiradi.
Adabiyot darslarida o‘qilgan asar bo‘yicha o‘quvchi va talabalarga tayyor
xulosalar berilmasligi kerak. O‘rganilayotgan badiiy asardan har bir
tarbiyalanuvchi o‘zicha ta’sirlanish, o‘zi istagan xulosaga kelishi lozim. Bunday
holatni yuzaga keltirish uchun o‘qituvchi ijodkor bo‘lishi, adabiyot darslari esa
badiiy matnning joziba qudratini oshirishga qaratilgan bo‘lishi va o‘quvchilarni
badiiy hodisadan zavqlana bilishga yo‘naltirilgan bo‘lishi maqsadga muvofiqdir.
Badiiy asar o‘quvchilarning ko‘ngil mulkiga aylanishi, ularning hissiyotlariga
ta’sir etishi uchun o‘qituvchi badiiy asar bilan tarbiyalanuvchilar orasida
vositachilik qiladi.
Har qanday asarning badiiy tahlili eng zamonaviy texnologiya va usullarga
tayansa, shuningdek, pedagogik jarayondagi barcha qatnashchilarning to‘la faolligi
ta’minlansagina tegishli samara beradi. Hozirgi vaqtda ta’lim jarayonida
o‘qitishning zamonaviy metodlari keng qo‘llanilmoqda. O‘qitishning zamonaviy
metodlarini qo‘llash o‘qitish jarayonida yuqori samaradorlikka erishishga olib
keladi. Ta’lim metodlarini tanlashda har bir darsning didaktik vazifasidan kelib
chiqib tanlash maqsadga muvofiq sanaladi.
30

An’anaviy dars shaklini saqlab qolgan holda, unga turli-tuman ta’lim
oluvchilar faoliyatini faollashtiradigan metodlar bilan boyitish ta’lim
oluvchilarning o‘zlashtirish darajasining ko‘tarilishiga olib keladi. Buning uchun
dars jarayoni oqilona tashkil qilinishi, ta’lim beruvchi tomonidan ta’lim
oluvchilarning qiziqishini orttirib, ularning ta’lim jarayonida faolligi muttasil
rag‘batlantirilib turilishi, o‘quv materialini kichik-kichik bo‘laklarga bo‘lib,
ularning mazmunini ochishga qaratilgan metodlarni qo‘llash va ta’lim oluvchilarni
amaliy mashqlarni mustaqil bajarishga undash talab etiladi.
O`quv maqsadlarini aniqlash, shakllantirish, tizimlashtirish, ketma-ket
masalalar va savollar tarzida ifodalash o`qituvchi ishining eng murakkab va
mas`uliyatli qismi hisoblanadi.
Maqsadlarni aniq belgilash va tizimlashtirish, o`qituvchi faoliyatining
keyingi bosqichlariga yo`naltiruvchi omil sifatida xizmat qiladi. Tahsil
oluvchilar ongiga yetkaziladigan ta`lim maqsadlari ularni o`quv bilish
faoliyatiga mo`ljal bo`ladi va ta`lim-tarbiya jarayonida ularning ongliligi va
faolligini oshiradi.
Mamlakatimizda ta’lim tizimida olib boriladigan islohotlar o‘quv jarayoniga
nisbatan o‘zgacha mazmun, o‘zgacha talab, o‘zgacha pedagogik munosabatlarni
taklif etoqda. Shuni inobatga olib, Oliy ta’limning O`zbek filologiyasi 5220100 –
Filologiya va tillarni o`qitish (o`zbek tili) yo`nalishi 1- kurs talabalari uchun
“Adabiyotshunoslik nazariyasi” faninidan rejalashtirilgan “Badiiy asar tili ”
mavzusinining ma’ruza mashg‘ulotini yangicha pedagogik texnologiyalarda,
xususan konseptual jadval asosida quyichagicha shakllantirish mumkin.
31

Adabiyotshunoslikka kirish
fanining
2017-2018-o‘quv yili uchun mo‘ljallangan
SILLABUSI
Fanning qisqacha tavsifi
OTMning nomi va
joylashgan manzili : Karshi davlat universiteti Kuchabog 27
Kafedra Adabiyotshunoslik Uzbek f ilologiya si
fakulteti tarkibida
Ta’lim sohasi va
yo‘nalishi : 1 2 0000 –
Gumanitar fanlar 5120101 – Filologiya va tillarni o‘qitish
( o‘zbek tili )
Fanni olib boruvchi
o‘qituvchi haqida
ma’lumot : f.f.n, dotsent
G.M.Imomova
e-mail: g.imomova @mail. ru.
Dars vaqti va joyi: O‘quv-uslubiy
boshqarma
tomonidan ishlab
chiqilgan jadval
asosida
universitetning
o‘quv binolarida Kursning
boshlanish va
davom etish
muddati: bir
jarayon Bakalavriat ta’lim
yo‘nalishi o‘quv
rejasiga muvofiq
birinchi semestrda
Individual grafik
asosida ishlash
vaqti: dushanba , chorshanba va juma kunlari soat 14.00 dan
18.00 gacha
Fanga ajratilgan
soatlar: Auditoriya soatlari Mustaqi
l ta’lim:
46
Ma’ruz
a : 30 Amaliy 22 Semina
r 24
32

Fanning boshqa
fanlar bilan
bog‘liqligi
( prerekvizitlari ):
Fanning mazmuni
Fanning
dolzarbligi va
qiaqacha
mazmuni : Fanni o‘qitishdan maqsad – Mazkur fanni o‘qitishning
asosiy maqsadi – badiiy asarni tahlil qilish uchun yo‘llanma
berish, badiiy matnni turli metodlar asosida har tomonlama
ilmiy-estetik tahlil qilish, jahon adabiyotshunosligidagi
metodlarni adabiy tur hamda janrlar bo‘yicha yozilgan ilmiy
asarlar misolida asoslab o‘rganish, umuman, adabiyotshunosning
ilmiy-estetik tafakkurini shakllantirish ushbu fanning asosiy
maqsadi sanaladi. .
Fanning vazifasi :
adabiyotshunoslik tarixi, zamonaviy adabiyotshunoslik
orasidagi bog‘lanishni tushuntirish;
– adabiyotshunoslikning tarkibiy qismlarini o‘rgatish;
– badiiy asarni ilmiy-estetik tahlil qilish, matnni tarkibiy
qismlarga ajratish va ularning o‘ziga xos xususiyatlarini aniqlash;
– badiiy asarlarni turli metodlar asosida tahlil qilishni
tushuntirish;
– adabiyotshunoslik tarkibiy qismlari orasidagi bog‘liqlikni
ko‘rsatish;
– o‘zbek adabiyotshunoslarining maqola, taqrizlarining
o‘ziga xos xususiyatlarini o‘rgatish;
– talabaga san'at asarlarini his qilishini o‘rgatish
Talabalar uchun
talablar: “Adabiyotshunoslikka kirish” fani dasturi Davlat ta'lim
standartlari, namunaviy dasturlarg qo‘yiladigan ilmiy-metodik
talablar asosida shakllantirilgan. “Adabiyotshunoslikka kirish”
fani bo‘yicha bakalavr talaba adabiyotshunoslik predmeti va
adabiyotshunoslikning tarkibiy qismlari, adabiyotshunoslikning
boshqa fanlar bilan aloqasi, adabiyot tarixi, adabiyot nazariyasi va
adabiy tanqid, adabiy turlar va adabiy janrlar, ijodiy uslublar va
ijodiy yo‘nalish, oqimlar, badiiy adabiyotning o‘ziga xosligi
33

haqida tasavvurga ega bo‘lishi kerak. Ushbu fan yuzasidan
bakalavr talaba lirik, epik, dramatik janrlar, she'r tuzilishi,
san'atning paydo bo‘lishi haqidagi nazariyalarni, poetik
tafakkurning o‘ziga xos xususiyatlari, badiiy obraz turlari, badiiy
tasvir vositalari, lafziy va ma'naviy san'atlarni bilishi va ulardan
foydalana olishi lozim. “Adabiyotshunoslikka kirish” fanidan
talaba adabiy asarlarning janrini farqlay olish, adabiy matnni asl
manbasi bilan solishtira bilish, asar sy ujetini tarkibiy qismlarga
ajratish, matndagi muallif va qahramon nutqini farqlash, badiiy
asarni nazariy jihatdan tahlil qila bilish ko‘nikmalariga ega
bo‘lishi kerak .
Electron pochta
orqali
munosabatlar
tartibi: Professor-o‘qituvchi va talaba o‘rtasidagi aloqa elektron pochta
orqali ham amalga oshirilishi mumkin, telefon orqali baho
masalasi muhokama qilinmaydi, baholash faqatgina universitet
hududida, ajratilgan xonalarda va dars davomida amalga
oshiriladi. Elektron pochtani ochish vaqti soat 15.00 dan 20.00
gacha
Fan mavzulari va unga ajratilgan soatlar taqsimoti
№
Mavzular Ma’ruza Amaliy Seminar MT
12- mavzu:Badiiy asar tili
2
12.1 Badiiy asar tili va ilmiy asar tili.
Obrazlilik – badiiy asar tili asosi.
12.2 Badiiy asar tili va poetik nutk
2
12.3 Muallif nutqi. Qahramon nutqi:
dialog va monolog. 2
12.4 Zamon va makon tasviri. Personajlar
34

portreti tasviri.
MA’RUZA MASHG’ULOTLAR
Mavzu: “Badiiy asar tili” mavzuidagi ma’ruzani konseptual jadval asosida
utish
MUAMMOLI MA’RUZANING TEXNOLOGIK XARITASI
Ish bosqichlari
va vaqti Faoliyat mazmuni
Ta’lim beruvchi Ta’lim oluvchi
I-bosqich.
O’quv
mashg’ulotiga
kirish (10
daqiqa) Maqsad: Mavzu haqida talabaga
ma’lumot berish, uning bilim
malakasini oshirish, adabiyot orqali
talabaning ruhiyatiga ta’sir etish, milliy
istiqlol g’oyasi asosida tarbiyalash va
h.k.
Mashg’ulotni muammoli ma’ruza
ekanligi haqida ma’lumot berish Talabalar tinglaydilar, yozib
oladilar
II-bosqich.
Asosiy (60
daqiqa) 2.1.Talabalar bilimini aqliy hujum
orqali faollashtiradi
Bilimlarni faollashtirish jarayonida
o’quv muammosini yechish bo’yicha
izlanuvchanlik faoliyatida faol eshtirok
etishlari uchun talabalar bilimini
savollar orqali aniqlanadi:
ifodalaydi:
1 Badiiy asar tili va ilmiy asar tili.
2.Obrazlilik – badiiy asar tili asosi. Badiiy
san’atlar: ma’naviy, lafziy san’atlar.
3.Muallif nutqi. Qahramon nutqi: dialog va
monolog.
4. Zamon va makon tasviri. Personajlar
portreti tasviri.
(1ilova)
Uni yechishni tashkillashtiradi.
Talabalar bilan birga yuqoridagi
savollarni tahlil qiladi, ularda paydo
bo’lgan qiyinchilikni aniqlaydi.
2.3.Muammoni yechish yo’llarini
izlashni tashkillashtirishga o’tadi, ya’ni
talabalarga “Badiiy asar tili” yuzasidan
chuqur ma’lumot beradi. Badiiy asar
tilining ta’sirchanligi, obrazliligi va
leksik qatlamlari haqida chuqur bilim
beriladi. Mashg’ulotni tashkillashtirish
uchun yordamchi savol va xulosalar
(№2 ilova), ko’rgazmali materiallardan
(№3 ilova) foydalaniladi. Savollarga javob beradilar
Muammoni yechish bo’yicha o’z
fikrlarini beradilar
Kichik muammoni yechish
bo’yicha fikrlar bildiradilar,
munozara qiladilar, tahlil qiladilar,
xulosa chiqaradilar.
Konseptual jadval asosida
Konseptual jadval asosida
35

2.4. Talabalarni kichik guruhlarga
bo’linadi, taqdimot uchun qog’ozlarni,
markerlarni tarqatadi, muammoni
yechish “yechimlar daraxti”
tasvirlashni beradi. Guruhlarda ish
boshlsngsnligini ma’lum qiladi.
2.5. Taqdimot boshlanganligini ma’lum
qiladi, guruhlarda chiqishlarini
boshqaradi. Taqdomot yakunlaydi, eng
yaxshi muammoni yechishning
tuzilmaviy-mantiqiy chizmasini
daftarga ko’chirib olishni aytadi va
yakuniy xulosani qiladi Guruh vakillari taqdimot qiladilar,
yakuniy xulosani beradilar, daftarga
yozadilar
III-Bosqish.
Yakuniy (10
daqiqa) 3.1.Mavzu bo’yicha yakun qiladi,
qilingan ishlarni kelgusida kasbiy
faoliyatlarida ahamiyatga ega ekanligi
muhimligiga talabalar e’tiborini
qaratadi.
3.2.Mustaqil ish uchun topshiriq (№ 4
ilova) Tinglaydilar. Topshiriqni yozadilar
MA’RUZA ning TEXNOLOGI K XARITASI
Baqt: 80 minut Talabalar soni 50 ta
O’quv mashg’uloti shakli Axborotli ma’ruza
O’quv mashg’uloti rejasi 1 Badiiy asar tili va ilmiy asar tili.
2.Obrazlilik – badiiy asar tili asosi. Badiiy san’atlar: ma’naviy,
lafziy san’atlar.
3.Muallif nutqi. Qahramon nutqi: dialog va monolog.
4. Zamon va makon tasviri. Personajlar portreti tasviri
Uni yechishni tashkillashtiradi. Talabalar bilan birga
yuqoridagi savollarni tahlil qiladi, ularda paydo bo’lgan
qiyinchilikni aniqlaydi.
O’quv mashg’uloti maqsadi: “Badiiy nutq” yuzasidan o’quvchilar tushunchalarini orttirish,
ularga yangi bilimlarni berib, yangi bilimlar asosida ko’nikmalar hosil qilish, mavzu yuzasidan
talabalarning axloqiy normalarini tarbiyalash va h.k.
Pedagogik vazifalar:
-Talabalarga badiiy asar tili
to’g’risidagi ma’lumotlarni
tizimlashtirish;
-Badiiy asarlarda tilning
ahamiyatini aniqlash va ularni tahlil
qilish;
- Badiiy asarlarda leksik
vositalarning o’rni aniqlanadi,
asarlarda bu talablar qanday ifoda
etilganligi xulosalanadi O’quv faoliyati natijalari:
Badiiy asar tili tushunchasini hosil qilishadi
Badiiy asar tili bo’yicha badiiy asarlardan misollar
keltirishadi va tahlil etiladi
Badiiy asarlarda tili komponentlari xususida xulosalar
chiqarishadi
Ta’lim usullari Muammoli usul, aqliy hujum. Bahsli munozara, suhbat
Ta’limni tashkillashtirish shakli Jamoayiy, guruhli, individual
Ta’lim vositalari Ma’ruza matni, tarqatma materiallar, elektron darsliklar,
badiiy kitoblar
36

Ta’lim berish sharoiti Maxsus jihozlangan xona
Monitoring ba baholash Tezkor so’rov, qisqa mazmunli test
TEST TOPSHIRIQLARINI ISHLAB CHIQISH
Kuzatilayotgan
natija BMK
o‘zlashtirish
darajasi Tekshiruvning mazmunli ko’rsatkichlari Misol
I.
O‘quvchilikka oid /
tanish bo‘yicha
harakatlanish Til bu - a)insonlar orasidagi
munosabat; b) aloqa quroli;
s) kishilarning dunyo
to’g’risidagi munosabati
ayonlashadigan jarayon; d)
barcha javoblar to’g’ri
II.
Tartiblilikka oid
(algoritm)
(mazmunan
o’xshashlikka
bo’yicha
harakatlanish) Tilning qaysi jarayonida normative
grammatika qoidalariga, so’zlarning talaffuz
normalariga u qadar e’tibor
berilavermaydi ? a)Umumxalq tilida; b)
Adabiy tilda; s) badiiy
tilda; d) barcha javoblar
to’g’ri
III.
Ijodiy
fikrlovchilikka oid
(evristik
harakatlarni
tanlash) Matbuot, fan, adabiyot, kitob, radio,
televidenie, teatr tili bu - a)Umumxalq tili; b) Adabiy
tili; s) badiiy tili; d) barcha
javoblar to’g’ri
IV.
Ijodkorlikka oid
(harakatlarni
izlash) Topshiriqni yechish bir ma’noli to’g’ri javobni nazarda tutgani sababli,
ushbu darajada test nazorati o’tkazilmaydi
Ilova 1
Kontseptual jadval
37KONTSEPTUAL JADVA L
O’rganilayotgan hodisa,
tushuncha, fikrlarni ikki va
undan ortiq jihatlari bo’yicha
taqqoslashni таъминлайди.
Тизимли фикрлаш,
маълумотларни тузилмага
келтириш, тизимлаштириш
кўникмаларини
ривожлантиради. Kontseptual jadvalni tuzish qoidasi bilan
tanishadilar. Taqqoslanadiganlarni aniqlaydilar,
olib boriladigan taqqoslanishlar bo’yicha,
хусусиятларни ажратадилар
Alohida yoki kichik guruhlarda kontseptual
jadvalni to’ldiradilar.- Uzunlik bo’yicha
taqqoslanadigan (fikr, nazariyalar) joylashtiriladi;
- Yotig’i bo’yicha taqqoslanish bo’yicha олиб
бориладиган турли тавсифлар ёзилади.

Konseptual jadval. Uchta va undan ko‘p jihatlar yoki savollarni taqqoslash
taqozo etilganida ushbu usul ayniqsa foydali bo‘ladi. Jadval quyidagicha tuziladi:
vertikal bo‘yicha taqqoslanadigan narsalar, gorizontal bo‘yicha esa – ushbu
taqqoslash bajariladigan xususiyat va xossalar joylashtiriladi.
“Badiiy asar tili ” modulining ma’ruza mashgulotini utishda konseptual
jadvaldan foydalanish
Q iyoslanuvchi
ji h atlar 1-belgi, tavsif 2-belgi, tavsif 3-belgi, tavsif
38KONTSEPTUAL JADVA L
O’rganilayotgan hodisa,
tushuncha, fikrlarni ikki va
undan ortiq jihatlari bo’yicha
taqqoslashni таъминлайди.
Тизимли фикрлаш,
маълумотларни тузилмага
келтириш, тизимлаштириш
кўникмаларини
ривожлантиради. Alohida yoki kichik guruhlarda kontseptual
jadvalni to’ldiradilar.- Uzunlik bo’yicha
taqqoslanadigan (fikr, nazariyalar) joylashtiriladi;
- Yotig’i bo’yicha taqqoslanish bo’yicha олиб
бориладиган турли тавсифлар ёзилади.
Ish natijalarining taqdimoti

Adabiy
til Jonli tildan
tug ` ilgan Grammatik imlo
koidalariga
kat’iy amal
kiladi Axborot
xarakterga
ega
Xal q tili Jonli suzlashuv
nut q i Grammatik
q oidalarga
buysunmaydi Jonli til erkinlikni
yo q tiradi
Badiiy asar tili Jonli,
emotsional,
poetik
til Asarda
obrazlarni,
manzaralarni
yaratadi Lakonizm va
aforizmga
asoslangan
Konseptual jadval asosida “Badiiy san’atlar”ni tavsiflang
Q iyoslanuvchi
ji h atlar 1-belgi, tavsif 2-belgi, tavsif 3-belgi, tavsif
Ma’naviy
san’atlar Bu san’at
she’riyatda
ma’no
guzalligini
ifodalaydi SHe’rning
goyasi ma’no
bilan bog`lik
holda keladi. SHe’riyatda his –
tuygu juda
ta’sirchan
ifodalanadi
Lafziy
san’atlar Lafziy san’at
suzning tovushi
bilan bog`lik SHe’riyatda
shakl h odisasi SHe’riy nut qq a
bezak beradi
Konseptual jadval asosida muallif, qahramon va polifonik nutqni ajrating
Q iyoslanuvchi
jixatlar 1-belgi, tavsif 2-belgi, tavsif 3-belgi, tavsif
Muallif nut q i H okim nut q Asar voqealari Asar goyasini
39

va
qahramonlarini
tavsiflaydi h arakatga keltiradi
Q a h ramon
nut q i Individuallashgan
va tipiklashgan
nut q Obrazli va
emotsional Personaj nutqi
dialog va
monologlarda
ochiladi
Polifonik
nut q Kup ovozli nut q Muallif va
qahramon nutqi
aralashib ketadi Bir vaqtning uzida
turt – besh
qahramonning
nutqi
II.2 “ Badiiy asar tili” modulining seminar va musta q il ish
mashg ` ulotlarida konseptual jadval – grafik organayzerlardan
foydalanib u q itish.
1.1.AMALIY MASHG ’ ULOTDA TA ’ LIM TEXNOLOGIYASI
MASHG ’ ULOT VAQTI – 2
soat Talabalar soni : 2 5 ta
MASHG ’ ULOT SHAKLI Bilimlarni kengaytirish va mustahkamlash bo’yicha amaliy
mashg’ulot
AMALIY MASHG’ULOT
REJASI Badiiy asar tili va poetik nutq masalasi
1. Xalq tili – badiiy til xazinasi
2.Badiiy asar tilining o‘ziga xos xususiyatlari
3.Poetik nutq va uning vazifasi
4.SHe’riy nutq va badiiy tasvir vositalari
O’QUV MASHG’ULOTINING MAQSADI: Mavzu yuzasidan ma’lumot berish, talabalarni mavzu
yuzasidan yangiliklar bilan tanishtirish, fan yuzasidan nazariy bilimlarni chuqurlashtirish va
mustahkamlash.
PEDAGOGIK VAZIFALAR: O’QUV FAOLIYATI NATIJALARI:
- Til haqida umumiy tushunchalar bilan
tanishtiradi;
- Badiiy tilga doir masalalar yoritiladi;
- Muallif, hikoyachi va personaj tili haqida
ma’lumot beriladi;
- Tilda ta’rif va tavsifning o’rni belgilanadi;
- Tavsiflash vositalari haqida fikr-
mulohazalar yuritiladi;
- Mavzu yuzasidan xulosalar tuziladi - Til haqida umumiy tushunchalar bilan
tanishadilar;
- Badiiy tilga doir masalalar xususida bilimga ega
bo’ladilar;
- Muallif, hikoyachi va personaj tili haqida
ma’lumot oladilar;
- Tilda ta’rif va tavsifning o’rni belgilashadi;
- Tavsiflash vositalari haqida fikr-mulohazalar
yuritishadi;
40

- Mavzu yuzasidan xulosalar tuzishadi
O’qitish usullari Konseptual jadval asosida savol-javob,
muammolarmi yechish
O’qitish shakllari Mashg’ulotda kichik guruxlar va individual ishlash,
guruhlarda ishlash
O’qitish vositalari uslubiy ko’rsatmalar, proretkor
O’qitish sharoiti Texnik vositalar bilan ta’minlanganlik guruhlar
bilan ishlash uchun mo’ljallangan ayditoriya
Monitoring va baholash Mustaqil o’rganish uchun savollar beriladi, uy
vazifasi uchun slaydlar tayyorlaydi
Amaliy mashg’ulotning texnologik xaritasi
Ish bosqichlari
va vaqti Faoliyat mazmuni
Ta’lim beruvchi Ta’lim oluvchilar
Tayyorlov
bosqichi Mavzuni aniqlaydi, ta’limiy maqsadni belgilaydi
va kutilayotgan natijalarni shakllantiradi .
Mavzu bo’yicha tayanch konspektlar ishlab
chiqadi.
Belgilangan ta’limiy maqsadlarga erishishni
ta’minlovchi o’quv topshiriqlarini ishlab chiqadi .
Kichik guruhlarda samarali faoliyatni ta’minlash
uchun yozma yo’riqlarni tayyorlaydi (1-ilova) .
Ekspert guruhlar faoliyat natijlarini baholash
mezonlarini ishlab chiqadi (2-ilova) . Konseptual jadval
asosida
1. O’quv
mashg’ulotiga
kirish bosqichi
(10 daqiqa) 1.1. Mashg’ulot mavzusi, uning maqsadi va
kutilayotgan natijalarini e’lon qiladi, ularning
ahamiyatliligi va dolzarbligini asoslaydi.
1.2. Mavzu bo’yicha asosiy tushunchalarga ta’rif
berishni taklif qildai va shu asosda tezkor-so’rov
o’tkazib talabalar bilimlarini faollashtiradi (3-
ilova).
1.3. Faoliyat kichik guruhlarda o’quv
topshiriqlarini bajarish orqali amalga oshirilishini
e’lon qiladi (2-ilova).
1.4. Qo’shimcha ma’lumotlar aks etgan tayanch
konspektlarni tarqatadi.
1.5. Ekspert guruhlar faoliyati natijalarini
baholash mezonlarini e’lon qiladi. Tinglaydilar.
Savolni muhokama
qilib, ularga javob
beradi.
2. Asosiy
bosqich
(60 daqiqa) 2.1. Talabalarni to’rtta kichik guruhga bo’ladi.
Mashg’ulotning o’tkazilish tartibini yana eslatadi.
O’quv mashg’uloti «o’zi o’rganib, o’zgaga
o’rgatish», ya’ni hamkorlikda o’rganish printsipi
asosida o’tkazilishini aytadi .
2.2. Guruhlarga ekspert varaqlarini, shu bilan
birga, har bir talabaga geometrik shakl tarqatadi
va faoliyatlarini tashkil qiladi (geometrik
shakllarni vaqtincha bir joyga ko’yishlarini, vakti Kichik guruhlarga
bo’linadilar.
Topshiriq bo’yicha
faoliyat boshlaydilar.
Matnlarini o’qib,
41

kelganda ulardan foydalanishlarini aytadi) .
Guruhlarda ishni tashkil kiladi. (matnni o’rganib,
muhokama kilishga 15 daqiqa beradi).
2.3. Doira shaklini olgan talabalar 1-stol,
uchburchak shaklini olganlar 2-stol va
to’rtburchak olganlar 3-stol atrofiga o’tirishlarini
aytadi. Har xil guruhlardan to’plangan talabalar
o’z savollarini boshqa talabalarga yoritishini
tushuntiradi. O’zaro o’rgatish jarayoni boshlanadi
(15 daqiqa).
Talabalar faoliyatini kuzatadi, ularni yo’naltiradi,
maslahatlar beradi.
2.4. Talabalarni o’zlarini dastlabki joylariga, stol
atrofiga kelib o’tirishlarini aytadi.
2.5. Taqdimot boshlanishini e’lon qiladi. Har bir
guruhdan 3 nafardan talaba chiqib, faoliyat
natijalarini taqdim qilishlarini aytadi. Taqdimot
uchun xar bir guruhga 8 daqiqadan vaqt ajratadi.
Yo’naltiruvchi, maslahatchi sifatida ishtirok etadi.
Javoblarni aniqlashtiradi, to’ldiradi, izoh beradi va
tuzatishlar kiritadi.
2.6. Har bir gurux taqdimoti oxirida ekspert
savollari bo’yicha xulosalar qiladi. savollarga javob topadi.
Ma’lumotni muhokama
kilib, fikr almashib,
sistemalashtiradi.
Konseptual jadval
asosida
3–YAkuniy
bosqich
( 15 daqiqa ) 3.1 .Mavzu yuzasidan umumiy xulosalar qiladi.
3.2. O’q uv mash g’ ulotini natijalarini shar h laydi,
gur uh lar faoliyati bahosini e’lon qiladi.
3. 3 . Musta q il ishlashlari uchun vazifa beradi: (1)
amaliy mashg’ulotga tayyorlanib kelish; (2)
nazorat savollariga o g’ zaki javob berish (4-ilova)
( 6-ilova ). Tinglaydilar.
Konseptual jadval
asosida
Hozirgi vaqtda g rafikli organayzerlar «o’qitishning texnik vositalari yoki
kompyuterlardan foydalanish sohasidagi tadqiqotlardek qaralmaydi, balki bu ta’lim
samaradorligini oshiruvchi omillarni tahlil qilish, ishlab chiqish hamda usul va
materiallarni qo’llash, shuningdek qo’llanilayotgan usullarni baholash yo’li orqali
ta’lim jarayonining asoslari va uni maqbullashtirish yo’llarini ishlab chiqishni
aniqlash maqsadidagi tadqiqotdir»
.
Grafikli organayzerlar (tashkil etuvchi) – fikriy jarayonlarni ko’rgazmali
taqdim etish vositasi.
Ma’lumotlarni tarkiblashtirish va tarkibiy bo’lib chiqish, o’rganilayotgan
tushunchalar (hodisalar, voqealar, mavzular va shu kabilar) o’rtasida aloqa va
aloqadorlikni o’rnatishning yo’li va vositalari
42

Grafik organayzerlar – o’quv jarayonida qo’yilgan maqsadga
erishishda yordam beruvchi chizma, jadval, grafiklar majmui. Agar grafik
organayzerlarni o’qituvchi tayyor, to’ldirilgan holda qo’llasa, vosita vazifasini,
o’quvchilarning mashg’ulot mavzusiga doir bilimlarini mustahkamlash va
fikrlashini rivojlantirish maqsadida ishlatilsa, metod vazifasini bajaradi.
Kasbiy fanlarni o’qitishda ilg’or pedagogik texnologiyalarni tatbiq etish tizimi
o’quv mashg’ulotlari
texnologiyasi interfaol metodlar grafik organayzerlar
1. Nazariy mashg’ulot-
lari ta’lim texnolo-
giyasi.
2. Amaliy mashg’ulot-
lar ta’lim texnologiyasi.
3. Mustaqil ta’lim
texno-logiyasi.
5. Keys-stadi ta’lim tex-
nologiyasi.
6. Loyiha ta’lim texno-
logiyasi 1. Aqliy hujum .
2. Erkin yozish .
3. Asoslangan esse .
4. FSMU .
5. Blits - so’rov .
6. Blits-o’yin .
7. O’qitish o’qitish
qo’llanma .
8. Yozma va og’zaki davra
suhbati.
9. Tushunchalarni aniqlash .
10. Tushunchalar asosida
matn tuzish .
11. Chalkashtirilgan
mantiqiy zanjirlar ketma-
ketligi 1. Klaster .
2. B - B - B chizmasi .
3. T- chizma .
4. Venn diagrammasi .
5. Kontseptual jadval .
6. Insert jadvali .
7. “ Nima uchun? ”
chizmasi .
8. “ Qanday ?”
diagrammasi .
9. Baliq skeleti .
10. Toifalash jadvali .
11. Nilufar guli chizmasi.
43

Ilova -1
Kontseptual jadval asosida poetik nutk vositalarini aniklang
Poetik nutk
tushunchalariga
yondashuvlar Tavsiflar, toifalar, xususiyatlar va
boshqalar
metafora o’xshashlik shakl belgi harakat
metonimiya aloqadorlik 1) narsaning
nomi shu
narsa ichidagi
boshqa bir
narsaga
ko'chiriladi: 2) narsaning
nomi shu
narsaga
asoslangan
o'lchov birligi
nomiga
ko'chiriladi: 3) o'lchov birligi
nomi shu o'lchov
birligi bilan
bog'liq bo'lgan
narsa nomiga
ko'chiriladi:
Sinekdoxa Butun-qism Qism orqali
butun Butun orqali
qism
ILOVA -2 .
Badiiy asar tilining taxlilida konseptual jadval asosida «umumodatlangan
normadan og`ish» tushunchasiga izoh bering .
Kiyoslanuvchi
jixatlar 1-belgi, tavsif 2-belgi, tavsif
Fonetik sathdagi
normadan og`is muayyan badiiy-estetik
maqsadni ko`zlagan
holda so`zlardagi nutq
tovushlarining
odatdagidan cho`zib , orttirib yoki tushirib
talaffuz etilishi, bir tovush
o`rnida boshqasining
talaffuz qilinishi kabi
shakllarda kuzatiladi
Leksik sathdagi
«og`ish» turlarini yozuvchining mumxalq
tili bazasidagi leksik
vositalardan
foydalanishida xamda ijodkor ifoda va tasvirni
so`z ma'nosiga daxl
qilmagan holda ishlatadi
Semantik sathdagi
«og`ish nutq jarayonida biz
so`zlarni o`z ma'nosida
yoki ko`chma ma'noda
qo`llashimiz Ko`chma ma'noda
qo`llangan so`zlarning
umumiy nomi trop
(ko`chim) deb yuritiladi
44

Ilova -3 “ Badiiy asar tili” modulining amaliy mashgulotida
“Qanday?» diagrammasidan foydalanib, tilning maxsus leksik katlamlarini
aniklang.
Ko‘pgina hollarda muammoni echishda “nima qilish kerak”ligi to‘g‘risida
o‘ylanib qolmasligingiz kerak. Asosan muammo, uni echishda “buni qanday qilish
kerak?”, “qanday”asosiy savollar yuzaga kelishidan iborat bo‘ladi.
“Qanday” savollarining izchil berilishi quyidagilar imkonini beradi:
muammoni echish nafaqat bor imkoniyatlarni, balki ularni amalga oshirish
yo‘llarini ham tadqiq qilish; quyidan yuqoriga bosqichma-bosqich bo‘ysunadigan
g‘oyalar tuzilmasini aniqlaydilar.
Diagramma strategik darajadagi savollar bilan ishlashni boshlaydi.
Muammoni echishning pastki darajasi birinchi galdagi harakatlarning ro‘yxatiga
mos keladi. 1. Barcha g‘oyalarni o‘ylab o‘tirmasdan, baholamasdan va
taqqoslamasdan tezlikda yozish kerak; Diagramma hech qachon tugallangan
bo‘lmaydi: unga yangi g‘oyalarni kiritish mumkin; Agarda chizmada savol uning
“shoxlarida” bir necha bor qaytarilsa, unda u biror muhimlikni anglatadi. U
muammoni echishning asosiysi bo‘lishi mumkin; YAngi g‘oyalarni grafik
ko‘rinishda: daraxt yoki kaskad ko‘rinishidami, yuqoridan pastgami yoki chapdan
o‘ngda qayd qilinishini o‘zingiz hal etasiz; Agarda siz o‘zingizga to‘g‘ri savollar
bersangiz va uning rivojlanish yo‘nalishini namoyon bo‘lishida ishonchni
saqlasangiz, diagramma, siz har qanday muammoni amaliy jihatdan echimini
topishingizni kafolatlaydi
QANDAY DIAGRAMMASI
45So’z boyligi
Jargon
Frazeoligizm Vulgariz Neologizmlar

Dialektizmlar
Arxaizmlar Sinonim

Antonim Omonim
Varvarizm

Ilova -4

“ Badiiy asar tili” modulining amaliy mashgulotida “ Nima uchun”
sxemasidan foydalanib, dars xulosalanadi.
“ Nima uchun” sxemasini tuzish qoidasi bilan tanishadilar. Alohida kichik
gurhlarda muammoni ifodalaydilar. “Nima uchun” so‘rog‘ini beradilar va
chizadilar, shu savolga javob yozadilar. Bu jarayon muammoning dastlabki sababi
aniqlanmagunicha davom etadi. Nima uchun” sxemasi -muammoning dastlabki
sabablarini aniqlash bo‘yicha fikrlar zanjiri. Tizimli, ijodiy, tahliliy fikrlashni
rivojlantiradi va faollashtiradi.
Kichik guruhlarga birlashadilar, taqqoslaydilar, o‘zlarining chizmlarini
to‘ldiradilar. Umumiy chizmaga keltiradilar. Ish natijalarining taqdimoti
NIMA UCHUN? DIAGRAMMASI
Nima uchun Nima uchun
Nima uchun
Nima uchun Nima uchun
Nima uchun Nima uchun Nima uchun
46Til haqida
tushunch
a Umumxalq tili
Obrazli til Badiiy til Adabiy til
Badiiy asar tili XalqchilTipiklashtirilgan
Lakonizm va
aforizm
Emosional til

Mustaqil ta’lim yuzasidan ko‘rsatmalar .
Talaba mustaqil ishni tayyorlashda fanning xususiyatlarini hisobga olgan
holda, quyidagi shakllardan foydalanish tavsiya etiladi:
 amaliy mashg‘ulotlarga tayyorgarlik;
 seminar mashg‘ulotlariga tayyorgarlik;
 darslik va o‘quv qo‘llanmalar bo‘yicha fan boblari va mavzularini
o‘rganish;
 tarqatma materiallar bo‘yicha ma’ruza qismini o‘zlashtirish;
 maxsus adabiyotlar bo‘yicha fan bo‘limlari yoki mavzulari ustida
ishlash;
 talabaning o‘quv, ilmiy-tadqiqot ishlarini bajarish bilan bog‘liq bo‘lgan
fan bo‘limlari va mavzularni chuqur o‘rganish;
 faol va muammoli o‘qitish uslubidan foydalaniladigan o‘quv
mashg‘ulotlari;
 masofaviy ta’lim.
Mustaqil ish o‘qituvchining talabalargi avvaldan berib qo‘yiladigan fan
mavzulari asosida tashkil etiladi.
Talabalarning bilishga oid o‘quv maqsadiga erishilganlik darajasini
nazorat qilish va baholashda foydalaniladigan nostandart test topshiriqlari
Talabalarning bilish o‘quv maqsadiga erishganligini nazorat qilishda ular
muayyan mavzu bo‘yicha ma’lumot va axborotlarni o‘zlashtirganlik darajasini
aniqlash maqsadga muvofiq. Buning uchun talaba mavzu bo‘yicha ob’ektlarni
aniqlashi, ularga ta’rif berishi, ma’lumotlarni qayta ishlari, o‘z fikrini bayon
etishi,muayyan jarayon, ob’ekt yoki voqeaning mohiyatini tushuntirishi, mazkur
jarayon, ob’ekt yoki voqeaning o‘ziga xos xususiyatlarini ajratib ko‘rsatishi kerak
bo‘ladi.
Ushbu fikrlarni standart o‘quv va test topshirig‘i bilan amalga oshirib
bo‘lmaydi, bilish o‘quv maqsadiga erishilganlik darajasini aniqlashda quyidagi
rasmli va ko‘p javobli nostandart test lardan foydalanish tavsiya etiladi.
Mazkur test topshiriqlari tahsil oluvchilarning o‘zlashtirgan nafaqat
bilimlarini balki ob’ekt va uning qismlarini tanish, o‘ziga xos xususiyatlarini
aniqlash ko‘nikmalarini nazorat qilish va baholash jarayonini haqqoniy va odilona
amalga oshirish imkonini beradi.
47

2 3 4 5
? ? ? ? ?
O‘ZBEKISTON
RESPUBLIKASI OLIY
VA O‘ RTA MAXSUS
TA’LIM VAZIRLIGI
ALISHER NAVOIY
NOMIDAGI
SAMARKAND
DAVLAT
UNIVERSITETI
XOTAM UMUROV
ADABIYOT
NAZARIYASI
(Darslik)
«SHARK,»
NASHIRYOT-
MATBAA
AKSIYADORLIK
KOMPANIYASI BOSH
TAXRIRIYATI
TOSHKENT
Qo‘yida berilgan so‘zlarni rasm ostiga mos raqamlar bilan yozing.
1. Qahramon nutqi. 2.Xalq tili. 3. Adabiy til. 4.Muallif nutqi 5.Badiiy asar
tili.
Rasmli va ko‘p javobli nostandart test javobi quyidagicha bo‘ladi .
Talabalarning Blum taksonomiyasi bo‘yicha tushunishga oid o‘quv maqsadiga
erishilganlik darajasini nazorat qilish va baholashda foydalaniladigan
nostandart test topshiriqlari
O‘quv maqsadlarining ichida tushunish muhim o‘rin tutadi. Talabalar mazkur
o‘quv maqsadiga erishishi uchun, mavzu bo‘yicha o‘rganilayotgan
muammolarning echimini topish, a hamiyatini anglash, asosiy g‘oyani ajratib
ko‘rsatishi lozim bo‘ladi.
Talabalarning ushbu o‘quv maqsadiga erishganlik darajasini aniqlash, nazorat
qilish va baholashda ular tomonidan o‘quv materialidagi fikrlarni umumlashtirish,
asosiy g‘oyani qayta ishlash, misollar keltirish, o‘z fikrini bayon etish va uni
himoya qilish talab etiladi. YUqorida qayd etilganidek, ushbu darajalarni standart
o‘quv va test topshiriqlari vositasida aniqlab bo‘lmaydi, ularni faqat ko‘p javobli
nostandart test topshiriqlari yordamida aniqlash tavsiya etiladi.
482 5 3 1 4

Tilga oid ta’riflarni juftlang
1 . Tilning qaysi jarayonida normativ
grammatika qoidalariga, so‘zlarning
talaffuz normalariga u
qadare’tiborberilavermaydi ? A. I nsonlarorasidagimunosabat;
aloqaquroli,
2. Tilbu - B. Umumxalq tili
3. Obrazli, emotsional, umumlashgan
tip V. Adabiytil ,
4. Matbuot, fan, adabiyot, kitob,
radio, televidenie, teatr tili bu - D. badiiy asar tili
Javob;1-B ,2-A, 3-D, 4-V
4. Badiiy asarda ishtirok etuvchi qahramonlar ta’rifinini juftlang
1 PERSONAJ A I jtimoiyguruhningmuhimxususiyatlariniifodalovchi –
davrningkattaumumlashmasibo‘laoladigan obraz
2 XARAKTER B Asarda ishtirok etuvchi, ammo asar “yuk”ini gardaniga
ko‘tarmaydi
3 OBRAZ V Umumlashtirilgan,individuallashtirilgan, badiiy
to‘qimalar vositasida ta’sirchan tasvirlangan kishilar
qiyofasi
TIP D asarda iroda yo‘nalishi va individual ruhiy xususiyatlari
bilan bir-biridan ajralib turuvchi, asar syujetida “katta
yuk” tashuvchi saxs
Javob: 1- B 2 - D 3 - V 4 - A
49

To‘g‘ri javoblarni aniqlang. Javoblar jadvaliga “ha” yoki “yo‘q” so‘zlarini
yozing. “Maxsus leksik qatlamlar”
1. Neologizmlar
2. Kompyuterga oid so‘zlar
3. Bosh harflar bilan yoziladigan so‘zlar
4. Dealiktizmlar
5. Onamastika
6. Jargon so‘zlar
7. Omonimlar 8. Ijtimoiy-siyosiy so‘zlar
9. Sinonimlar
10. Varvarizimlar
11. Teatr, kino,matbuotga oid so‘zlar
12. Antonimlar
13. Sud-huquqga oid so‘zlar
14. Kasb-korga oid so‘zlar
Javob:
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14
Javob:
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14
Ha Yo‘q Yo‘
q Ha Yo‘q Ha Ha Yo‘q Ha Ha Yo‘
q Ha Yo‘q Ha
8. To‘g‘ri javoblarni aniqlang. Javoblar jadvaliga “ha” yoki “yo‘q”
so‘zlarini yozing. “Tavsiflash vositalari”
1. Neologizmlar
2. Monolog
3. Rasmli ko‘rinishlar
4. Dealiktizmlar
5. Dialog
6. Jargon so‘zlar
7. Polifoniya 8. Portret
9. Sinonimlar
10. Mimik-pantomimik harakatlar,imo-
ishoralar
11. Detal
12. Antonimlar
13. Tush
14. Kasb-korga oid so‘zlar
Javob:
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14
Javob:
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14
Yo‘q Ha Yo‘
q Yo‘q Ha Yo‘
q Ha Ha Yo‘q Ha Ha Yo‘
q Ha Yo‘q
50

9. To‘g‘ri javoblarni aniqlang. Javoblar jadvaliga “ha” yoki “yo‘q”
so‘zlarini yozing. “Obrazlarning tasnifi”
1 ROMANTIK OBRAZLAR
2. MONOLOG
3. REALISTIK OBRAZ
4. DEALIKTIZMLAR
5. XAYOLIY-FANTASTIK
OBRAZLAR
6. AFSONAVIY OBRAZLAR
7. POLIFONIYA 8. PORTRET
9. SIMVOLIK OBRAZLAR
10. MIMIK-PANTOMIMIK
HARAKATLAR,IMO-ISHORALAR
11. DETAL
12. ANTONIMLAR
13. TUSH
14. MIFOLOGIK OBRAZLAR
Javob:
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14
Javob:
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14
H
a Yo‘
q H
a Yo‘
q Yo‘
q H
a Yo‘
q Yo‘
q H
a Yo‘
q Yo‘
q Yo‘
q Yo‘
q H
a
10. To‘g‘ri javoblarni aniqlang. Javoblar jadvaliga “ha” yoki “yo‘q”
so‘zlarini yozing. “Badiiy obrazning xususiyatlari”
1 Romantik obrazlar
2. Badiiy obrazning umumlshmaligi.
3. Realistik obraz
4. Dealiktizmlar
5. Badiiy obrazning individualligi
6. Afsonaviy obrazlar
7. Polifoniya 8. Portret
9. Simvolik obrazlar
10. Badiiy obraz tuzilishida to‘qima
11. Detal
12. Badiiy obrazning estetik
ta’sirchanligi.
13. Tush
14. Mifologik obrazlar
Javob:
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14
Javob:
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14
Yo‘ H Yo‘ Yo‘ H Yo‘ Yo‘ Yo‘ Yo‘ H Yo‘ H Yo‘ Yo‘
51

q a q q a q q q q a q a q q
Talabalarning tahlilga oid o‘quv maqsadiga erishilganlik darajasini
nazorat qilish va baholashda foydalaniladigan nostandart test topshiriqlari
Bilimlarni o‘zlashtirishda tahlil muhim o‘rin tutadi, tahlil o‘quv maqsadiga
erishish uchun talabalar axborotni yoki ob’ektni qismlarga ajratishi, taqqoslashi,
qismlarga ajratishi, o‘ziga xos xususiyatlarini ajratib ko‘rsatishi, qiyoslashi zarur
bo‘ladi. Mazkur o‘quv maqsadiga erishish darajasini aniqlash, nazorat qilish va
baholashda quyidagi ko‘p javobli nostandart testlardan foydalanish tavsiya etiladi.
11. Quyida berilgan fikrlarning qaysilari to‘g‘ri?
A. Badiiy (poetik) til – badiiyasarlar tili sanaladi. U
“adabiyasarningmazmuniniro‘yobgachiqaruvchibirdan-birvositahisoblanadi.
B. Badiiy til kitobxonga g‘oyaviy va emotsional ta’sir qilish vositasi bo‘lib xizmat
kiladi.
V. Badiiy til ijtimoiy- siyosiy til
G. YOzuvchi badiiy til orqali obrazlar manzaralar yaratar ekan, ularning
mohiyatini ochib ko‘rsatadigan so‘z va iboralar tanlaydi.
D.Badiiy til jonli (umumxalq) tilning farzandi bo‘lib, uning bosh vazifasi –
badiiylik(obrazlilik)ni yaratishdir.
E. Badiiy til –axborot xarakteriga ega
YO.Badiiy asar tilining obrazliligi uning tasviriy va hissiy xususiyatini yuzaga
chiqaradi.
Javob: _________________________________________________________
Javob: A, B, G,D , YO _____________________________
12.Quyida berilgan fikrlarning qaysilari to‘g‘ri?
A.Muallif nutqi. Muallif barcha asarlarining hikoyachisi bo‘lganligi sabab, u
“qo‘mondonlik” vazifasini bajaradi: har bir personajning o‘rnini, o‘y
kechinmalarini, fikr-mulohazalarini, harakatlantiruvchi muhitning shart-
sharoitlarini, muomala – munosabatlarini ta’rif-tavsiflash, ko‘rsatish orqali -
hammasini bir maqsadga – asarda ifodalanayotgan fikr – g‘oyani ro‘yobga
chiqarish uchun harakatga keltiradi
B.Muallif nutqi muomala – munosabatlarini ta’rif-tavsiflash, ko‘rsatish orqali -
hammasini bir maqsadga – asarda ifodalanayotgan fikr – g‘oyani ro‘yobga
chiqarish uchun harakatga keltiradi yoinki yuqorida biz keltirgan farazlarni ijodkor
tan olmay asarini xronologik tarzda yaratishi mumkin
V.Muallif nutqi badiy asarda asosiy vazifani bajarmaydi
52

G.Qahramon nutqi. Badiiy asarda turli-tuman personajlar qatnashar ekan, albatta,
ularning har biriga xos nutq ham yaratilishi kerak. Bu nutq tipikligi va
individualligi, obrazliligi bilan har bir shaxsning dunyoqarashini, tajribasini, xulq-
atvorini, ma’naviyatini, salohiyatini, boring-chi, butun borlig‘ini mubolag‘ali va
ishonchli qilib ochib berishi-ko‘rsatishi lozim
D. Muallif nutqi vositasida asar qismlari, voqealar, tafsilotlar yaxlit bir
organizmga — badiiy matnga birikadi
E. Qahramon nutqi tipikligi va individualligi, obrazliligi bilan har bir shaxsning
dunyoqarashini belgilaydi degan fikrga to‘la qo‘shilib bo‘lmaydi
YO .Qahramonlar nutqini individuallashtirish zarurati badiiy asar tilidagi
personajn xarakter xususiyatlariga, dunyoqarashi, muhiti, ma’naviy qiyofasi,
madaniy-ma’rifiy darajasi kabi jihatlarga muvofiq bo‘lishi lozim.
Javob: _________________________________________________________
Javob: A, G,D,YO _____________________________
1 3 . Tushiribqoldirilganso‘zlarniyozing.
1. Badiiy asarlaryoziladigantilbu ...
2.“ Qahramonlarning o‘z-o‘zi bilan ichdan gaplashishi, fikrlashi, fikr va
tuyg‘ularining ichki ifodasi”...
Tushirib qoldirilgan so‘zlarni yozing. (Javobi)
1 .Badiiy asarlar yoziladigan til bu - Badiiy til
2.“ Qahramonlarning o‘z-o‘zi bilan ichdan gaplashishi, fikrlashi, fikr va
tuyg‘ularining ichki ifodasi ”...- ichki nutq
14. Tushirib qoldirilgan so‘zlarni yozing
1. ....... - badiiy asarda quyilgan va yoritilgan asosiy muammo yoki badiiy asar bilan
hayotni bir-biriga bog‘lovchi vosita
2.“ Obraz” atamasini fanda birinchi bo‘lib ..... qo‘llagan
Tushirib qoldirilgan so‘zlarni yozing. (Javobi)
1. Mavzu - badiiy asarda quyilgan va yoritilgan asosiy muammo yoki badiiy asar
bilan hayotni bir-biriga bog‘lovchi vosita
2.“ Obraz” atamasini fanda birinchi bo‘lib Gegil qo‘llagan
YOpiq testlar
15.Portretning ta’rifi to‘g‘ri ko‘rsatilgan qatorni toping .
53

A) Portret- qahramonnini kiyimi va o‘zining tutishi.
V) Asar qahramonlarining portreti bu ularning suratlari.
S)* Portret badiiy asarda harakterlarning tashqi qiyofasi, siymosi, kiyim kechagi
hamda ularning ruhiy dunyosini ochib ko‘rsatuvchi vosita.
D) Portret bu hatti-harakat va asar davomidagi bir xil xolat
16. Muallif nutqi qaysi tilga asosan quriladi?
A) Badiiy tilga.
V) Personaj tili
S) Avtor tili
D)* Adabiy tili
17.Asarda tasvirlanayotgan kishilarning o‘zaro suxbatlari yolg‘izlikdagi
o‘ylari, bir - birlariga yozgan maktublari bu ...
A) Avtor tili
V)* Personaj nutqi
S) Adabiy til
D) Badiiy til.
Ochiq test
18.Fabula....
A) Badiiy asardagi voqealar tizmasi.
V)..... yozuvchi tasvirlayotgan voqea hayotning o‘zida qanday tartibda ro‘y
berganini tasvirlovchi bayon.
S) Ijodkorning ijodiy fantaziyasi.
D) S javob to‘g‘ri.
19. Badiiy asar syujetiga aloqasi yo‘q so‘z bu.. .
A) Tugun
V) Ekspozitsiya
S)* Sintagma
D) Echim
20. Konflektga xos xususiyatlar .......
A)* Asar voqealari asosida yotuvchi ziddiyatlar
V) Asar voqealarining mazmuni.
S) Asarning boshlanish nuqtasi
D) Asarning xotimasi.
54

REYTING ISHLANMASI VA BAHOLASH MEZONLARI
Umumiy yuklamaning hajmi: 112
Ma’ruza: 30 Amaliy: 22 Seminar: 20 TMI: 40
Reyting ishlanmasi
t/r Nazorat turlari Soni Ball Jami ball
I JB
1.1. Amaliy va seminar
mashg’ulotlarini bajarish
1.2. Amaliy va seminar
mashg’ulotlarini bajarish
1.3. Amaliy va seminar
mashg’ulotlarini bajarish 3 ta
6 (12)
6 (12)
7 (14) 2,1 (1,1+1*)
2,1 (1,1+1*)
2 (1,1+0 , 9*) 13
13
14
Jami 40
II OB
1.1 Yozma ish (3 ta
savol)
2.1. Test (20 ta savol)
TMI ( referat ) 1
1 15( 5x 3 )
10 ( 0,5 x 20 )
5 15
1 0
5
Jami 30
III YB
3.1. Og;zaki (5 ta savol) 1 30 (5x6)
30
Jami 100
“Adabiyotshunoslikka kirish” fanidan baholash mezonlari
Joriy baholash: 1.1. Agar talaba mavzu haqida tasavvurga ega bo’lsa, savolning
mohiyatini tushunsa,bilsa, olgan bilimlarini amalda qo’llay olsa, mustaqil mushohada yurita
olsa, ijodiy fikrlasa, xulosa va qaror qabul qilsa 1,7-2 ball ;
Agar talaba mavzu haqida tasavvurga ega bo’lsa, savolning mohiyatini tushunsa,bilsa,
olgan bilimlarini amalda qo’llay olsa, mustaqil mushohada yurita olsa 1,4-1,6 ball
55

Agar talaba mavzu mohiyatini tushunsa, tasavvurga ega bo’lsa, bilsa,aytib bera olsa 1,1-
1,3 ball;
Agar talaba aniq tasavvurga ega bo’lmasa va bilmasa 0-1 ball bilan baholanadi.
1.2. * Amaliy va seminar bo`yicha berilgan talabalar mustaqil ishlarining bajarilishi hajmi
va sifatiga qarab 2 ballgacha berilishi mumkin (topshiriqlar to`liq va sifatli, ijodiy tarzda
bajarilgan – 1,6 – 2 (86-100) ball, sifatli va meyor talablari darajasida – 1,4 -1,5 (71-85) ball,
o`rta darajada - 1,3-1,1 (55-70)ball).
Oraliq baholash: 2.1 . I ON yozma tarzda o’tkazilib, undan 3 ta savolga javob berilishi
so`raladi. Har bir savol 5 ballgacha baholanadi
Agar talaba mavzu haqida tasavvurga ega bo’lsa, savolning mohiyatini tushunsa,bilsa,
olgan bilimlarini amalda qo’llay olsa, mustaqil mushohada yurita olsa, ijodiy fikrlasa, xulosa va
qaror qabul qilsa 4,6-5 ball ;
Agar talaba mavzu haqida tasavvurga ega bo’lsa, savolning mohiyatini tushunsa,bilsa,
olgan bilimlarini amalda qo’llay olsa, mustaqil mushohada yurita olsa 4,1-4,5 ball;
Agar talaba mavzu mohiyatini tushunsa, tasavvurga ega bo’lsa, bilsa,aytib bera olsa 3,1-
3,5 ball;
Agar talaba aniq tasavvurga ega bo’lmasa va bilmasa 2,6-3 ball bilan baholanadi.
2.2. II ON test shaklida o`skazilib, undan 20 ta savolga javob berilishi so`raladi. Har bir
savolga topilgan to`g`ri javob 0,5 ball bilan baholanadi. To`g`ri topilgan javoblarning sonini
0,5 ballga ko`paytirish orqali umumiy I OB bali qo`yiladi.
2.3 . Talabaning mustaqil ishi berilgan mavzu bo`yicha referat tayyorlanadi?
Tayyorlangan referat 5 balli tizimda baholanadi.
 86-100 ( 4,4-5 ball)
Agar talaba mavzu haqida tasavvurga ega bo’lsa, savolning mohiyatini tushunsa,bilsa,
olgan bilimlarini amalda qo’llay olsa, mustaqil mushohada yurita olsa, ijodiy fikrlasa, xulosa va
qaror qabul qilsa;
 71-85 ( 3,8-4,3 ball)
Agar talaba mavzu haqida tasavvurga ega bo’lsa, savolning mohiyatini tushunsa,bilsa,
olgan bilimlarini amalda qo’llay olsa, mustaqil mushohada yurita olsa.
 55-70 (2,6-3,7 ball)
Agar talaba mavzu mohiyatini tushunsa, tasavvurga ega bo’lsa, bilsa,aytib bera olsa.
 0-55 (0-2,6 ball)
Agar talaba aniq tasavvurga ega bo’lmasa va bilmasa
56

Yakuniy baholash : 3.1. Yakuniy baholashda talaba 3 ta savolga og’zaki javob berishi
lozim. Har bir savolga 10 ball ajratiladi:
 86 -100 (8,6-10 ball)
Agar savol mohiyati to`la ochilgan bo`lib, mavzu bo`yicha talabaning ijodiy nuqtai
nazari bayon qilingan bo`lsa ;
 71 - 85 (7,1-8,5 ball)
Agar talaba mavzu haqida tasavvurga ega bo’lsa, savolning mohiyatini tushunsa,bilsa,
olgan bilimlarini amalda qo’llay olsa, mustaqil mushohada yurita olsa.
 56-70 (5,5-7,0 ball)
Agar talaba mavzu mohiyatini tushunsa, tasavvurga ega bo’lsa, bilsa, aytib bera olsa.
 0-55 (0-5,5 ball)
Agar talaba aniq tasavvurga ega bo’lmasa va bilmasa.
U M U M I Y X U L O S A L A R
Ma’lumki, fan va texnika jadal sur’atlar bilan rivojlanayotgan bugungi kunda
ko‘plab ilmiy bilimlar, tushuncha va tasavvurlar hajmi keskin ortib bormoqda. Bu
bir tomondan, fan-texnikaning yangi soha va bo‘limlarining taraqqiy etishi tufayli
uning differensiallashuvini ta’minlayotgan bo‘lsa, ikkinchi tomondan, fanlar
orasida integratsiya jarayonini vujudga keltirmoqda.
Bunday sharoitda, yuqori malakali pedagoglarga bo‘lgan talablar ortib borib,
barkamol avlodni asrlar davomida shakllanib kelgan umuminsoniy va milliy
qadriyatlar ruhida tarbiyalash layoqatiga ega, fanning fundamental asoslarini,
pedagogika va psixologiya metodlarini mukammal egallagan, kasbiy tayyorgarligi
yuksak darajada bo‘lgan hamda zamonaviy pedagogik va axborot texnologiyalarini
amaliyotda qo‘llash ko‘nikma va malakasiga ega ijodkor pedagoglarni tayyorlash
talab etiladi.
Hozirgi vaqtda ta’lim-tarbiya jarayonida pedagogik innovatsiyalarni keng
ko‘lamda qo‘llash jahon taraqqiyotining global tendensiyasi hisoblanadi.
Pedagogik innovatsiyalar ko‘lamining ortib borishi, mamlakatda modernizatsiya
jarayoni tez sur’atlar bilan rivojlanayotganayni davrda ta’lim sohasiga
yangiliklarni tizimli ravishda kiritishga alohida e’tibor qaratilmoqda. Ammo
57

ko‘plab pedagogik innovatsiyalarning yaratilayotganiga qaramay, ta’lim
jarayonlariga o‘qitishning yangi mazmun, shakl, metod va vositalarini tatbiq etish
bo‘yicha pedagogik tadqiqotlarni joriy etish darajasini hozircha yetarli deb
bo‘lmaydi.
Darhaqiqat, yangilangan ta’lim tizimini joriy etishda har bir o‘qituvchining
o‘z faniga va barkamol avlod ta’lim – tarbiyasiga oid yangiliklarni muntazam
o‘rgana borib, ularni o‘z mehnat faoliyatida izchil qo‘llay bilish mahoratiga ega
bo‘lishi bugungi kunning muhim talabidir.
Bakalavriat yo‘nalishlari va magistratura mutaxassisliklari bo‘yicha pedagog
kadrlar tayyorlashning sifatini ko‘tarishda talabalarni ilm-fan taraqqiyotining eng
so‘nggi yutuqlaridan xabardor qilish muhim ahamiyat kasb etadi. Bugun fan va
texnika sohasidagi yangiliklarni o‘quv dasturlari mazmuniga tez kiritish talab
etiladi va bu orqali, zamonaviy bilimlarni shakllantirishga zamin hozirlanadi.
Bundan tashqari zamonaviy o‘qitish texnologiyalari, ular bilan bog‘liq metodik
yondashuvlar bo‘lajak o‘qituvchilarda zaruriy bilimlar, muhim qonuniyatlar,
ko‘plab fundamental tushunchalarni nisbatan yengil, chuqur va mustahkam
shakllantirish uchun qulay sharoit yaratadi.
Oliy pedagogik ta’lim muassasalari talabalarida kasbiy tayyorgarlikni
shakllantirish va uni rivojlantirish, mazkur jarayonga nisbatan tizimli, kompleks
yondashuvni taqozo etadi. Bo‘lajak o‘qituvchining chuqur bilimga, samarali
faoliyat yurita olish mahoratiga ega bo‘lishi ma’lum fan asoslari borasida unda
yetarli nazariy hamda amaliy bilimlarning, ta’lim jarayonida yangiliklardan
unumli foydalanish malakasining qanchalik shakllanganligiga bog‘liqdir.
Zamonaviy ta’limni tashkil etishga qo’yiladigan talablardan biri bu qisqa vaqt
davomida yuqori natijalarga erishish bo’lib, bunda ta’lim oluvchi va ta’lim
beruvchi faoliyatida ortiqcha ruhiy hamda jismoniy zo’riqish kuzatilmasligi lozim.
Ana shu qisqa vaqt davomida nazariy bilimlar o’quvchiga yetkazib berilishi
muayyan ko’nikma va malakalarni shakllantirish, jarayon davomida faoliyatni
nazorat qilish, talabalar egallagan nazariy va amaliy bilimlar darjasini baholash
o’qituvchidan yuksak mahoratni-ta’lim jarayoniga yangicha yondoshuvni talab
58

qiladi. Respublikamizda uzluksiz ta’lim tizimini rivojlantirishga qaratilgan
harakatlar, qabul qilinadigan qonunlar, qarorlar va buyruqlar natijasida ta’lim
tizimi kundan kunga rivojlanib, muayyan ishlar amalga oshirilmoda.
Biz ushbu bitir ishini bajarish jarayonida quyidagicha umumiy xulosalarga
1. “Badiiy asar tili” modulini ukitishda konseptual jadvaldan foydalanish
o‘z maqsadi va mohiyatiga ko‘ra an’anaviy ta’limdan farq qilib, ta’lim oluvchi
shaxsining ichki imkoniyatlarini namoyon qilish, rivojlantirish uchun qulay
sharoitni yaratishga xizmat qiladi. Bunda ta’lim oluvchilarning o‘zlarini o‘quv
faoliyatining sub’ekti sifatida his qilishlari, o‘z ustida ishlashlari, o‘z - o‘zini
rivojlantirishlari muhim ahamiyat kasb etadi.
2. “Badiiy asar tili”ning uziga xos xususiyatlarini ilmiy asosda urganish va
m ualif va kaxramon nutkining individualligini tadkik etishning nazariy asoslari
ishlab chikildi
3. “Badiiy asar tili” mavzuini konseptual jadvaldan foydalanib uqitish”
modulining uquv – uslubiy ta’minotini shakllantirishga urinildi
4. “Badiiy asar tili” modulining ma’ruza mashg`ulotida konseptual jadvaldan
foydalanishga oid tajribalar qilishga harakat qilindi
5. “Badiiy asar tili” modulining amaliy va mustaqil ish mashg`ulotlarida
konseptual jadval – grafik organayzerlardan foydalanib uqitish tavsiyalari berildi.
Umuman olganda, ushbu modulni o’qitish davomida talabalarga
innovatsion texnologiya, pedagogik texnologiya, noan’anaviy ta’lim, ta’lim
texnologiyalari, o’qitish texnologiyalari kabi tushunchalarni majmuaviy
bog’lanishini ochib berish maqsadga muvofiq.
Talabalarga noan’anaviy ta’lim texnologiyalaridan, konseptual jadvaldan
foydalanishda asosiy e’tiborni texnologiyani qo’llash jarayonida ularning ko‘proq
e’tiborini darsni maqsadiga erishish, milliy qadriyatlarimizga mos g’oyalarni
singdirishga qaratish lozimligini uqtirish, buning uchun texnologiyani dars
maqsadiga moslab tanlashga o’rgatishga urindik.
59

Adabiyotlar:
Rahbariy adabiyotlar:
1. O`zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning Oliy Majlisga
Murojaatnomasi.Toshkent- Uzbekiston 2018,20 bet
2. . Karimov I. Yuksak ma`naviyat – yengilmas kuch. T. “O’zbekiston” 2008.
Ilmiy adabiyotlar:
1.Adabiyot nazariyasi. Ikki jildlik.-T.: «Fan», 1978-1979.
2.Alisher Navoiy. Mezon ul-avzon. Asarlar. O’n besh tomlik. 14-tom.T.: «Fan»,
1967.
3.Arastu. Poetika. Ahloqi kabir-T.: «Yangi asr avlodi», 2004
4.Valixo’jayev B. O’zbek adabiyotshunosligi tarixi.-T.: «O’zbekiston»,1993.
5.Sultonov I. Adabiyot nazariyasi.-T.: «O’qituvchi», 2002.
6.Fitrat. Adabiyot qoidalari.-T.: «O’qituvchi»,1995.
7.Olimov M. Risolai aruz.-T.: «Yozuvchi», 2002
8.Rahmonov V. She`r san`atlari.-T.: «Yozuvchi», 2001.
9.Hojiahmedov A. Mumtoz badiiyat malohati.-T.: «Sharq», 1999
10.Quronov D. Adabiyotshunoslikka kirish.-T.: «Xalq merosi» nashriyoti, 2004
11. Xotamov N. Xolmatov Sh. Mahmudov M. Adabiyotshunoslikka kirish. T.,
“O’qituvchi” 1984.
Qoshimcha adabiyotlar:
1. Abu Ali Ibn Sino. She`r san’ati. T. Adabiyot va san’at, 1980.
2. Abu Nasr Forobiy. She`r san’ati. T. Adabiyot va san’at, 1979.
3. Alisher Navoiy. Majolis un-nafois. Asarlar. 15 tomlik, 12-tom. T. “Fan”, 1966.
4. Alisher Navoiy. Muhokamatul lug’atayn. Asarlar. 15 tomlik, 14-tom. T. “Fan”,
1967.
5. Atoullo Husayniy. Badoe’us – sanoe. T., “Fan”, 1982.
6. Bualo N. she`riy san’at. T., Adabiyot va san’at, 1978.
7. Boboyev T. She`r ilmi ta’limi. T., “O’qituvchi” 1996.
8. Boboyev T. Adabiyotshunoslik asoslari. T., “O’zbekiston” 2002.
60

9. Bobur. Muxtasar. T., “Fan” 1972.
10. Vohidov E. Shoiru she`ru shuur. T., 1987.
11. Muxtor A. Yosh do’stlarimga. T., “Yosh gvardiya” 1971.
12. Normatov U. Talant tarbiyasi. T., “Yosh gvardiya” 1980.
13. Oripov A.Ehtiyoj farzandi. T., “Yosh gvardiya” 1988.
14. Cho’lpon. Adabiyot nadur. T., “Cho’lpon” 1994.
15. Shukrullo. Javohirot sandig’i. T., “Yosh gvardiya” 1968.
16. Muhamedov O‘.X., Usmonboyeva M.H., Rustamov S.S. Ta’limni tashkil
etishda zamonaviy interfaol metodlar. O‘quv-uslubiy tavsiyalar. – T.: O‘zbekiston
Respublikasi IIB Akademiyasi, 2016, 11-41-betlar.
17. Niyozmetova R. Uzluksiz ta’lim tizimida o‘zbek adabiyotini o‘rganish
metodikasi. Toshkent, Fan, 2007.
18. Omonov N. T. va boshq. Pedagogik texnologiya va pedagogik mahorat. T.
Iqtisod – moliya. 2009
19. To‘xli y ev B. Adabiyot o‘qitish metodikasi. –T. : Y a ngi asr avlodi , 2012.
20. Qahhor A. Yoshlar bilan suhbat. T., “Yosh gvardiya” 1968.
21. Qodirov P. Oylar, badialar. T., Adabiyot va san’at, 1971.
22. Hoshimov O’. Notanish orol. T., “Yosh gvardiya” 1990.
23. Homidiy H., Abdullayeva Sh., Ibrohimova S. Adabiyotshunoslik terminlari
lug’ati. T., “O’qituvchi” 1970.
Monografiyalar:
24. Qodirov P. Oylar, badialar. T., Adabiyot va san’at, 1971.
25. Karimov B. Abdulla Qodiriy:tanqid, tahlil va talqin. T.: “Fan”, 2006
Internet ma`lumotlari:
26. www.literatura.uz
27.Ziyonet axborot tarmog`i-www.ziyonet
61

Купить