Korxonada mahsulot sifati va raqobatbardoshligini oshirish yo'llari - Iqtisodiyot - Kurs ishlari

Dokument ma'lumotlari

Narxi	40000UZS
Hajmi	79.5KB
Xaridlar	0
Yuklab olingan sana	09 May 2025
Kengaytma	docx
Bo'lim	Kurs ishlari
Fan	Iqtisodiyot

Sotuvchi

Ilyos Hamidov

Ro'yxatga olish sanasi 15 Dekabr 2024

8 Sotish

Korxonada mahsulot sifati va raqobatbardoshligini oshirish yo'llari

Sotib olish

“STRATEGIK MENEJMENT “
Fanidan

KURS ISHI

MAVZU:Korxonada mahsulot sifati va
raqobatbardoshligini oshirish
yo'llari

Bajardi:
Tekshirdi:
MAVZU:STRATEGIK NAZORAT FUNKSIYALARI

KIRISH ……………………………………………………………………………………………3
1-BOB. STRATEGIK NAZORATNING ASOSIY
FUNKSIYALARI ..5
1.1 - §. Strategiyani amalga oshirishni kuzatish ……………………………………8
1.2 - §. Strategik maqsadlar va ko'rsatkichlar ………………………………………..
2-BOB. STRATEGIK NAZORATNING BOSQICHLARI ……………..21
2.1 - §. Rejalashtirish bosqichi ……………………………………………………………..27
2.2 - §. Tashkilotning asosiy strategik maqsadlari va ustuvor yo'nalishlarini
belgilash. ……………………………………………………………………………………………29
3-BOB. STRATEGIK NAZORATNING ASOSIY ASOSLARI ………38
3.2 - §. KPI (Asosiy samaradorlik ko'rsatkichi ) ……………………………………45
XULOSA ……………………………………………………………………………………………5 0
FOYDALANILGAM ADABIYOTLLAR …………………………………………52
Kirish
2

Strategik nazorat — bu korxonaning uzoq muddatli maqsadlariga erishish
uchun o‘zining ichki va tashqi muhitini tizimli ravishda baholash, yo‘naltirish
va boshqarish jarayonidir. Ushbu jarayon, birinchi navbatda, korxonaning
umumiy strategiyasining amalga oshirilishini nazorat qilish va strategik
maqsadlarning bajarilishini ta’minlashga qaratilgan. Strategik nazorat
kompaniyaning bozor sharoitlariga moslashishi, raqobatbardoshlikni saqlashi va
o‘z faoliyatini doimiy ravishda yaxshilash imkonini beradi. Shu bilan birga, bu
funksiyaning muvaffaqiyatli amalga oshirilishi kompaniyaning ichki
resurslaridan samarali foydalanishni, tashqi muhitdagi o‘zgarishlarga
moslashishni va umumiy rivojlanish strategiyalarini qo‘llashni o‘z ichiga oladi.
Strategik nazorat, odatda, ikki asosiy yo‘nalishda amalga oshiriladi: birinchi
yo‘nalish — strategiyaning rejalashtirilgan natijalarini monitoring qilish,
ikkinchi yo‘nalish esa kerakli o‘zgarishlar kiritish orqali strategiyani
moslashtirishdir. Har bir yo‘nalish o‘zining metodikasi va usullarini talab qiladi.
Birinchidan, strategik nazorat jarayonida tashkilotning mavjud holati, uning
bozor pozitsiyasi, ichki faoliyati va tashqi faktorlar doimiy ravishda tahlil
qilinadi. Bu o‘zgarishlar va tendensiyalarni kuzatish orqali strategiyaning
to‘g‘riligini va samaradorligini baholash mumkin.
Strategik nazoratning asosiy funksiyalari orasida maqsadga erishish yo‘llarini
belgilash, yangi imkoniyatlarni aniqlash va mavjud muammolarni hal qilish
kabilar mavjud. Maqsadlarni belgilashning ahamiyati shundaki, korxona barcha
yo‘nalishlarda bir xil maqsadlarni amalga oshirishga intiladi. Yangi
imkoniyatlarni aniqlash, bozorni o‘rganish va yangi strategiyalarni ishlab
chiqish orqali kompaniya raqobatchilardan bir qadam oldinda bo‘lishi mumkin.
Mavjud muammolarni hal qilish orqali esa, korxona o‘z faoliyatini yanada
samarali qilishga erishadi.
3

Shuningdek, strategik nazorat tashkilotning rahbariyati va boshqaruv
jamoasining qaror qabul qilishda yordam beradigan tizimdir. Ular ma’lumotlar
asosida aniq va to‘g‘ri qarorlar qabul qilish uchun kerakli tahlil va natijalarni
taqdim etadi. Nazoratning samarali amalga oshirilishi tashkilotning
maqsadlariga erishish uchun zarur bo‘lgan vaqtni qisqartiradi va resurslardan
samarali foydalanishni ta’minlaydi.
Strategik nazoratni tashkilotning barcha bo‘limlarida muvofiqlashtirish
muhim ahamiyatga ega. Bu jarayon bo‘yicha muvaffaqiyatli natijalarga erishish
uchun barcha darajadagi xodimlar ishtirok etishlari kerak. Rahbariyatning
strategik qarorlari va tahlil qilish jarayonida xodimlar o‘zlarining malakasi va
bilimlari orqali katta hissa qo‘shishlari mumkin.
Umuman olganda, strategik nazorat funksiyalari korxonada rejalashtirilgan
strategiyalarni amalga oshirishda muhim rol o‘ynaydi. Bu funksiyalar orqali
kompaniya o‘z resurslarini samarali boshqarish, bozor sharoitlariga moslashish
va raqobatbardoshlikni saqlash imkonini topadi. Shu bilan birga, strategik
nazoratning samarali ishlashi, tashkilotning uzoq muddatli muvaffaqiyatini
ta’minlashda asosiy omil bo‘lib xizmat qiladi.

1-BOB. STRATEGIK NAZORATNING ASOSIY FUNKSIYALARI
4

Strategik nazorat — bu tashkilotning belgilangan strategiyalarini
amalga oshirish jarayonini kuzatish, baholash va zarur bo'lganda tuzatish
faoliyatidir. Bu jarayon tashkilotning uzoq muddatli maqsadlariga
erishishini ta'minlashga qaratilgan. Strategik nazoratning asosiy maqsadi
— tashkilotning strategiyasini muhitdagi o'zgarishlarga moslashtirish va
amalga oshirilayotgan strategiyalarni samarali boshqarishdir. Ushbu
jarayon boshqaruvchilarga strategiyaning muvaffaqiyatini tahlil qilish va
kerak bo'lganda strategik o'zgartirishlar kiritish imkonini beradi.
Strategik Nazoratning Ahamiyati Strategik nazorat tashkilotning
o'zgaruvchan bozor sharoitlariga, ichki omillarga va tashqi tahdidlarga
moslashishini ta'minlaydi. Bu tashkilotning strategiyasini yangilab borish
va samarali amalga oshirishga yordam beradi. Nazorat yordamida tashkilot
samarali resurslarni boshqaradi, yuzaga keladigan xavflarni oldini olishga
harakat qiladi, va maqsadlariga erishish uchun zarur bo'lgan o'zgarishlarni
amalga oshiradi.
Strategik Nazoratning Asosiy Vazifalari:
Strategiyani amalga oshirishni kuzatish : Tashkilotning maqsadlariga
erishishda qanday yutuqlarga erishilganligini va mavjud strategiyalarning
qanday amalga oshirilayotganligini baholash.
Ma'lumot yig'ish va tahlil qilish : Tashkilotning ichki va tashqi muhitidan
olingan ma'lumotlarni to'plash va tahlil qilish. Bu ma'lumotlar asosida
boshqaruvchilar strategiyaga oid qarorlar qabul qiladilar.
O'lchovlar va indikatorlarni belgilash : Strategiyaning muvaffaqiyatini
o'lchash uchun aniq ko'rsatkichlar (masalan, KPI) belgilash va bu
ko'rsatkichlar orqali strategiyaning samaradorligini baholash.
5

Qayta aloqa va strategiyani moslashtirish : Qayta aloqa tizimi orqali
strategiyaning to'g'ri yoki xato amalga oshirilganligi tahlil qilinadi. Zarur
bo'lganda strategiya o'zgartiriladi yoki yangilanadi.
Risklarni boshqarish : Tashkilotning ichki va tashqi risklarini aniqlash va
ularga qarshi chora-tadbirlar ishlab chiqish. Bu, strategik nazoratning
muhim qismi hisoblanadi.
Strategik Nazoratning Tashkilot uchun Ahamiyati: Maqsadga
erishish va samaradorlikni oshirish Strategik nazorat yordamida
tashkilot o'z maqsadlariga erishishni ta'minlaydi. Strategiya amalga
oshirilayotganini nazorat qilish orqali tashkilotning samaradorligi oshadi.
Boshqaruvchilar maqsadlar va yo'nalishlar bo'yicha o'zgarishlar kiritish
imkoniyatiga ega bo'ladilar. Strategik nazorat tashkilotning o'zgaruvchan
bozor va muhitga moslashish imkonini beradi. Tashqi va ichki omillarga
qarab, strategiyalarni o'zgartirish yoki yangilash zarur bo'lishi mumkin.
Nazorat jarayoni bu jarayonni tez va samarali amalga oshiradi.
Tashkilotning strategik nazorat tizimi boshqaruvchilarga tezkor qarorlar
qabul qilishda yordam beradi. Qayta aloqa tizimi orqali tashkilot
muammolarni erta aniqlab, tezda javob berish imkonini beradi. Strategik
nazorat resurslarni (moliyaviy, inson, vaqt) samarali boshqarish
imkoniyatini yaratadi. Tashkilotning mavjud resurslari strategiyaga mos
ravishda taqsimlanadi va ularni optimal tarzda ishlatish uchun
boshqariladi. Tashkilot o'zgarishlarni oldindan prognoz qilish va shunga
qarab strategiyani moslashtirish imkoniyatiga ega bo'ladi. Yangi
imkoniyatlar va tahdidlar yuzaga kelganda strategiya o'zgartiriladi va
o'zgarishga tezda moslashiladi.
Tashkilot strategik nazorat yordamida o'zgaruvchan bozor va muhit
sharoitida yuzaga kelishi mumkin bo'lgan risklarni oldindan aniqlaydi va
6

ularga qarshi chora-tadbirlar ishlab chiqadi. Bu jarayon krizis holatlarida
ham yordam beradi. Strategik nazorat tashkilotning uzoq muddatli
rivojlanishiga yordam beradi. Tashkilotning strategiyasi va boshqaruvi
doimiy nazorat qilish orqali tashkilotning bozor va iqtisodiy sharoitlaridagi
o'zgarishlarga moslashadi.
Strategiyani Amalga Oshirishni Kuzatish Strategik nazoratning birinchi
va asosiy funksiyasi - strategiyaning amalga oshirilishini monitoring
qilishdir. Tashkilotlar strategiya ishlab chiqqach, uning to'g'ri va samarali
bajarilishi uchun doimiy ravishda nazorat o'rnatilishi kerak. Monitoring
orqali strategiyaning muvaffaqiyatini o'lchash uchun aniq o'lchovlar va
indikatorlar tanlanadi. Bu indikatorlar yordamida strategiyaning
samaradorligi baholanadi, va agar kerak bo'lsa, zarur o'zgartirishlar
kiritiladi.
O'lchovlar va indikatorlar (KPIs):
● KPIs, yoki Kalit Ko'rsatkichlar, tashkilotning muvaffaqiyatini
o'lchashda qo'llaniladigan o'lchovlardir. Bu ko'rsatkichlar ko'pincha
moliyaviy va operativ maqsadlarni o'z ichiga oladi.
● Strategiyani amalga oshirishning muvaffaqiyatini o'lchash uchun
masalan, daromadning o'sishi, bozor ulushi, mijozlarning qoniqish
darajasi kabi ko'rsatkichlar ishlatiladi.
O'lchovlar va Ko'rsatkichlar (KPIs) Ko'rsatkichlar va o'lchovlar
strategiyaning muvaffaqiyatini aniqlashda muhim rol o'ynaydi. KPI'lar
yordamida kompaniya o'z maqsadlariga erishayotganligini kuzatadi. Ular
quyidagi turlarni o'z ichiga olishi mumkin:
7

● Moliyaviy ko'rsatkichlar : daromad, foyda, sarmoya rentabelligi
(ROI) kabi.
● Operativ ko'rsatkichlar : ishlab chiqarish samaradorligi,
mahsulotning sifat darajasi, mijozlar bilan aloqalar.
1.1-§. Strategiyani amalga oshirishni kuzatish
Korxona va firmalar faoliyatini strategik boshqarishda resurslar, yer,
mehnat,kapital va tadbirkorlik qobiliyati kabi ishlab chiqarish omillari
asosiy o’rin tutadi. Strategik boshqaruvni amalga oshirishda uni qanday
iqtisodiy muhit sharoitidavujudga kelganligini nazarda tutish kerak
bo’ladi.
Jamiyatdagi barcha ishlab chiqarish resurslarini xususiy mulk
egalarining qarori va mablag’i evaziga amalga oshirilishi boshqaruv
maktablaridagi aksariyat klassik manbalarda ilgari surilgan bo’lsa, hozirda
unga tom ma’noda qarash mumkin. Chunki jamiyat miqyosida ushbu
muammolarni davlat tomonidan tartibga solinishini nazarda tutadi. Shu
nuqtai-nazardan, bevosita firma va davlat o’rtasida biznesning kelgusi
rivoji va istiqboli xususida ham tegishli munosabatlar vujudga keladi.
Biznes strategiyasining shakllanishida esa iqtisodiy erkinlikning
kengayishi va davlat tomonidan cheklanishlar, imtiyozlar va
8

imkoniyatlarning vujudga kelishi yetakchi ahamiyat kasb etadi. Demak,
strategiya - murakkab tashkilotning mutanosib va o’sish yo’nalishlarini
belgilovchi sistemali yondoshish uslublari yig’indisi shaklida namoyon
bo’ladi.
Strategiyalar kompaniyaning ichki salohiyatini rivojlantirish, uning
bozor muvaffaqiyatini ta’minlovchi omillarini mustahkamlashga
qaratilgan. Bozor muhiti omillarining turli kombinatsiyalari va
kompaniyaning tashkiliy omillari strategik rivojlanishning ko’plab
mumkin bo’lgan variantlarini yaratadi. Kompaniya rahbariyatining
vazifasi innovatsiyalarga asoslangan mahsulotni ishlab chiqish
strategiyasini ishlab chiqish, kompaniya muvaffaqiyatini ta’minlovchi
barqaror raqobat ustunliklarini yaratishdan iboratdir. Shuni yoddan
chiqarmaslik kerakki, strategiya turlarining miqdoriy o’sishi boshqaruv
qarorlarini qabul qilishda murakkablashuvga ham olib kelishi mumkin.
Strategik reja tashkilotning biznes maqsadlari va ularning mavjud
resurslarini mosligini ta’minlaydi. Tashkilotda kelishilgan maqsadlar
uchun resurslarning ishlatilishini ta’minlaydi va bu kelishuvlar
resurslarning ishlatilishida ustuvorliklarini aniqlaydi. Har bir tashkilot
muvaffaqiyatga erishishi uchun o’z oldiga qo’ygan maqsadlariga yetish
uchun ayrim savollarga javob topishi lozim bo’ladi.
Asosiy qism
Strategik rejani tuzish va uni amalga oshirish ko’plab tashkilotlar
uchun juda oddiy jarayonga o’xshaydi. Ular reja tuzib darhol uni
bajarishga kirishadilar. Natijada ayrim tashkilotlarning rejasi barbod
bo’ladi. Reja muvaffaqiyatli bajarilishi uchun uni baholash zarurdir. Ko’p
mutaxassislar rahbarlarni strategik reja tuzishda “oddiy qoidalar” yo’qdir.
Murakkab tashkilotga oddiy modelni qo’llash juda oson ko’rinadi, ammo,
9

bu ham aldab qo’yishi mumkin. Hozirgi keskin raqobat, tez o’zgaruvchan
muhitning shunchaki harakatlar modelini rejalashtirib, uni amalga
oshirish bilan katta samaraga erishib bo’lmaydi.
Strategik rejalashtirish yuqoridan pastga tomon boruvchi jarayon
bo’lib, u rahbariyat tomonidan qo’llab-quvvatlanib, rag’batlantirib va
baholab turilishi zarur. Yuqori rahbariyat tomonidan e’tibor susaytirilsa
jarayon sekinlashadi. Strategik rejani tekshirish va qayta ko’rib chiqish
lozimdir, shuning uchun uni baholash kerak bo’ladi.
Yirik tashkilotlarda maxsus korporativ rejalashtirish bo’limi bo’ladi.
U boshqa bo’limlarga maslahat (konsultatsiya) beradi va savollarga javob
beradi. Kichikroq tashkilotlarda katta menejerlar bu ishga, vazifaga
javobgar bo’ladi.Ishning maqsadi tashqi aloqalar boshlig’i tomonidan
tuzilib, yozilishi yoki jamoa a’zolariaro o’tkazilgan so’rovlar natijasi
ularoq qabul qilinadi.
Korporatsiya ishlari boshqaruvchilar zimmasiga, bozorni o’rganish va
izlanishlar marketing bo’limi zimmasiga yuklatilishi mumkin.
Strategik boshqaruvni o’rgatish. Bosh boshqaruvchilar birlashmaning
hamma maqsad va vazifalarini tuzib chiqadi. Lekin, bu ma’lumotlar
asosiy rejani tekshirish va qayta ko’rib chiqishdan hosil bo’lgan natijaga
asoslanadi.
Firma uchun uning maqsad va vazifalarini biroz o’zgartirish qiyin ish
emas. Masalan, aloqa firmasi yakka tartibda mahsulot ishlab chikarishdan
biznes muammolarini saviyali yechishga o’tdi. Haqiqiy Fretwell-
Downing kompaniyasi informatsion texnologiyalar ishlab chiqarishda
o’ta rivojlangan va shu sohada asosiy g’oyalarini tubdan o’zgartirgan.
10

Strategik reja birlashmaning strategik maqsadlarga erishish uchun
manbalarni ajratilishini nazorat qilib turadi. Manbalar reja qismlariga va
ustunliklariga asoslanib shakllanadi.
Asosiy reja maqsad va ustunliklarni amalda qo’llash bilan bog’liq.

Strategik rejaning maqsadga mosligini qayta ko’rib chiqilishi mumkin
hamda o’zgaruvchan muhitga mos holda almashtirilishi yoki
moslashtirilishi mumkin. Sababi tashkilot o’sha o’zgaruvchan muhitda
faoliyat ko’rsatadi.
Strategiyalarni ishlab chiquvchi menejerlar biznes maqsadlari va
vazifalariga tushunishlari kerak. Chunki, bozorlarda yangi iste’molchilar
yoki yangi ehtiyojlar, potentsial iste’molchilar paydo bo’lishi mumkin.
Shuningdek, marketing maqsadlari mavjud imkoniyatlarni yoki
xatoliklarni aniqlash uchun qayta ko’rib chiqish maqsadga muvofiq
bo’ladi.
Korxona strategik rejasini ishlab chiqish va amalga oshirish
jarayoni – strategik rejani shakllantirish va amalga oshirishning ketma-
ket bosqichlari tizimi hisoblanadi. Strategiyani shakllantirish jarayoni
metodologiyasiga maxsus adabiyotlarda bir qancha yondashuvlar
keltirilgan. Bunday yondashuv doirasida strategiyani ishlab chiqish va
amalga oshirish jarayoni bir-biridan mantiqan to’g’ri keladigan oltita
o’zaro bog’liq boshqaruv jarayonining dinamik majmui sifatida qaraladi.
Shu bilan birga, barqaror qaytar aloqa va har bir jarayonning boshqa
jarayonlarga ta’siri mavjuddir. O’rganilayotgan jarayon o’z ichiga:
korxona, tashkilot missiyasining ta’rifi; korxona, tashkilot faoliyatining
maqsad va vazifalarini shakllantirish; tashqi muhitni tahlil qilish va
baholash; korxona ichki tuzilishini tahlil qilish va baholash; muqobil
11

strategiyalarni ishlab chiqish va tahlil qilish; strategiyani tanlash;
strategiyani amalga oshirish; strategiyaning bajarilishini nazorat qilish va
baholashni oladi.
1-rasm. Strategik rejani ishlab chiqish jarayoni bosqichlari.
Korxona strategik rejasini ishlab chiqish va amalga oshirish
jarayonining har bir bosqichining mazmunini batafsilroq bayon etamiz:
1. Tashkilot missiyasini belgilash . Bu jarayon kompaniyaning
mavjudlik ma’nosini, uning maqsadi, bozor iqtisodiyotidagi o’rni va
rolini belgilashdan iborat. Chet el adabiyotida bu atama odatda
korporativ missiya yoki biznes kontseptsiyasi deb ataladi. U
firmalarning bozor ehtiyojlaridan, iste’molchilarning xarakteri,
mahsulot xususiyatlari va mavjud raqobat ustunliklaridan kelib
chiqib, e’tibor qaratadigan biznesdagi yo’nalishni xarakterlaydi.
2. Korxona maqsad va vazifalarini shakllantirish. Biznesning muayyan
turiga xos bo’lgan ishbilarmonlik xarakteri va darajasini tavsiflash
uchun “maqsadlar” va “vazifalar” atamalaridan foydalaniladi.
12

Maqsad va vazifalar mijozlarga xizmat ko’rsatish darajasini aks
ettirishi kerak. Maqsad doirasida kamida to’rt turdagi maqsadlar
bo’lishi kerak: miqdoriy maqsadlar; sifatli maqsadlar; strategik
maqsadlar; taktik maqsadlar va boshqalar.
3. Tashqi va ichki muhitni tahlil qilish va baholash . Tashqi muhitni
tahlil qilish odatda strategik boshqaruvning dastlabki jarayoni
hisoblanadi. Har qanday boshqaruvning asosiy rollaridan biri
tashkilotning atrof-muhit bilan o’zaro munosabatlarida muvozanatni
saqlashdir. Har bir tashkilot uchta jarayonda ishtirok etadi: tashqi
muhitdan resurslar olish (kirish); resurslarni mahsulotga aylantirish
(o’zgartirish); mahsulotni tashqi muhitga (chiqish) o’tkazish.
Boshqaruv kirish va chiqish balansini ta’minlashi lozim. Tashkilotda
bu muvozanat buzilgach, korxona tugash holatiga o’tadi. Zamonaviy
bozor bu muvozanatni saqlashda chiqish jarayonining ahamiyatini keskin
oshirdi. Bu aynan strategik boshqaruv tuzilmasida birinchi bo’lim muhit
tahlili bo’limi ekanligida o’z aksini topadi.
Korxona “bevosita tashqi muhit”ida quyidagi asosiy tarkibiy qismlar:
xaridorlar, ta’minotchilar, raqobatchilar, mehnat bozori bo’yicha tahlil
qilinadi.
Ichki muhitning tahlili - kompaniya o’z maqsadlariga erishish
jarayonida raqobat kurashida inobatga oladigan imkoniyatlarni,
salohiyatni ochib beradi. Ichki muhitni tahlil qilish, shuningdek,
tashkilotning maqsadlarini yaxshiroq tushunish, missiyani yanada to’g’ri
shakllantirish, ya’ni kompaniya faoliyatining mazmuni va yo’nalishlarini
aniqlash imkonini beradi. Ichki muhit an’anaviy tarzda quyidagi
13

yo’nalishlarda tahlil qilinadi: kadrlar salohiyati; boshqaruvni tashkil etish;
moliya; marketing; tashkiliy tuzilma va boshqalar.
4. Muqobil strategiyalarni ishlab chiqish va tahlil qilish, strategiyani
tanlash . Strategiyani ishlab chiqish boshqaruvning eng oliy
darajasida amalga oshiriladi va yuqorida bayon etilgan vazifalarni
hal etishga asoslanadi. Qaror qabul qilishning bu bosqichida menejer
kompaniya faoliyatining muqobil yo’llarini baholashi va qo’yilgan
maqsadlarga erishish uchun eng yaxshi variantlarni tanlashi kerak.
5. Strategiyani amalga oshirish . Strategik rejani amalga oshirish
muhim jarayondir, chunki haqiqiy rejada u kompaniyani
muvaffaqiyatga olib keladi. Ba’zi hollarda uni aksi bo’lishi mumkin.
Yaxshi ishlab chiqilgan reja, amalga oshirish jarayonida ijro
choralari ko’rilmasa barbod bo’lishi mumkin. Ko’pincha firmalar
tanlangan strategiyani amalga oshira olmaydigan holatlar mavjud.
Bunday holat tahlillar noto’g’ri amalga oshirilganligi va noto’g’ri
xulosalar chiqarilganligi yoki tashqi muhitda kutilmagan
o’zgarishlar ro’y berganligi sababli sodir bo’ladi. Biroq,strategiya
ko’pincha amalga oshirilmay qolishiga, boshqaruv strategiyani
amalga oshirish uchun kompaniyaning mavjud salohiyatini to’g’ri
jalb qila olmasligi ham sabab bo’ladi. Bu, ayniqsa, inson
salohiyatidan foydalanish uchun to’g’ri keladi.
6. Strategiyani baholash va nazorat qilish . Strategiyani amalga
oshirishni baholash va nazorat qilish strategik boshqaruvda amalga
oshiriladigan mantiqiy yakuniy jarayondir. Bu jarayoni maqsadlarga
yetishishda mustahkam qaytar aloqani ta’minlaydi. Har qanday
nazoratning asosiy vazifalari quyidagilardan iborat: nimani va
14

qanday ko’rsatkichlar bo’yicha tekshirishni aniqlash; qabul qilingan
standartlar, nizomlar yoki boshqa ma’lumotnoma ko’rsatkichlariga
muvofiq nazorat qilinadigan ob’ektning holatini baholash; chetga
chiqish sabablarini aniqlash, agar zarur bo’lsa, baholash natijasida
aniqlangan kamchiliklar tuzatishlar kiritilish mumkin.

● tashkilotning ichki imkoniyatlarining pastligi;
● ma’lum darajada tavakkalchilikka optimistlikbilan qaray olmaslik;
● strategiyani amalga oshirish uchun zarur resurslarni tashkilotda
mavjud emasligi;
● strategiya tashqi xavf va imkoniyatini hisobga olinmasligi va boshqa
shu kabilar.
1.2Strategik maqsadlar va ko'rsatkichlar :
Strategik boshqaruv bugungi kunda tashkilotlar uchun muvaffaqiyatning
asosiy omillaridan birihisoblanadi. U tashkilotning uzoq muddatli
istiqboldagi rivojlanishiga yo‘l ochadi va umumiymuvaffaqiyatga
erishishga yordam beradi. Bunda eng muhim jihatlardan biri strategik
maqsadlarningto‘g‘ri belgilanishi va ularning samarali tuzilishidir.
Strategik maqsadlar tashkilotning kelajakda qaysiyo‘nalishda harakat
qilishini belgilab beradi va resurslarni shunga mos ravishda taqsimlaydi.
Ushbuma’ruzada strategik maqsadlar tushunchasi, ularning ahamiyati,
turlari va tuzilishiga alohida e’tiborqaratiladi.
Strategik maqsad tushunchasi
15

Strategik maqsadlar — bu tashkilotning uzoq muddatli kelajakda
erishmoqchi bo‘lgan natijalaridir. Ulartashkilotning umumiy missiyasi va
vizyoniga mos kelishi kerak. Boshqacha aytganda, strategikmaqsadlar
tashkilotning kelajagi uchun muhim yo‘nalishlarni belgilaydi va ularni
erishish uchunkonkret rejalarni ishlab chiqishga yordam beradi.
Strategik maqsadlarning asosiy xususiyati — ularning uzoq muddatli
bo‘lishidir. Taktik yoki operatsionmaqsadlar odatda qisqa muddatli va
joriy vazifalarni yechishga qaratilgan bo‘lsa, strategik maqsadlar 3-5 yil va
undan ortiq vaqtni o‘z ichiga oladi. Ular tashkilotning istiqboliga ta’sir
ko‘rsatadigan kengmiqyosli o‘zgarishlarni ko‘zlaydi.
Strategik maqsadlarning ahamiyati
Strategik maqsadlarning to‘g‘ri belgilanishi va ularning amalga oshirilishi
tashkilot muvaffaqiyatigasezilarli ta’sir ko‘rsatadi. Quyida ularning asosiy
ahamiyati keltirilgan:
1. Yo‘nalish berish : Strategik maqsadlar tashkilotga uzoq muddatli
yo‘nalishni belgilaydi vaxodimlar hamda rahbariyat uchun aniq
vazifalarni aniqlashga yordam beradi.
2. Resurslarni samarali taqsimlash : Tashkilotning strategik
maqsadlari uning resurslarini engmuhim vazifalarga yo‘naltirishni
talab qiladi. Bunda resurslarning isrof bo‘lmasliginita’minlaydi.
3. Raqobatbardoshlikni oshirish : Tashkilotning uzoq muddatli
maqsadlari uning raqobatchilaridanajralib turishiga imkon yaratadi.
Strategik maqsadlar orqali tashkilot o‘z
pozitsiyasinimustahkamlaydi.
4. Innovatsion rivojlanishni ta’minlash : Strategik maqsadlar
tashkilotni yangi texnologiyalar, mahsulotlar yoki xizmatlar ishlab
16

chiqishga undaydi va bu orqali tashkilot bozor sharoitlariga
tezmoslashadi.
Strategik maqsadlarning tuzilishi
Strategik maqsadlar aniq va tushunarli shaklda belgilanishi kerak. Buning
uchun bir qator tamoyillargarioya qilish zarur:
SMART tamoyili
Strategik maqsadlarni belgilashda SMART tamoyili keng qo‘llaniladi.
SMART qisqartmasi quyidagielementlarni anglatadi:
• S (Specific) – aniq: maqsadlar aniq va tushunarli bo‘lishi kerak. Bu,
nimaga erishmoqchiekanligingizni ochiq ko‘rsatishi kerak.
• M (Measurable) – o‘lchanadigan: maqsadlar o‘lchanishi kerak,
ya’ni qachon maqsadgaerishilganini aniqlash uchun ko‘rsatkichlar
mavjud bo‘lishi kerak.
• A (Achievable) – amalga oshiriladigan: maqsadlar real va tashkilot
imkoniyatlariga mos bo‘lishikerak.
• R (Relevant) – muhim: maqsadlar tashkilotning umumiy
strategiyasi bilan bog‘liq va dolzarbbo‘lishi kerak.
• T (Time-bound) – vaqt doirasida: har bir maqsad uchun aniq
muddat belgilanishi lozim.
SMART tamoyiliga amal qilish orqali tashkilot maqsadlarni aniq,
o‘lchanadigan va real darajadabelgilashi, bu orqali ular muvaffaqiyatli
amalga oshirilishini ta’minlashi mumkin.
Balanced Scorecard yondashuvi
17

Strategik maqsadlarni belgilashda keng qo‘llaniladigan yondashuvlardan
biri bu Balanced Scorecard (BSC) yondashuvidir. Ushbu yondashuvda
tashkilotning strategik maqsadlari to‘rt asosiy yo‘nalishdaaniqlanadi:
1. Moliya : Tashkilot moliyaviy jihatdan qanday natijalarga
erishmoqchi?
2. Mijozlar : Tashkilot mijozlar uchun qanday qiymat yaratadi va
ularning qoniqishini qandayoshiradi?
3. Ichki jarayonlar : Tashkilot ichki jarayonlarni qanday
optimallashtirishi va samaradorliginioshirishi kerak?
4. O‘rganish va rivojlanish : Tashkilotning xodimlari va resurslari
qanday rivojlantirilishi kerak?
BSC yondashuvi tashkilotning umumiy rivojlanishiga to‘liq nazar tashlash
va har bir yo‘nalishniuyg‘unlashtirish imkonini beradi.
Strategik maqsadlar turlari
Tashkilotning strategik maqsadlari bir nechta turlarga bo‘linadi. Bu turlar
turli tashkilotlar va sohalargaqarab farq qilishi mumkin, lekin asosiy
kategoriyalar quyidagilarni o‘z ichiga oladi:
1. Rivojlanish maqsadlari : Ushbu maqsadlar tashkilotning yangi
bozorlar yoki mahsulotlarga kiribborishini, innovatsiyalarni
kiritishni ko‘zda tutadi.
2. Barqarorlik maqsadlari : Barqarorlik maqsadlari tashkilotning
mavjud bozorlaridagipozitsiyasini saqlab qolish va undan unumli
foydalanishni maqsad qiladi.
18

3. Raqobatbardoshlik maqsadlari : Tashkilot raqobatchilar bilan
kurashishda qandaystrategiyalarni qo‘llashi va ularni qanday
yengishi mumkinligini belgilaydi.
4. Ijtimoiy va ekologik maqsadlar : Bu maqsadlar ijtimoiy
mas’uliyat, ekologik barqarorlik vabarqaror rivojlanish
tamoyillariga asoslangan.
Strategik maqsadlarni amalga oshirish
Strategik maqsadlarni amalga oshirishning muvaffaqiyati bir qator
omillarga bog‘liq. Quyida asosiyjihatlar keltirilgan:
Resurslarni taqsimlash Resurslar (moliya, vaqt, inson kapitali) strategik
maqsadlarga mos ravishda taqsimlanishi lozim. Har birmaqsad uchun
zarur resurslar aniqlanishi va ular oqilona taqsimlanishi lozim.
Nazorat va baholash Har bir strategik maqsad uchun aniq ko‘rsatkichlar
(KPI) belgilanib, ularning bajarilishi muntazamnazorat qilinishi kerak. Bu
orqali tashkilot qaysi maqsadlar bajarilayotganini va qaysi
joylardamuammolar yuzaga kelayotganini aniqlaydi.
Moslashuvchanlik Tashkilot muhitdagi o‘zgarishlarga moslashib,
strategik maqsadlarni qayta ko‘rib chiqishi va kerakbo‘lganda ularni
yangilashi zarur. Bu tezkor qaror qabul qilish va muhim o‘zgarishlarga
javob berishnita’minlaydi.
Strategik maqsadlarni belgilashda keng tarqalgan xatolar Strategik
maqsadlarni belgilashda quyidagi keng tarqalgan xatolarga yo‘l
qo‘yilmasligi lozim:
1. Noaniqlik : Maqsadlar aniq va tushunarli bo‘lmasa, ularni amalga
oshirish qiyin bo‘ladi.
19

2. Reallikdan yiroqlik : Juda baland va real bo‘lmagan maqsadlar
xodimlar motivatsiyasinipasaytiradi.
3. O‘lchov ko‘rsatkichlarining yo‘qligi : O‘lchash imkoniyati
bo‘lmagan maqsadlar nazorat ostidabo‘lmaydi va ularni amalga
oshirish qiyinlashadi.
20

2-BOB. STRATEGIK NAZORATNING BOSQICHLARI
Strategik rejalashtirishning o'ziga xos texnologiyasi mavjud.
Strategik rejalashtirish jarayoni quyidagi bosqichlarni o'z ichiga oladi:
Korxona (firma) missiyasini belgilash;
Korxona faoliyatining maqsad va vazifalarini shakllantirish;
Tashqi muhitni tahlil qilish va baholash;
Korxonaning ichki tuzilishini tahlil qilish va baholash;
Strategik alternativalarni ishlab chiqish va tahlil qilish;
Strategiyani tanlash.
Strategik rejalashtirish strategik boshqaruvning eng muhim
funktsiyasidir. Strategik boshqaruv jarayoni strategik rejalashtirishdan
tashqari strategiyani amalga oshirish, strategiyaning amalga oshirilishini
baholash va nazorat qilishni ham o'z ichiga oladi.
O'ylab ko'ring strategik rejalashtirishning asosiy tarkibiy
qismlari .
1. Korxonaning vazifasini belgilash
Bu jarayon korxona mavjudligining ma'nosini, uning maqsadi, roli va
undagi o'rnini aniqlashdan iborat bozor iqtisodiyoti .
Korxonaning strategik vazifasi korxonaning ichki va tashqi sohalari
uchun muhim ahamiyatga ega. Korxona ichida uning aniq ifodalangan
strategik missiyasi xodimlarga korxona maqsadlarini tushunishni
ta'minlaydi va korxonaning ishbilarmonlik madaniyatini mustahkamlashga
hissa qo'shadigan yagona pozitsiyani ishlab chiqishga yordam beradi.
21

Korxonadan tashqarida uning aniq ishlab chiqilgan strategik missiyasi
korxonaning ajralmas imidjini mustahkamlashga va uning o'ziga xos
qiyofasini yaratishga yordam beradi, nima iqtisodiy va ijtimoiy roli u
o'ynashga intiladi va xaridorlar tomonidan qanday idrokga erishadi.
Korxonaning strategik missiyasini aniqlash to'rtta majburiy
elementga asoslanadi:
¨korxona tarixi;
¨ faoliyat sohalari;
¨ ustuvor maqsadlar va cheklovlar;
¨ asosiy strategik intilishlar.
2. Korxona faoliyatining maqsad va vazifalarini shakllantirish
Maqsad va vazifalar mijozlarga xizmat ko'rsatish bo'yicha faoliyatni
olib borish kerak bo'lgan darajani aks ettirishi kerak. Ular firmada
ishlaydigan odamlar uchun motivatsiya yaratishlari kerak.
Maqsadlarga qo'yiladigan talablar:
¨ funksionallik - turli darajadagi menejerlar boshqaruvning yuqori
darajasida belgilangan maqsadlarni quyi darajadagi vazifalarga aylantirishi
uchun maqsadlar funktsional bo'lishi kerak;
¨ selektivlik - maqsadlar resurslar va kuchlarning zarur
konsentratsiyasini ta'minlashi kerak. Cheklangan resurslar sharoitida
asosiy ishlab chiqarish vazifalari ajratilishi kerak, bunda inson, moliyaviy
va moddiy resurslarni jamlash zarur. Shuning uchun maqsadlar har
tomonlama emas, balki tanlab olinishi kerak;
¨ ko‘plik – korxonaning hayotiyligi bog‘liq bo‘lgan barcha sohalarda
maqsadlar qo‘yish zarur;
¨ erishish mumkinligi, voqelik - real bo'lmagan maqsad xodimlarning
demotivatsiyasiga, ularning yo'nalishini yo'qotishiga olib keladi, bu esa
22

korxona faoliyatiga salbiy ta'sir qiladi. Shuning uchun, maqsadlar
xodimlarni xafa qilmaslik uchun etarlicha keskin bo'lishi kerak. Shu bilan
birga, ular erishish mumkin bo'lishi kerak, ya'ni ijrochilarning
imkoniyatlaridan tashqariga chiqmasligi kerak;
¨moslashuvchanlik - maqsadlarni amalga oshirish jarayonida
kompaniyaning tashqi va ichki muhitidagi o'zgarishlarga muvofiq ularni
to'g'rilash qobiliyati;
¨ o‘lchanuvchanlik – maqsadlarni qo‘yish jarayonida ham, amalga
oshirish jarayonida ham ularni miqdoriy va sifat jihatidan baholash
imkoniyati;
Moslik - tizimdagi barcha maqsadlar mos bo'lishi kerak. Uzoq
muddatli maqsadlar korxonaning missiyasiga, qisqa muddatli - uzoq
muddatliga mos kelishi kerak;
¨ maqbullik - bu sifat kompaniya maqsadlarining uning egalari va
xodimlarining shaxsiy manfaatlariga, shuningdek, sheriklar, mijozlar,
etkazib beruvchilar va butun jamiyat manfaatlarini hisobga olgan holda
muvofiqligini anglatadi;
¨ aniqlik - bu xususiyat Maqsadlar kompaniya qaysi yo'nalishda
ishlashi kerakligini, maqsadga erishish natijasida nimani olish kerakligini,
uni qaysi muddatda amalga oshirish kerakligini, kim amalga oshirishi
kerakligini aniq aniqlashga yordam beradi.
Rejalashtirishda maqsadlarni tizimlashtirish jarayoniga ikkita
yondashuv mavjud: markazlashtirilgan va markazlashmagan;
1. Markazlashtirilgan yondashuv firma ierarxiyasining barcha
darajalaridagi maqsadlar tizimi yuqori boshqaruv tomonidan belgilanishini
nazarda tutadi.
23

2. Markazlashtirilmagan usul bilan barcha quyi bo‘g‘inlar yuqori
boshqaruv bilan birga tuzilish jarayonida ishtirok etadi.
Maqsadlarni asoslash texnologiyasi nuqtai nazaridan, ularni tuzish
algoritmi to'rtta ketma-ket bosqichni o'z ichiga oladi:
¨Tashqi muhitdagi tendentsiyalarni aniqlash va tahlil qilish;
¨ Kompaniyaning yakuniy maqsadlarini belgilash;
¨ maqsadlar ierarxiyasini qurish;
¨ individual (mahalliy) maqsadlarni belgilash.
3. Tashqi muhitni tahlil qilish va baholash
Tashqi muhitni tahlil qilish uning ikki komponentini o'rganishni o'z
ichiga oladi: makromuhit va mikromuhit (yaqin atrof-muhit muhiti).
Makro muhitni tahlil qilish atrof-muhitning quyidagi tarkibiy
qismlarining firmaga ta'sirini o'rganishni o'z ichiga oladi:
Iqtisodiyotning holati ,
Huquqiy tartibga solish,
Siyosiy jarayonlar, tabiiy muhit va resurslar,
Jamiyatning ijtimoiy va madaniy tarkibiy qismlari,
Ilmiy va texnologik daraja,
Infratuzilma va boshqalar.
Korxonaning bevosita muhitining muhiti, ya'ni. Korxonaning
mikromuhiti bozor ishtirokchilaridan iborat bo'lib, ular bilan bevosita
aloqada bo'ladi:
Resurslarni etkazib beruvchilar va uning mahsulotlarini
iste'molchilari,
Vositachilar - moliya, savdo, marketing, davlat xo'jalik tuzilmalari
(soliq, sug'urta va boshqalar);
raqobatdosh kompaniyalar,
24

Korxona imidjini shakllantirishga ma'lum darajada ta'sir
ko'rsatadigan ommaviy axborot vositalari, iste'molchilar jamiyatlari va
boshqalar.
4. Korxonaning ichki tuzilishini tahlil qilish va baholash
Ichki muhitni tahlil qilish kompaniya o'z maqsadlariga erishish
jarayonida raqobatda tayanishi mumkin bo'lgan ichki imkoniyatlar va
salohiyatni aniqlash imkonini beradi.
Ichki muhit quyidagi yo'nalishlarda o'rganiladi:
Tadqiqot va ishlanmalar,
ishlab chiqarish,
marketing,
Resurslar,
Mahsulotni reklama qilish.
Strategik rejalashtirishda o'tkaziladigan tahlil tashqi muhitda firmaga
nisbatan yuzaga kelishi mumkin bo'lgan tahdidlar va imkoniyatlarni,
kuchli va kuchli tomonlarini aniqlashga qaratilgan. zaif tomonlari firmaga
tegishli. Strategik rejalashtirishda tashqi va ichki muhitni tahlil qilish
uchun quyidagi usullardan foydalaniladi:
SWOT tahlil usuli,
Tompson va Stiklend matritsasi,
Boston maslahat guruhi matritsasi va boshqalar.
Korxonaning ichki muhitini o'rganishning eng keng tarqalgan usuli
bu SWOT tahlili usulidir. Bu 1-2 soatdan bir necha kungacha amalga
oshirilishi mumkin. Birinchi holda, xulosalar ekspress so'rov asosida,
ikkinchi holda, hujjatlarni o'rganish, vaziyat modelini ishlab chiqish va
manfaatdor tomonlar bilan muammolarni batafsil muhokama qilish asosida
chiqariladi. Shu bilan birga, kuchli va zaif tomonlarni miqdoriy baholash
25

ustuvorliklarni belgilash va ular asosida iqtisodiy o'sishning turli sohalari
o'rtasida resurslarni taqsimlash imkonini beradi. Keyinchalik, ular
korxonaning kuchli va zaif tomonlarining har bir kombinatsiyasi bilan
yuzaga kelishi mumkin bo'lgan muammolarni shakllantiradilar. Shunday
qilib, korxonaning muammoli maydonini oling.
Kompaniyaning tahdidlari, imkoniyatlari, kuchli va zaif tomonlarini
o'rganish usullari bilan bir qatorda uning profilini tuzish usuli ham
qo'llanilishi mumkin. Uning yordami bilan kompaniya uchun individual
ekologik omillarning nisbiy ahamiyatini baholash mumkin.
5. Strategik alternativalarni ishlab chiqish va tahlil qilish
Strategik rejalashtirishning ushbu bosqichida firma o'z maqsadlariga
qanday erishishi va korporativ missiyani amalga oshirishi haqida qarorlar
qabul qilinadi. Strategiyaning mazmuni kompaniya joylashgan vaziyatga
bog'liq. Strategiyani ishlab chiqishda firma odatda uchta savolga duch
keladi:
1. qanday harakatlarni to'xtatish kerak,
2.nima davom ettirish kerak,
3. Qaysi biznesga borish kerak?
Bozor iqtisodiyoti sharoitida strategiyani shakllantirishning uchta
yo'nalishi mavjud:
Ishlab chiqarish xarajatlarini minimallashtirishda yetakchilikka
erishish;
Muayyan turdagi mahsulot (xizmat) ishlab chiqarishga ixtisoslashuv;
Bozorning ma'lum bir segmentini aniqlash va firmaning harakatlarini
ushbu segmentga jamlash.
6. Strategiyani tanlash
26

Samarali strategik tanlovlarni amalga oshirish uchun yuqori
darajadagi rahbarlar firma uchun aniq, umumiy qarashlarga ega bo'lishi
kerak. Shuning uchun strategik tanlov aniq va aniq bo'lishi kerak. Ushbu
bosqichda ko'rib chiqilgan barcha strategiyalardan kompaniya
ehtiyojlariga eng mos keladiganini tanlash kerak.
Strategik rejani ishlab chiqishning ko'rib chiqilayotgan bosqichlari va
uni taqdim etish shakli umumiy xususiyatga ega va muayyan korxonaning
o'ziga xos xususiyatlariga muvofiq o'zgartirilishi mumkin.
2.1-§. Rejalashtirish bosqichi
Rejalashtirish Bosqichi- Rejalashtirish bosqichi strategik nazoratning
boshlang‘ich va eng muhim jarayonlaridan biri hisoblanadi. Ushbu
bosqichda tashkilotning maqsad va vazifalari belgilab olinadi, mavjud
imkoniyatlar baholanadi va strategiyani amalga oshirish uchun zarur
resurslar aniqlanadi. Rejalashtirish bosqichi tashkilotning uzoq muddatli
27

muvaffaqiyatini ta'minlash uchun asosiy yo‘nalishlarni belgilashga xizmat
qiladi.
Rejalashtirish bosqichi quyidagi asosiy jihatlarni o‘z ichiga oladi:
1. Maqsadlarni aniqlash va belgilash
Rejalashtirish jarayonining birinchi qadami – tashkilotning asosiy
maqsadlarini aniqlashdir. Bu maqsadlar tashkilotning umumiy
strategiyasi bilan uyg‘un bo‘lishi kerak. Maqsadlar aniq,
o‘lchanadigan, erishish mumkin bo‘lgan, dolzarb va vaqt bilan
chegaralangan (SMART tamoyili) bo‘lishi kerak.
2. Tashqi va ichki muhitni tahlil qilish
Tashkilotning strategik maqsadlariga erishishiga ta’sir qiluvchi ichki
va tashqi omillar tahlil qilinadi. Ichki muhit tahlilida tashkilotning
kuchli va zaif tomonlari, resurslari va imkoniyatlari aniqlanadi.
Tashqi muhit tahlili esa bozor sharoitlari, raqobatchilar, texnologik
o‘zgarishlar va boshqa omillarni baholashni o‘z ichiga oladi. SWOT
yoki PESTEL tahlillari ushbu bosqichda keng qo‘llaniladi.
3. Resurslarni baholash va taqsimlash
Strategiyani amalga oshirish uchun zarur bo‘lgan resurslar,
jumladan, moliyaviy, insoniy va moddiy resurslar aniqlanadi va
taqsimlanadi. Rejalashtirish jarayonida tashkilot resurslarini samarali
boshqarishni ta’minlash uchun ularning mavjudligi va yetarliligini
tahlil qiladi. Bu jarayon resurslarni ortiqcha yoki kam taqsimlash
kabi muammolarning oldini oladi.
4. Ustuvorliklarni belgilash
Strategiyani muvaffaqiyatli amalga oshirish uchun tashkilot o‘zining
asosiy yo‘nalishlarini belgilashi kerak. Bu ustuvorliklar
28

tashkilotning qisqa va uzoq muddatli maqsadlarini hisobga olgan
holda ishlab chiqiladi. Ustuvorliklarni aniqlash orqali resurslarni
samarali taqsimlash va boshqarish osonlashadi.
5. Strategiyani shakllantirish
Strategik rejani tuzishda tashkilotning uzoq muddatli maqsadlari,
bozor sharoitlari va mavjud imkoniyatlar hisobga olinadi. Strategiya
tuzilayotganda tashkilotning asosiy maqsadlariga erishish uchun
qanday yo‘nalishlar va harakatlar amalga oshirilishi kerakligi
aniqlanadi. Ushbu bosqichda tashkilot rahbariyati muqobil
variantlarni baholab, eng maqbul strategiyani tanlaydi.
6. Monitoring va o‘lchov tizimlarini belgilash
Strategiyaning amalga oshirilishini kuzatib borish uchun monitoring
va o‘lchov tizimlari ishlab chiqiladi. Bu tizimlar strategiyaning
samaradorligini o‘lchash va uni zarurat tug‘ilganda o‘zgartirish
imkonini beradi. Monitoring tizimida KPI (Kalit ko‘rsatkichlar) yoki
boshqa indikatorlar ishlatiladi.
Rejalashtirish bosqichi tashkilot uchun strategik yo‘nalishlarni aniqlash,
samarali resurslarni taqsimlash va strategiyaning muvaffaqiyatli amalga
oshirilishini ta’minlashning muhim qismi hisoblanadi. Bu bosqichda
to‘g‘ri qarorlar qabul qilish orqali tashkilot uzoq muddatli maqsadlariga
samarali erishishi mumkin.
2.2-§. Tashkilotning asosiy strategik maqsadlari va ustuvor
yo'nalishlarini belgilash
29

Strategik menejmentning mohiyati asosan kelajakka e'tibor qaratish kabi
tushuncha bilan belgilanadi. Shu munosabat bilan menejerlar uchun
kompaniya qaysi maqsadlarga intilishi kerakligini aniqlay olishlari juda
muhimdir. Tanlangan strategiyani amalga oshirish avvalgi ikki bosqichni
moslashtirishni o‘z ichiga oladi. Shu bilan birga, mavjud resurslar,
korxonaning tashkiliy tuzilmasi xususiyatlari, boshqaruv tizimi, tashkiliy
tuzilma, strategiyani amalga oshirish muvaffaqiyati ko‘p jihatdan bog‘liq
bo‘lgan xodimlar katta rol o‘ynaydi. Shu bilan birga, qabul qilingan
strategik qarorlar kelajakka yo‘naltirilgan bo‘lib, noaniqlik bilan bog‘liq
va qo‘shimcha resurslarni jalb qilish bilan bog‘liq. Ular uzoq muddatli va
o‘ta jiddiy oqibatlarga mo‘ljallangan. Bunday echimlarga korxonani
rekonstruksiya qilish, yangi mahsulotlarni, ilg‘or texnologiyalarni joriy
etish, tashkiliy tuzilmani o‘zgartirish, tashqi bozorlarga chiqish, boshqa
korxonalar bilan qo‘shilish va hokazolarni misol qilish mumkin.
Ilgari kattaning kichikdan ko‘ra raqobatda g‘alaba qozonish imkoniyati
ko‘proq deb hisoblangan bo‘lsa, endi raqobatda qanchalik tez ustunlikka
ega bo‘lishi tobora oydinlashib bormoqda. O‘zgarishlarni tezlashtirish,
muhit, yangi so‘rovlarning paydo bo‘lishi va iste'molchi pozitsiyasining
o‘zgarishi, resurslar uchun raqobatning kuchayishi, biznesning
xalqarolashuvi, biznesni yuritish uchun yangi, ko‘pincha mutlaqo
kutilmagan imkoniyatlarning paydo bo‘lishi, ma'lumotlarni tarqatish
imkonini beradigan axborot tarmoqlarining rivojlanishi. va ma'lumotni
yashin tezligida, keng foydalanish imkoniyatida oling zamonaviy
texnologiyalar, inson resurslari rolining o‘zgarishi, shuningdek, bir qator
30

boshqa omillar strategik boshqaruv ahamiyatining keskin oshishiga olib
keldi.Biznes amaliyoti shuni ko‘rsatdiki, yagona universal strategik
boshqaruv mavjud bo‘lmaganidek, barcha kompaniyalar uchun yagona
strategiya mavjud emas. Har bir tashkilot o‘ziga xosdir va har bir tashkilot
uchun strategiyani ishlab chiqish jarayoni o‘ziga xosdir, chunki u
kompaniyaning bozordagi mavqeiga, uning rivojlanish dinamikasiga,
potentsialiga, raqobatchilarning xatti-harakatlariga bog‘liq. U ishlab
chiqaradigan tovarlar yoki u ko‘rsatadigan xizmatlarning xususiyatlari,
iqtisodiyotning holati, madaniy muhit va boshqalar. Shu bilan birga,
strategik boshqaruvni amalga oshirishning ba'zi umumlashtirilgan
tamoyillari haqida gapirishga imkon beradigan bir qator fundamental
fikrlar mavjud. Albatta, buni doimo yodda tutish kerak strategik
boshqaruv- Bu birinchi navbatda top menejment ijodi mahsulidir, lekin
shu bilan birga, strategik menejmentning ma'lum bir nazariyasi haqida
gapirish mumkin, uning bilimi tashkilotni yanada samaraliroq boshqarish
imkonini beradi.
Strategiyaga bo‘lgan ehtiyoj ham muqobil bilan izohlanadi, ya'ni,
doimiy strategik tanlov qilish zarurati bilan bog‘liq bo‘lgan strategiyani
rejalashtirish jarayonining o‘ziga xos xususiyati. Ushbu tanlovning asosiy
elementlari - missiya va maqsadlar, strategiyalar, strategik maqsadlar,
dasturlar, resurslar va ularni taqsimlash usullari. Kuchli raqobat va tez
o‘zgaruvchan muhitdagi barcha tashkilotlar nafaqat ichki ishlarning
holatiga e'tibor qaratishlari, balki o‘z muhitida sodir bo‘layotgan
o‘zgarishlar bilan hamqadam bo‘lishga imkon beradigan uzoq muddatli
strategiyani ishlab chiqishlari kerak. Bugungi kun tizimning tez
o‘zgaruvchan muhitga moslashishini ta'minlaydigan bunday boshqaruv
zarurligini taqozo etmoqda. Aniq va asosli strategiya nafaqat xavf-
31

o‘ringa ko‘tarildi (163 foiz o‘sish, 44,5 milliard dollargacha), bu sun’iy
intellektga asoslangan ishlanmalarga qiziqish ortishi bilan bog‘liq.
Strategik menejmentning mohiyati uning o‘ziga xos tabiatining
innovatsion xususiyati, istiqbolli maqsadlarga yo‘naltirilganligi, ko‘plab
alternativalarning mavjudligi, sub'ektivlik, qaytarilmaslik va oqibatlarning
uzoq vaqt davomida paydo bo‘lishi kabi xususiyatlarni aks ettiradi.
Strategik menejmentning mohiyatini ifodalovchi asosiy g‘oya bo‘lajak
o‘zgarishlar va muammolarga tezda javob berish qobiliyatini yaratish
uchun menejmentning asosiy e'tiborini atrof- muhitga qaratish zarurati
hisoblanadi. Strategik menejment tushunchasi va mohiyati strategiya
orqali ifodalanadi- еtakchilik va tashkiliy ierarxiyaning eng yuqori
darajasida murakkab strategik qarorlarni qabul qilish jarayoni. Bu
kompaniya va uning barcha bo‘linmalari ishiga samarali ta'sir ko‘rsatishga
imkon beradigan resurslarni oqilona taqsimlash orqali korxona yoki
tashkilotning tanlangan maqsadni amalga oshirishi uchun bevosita tashqi
muhiti bilan aloqani aniqlash va o‘rnatishda ifodalanadi. Menejmentning
mohiyati va vazifalari uzoq muddatli maqsadlarni belgilash va keyinchalik
amalga oshirish, maqsadlar va ichki imkoniyatlarga muvofiq korxona
o‘rtasidagi ijobiy va samarali munosabatlarni saqlash bo‘yicha boshqaruv
faoliyatida namoyon bo‘ladi. Ushbu turdagi boshqaruvning kontseptual
apparati "operativ boshqaruv" kabi tushuncha bilan umumiy
xususiyatlarga ega. Lekin ayni paytda undan prinsipial pozitsiyalarda farq
qiladi.
Strategik menejment raqobatbardosh bozor sharoitida korxona va
tashkilotlar omon qolishining eng muhim omillaridan biridir. Ammo shuni
tan olish kerakki, bugungi kunda ko‘plab tashkilotlar strategiyalarning
33

etishmasligi bilan ajralib turadi, bu esa asosan raqobatchilarga qarshi
kurashda mag‘lubiyatga olib keladi. Strategik boshqaruvning maqsadi
strategiyani shakllantirishgacha qaynatiladi, uni amalga oshirish
tashkilotga ma'lum vaqtdan keyin maksimal rivojlanishga imkon beradi.
Strategik menejmentning asosiy vazifalari:
tashkilotni rivojlantirish uchun resurslarni eng samarali tarzda taqsimlash;
belgilangan strategik maqsadni amalga oshirishni rejalashtirish va nazorat
qilish funksiyalarini amalga oshirish; eng ko‘p aniqlash istiqbolli
yo‘nalishlar tashkilotning rivojlanishi.
Strategik boshqaruv bosqichlari.
1-bosqich -maqsadni tanlash, hisobga olish, moliyaviy ahvol. Bu erda
quyidagi variantlarni
(maqsad turlarini) ajratib ko‘rsatish mumkin:
a) to‘lov qobiliyatini tiklash; bunday maqsad bizning iqtisodiyotimiz
uchun juda dolzarb
bo‘lib, ishchilar maoshsiz o‘tirishadi va menejerning asosiy tashvishi
bankrotlikdan
qochishdir;
b) foyda massasi va tezligining oshishi;
s) diversifikatsiya, ya'ni faoliyatning yangi yo‘nalishlarini rivojlantirish;
d) konvertatsiya- tashkilotni himoya qilish uchun profilni to‘liq
o‘zgartirish.
2-bosqich -aniqlashtirish, maqsadni farqlash. Bozor kon'yunkturasidan
kelib chiqib, quyidagilar rejalashtirilgan:
a) yangi bozorga kirish-bu bozordan raqobatchilarni siqib chiqarishga
yoki ular bilan hamkorlik qilishga asoslangan kompaniyaning hujumkor
34

strategiyasi;
b) bozor pozitsiyalarini saqlash va rivojlantirish-mudofaa strategiyasi;
s) istiqbolsiz bozorlarni qoldirib, chekinish. Tashkilot barcha mumkin
bo‘lgan bozorlarda o‘z o‘rnini egallashga ishonch hosil qilish uchun
barcha turdagi faoliyatga yopishib olishi shart emas. 3-bosqich -marketing
turini, raqobat strategiyasini tanlash. Ushbu strategiya uchun to‘rtta variant
mavjud M: arketing strategiyasining bu turi tashkilotning o‘z
mahsulotining arzonligidan ko‘ra o‘ziga xos sifati tufayli
raqobatbardoshligini bildiradi. Bu raqobatning eng istiqbolli turi. Bu shuni
anglatadiki, faqat ushbu kompaniya ma'lum mahsulotlarni qanday ishlab
chiqarishni biladi va narxlarni pasaytirmasdan, sifati tufayli
raqobatbardoshdir.
E'tibor bering, ushbu turdagi strategiya faqat katta ilmiy va texnik
salohiyatga ega yirik firmalar uchun mos keladi:
a) tor doiradagi narxsiz raqobat;
v) keng doiradagi narx raqobati; nisbatan arzon moddiy resurslar yoki
ishchi kuchiga ega yirik firmalar tomonidan saylanishi mumkin;
s) tor doiradagi narx raqobati.
4-bosqich - mahsulotning hayot aylanish bosqichlariga qarab maqsadlarni
farqlash.
5-bosqich - bozor segmentatsiyasi va har bir segment uchun maqsadli
tanlash. Tashkilotning
maqsadlari boshqaruv faoliyatining turli sohalariga qarab farqlanadi.
Nazorat qilinadigan ko‘rsatkichlarga quyidagilar kiradi:
35

sotish (sotish hajmi);
daromad; raqobat darajasi;
narx dinamikasi.
Ishlab chiqarilgan mahsulotning o‘ziga xosligi va yakunda qo‘yilgan
strategik maqsad strategik boshqaruvning alohida e'tibor ob'ektini
belgilaydi.
6-bosqich - maqsadlarga erishishni ta'minlaydigan maqsadli dasturlarni
ishlab chiqish.
Korxonaning asosiy maqsadi uning faoliyatining alohida yo‘nalishlari
(segmentlari) - boshqaruvning strategik yo‘nalishlari bo‘yicha farqlanadi.
Ularni quyidagi xususiyatlar bilan ajratish mumkin:
Amaldagi xom ashyoning umumiyligi;
Ilmiy ishlab chiqarish siklining texnologiya va fazalarining birligi (xom
ashyo, yarim tayyor mahsulotlar, tayyor mahsulotlar, ilmiy-texnikaviy
mahsulotlar, xizmatlar);
Patent muhofazasi (xorijiy litsenziyalar bo‘yicha, o‘z ixtirolarimiz va
patentsiz nou-xau asosida chiqarish) va boshqalar.
Strategik rejalashtirish-bu boshqaruv jarayoni firmaning maqsadlari,
salohiyati va marketing imkoniyatlari o‘rtasida strategik muvofiqlikni
yaratish va qo‘llab-quvvatlash.
Marketing nuqtai nazaridan, strategik reja firma qanday marketing
tadbirlarini amalga oshirishi kerakligini, ular nima uchun zarurligini,
ularni amalga oshirish uchun kim mas'ul ekanligini, ular qayerda amalga
36

oshirilishi va qanday yakunlanishini belgilaydi.
3-BOB. STRATEGIK NAZORATNING ASOSLARI
37

Strategik Nazoratning Asosiy Asoslari
Strategik nazoratning asosiy asoslari bu jarayonning samarali va to‘g‘ri
amalga oshirilishi uchun zarur bo‘lgan tamoyillar, mexanizmlar va
vositalarni o‘z ichiga oladi. Strategik nazorat tashkilotning uzoq muddatli
maqsadlariga erishishda hal qiluvchi ahamiyatga ega, chunki u
strategiyaning muvaffaqiyatli bajarilishini kuzatib borish va o‘z vaqtida
tuzatishlar kiritishni ta’minlaydi.
Quyida strategik nazoratning asosiy asoslari keltirilgan: Strategik
maqsadlar va ustuvorliklarni aniqlas h Strategik nazoratning samarali
amalga oshirilishi uchun tashkilot o‘zining strategik maqsadlarini aniq
belgilab olishi lozim. Bu maqsadlar tashkilotning umumiy vazifalari va
rivojlanish yo‘nalishlariga mos bo‘lishi kerak. Strategik maqsadlar
SMART tamoyiliga (aniq, o‘lchanadigan, erishish mumkin bo‘lgan,
dolzarb va vaqt bilan chegaralangan) asoslanishi zarur.
Ustuvorliklarni belgilash :
● Qaysi yo‘nalishlar strategik ahamiyatga ega ekanligini aniqlash.
● Resurslarni ustuvor maqsadlarga yo‘naltirish.
Ichki va tashqi muhitni tahlil qilish Strategik nazorat samaradorligi
uchun ichki va tashqi muhit omillarini doimiy tahlil qilish muhimdir. Bu
tahlil tashkilotga mavjud imkoniyatlardan foydalanish va xavflarni oldini
olish imkonini beradi.
38

Ichki tahlil :
● Tashkilotning kuchli va zaif tomonlarini aniqlash.
● Resurslar va imkoniyatlarni baholash.
Tashqi tahlil :
● Bozorning holati va tendensiyalarini kuzatish.
● Raqobatchilarni va iqtisodiy, texnologik, ijtimoiy hamda siyosiy
o‘zgarishlarni tahlil qilish (PESTEL tahlili).
Strategik monitoring va o‘lchov tizimlari Strategik nazoratning muhim
asosi bu strategiyaning amalga oshirilishini kuzatish uchun monitoring
tizimini joriy qilishdir. Bu tizim strategiyaning muvaffaqiyatini baholash
va unga zarur o‘zgarishlar kiritish imkoniyatini beradi.
Monitoring tizimining asosiy jihatlari : Kalit ko‘rsatkichlar (KPI):
Strategiyaning muvaffaqiyatini aniqlash uchun aniq o‘lchovlar.
Yig‘ilgan ma’lumotlarni tahlil qilish: KPI’lar asosida strategiyaning
hozirgi holatini aniqlash.
Tezkor javob qaytarish mexanizmi Strategik nazoratning yana bir
muhim asosi – bu muammolarni erta aniqlash va ularga tezkor javob
qaytarish tizimidir. Bu mexanizm tashkilotga bozor sharoitlari va ichki
o‘zgarishlarga moslashish imkonini beradi.
Asosiy tamoyillar: O‘zgarishlarni real vaqt rejimida kuzatish. Qarorlarni
qabul qilish jarayonida moslashuvchanlikni ta’minlash. Resurslarni
samarali boshqarish Strategik nazorat samaradorligini oshirish uchun
resurslardan samarali foydalanish muhimdir. Bu moliyaviy, insoniy,
39

texnologik va moddiy resurslarni o‘z ichiga oladi. Resurslarni taqsimlash
prinsiplari: Resurslarni strategik ustuvorliklarga yo‘naltirish.
Samaradorlikni oshirish uchun resurslarni optimallashtirish.
Xavflarni aniqlash va boshqarish Strategik nazoratning yana bir asosi –
xavflarni aniqlash va ularni boshqarishdir. Xatarlarni boshqarish orqali
tashkilot strategiyasining muvaffaqiyatli amalga oshirilishini ta’minlaydi.
Xavflarni boshqarish bosqichlari: Potensial xavflarni aniqlash. Xavflarning
ta’sirini baholash va oldini olish bo‘yicha chora-tadbirlar ishlab chiqish.
Strategik muvofiqlikni ta’minlash Strategik nazorat jarayonida tashkilot
ichida barcha bo‘limlar va jarayonlarning strategiyaga muvofiqligi
ta’minlanishi kerak. Bunda barcha xodimlar va rahbariyatning strategiya
amalga oshirilishidagi roli aniqlanadi va ular o‘rtasidagi aloqalar
mustahkamlanadi.
Muvofiqlikni ta’minlash usullari: Kommunikatsiya tizimlarini yaxshilash.
Har bir bo‘limning vazifalarini strategik maqsadlar bilan bog‘lash.
Strategiyani qayta ko‘rib chiqish Strategik nazorat doimiy jarayon bo‘lib,
strategiyani qayta ko‘rib chiqishni talab qiladi. Tashkilot bozor sharoitlari
va ichki imkoniyatlar o‘zgarishiga qarab strategiyani moslashtirishi kerak.
Qayta ko‘rib chiqish sabablari:Bozor talablarining o‘zgarishi. Yangi
texnologiyalar va imkoniyatlarning paydo bo‘lishi. Raqobatbardoshlikni
saqlash ehtiyoji.
Jamiyatda amalga oshirilgan va ijtimoiy iqtisodiy islohotlar ta’lim
sohasidagi faoliyat sharoitlarini o‘zgarishiga olib keldi. O‘zbekistonda
40

iqtisodiyot sohasining bozor munosabatlariga o‘tilishi ta’lim sohasi
muassasalarini bozorga qarab mo‘ljal olishga da’vat etadi. Yangi
ijtimoiyiqtisodiy sharoitlarda pedagogik jarayon va boshqaruv
faoliyatining mazmuni rivojlanishini ta’minlovchi boshqaruv zarur. O‘quv
yurti bozordan saboq ola boshlagan taqdirdagina samarali ishlashi
mumkin. Uning marketing faoliyati va marketing tadqiqotlari, strategik
boshqaruv, yagona guruh sifatidagi pedagogik jamoa kabi unsurlari,
ta’lim xizmatlari buyurtmachilari, eng avvalo ota-onalar, ta’lim oluvchilar
va ishlab chiqarishning individualehtiyojlariga qarab mo‘ljal olish hamda
o‘quv yurti rahbari faoliyatining mazmunini yangilashni nazarda
tutadiZamonaviy ta'lim tizimlarining murakkabligi va dinamik
rivojlanishi, ularni samarali boshqarish uchun strategik yondashuvni talab
qiladi. Ta'lim tizimini strategik boshqaruvning maqsadi — ta'lim
muassasalarining uzoq muddatli maqsad va vazifalariga erishishini
ta'minlashdir. Ushbu maqolada ta'lim tizimini strategik boshqarishning
nazariy asoslari, asosiy tamoyillari va metodlari tahlil qilinadi.
Ta'lim tashkilotlarida boshqaruv, tashkilotning maqsadlarini amalga
oshirish uchun faoliyatni boshqarish va rivojlanish yo'nalishlarini
belgilash bilan bog'liq jarayonlarni o'z ichiga oladi. Boshqaruv, resurslarni
samarali foydalanish, xodimlarni rivojlantirish, monitoring va baholash
jarayonlarini o'z ichiga oladi va tashkilotning mazmuniy va maqsadga
yo'naltirilgan faoliyatini ta'minlashda muhim ahamiyatga ega. Boshqaruv
organlari tashkilotning qo'llabquvvatlash va rahbarlik qilish uchun
belgilangan vazifalarni bajarishda muhim rol o'ynaydilar. Boshqaruvning
samarali olib borilishi, tashkilotning rivojlanishida katta ahamiyatga ega
bo'ladi. Boshqaruvning muhim asosiy elementlari strategiyalar,
maqsadlar, resurslar, monitoring va baholash, qo'llab quvvatlash va
41

rivojlantirish, xodimlarni rivojlantirish va motivatsiyani o'z ichiga oladi.
Boshqaruv tizimi tashkilotning faoliyatini samarali boshqaradi va
maqsadlarga yo'naltirilgan faoliyatni amalga oshirishda katta yordam
beradi.Strategik boshqaruv — bu tashkilotning uzoq muddatli
maqsadlariga erishish uchun resurslarni samarali taqsimlash va boshqarish
jarayonidir. Ta'lim tizimida bu jarayon quyidagi nazariy asoslarga
tayanadi:
1. SWOT tahlil: Ta'lim muassasalarining kuchli va zaif tomonlarini,
imkoniyatlarini va tahdidlarini aniqlash orqali rivojlanish
strategiyalarini belgilash.
2. Porterning beshta kuchi tahlili: Ta'lim tizimida raqobat muhitini
baholash va strategik qarorlar qabul qilish uchun foydalaniladi.
3. Balanslangan ko'rsatkichlar tizimi (BSC): Ta'lim muassasalarining
faoliyatini baholash va strategik maqsadlarni amalga oshirish uchun
ko'rsatkichlar tizimini ishlab chiqish.
Strategik boshqaruvning asosiy tamoyillari. Boshqaruv tizimi
o'rganuvchilarning motivatsiyasini yuqori qiladi, faoliyatni samarali
boshqaradi va tashkilotning rivojlanishida katta rol o'ynaydi. Bu sababli,
ta'lim tashkilotlarida boshqaruvning muhimligi noyob ahamiyatga ega.
Ta'lim tashkilotlarida strategik boshqaruv tizimi o'rganuvchilarning o'qish
va o'rganish jarayonlarini rivojlantirish, tashkilotning maqsadlariga
yetishishini ta'minlash, resurslarni samarali foydalanishini ta'minlash va
tashkilotning uzun muddatli rivojlanishini ta'minlash uchun muhimdir.
Shuningdek, ta’lim muassasasidagi rahbar-xodimlar boshqaruvning
funksional jihatlarini o‘zlashtirishi; mehnat unumdorligiga erishish; ishiga
mas’uliyat bilan yondashish; jamoani maqsad sari yo‘naltira olish; ta’lim
42

muassasasi boshqaruvini ichki va tashqi o‘zgarishlarga moslashtirishi;
innovatsion yangiliklarni joriy etishi va innovatsion texnologiyalarni
boshqaruvda qo‘llashni takomillashtirish uchun zaruriy bilim, ko‘nikma
hamda malakalarga ega bo‘lishi zarur hisoblanadi. Respublikamizda yuz
bergan iqtisodiy o‘zgarishlar milliy iqtisodiy amaliyotimiz uchun yangi
bir qator kasblarga bo‘lgan talabni belgiladi. Ular orasida menejer kasbi
ham bor. Oliy ta’lim muassasasini boshqarish amaliyotiga hozirgi zamon
menejmenti kiritilishi munosabati bilan o‘quv yurtlarida menejerlarga
qo‘yiladigan talablar muhim ahamiyat kasb etadi.
1. Uzoq muddatli rejalashtirish: Ta'lim tizimining uzoq
muddatli maqsadlarini belgilash va ularga erishish uchun
rejalar tuzish.
2. Resurslarni samarali boshqarish: Inson, moliyaviy va moddiy
resurslarni optimal taqsimlash va boshqarish.
3. Moslashuvchanlik va innovatsiyalar: Ta'lim tizimidagi o'zgarishlarga
tez moslashish va yangi innovatsion yondashuvlarni joriy etish.
4. Samaradorlik va sifatni oshirish: Ta'lim jarayonlarining
samaradorligini oshirish va ta'lim sifatini doimiy ravishda
yaxshilash.
Boshqaruv vazifalarini ro‘yobga chiqarish turli xil usullar yordamida
amalga oshiriladi. Rahbarning bosh vazifasi qarorning bajarilishini tashkil
etish, mazkur jarayonni muvofiqlashtirish va uning ustidan nazoratni
ta’minlashdir. Ya’ni nazorat boshqaruvning yakunlovchi bosqichi
hisoblanadi. U ikki tomonlama aloqa shaklini kasb etadi va qarorni
bajarish, qo‘yilgan maqsadlarga erishish haqida axborot olish uchun
imkoniyat yaratadi. Shunday ekan boshqaruvni, ya’ni boshqaruv
43

faoliyatini tashkil etish zaruratini belgilovchi bosh mezon – inson oldiga
yoki muassasa oldiga qo‘yilgan maqsad bo‘lib, unga erishish uchun
vazifalar belgilash, tashkil etiladigan faoliyatni oldindan rejalashtirish,
amalga oshirish yo‘lyo‘riqlarini tanlash, vazifalarning mazmun va
mohiyatiga ko‘ra, bajaruvchilarni tanlash hamda bajariladigan vazifalarni
taqsimlash, belgilangan maqsadga erishish uchun tashkil etiladigan
jarayon ishtirokchilari faoliyatini muvofiqlashtirishdan iboratdir
Strategik boshqaruv jarayonlari
1. Strategik rejalashtirish: Ta'lim muassasasining strategik
yo'nalishlarini belgilash va rivojlanish rejasini ishlab chiqish.
2. Strategik nazorat: Strategik rejalarning amalga oshirilishini nazorat
qilish va monitoring qilish.
3. Strategik tahlil: Ta'lim tizimining ichki va tashqi muhitini tahlil
qilish orqali strategik qarorlar qabul qilish.
4. Strategik boshqaruv vositalari: SWOT tahlil, BSC, benchmarking va
boshqa boshqaruv vositalarini qo'llash.
Strategik boshqaruv ta'lim tashkilotlarida o'rganilgan va
o'rganilayotgan faoliyatni tashkil etish, rivojlantirish va boshqarishning
strategik yondashuvini belgilash va amalga oshirishni anglatadi. Bu
jarayon tashkilotning maqsadlariga, vazifalariga, qiyinchiliklari va
imkoniyatlari bilan bog'liq bo'ladi. Strategik boshqaruv ta’lim
muassasalarining bo‘lg‘usi muammolari va imkoniyatlarini prognoz
qilishning asosiy usuli hisoblanadi. Ta’lim muassasalarini boshqarishda
pedagogik xodimlar hamda talabalar faoliyatiga ta’sir ko‘rsatuvchi,
44

shuningdek, muassasa faoliyatini takomillashtirishda muhim ahamiyat
kasb etuvchi asosiy jarayonlardan biri qaror qabul qilish va uning
bajarilishini ta’minlash jarayoni hisoblanadi. Mazkur jarayonda qarorlarni
tayyorlash, qabul qilish va uning bajarilishini ta’minlash ko‘p jihatdan
rahbarlarning boshqaruv yo‘nalishidagi bilim, ko‘nikma va malakasi,
kasbiy tajribalariga, bajariladigan vazifalarning xususiyatlariga,
shuningdek, muassasada yaratilgan sharoitga bog‘liq bo‘ladi. Ta’lim
muassasalarini boshqarish jarayonida turli xil muammolarni hal etish,
ta’lim-tarbiya jarayonini ilmiy asosda tashkil etish va ta’lim
samaradorligini oshirishda turli masalalar yuzasidan mohiyati hamda
mazmuni jihatidan bir- biridan farq qiluvchi qarorlar qabul qilish
jarayonida muayyan vaziyatlardan kelib chiqib bahsli masalalar, turli-
tuman fikrlar va tortishuvlar vujudga keladi.
3.2-§. KPI (Asosiy samaradorlik ko'rsatkichi)
Hozirgi vaqtda ijtimoiy media platformalari ko'plab xususiyatlarga ega
bo'lgandan so'ng, ko'pchilik ularda biznes sahifalarini ochishdi. Oflayn
do'konlarda sotish, foyda, marketing va ROIni optimallashtirishning
ko'plab usullari mavjud. Ammo bizning onlayn biznesimiz yaxshi
ishlayotganini qanday bilamiz? Buni KPI monitoringi orqali amalga
oshirish mumkin. Bu "Asosiy samaradorlik ko'rsatkichi" degan ma'noni
anglatadi va korxonalarga o'z maqsadlariga erishish yo'lidagi
samaradorligini va taraqqiyotini o'lchashga yordam beradigan juda foydali
45

ko'rsatkichdir. Bu biznes qanchalik yaxshi ishlayotgani va qanday
o'zgarishlar uni yanada yaxshilashi haqida qimmatli ma'lumot beradi.
KPIni tushunish - Ijtimoiy tarmoqlarda biznes qanchalik yaxshi
ishlayotgani haqida tushuncha beradigan turli xil o'ziga xos va
o'lchanadigan ko'rsatkichlar mavjud. Bu asosiy ishlash ko'rsatkichlari. Ular
tashkilot, bo'lim yoki shaxsning ish faoliyatini oldindan belgilangan
maqsadlar yoki vazifalarga nisbatan baholash uchun ishlatiladi. Ushbu
ko'rsatkichlar biznes va uning maqsadlariga qarab farq qiladi, lekin odatda
biznesning umumiy strategiyasiga mos keladi. Ishtirok etish darajasi –
Bu postning obunachilar soniga nisbatan qabul qiladigan o'zaro ta'sir
darajasini (yoqtirishlar, sharhlar, baham ko'rish) o'lchaydi. Bu sizning
kontentingiz auditoriyangiz bilan qanchalik yaxshi rezonanslashayotganini
ko'rsatadi.
E rishish - Qabul qilish kontentingizni ko'rgan odamlar sonini o'lchaydi.
Bu sizning potentsial auditoriyangiz hajmini va kontentni tarqatish
samaradorligini tushunishga yordam beradi.
CTR (Clicthrough Rate) – CTR postingizdagi havolani bosgan
odamlarning postni ko'rganlarning umumiy soniga nisbatan foizini
o'lchaydi. Bu sizning harakatga chaqiruvingiz qanchalik jozibali ekanligini
ko'rsatadi.
Konvertatsiya darajasi – Konversiya darajasi ijtimoiy tarmoqdagi
postni bosgandan so'ng xarid qilish yoki axborot byulleteniga yozilish kabi
46

istalgan amalni bajargan foydalanuvchilar foizini o'lchaydi. Bu
konversiyalarni oshirishda kampaniyalaringiz samaradorligini kuzatishga
yordam beradi.
Brend haqida eslatmalar - Brend zikrlari sizning brendingiz ijtimoiy
tarmoqlarda necha marta tilga olinishini kuzatadi. Bu sizga brend
hissiyotlarini va brendingiz bilan aloqani kuzatishga yordam beradi.
KPI ning biznesdagi ahamiyati -
Ishlash monitoringi – Ushbu ko'rsatkichlar biznesning muvaffaqiyati va
uning samaradorligini kuzatishda muhim ahamiyatga ega. Agar ba'zi ishlar
rejalashtirilganidek ketmasa, strategiyani o'zgartirish va yaxshi daromad
olish uchun yangi usullardan foydalanish mumkin.
Maqsadni belgilash – Har qanday biznesning samaradorligi keyingi
bosqichning yagona ko'rsatkichidir. Agar biz ijtimoiy media marketing
strategiyasining samaradorligini bilmasak, biz bir xil strategiya bilan
oldinga siljiy olmaymiz yoki o'zgarishlar kirita olmaymiz. Shunday qilib,
u maqsadlarni belgilashda va samaradorlik yaxshilanmaguncha uni aniq
saqlashda yordam beradi.
Qaror qabul qilish - KPIlar qarorlar qabul qilish uchun qimmatli
ma'lumotlarni taqdim etadi, bu korxonalarga resurslarni samarali
taqsimlashda yordam beradi va eng muhim ta'sir ko'rsatadigan
tashabbuslarni birinchi o'ringa qo'yadi.
47

Doimiy takomillashtirish – Samaradorlik ko'rsatkichlarini kuzatish
orqali har qanday biznes ishtirok etishga ta'sir qiluvchi tendentsiyalar va
naqshlarni aniqlashi mumkin va shuning uchun bir xil texnika va g'oyalar
yordamida doimiy ravishda yaxshi natijalarga erishish mumkin.
KPIlardan samarali foydalanish -
1. Biznesingiz va uning uzoq muddatli maqsadlariga mos
keladigan KPI ni tanlang.
2. Ushbu samaradorlik ko'rsatkichlari yordamida erishish mumkin
bo'lgan maqsadlarni belgilang.
3. Ish faoliyatini muntazam ravishda kuzatib boring va kerak
bo'lganda tegishli o'zgarishlar kiritilishi uchun ular haqida
hisobot bering.
4. Ko'rsatkichlar shuni ko'rsatsa, strategiyalarni o'zgartiring.
Uni o'rash - KPIlar ijtimoiy media kampaniyalari va faoliyati faolligini
kuzatishda muhim ahamiyatga ega. Ushbu ko'rsatkichlar kontent,
kampaniyalar va reklamalar ijtimoiy tarmoqlarda qanchalik yaxshi
ishlayotganini ko'rsatadi. Reklama har qanday o'zgarishlar yoki ko'proq
yaxshilanishlarni talab qiladimi, bu ko'rsatkich bilan o'lchanadi.
Brendingiz qayerga ketayotganini va sizni biznes sifatida qayerga olib
borayotganini bilish uchun brendingizning ish faoliyatini onlayn kuzatib
48

borish har doim zarur. Bu uzoq muddatli maqsadlarni belgilashga va ularni
amalga oshirishga yordam beradi.
XULOSA
Strategik nazorat funksiyalari tashkilotning strategik maqsadlariga
erishishini ta'minlashda hal qiluvchi rol o‘ynaydi. Bu funksiyalar orqali
tashkilot o‘zining rejalari va amaliyotlarini kuzatib boradi, ulardagi
49

kamchiliklarni aniqlaydi va zarur tuzatishlarni amalga oshiradi. Strategik
nazorat funksiyalari tashkilotning o‘zgaruvchan muhitga
moslashuvchanligini oshirish, resurslarni samarali boshqarish va uzoq
muddatli barqarorlikni ta’minlashga xizmat qiladi.
Strategik nazoratning asosiy funksiyalari quyidagilardan iborat:
1. Monitoring va kuzatuv – tashkilot strategiyasining ijrosini real vaqt
rejimida kuzatib borish.
2. Baholash va tahlil – strategik maqsadlarga erishish darajasini
o‘lchash va natijalarni baholash.
3. O‘zgarishlarni aniqlash va moslashish – strategiyani tashqi va ichki
o‘zgarishlarga mos ravishda tuzatish.
4. Resurslarni samarali taqsimlash – strategiyani amalga oshirish uchun
zarur resurslarni optimallashtirish.
5. Xavflarni boshqarish – muqobil ssenariylarni ishlab chiqish va
xavflarni minimallashtirish.
6. Muvofiqlikni ta'minlash – tashkilot ichida barcha jarayon va
bo‘limlarning strategik maqsadlarga muvofiqligini ta’minlash.
Strategik nazoratning funksiyalari tashkilotga quyidagilarni amalga
oshirish imkonini beradi:
● Strategiyaning samaradorligini oshirish.
● Resurslardan maksimal darajada foydalanish.
● Bozor sharoitlari va raqobatchilarning harakatlariga moslashuvchan
javob qaytarish.
● Qisqa va uzoq muddatli maqsadlarni muvaffaqiyatli
uyg‘unlashtirish.
50

Ushbu funksiyalar tashkilot uchun strategik qarorlar qabul qilish
jarayonini samarali boshqarish, biznesning barqaror rivojlanishini
ta'minlash va raqobatbardoshlikni oshirishda muhim ahamiyatga ega.
Strategik nazoratning barcha bosqichlari bir-birini to‘ldirib, tashkilotning
umumiy muvaffaqiyatiga xizmat qiladi.
FOYDALANILGAM ADABIYOTLLAR
1. O'zbekiston Respublikasi Birinchi Prezidenti I.A. Karimovning 2011-
yilda mamlakatimizni ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirish yakunlari va 2012-
yilga mo'ljallangan eng muhim ustuvor yo‘nalishlarga bag‘ishlangan 0
‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining majlisidagi «2012-yil
371 Vatanimiz taraqqiyotini yangi bosqichga ko‘taradigan yil boiadi»
51

mavzusidagi ma’ruzasini o‘rganish bo'yicha o‘quv qo‘llanma. — Т.:
Iqtisodiyot, 2012. — 282-b.
2. 0 ‘zbekiston Respublikasi Birinchi Prezidenti LA. Karimovning 2010-
yilda mamlakatimizni ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirish yakunlari va 2011-
yilga m o‘ljallangan eng muhim ustuvor yo‘nalishlarga bag‘ishlangan 0
‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining majlisidagi «Barcha reja
va dasturlarimiz Vatanimiz taraqqiyotini yuksaltirish, xalqimiz
farovonligmi osliirishga xizmat qiladi» mavzusidagi ma’ruzasini o
‘rganish bo‘yicha 0 ‘quvuslubiy majmua. - Toshkent: Iqtisodiyot. 2011. -
377-b.
2. L.A. Djalalova, R.T. Tursunov. Biznes strategiyasi. 0 ‘quv qo‘llanma.
Т.: Iqtisodiyot, 2011. — 213-b.
4. R.S. Muratov, LA. Djalalova, S.Sh. Oripav. Korxona iqtisodiyoti.
Darslik. - Т.: Iqtisodiyot, 2011. — 420-b.
5. AX. Shoalimov, Sh.A. Tojiboyeva. Iqtisodiy tahlil nazariyasi. Darslik. -
Т.: TDIU, 2010. — 287-b.
6. B. Xodiyev, A. Bekmurodov, U. G'ofurov, B. To‘xliyev. O'zbekiston
Respublikasi Birinchi Prezidenti Islam Karimovning «Jahon
moliyaviyiqtisodiy inqirozi, O'zbekiston sharoitida uni bartaraf etishning
yollari va choralari» nomli asarini o ‘iganish bo‘yicha o ‘quv qo'llanma. —
Т.: Iqtisodiyot, 2009. - 120-b.
7. A. Bekmuradov, B. Goipnazarov, M. Amanov, M. Toshxodjayev. 0
‘zbekiston iqtisodiyotini liberallashtirish yillarida. 1-qism.
52

Makroiqtisodiyot va iqtisodiy islohatlar, savdo va investisiyalar oqimlari.
— Т.: TDIY, 2005. - 59-b.
8. A. 0 ‘lmasov, A. Vaxabov. Iqtisodiyot nazariyasi. — Т.: Sharq. 2006. -
480-b.
9. B.A. Abdukarimov va boshqalar. Korxona iqtisodiyoti. Darslik - Т.:
Fan. 2005. — 417-b.
10. A. V. Vahobov, A.T. Lbraximov, N.F. Ishonqulov. Moliyaviy va
boshqaruv tahlili. Darslik. — Т.: Sharq, 2005. -- 376-b.
11. M.K. Pardayerv va boshq. Iqtisodiy tahlil. 0 ‘quv qollanma. — Т.:
Mehnat, 2004. - 556-b.
12. A. Vaxabov, A. Lbrohimov, B. Xakimov. Iqtisodiy tahlil nazariyasi. 0
‘quv qo'llanma. - Т.: TMI, 2003. - 176-b.
13. Томпсон А.А., Стрикленд А.Д. Стратегический менеджмент:
концепции и ситуации для анализа /Пер. с англ. А.Р. Ганиева, Э.В.
Кондукова. — М.: Вильямс, 2013. - 928 с.
53

Korxonada mahsulot sifati va

raqobatbardoshligini oshirish

yo'llari kurs ishi

Sotib olish