Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 1.0MB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет История

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Krit va Miken davrida qadimgi Yunoniston sivilizatsiyasining oʻziga xos xususiyatlari

Купить
“KIRIT VA MIKEN DAVRIDA QADIMGI YUNONISTON SVILIZATSIYASINING O ZIGA XOS XUSUSIYATLARI” ʻ MAVZUSIDA KURS ISHI Toshkent – 2025 1 MUNDARIJA: KIRISH .......................................................................................................... 3 I BOB. QADIMGI YUNONISTON TARIXINI DAVRLASHTIRISH VA QADIMGI YUNONISTONDA SIVILIZATSIYASINING PAYDO BO‘LISHI. .................................................................................................................. ................. 7 I.1. Qadimgi Yunonistonning geografik o‘rni va aholisi va Qadimgi Yunoniston tarixini davrlashtirish. ............................................................................ 7 I.2. Krit-Miken sivilizatsiyasining paydo bo‘lishi. ....................................... 11 II BOB. KIRIT VA MIKKEN DAVRIDA QADIMGI YUNONISTON SVILIZATSIYA SINING O ZIGAʻ XOS XUSUSIYATLARI NING O‘RGANILISHI. ................................................................................................... 16 II.1. Krit-Miken sivilizatsiyasi rivojlanishi xususiyati. ................................ 16 II.2. Krit-Miken madaniyatining o‘rganilishi ............................................... 24 XULOSA ...................................................................................................... 34 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ................................................... 37 ILOVALAR ................................................................................................. 39 KIRISH Kurs ishining dolzarbligi: Mamlakatimiz Prezidenti Sh.M.Mirziyoyev “Yoshlarimizning mustaqil fikrlaydigan, yuksak intellektual va ma’naviy salohiyatga ega bo lib, dunyo miqyosida o z tengdoshlariga hech qaysi sohada ʻ ʻ bo sh kelmaydigan insonlar bo lib kamol topishi, baxtli bo lishi uchun davlatimiz ʻ ʻ ʻ va jamiyatimizning bor kuch va imkoniyatlarini safarbar etamiz” 1 degan da’vatlari ta’limning sifatli va samarali tashkil etilishini, ayniqsa, boshlang ich sinflardan ʻ boshlab o quvchilarni mustaqil fikrlaydigan, yuksak intellektual va ma’naviy ʻ salohiyatga ega shaxs sifatida tarbiyalash bugungi kunning dolzarb masalalaridan biri hisoblanadi. Prezident Shavkat Mirziyoyevning zamonaviy davlatchiligimizning tarixida taraqqiyparvar o‘zgarishlar yaratayotgan Oliy Majlisga Murojaatnomalarida ilgari surilgan innovatsion g‘oyalar mamlakatimizda barkamol avlodni tarbiyalashda oila, mahalla va ta’lim muassasalari hamkorligini takomillashtirishda muhim ahamiyatga ega bo‘ldi. Yoshlarni hamkorlikda milliy va zamonaviy ruhda tarbiyalab ularga innovatsion g‘oyalarni singdirish bugungi kunning talabi hisoblanadi. Yangi O‘zbekistonda yoshlarning aqliy, ma’naviy-ma’rifiy va jismoniy kamoloti taraqqiyoti, ularning zamon talablariga mos bilim olishlari, kasbhunar egallashlari, iqtidori va qobiliyatlarini namoyon qilishi va yanada rivojlantirishi uchun yaratilgan imkoniyatlar e’tirof etilmoqda. O‘zbekistonda tashqi iqtisodiyot va uning taraqqiyotiga alohida e'tibor qaratilmoqda. Prezident Shavkat Mirziyoyevning o‘tkazgan islohotlari natijasida mamlakatimizning tashqi iqtisodiy aloqalari mustahkamlanib, xalqaro maydonda o‘z o‘rnini topa boshladi. Shu bilan birga, tarixiy o‘rganishlar va o‘rganilgan davrlar asosida mamlakatni rivojlantirish, ilm-fan va madaniyatni rivojlantirishga oid fikrlar ham keng tarqalmoqda. Mirziyoyevning tarix haqidagi fikrlari, ayniqsa, milliy madaniyatimizni va tarixiy merosimizni saqlab qolish zaruriyatiga urg‘u beradi. Uning ta'kidlashicha, tarixni o‘rganish, xalqning kelajagi uchun muhim ahamiyatga 1 Mirziyoyev Sh. Buyuk kelajagimizni mard va oliyjanob xalqimiz bilan birga quramiz. –Toshkent: “O zbekiston”, ʻ 2016. -488 b. ega, chunki “tarixdan saboq olish — bu kelajakka yo‘l ochishdir”. Bu fikrlar ayniqsa, qadimgi tsivilizatsiyalarni o‘rganishda, jumladan, Kirit va Mikken sivilizatsiyasi kabi qadimiy davrlarni o‘rganishda katta ahamiyatga ega. Kirit va Mikken davrida Yunonistonning o‘ziga xos xususiyatlari faqatgina arxitektura, san'at yoki ijtimoiy tizimlar bilan bog‘liq emas, balki iqtisodiy aloqalar va xalqaro savdolar ham aynan shu davrda shakllana boshladi. Ushbu davrda bo‘lgan siyosiy va ijtimoiy o‘zgarishlar, mustahkam davlat tuzilmalari va madaniy aloqalar, ayniqsa, tashqi iqtisodiyotga va savdo tizimiga bog‘liq bo‘lgan muhim omillar edi. Kirit va Mikken sivilizatsiyalari o‘rtasidagi o‘zaro savdo, diplomatik aloqalar va madaniy o‘zaro ta'sirlar, bugungi kunda O‘zbekistonning tashqi iqtisodiy aloqalari uchun ham muhim o‘rnakdir. Kiritning dengizda yuradigan kuchli imperiyasi va Mikkenning qit'ada kuchli davlat tuzilmasi o‘rtasidagi o‘zaro aloqalar nafaqat iqtisodiy, balki madaniy o‘zgarishlarga ham olib keldi, bu esa o‘z navbatida dunyoning boshqa mintaqalaridagi sivilizatsiyalar bilan savdo va madaniy aloqalarni rivojlantirishga sabab bo‘ldi. Kurs ishining maqsadi. Bu kurs ishining maqsadi Kirit va Mikken davrida (Bronza davri) Yunonistonning sivilizatsiyaviy taraqqiyoti va uning o‘ziga xos xususiyatlarini tahlil qilish, shu bilan birga, ushbu davrda qadimgi yunon sivilizatsiyasining iqtisodiy, madaniy va siyosiy jihatlarini aniqlashdir. Ushbu ishda Kirit va Mikken madaniyatlarining shakllanishi, rivojlanishi va o‘ziga xos xususiyatlari, qadimgi yunon madaniyatining bugungi kun bilan bog‘liqligi ko‘rsatiladi. Bu maqsad kurs ishining asosiy yo‘nalishlarini belgilab beradi va o‘quvchi yoki tadqiqotchi uchun yo‘l-yo‘riq beradi. Kurs ishining obyekti: Qadimgi Yunoniston tarixini davrlashtirish va qadimgi Yunonistonda sivilizatsiyasining paydo bo‘lishi. Kurs ishining predmeti: Kirit va Mikken davrida Qadimgi Yunoniston svilizatsiyasining o ziga xos xususiyatlari ʻ Kurs ishining vazifalari quyidagilardan iborat: 4  Qadimgi Yunonistonning geografik o‘rni va aholisi va Qadimgi Yunoniston tarixini davrlashtirishni o‘rganish;  Qadimgi Yunoniston tarixiga oid manbalar va Krit-Miken sivilizatsiyasining paydo bo‘lishini o‘rganish;  Krit-Miken sivilizatsiyasi rivojlanishi xususiyatini o‘rganish va tahlil qilish;  Krit-Miken madaniyatining o‘rganilishini tahlil qilish; Kurs ishining metodlari . Mavzuga oid pedagogik, psixologik, metodik adabiyotlarni o rganib tahlil qilish, suhbat, kuzatish, anketa- so rovnomalar, ilg or ʻ ʻ ʻ o qituvchilarning ish tajribalarini o rganish, pedagogik tajriba, taqqoslash. ʻ ʻ Kurs ishining metodologik asoslari . Kurs ishini yozishda tarixiy va madaniy yondashuv asos qilib olindi. Mavzuni har tomonlama chuqur o‘rganish maqsadida quyidagi ilmiy-uslubiy yondashuvlar qo‘llanildi: - Tarixiy-tahliliy metod – Kirit va Mikken sivilizatsiyalarining tarixiy rivojlanishi, siyosiy tuzilmasi, madaniyati va ijtimoiy hayotini tahlil qilishda qo‘llanildi. Qiyosiy (solishtirma) metod – Kirit va Mikken davrlarining o‘zaro o‘xshash va farqli jihatlarini aniqlash, ularning boshqa qadimiy sivilizatsiyalar bilan taqqoslash orqali umumiy xulosalar chiqarish imkonini berdi. Sivilizatsiyaviy yondashuv – Qadimgi Yunonistonning madaniy, diniy va iqtisodiy xususiyatlarini o‘rganishda har bir davrni mustaqil sivilizatsiya sifatida ko‘rib chiqildi. Kurs ishida o‘rganilgan adabiyotlar: 1. Boynazarov F. A. Qadimgi dunyo tarixi. Т.: 2004. 2. История древнего мира/Под ред. И. М. Дяконова, В. Д. Нероновой, И. С. Свенцицкой. М.: 1983, т. I, лекция. 3. Пендлбери Ж. Археология Крита. М.: 1950. 4. Шпаковский В. Легендарная Троя и Микены Шлимана. URL: https://topwar.ru/159892- legendarnaja-troja-i-mikeny-shlimana.html 5 Kurs ishi tuzilishi: Bajarilgan kurs ishi kirish qismi, ikkita bob, 5 ta paragraf va qilingan xulosalardan iborat. Ishga qo yilgan maqsadga erishishi uchunʻ to plangan adabiyotlar manbalarning nomlari va elektron manzillari keltirildi. ʻ 6 I BOB. QADIMGI YUNONISTON TARIXINI DAVRLASHTIRISH VA QADIMGI YUNONISTONDA SIVILIZATSIYASINING PAYDO BO‘LISHI. I.1. Qadimgi Yunonistonning geografik o‘rni va aholisi va Qadimgi Yunoniston tarixini davrlashtirish. Qadimgi Yunonistonning geografik o‘rni va aholisi. Qadimgi yunon tarixining geografik joylashuvi doimiy bo‘lmagan. U tarixiy rivojlanishga ko‘ra o‘zgarib va kengayib turgan. Qadimgi yunon sivilizatsiyasining asosiy hududi Egey havzasi, ya’ni, Egey dengizining Bolqon, Frakiya va Kichik Osiyo sohillari va ko‘p sonli orollar bo‘lgan. Mil. avv. 2 VIII-VI asrlarga kelib, buyuk yunon kolonlashtirishidan so‘ng yunonlar Janubiy Italiya va Sitsiliya hududlari, shuningdek, Qora dengiz sohillarini o‘zlashtirganlar. Natijada Buyuk Yunoniston tushunchasi vujudga keldi. Mil. avv. IV asming oxirida Makedoniyalik Aleksandming g‘olibona yurishlari va Ahmoniylar davlati egallanganidan so‘ng Yaqin va O‘rta Sharqda ellin davlatlari tashkil topdi va bu hududlar qadimgi yunon dunyosining bir qismiga aylandi. Ellinizm davrida yunon dunyosi g‘arbda Sitsiliyadan sharqda Hindistongacha, shimolda Shimoliy Qora dengiz sohillaridan janubda Nilning birinchi irmoqlarigacha bo‘lgan ulkan hududlarni qamrab oldi. Biroq, butun qadimgi yunon tarixi davomida uning markaziy qismi Egey havzasi hisoblangan. Chunki, bu yerda yunon davlatchiligi va madaniyati paydo bo‘ldi va gullab yashnadi. 3 Qadimgi Sharq mamlakatlaridan farqli o‘laroq, qadimgi Yunonistonda etnik rang-baranglikni kuzatish mumkin. 4 Yunonistonning markaziy hududlari, ya’ni Egey havzasi va Bolqon yarim orolining janubiy qismlarida asosan yunon tilli xalqlar yashagan bo‘lib, ulami axeylar, doriylar, ioniy va zoliylar tashkil etgan. Bu qabila guruhlari o‘z dialektlarida gaplashganlar hamda diniy qarashlar va urf- 2 История древнего мира/Под ред. И. М. Дяконова, В. Д. Нероновой, И. С. Свенцицкой. М.: 1983, т. I, лекция. 3 Boynazarov F. A. Qadimgi dunyo tarixi. Т.: 2004. 4 Cherkasova E.A. «Qadim dunyo tarixi bo‘yicha xrestomatiya»: Просvеshchеniе, 1991 7 odatlarida ham o‘ziga xoslikni kuzatish mumkin, biroq bu farqlar unchalik sezilarli bo‘lmagan. Barcha yunonlar bir tilda gaplashgan, bir-birini yaxshi tushungan va o‘zlarini bitta xalqqa va bitta sivilizatsiyaga tegishli ekanligini his qilgan. Mazkur xalqlar orasida birmuncha qadimiyroq qabila guruhi axeylar bo‘lib, ular mil.avv.III mingyilli kning oxirida Bolqon Yunonistonining janubiy qismiga kelib o‘mashg anlar. Mil.avv.II mingyillikda zamonav iy Epir va Makedoniya hududlaridan harakatlangan doriy qabilalalari bosimi ostida axeylar qisman assimilyatsiyalashadi va bir qismi tog‘li hududlarga siqib chiqariladi.Doriylaming katta qismi Peleponnes (Lakonika Messeniya, Argolida, Elida), Egey dengizining janubidagi orollarning katta qismi, xususan, Krit va Rodos, Kariya va Kichik Osiyo hududlarining ba’zi qismlarida yashaganlar. Attika ioniy shevada gaplashgan uchinchi qabila guruhi Attika, Mvbeya, Samos, Xios, Lemnos kabi Egey dengizining markaziy qismidagi orollari va Kichik Osiyo sohillaridagi Ioniya viloyatida joylashganlar. To‘rtinchi qabila guruhlari boMmish eoliylar Beotiya, Fessaliya Va Kichik Osiyo sohillaridagi Ioniya viloyatini shimolidagi Eolida viloyati va Lesbos orolida yashaganlar. 5 Egey havzasida yunonlardan tashqari unongacha bo‘lgan qabilalar qoldiqlari, jumladan, leleglar, pelasglar, kariylar yashagan bo‘lib, ular mil.avv I mingyillikda Yunoniston aholisining ctnogenezida unchalik katta rol o‘ynamagan. Shuningdek, yunon davlatchiligida muhim o‘rin tutgan xalqlardan biri sifatida tog‘li rakiyaliklarni qayd etish maqsadga muvofiqdir. 6 Mamlakat hududining katta qismi tog‘liklardan iborat boc lib, laqatgina 20% ni tekislik va vodiylar tashkil etgan. Yunonistonda tabiiy boyliklardan - marmar, temir rudasi, mis, kumush qazib nlingan, shu bilan birga kulolchilik uchun soz tuproqlarni ko‘p uchrashi hunarmandlarga xomashyo manbai bo‘lib xizmat qilgan. 5 История древнего мира/Под ред. И. М. Дяконова, В. Д. Нероновой, И. С. Свенцицкой. М.: 1983, т. I, лекция. 6 Tronskiy I. M. Istoriya antichnoy literaturi, L., 1957. 8 Qadimgi Yunoniston tarixini uchta katta bosqichga bo‘lish mumkin: l)ilk sinfiy jamiyat va mil. Avv.II mingyillikda davlat uyushmalarining shakllanishi (Krit va Axey Yunonistoni); 2) Polislaming shakllanishi va gullab yashnashi, klassik ko‘rinishdagi qulchilik munosabatlari, yuqori madaniyatni yaratilishi (mil. avv. XI-IV asrlar); 3)Yunonlar tomonidan Fors davlatini bosib olinishi, ellinistik jamiyatlar va davlatlarning tashkil topishi. 7 Birinchi bosqich uchun xos bo‘lgan xususiyat shundan iboratki, unda Krit oroli va unga tutash hududlarda dastlabki sinfiy jamiyat paydo bo‘ladi. Shu bilan birga ilk davlatchilik an’analarini vujudga kellshi hamda rivojlanishi, Yuksak sivilizatsiya belgilarini namoyon bo‘lishi kuzatiladi. Odatda bu davr Krit podshosi Minos sharafiga “Minoy sivilizatsiyasi” deb ham ataladi. Mazkur davr mil.av. 3000 ming yillikdan - mil. avv. 1200-yilni o‘z ichiga oladi. Ikkinchi bosqichni tarixchilar “polislar davri” deb atashadi. Bu davr ijtimoiy- iqtisodiy, siyosiy va madaniy jihatdan rivojlanish darajasiga ko‘ra 3 ga bo‘linadi: 1. Gomer davri yoki “zulmat asri”. Ushbu davr polisgacha yuz bergan tarixiy jarayonlami qamrab olgan holda mil. avv. XI-IX asrlami o‘z ichiga oladi. 2. Arxaik davr mil av. VIII-VI asrlami qamrab oladi. Mazkur bosqichda polis jamiyati va davlatlarining shakllanishi, aholining O‘rtayer hamda Qora dengiz bo‘ylariga kelib joylashuvi kuzatiladi (Buyuk yunon kolonlashtirishi). 3. Klassik yoki mumtoz davr (mil. avv. V-IV asrlar). Unda qadimgi yunon sivilizatsiyasining gullab-yashnashi, davlatchilik, iqtisodiy va madaniy taraqqiyot jarayonlarini ko‘rish mumkin. “Ellin bosqichi” bilan Yunonistonning qadimgi tarixi nihoyasiga etadi. Biroq, mazkur bosqichda yunon va sharq tarixi bilan bog‘liq jarayonlar aks etgani bois, tarixchilar uni 3 davrga bo‘lib o‘rganishni tavsiya etadi: 7 Cherkasova E.A. «Qadim dunyo tarixi bo‘yicha xrestomatiya»: Просvеshchеniе, 1991 9 1.Aleksandr Makedonskiyning sharqqa yurishlari va ellin davlatlari tizimining vujudga kelishi (Mil. avv . IV asming 30- yillaridan- mil.avv. Ill asming 80-yillariga qadar). 8 2.Ellin davlatlari va jamiyatining mavjud bo‘lishi (mil. avv. Ill asrning 80 yillaridan-mil. avv. II asr o‘rtalarigacha). 9 3.Ellin tizimining inqirozi va ellin davlatlarining g‘arbda Rim imperiyasi, 10 sharqda Parfiya tomonidan egallanishi (mil. avv. II o‘rtalari — mil. avv. I asrlar) Rim imperiyasi tomonidan mil.avv. 30-yilda Misrdagi Ptolemeylar sulolasini bosib olinishi qadimgi Yunoniston tarixida ellin bosqichini tugallanganligini anglatadi. 11 8 История древнего мира/Под ред. И. М. Дяконова, В. Д. Нероновой, И. С. Свенцицкой. М.: 1983, т. I, лекция. 9 Nabiev A. Tarixiy o‘lkashunoslik. — T., 1996. 10 История древнего мира/Под ред. И. М. Дяконова, В. Д. Нероновой, И. С. Свенцицкой. М.: 1983, т. I, лекция. 11 Tronskiy I. M. Istoriya antichnoy literaturi, L., 1957. 10 I.2. Krit-Miken sivilizatsiyasining paydo bo‘lishi. Krit-Miken jamiyati qadimgi Yunonistondagi dastlabki sivilizatsiya bo lib, ʻ jahon tarixida o ziga xos o‘rin tutadi. So‘nggi yillarda olib borilgan arxeologik ʻ qazishmalar va tadqiqotlarga tayanilgan holda xorij tarixshunosligida Egey dengizi hududidagi bronza davri yoki Krit madaniyati xronologik jihatdan quyidagicha bo‘linadi: 12 Materik Yunonistonda Ilk bronza asri: Kritda ilk Ellada: Ilk Minoy Materik Yunonistonda o‘rta Bronza asri: Kritda o rta Ellada: O rta Minoy ʻ ʻ (Linerar A B chiziqli yozuvlarni paydo bo lishi) So‘nggi Bronza asri: Kritda ʻ so‘nggi Ellada yoki Miken davri: So‘nggi Minoy Yunonistonda davlatchilik tarixiga qadar mashhur kishilardan ilk va o rta Bronza asrida Kritda yashagan minoyliklar ʻ bo lgan. ʻ Ularni orolning afsonaviy hukmdori sharafiga shunday nomlashgan. 13 Arxeologik qazishmalar orasida oroldagi eng diqqatga sazovor joy sifatida Knoss saroyi bo lib, Ser Artur Evens tomonidan qazib o rganilgan. Minoyliklar ʻ ʻ hayratlanarli saroy, ajoyib go‘zallikka ega badiiy tasvirlar va hozirgacha o‘qilmagan Krit ieroglifi yoki A chiziqli yozuv deb ataladigan yozuvlarni qoldirganlar. Minoyliklar Misr bilan savdo sotiq aloqalarini olib borganlar, shu jihatdan Misr yozuvida ularni "Keftiu" nomi bilan tilga olishadi. Bir matnda, hattoki, Krit "shohi" haqida so‘z boradi. Agar bu yagona matn to g ri bo lsa, orol yagona ʻ ʻ ʻ hukmdor boshqaruvi ostiga birlashtirilgan. Minoy tili O‘rtayer dengizi hududidagi savdogarlar orasida keng tarqalgan. Keyinchalik yaratilgan yunon afsonalarida Egey dengizidagi Minoy dengiz boshqaruvi haqida ham to‘xtalib o‘tilgan. Afsuski, minoyliklarning Krit ieroglif va A chiziqli matnlari (bir nechta Misr ilovalaridan tashqari) haligacha o‘qilmagan. Shu bois, minoyliklarning qadimgi tarixi faqat arxeologik qazishmalar orqali bizgacha ma'lum. Shu jihatdan minoyliklar yaratgan sivilizatsiya hozirga qadar o‘tmish jumboqlaridan biri bo lib qolmoqda. ʻ 14 12 История древнего мира/Под ред. И. М. Дяконова, В. Д. Нероновой, И. С. Свенцицкой. М.: 1983, т. I, лекция. 13 Cherkasova E.A. «Qadim dunyo tarixi bo‘yicha xrestomatiya»: Просvеshchеniе, 1991 14 Пендлбери Ж. Археология Крита. М.: 1950. Kritning ilk gullab-yashnash davri va uning Egey dunyosidagi yetakchiligi mil. avv. III-II ming yilliklarga to‘g‘ri keladi. Buning birinchi sababi Krit jamiyatida ishlab chiqaruvchi kuchlarning rivojlanishi va takomillashuvi bo‘ldi. Mil. avv. III ming yillikdayoq Kritda avval mis, keyinchalik bronza ishlab chiqarish o zlashtirildi. Bronza qurollar tosh qurollarni siqib chiqaradi. Bu davrda muhimʻ o‘zgarishlar qishloq xo jaligida ro‘y berdi. Dehqonchilikda donli ekinlar (asosan ʻ arpa), uzumchilik va zaytun etishtirish kabi asosiy uch yo‘nalish paydo bo‘ldi. Mazkur o‘zgarishlar o‘z navbatida qishloq xo jaligida ishlab chiqarish ʻ kuchlarining o‘sishi va ortiqcha mahsulotning ko‘payishiga olib keldi. Buning asosida alohida jamoalarda qishloq xo jaligi mahsulotlarining zahira fondi yaratila ʻ boshlandi. Bu esa faqatgina hosil kam bo‘lgan yillarda oziq-ovqat yetishmasligini qoplabgina qolmay, qishloq xo jaligida band bo‘lmagan odamlarni, masalan usta- ʻ hunarmandlarni boqish uchun ham yetarli bo lgan. ʻ 15 Shu tariqa hunarmandchilik qishloq xo jaligidan alohida soha sifatida ajralib chiqib, hunarmandchilikning turli ʻ sohalarida professional ravishda ishlab chiqarishni yanada rivojlantirishga yordam berdi. Arxelogik qazishmalar jarayonida topilgan zargarlik buyumlari, idishlar, tosh buyumlar, kesilgan muhrlar mil. avv. III ming yillikning ikkinchi yarmidayoq minoylik hunarmandlar mohir usta bo lib yetishganlaridan guvohlik beradi. ʻ 16 Bu davrda jamoa zahira fondlarining ma'lum qismi jamoalararo va qabilalararo ayriboshlash uchun ham ishlatilishi mumkin edi. Butun Egey havzasida bo lgani ʻ kabi Kritda ham savdo-sotiqning rivojlanishi dengiz savdosining rivojlanishi bilan bog liq bo lgan. Bizga ma'lum bo lgan Krit manzilgohlarining aksariyat qismi sohil ʻ ʻ ʻ bo‘yida yoki sohildan uncha uzoq bo lmagan hududda joylashgan edi. Mil. avv. III ʻ ming yillikdayoq kritliklar Kiklada arxipelagi orollari, materik Yunonistonning sohilbo‘yi hududlari aholisi bilan qalin munosabatlar o‘rnatib, Suriya va Misrgacha yetib boradilar. Boshqa dengiz xalqlari kabi kritliklar savdo-sotiq va baliqchilikni qaroqchilik bilan uyg‘unlashtirganlar. Kritning mil. avv. III-II ming yilliklarda 15 Badak A.N., I.E. Voynich, N.M. Volchek. «Butun dunyo tarixi: Sivilizatsiyalar manbalarida». Harvest, M.: AST, 1999. 16 Пендлбери Ж. Археология Крита. М.: 1950. 12 iqtisodiy jihatdan gullab-yashnashi ma'lum darajada bu uchta boyish manbalariga ham bog liq bo lgan.ʻ ʻ Krit iqtisodiyotini rivoji orolning birmuncha hosildor hududlarida aholi sonining oshishiga olib keladi. Ularning katta qismi Kritning sharqiy qismi va keng markaziy tekisliklarda (Knoss va Fest hududi) joylashgan edi. Shu bilan bir vaqtda Krit jamiyatida tabaqalashuv jarayoni ro‘y beradi. Alohida jamoalar ichida nufuzli zodagonlar tabaqasi ajralib chiqadi. Uning tarkibiga asosan sulolaviy yo‘lboshchilar va kohinlar kirgan. Ular ishlab chiqarish jarayonidan bevosita qatnashishdan ozod qilingan bo lib, boshqa jamoa a'zolariga qaraganda birmuncha imtiyozlarga ega ʻ edilar. Shu davrdan boshlab asosan bosib olingan qabila a'zolari orasidan asirga olingan kishilardan qullar toifasi paydo bo‘la boshlaydi. Shuningdek, shu davrdan boshlab siyosiy munosabatlarning ham yangi shakli vujudga kela boshlaydi. Taxminan mil. avv. 1700 yillarda Kritda kuchli zilzila ro‘y berib, hammayoqni qamrab olgan yong‘inga aylandi. Natijada Knoss va Fest, Malliya va Kato Zakrodagi saroylar vayron bo lgan. Aholi yashaydigan boshqa joylar ham zarar ʻ ko rgan. Bu faqatgina Krit madaniyatini birmuncha vaqt to‘xtab turishiga sabab ʻ bo ladi. Tez orada saroylar qayta tiklanib, Knoss orolda ustun ahamiyatga ega ʻ bo ldi. Arxeologik topilmalarga ko ra orolning turli tomonlaridan Knossga qarab ʻ ʻ qurilgan yo llar ana shundan dalolat beradi. Saroylar qayta qurilganidan keyin ʻ miloddan avvalgi XVIII asrning ikkinchi yarmidan to miloddan avvalgi XV asrgacha bo lgan vaqt oralig‘ida Krit davlati qudrati avjiga chiqqan edi. Qaytadan ʻ qurilgan Knoss saroyida devorlarga solingan turli bezakli suratlar zodagonlarning qudrati va mavqeini yanada ortganligini aks ettiradi. 17 Knoss va Kritning boshqa saroylarida egalarining dabdabali hayoti va aksariyat aholining ayanchli hayoti arxeologik materiallar: turar joy, ro‘zg‘or buyumlari va maqbaralarda yaqqol namoyon bo ladi. Saroy omborxona, ʻ ustaxonalari va boshqa yordamchi binolar esa saroy xo jaligini murakkab ʻ tuzilganidan dalolat beradi. 18 17 Пендлбери Ж. Археология Крита. М.: 1950. 18 Cherkasova E.A. «Qadim dunyo tarixi bo‘yicha xrestomatiya»: Просvеshchеniе, 1991 Saroy xo jaligida ko plab mutaxassis va hunarmandlar yordamchi xodimlar, ʻ ʻ xizmatkorlar xizmat qilgan. Saroyda xodimlari orasida qullar ham ko p bo lgan. ʻ ʻ Kemalar flotidan tashqari, Kritda quruqlik qo‘shini ham bo lib, askarlar jang ʻ aravalarida harakatlanganlar. Krit davlati ma'muriy jihatdan viloyatlardan iborat bo lib, ular shoh noiblari tomonidan, oqsoqollar kengashlari bilan birga idora ʻ qilingan. Yerlar qisman jamoaga qarashli bo lib, qisman yakka tartibda ijaraga ʻ berilgan va xususiy mulk mavjud edi. Dengizning narigi tomonidagi Krit nazorati ostidagi yerlar mahalliy hokimlar tomonidan boshqarilgan. Masalan, Attika viloyatida shunday jarayonni kuzatish mumkin bo lgan. ʻ Qadimgi kritliklarning e'tiqodi xususida arxeologik manbalar ko‘proq ma'lumotlar beradi. Kritliklar katta ibodatxonalar qurmay, balki kichik- kichik sajdagoh va mehroblar qurish bilan cheklanganlar. Ko‘pgina rasm va haykalchalar kritliklarning bosh xudosi - ayol-iloha bo‘lib, u mahalliy xalq tasavvurida hayot baxsh etgan, o‘simliklar,hayvon va odamlarni himoya qilgan. Diniy marosimlar asosan ayollar tomonidan ado etilgan. Yunon afsonalari Krit dinini keyinchalik yunonlarning yuzaga kelgan diniga ta'sir ko‘rsatganidan dalolat beradi. 19 Miken. Mil. avv. II ming yillik oxirlarida Bolqon Yunonistonida qabilalarning ko‘chishi bilan jamiyat ijtimoiy-siyosiy xayotida jiddiy o‘zgarishlar yuz berdi. Taxminlarga ko‘ra bu vaqtda Sharqiy O rtayer dengizi qirg oqlarida Hind-Yevropa ʻ ʻ tillarida so‘zlashuvchi etnik guruhlar paydo bo ladi. Bu haqda Mikenda arxeologik ʻ qazishmalar olib borgan Genrix Shlimann ma'lumotlari muhim ahamiyat kasb etadi. Miken keyinroq yaratilgan yunon afsonasi bo‘lmish Iliada dostonida yunonlarni Troyaga qarshi urushga boshlab borgan Agamemnon ismli afsonaviy hukmdorning yashash joyi bo lgan. Egey havzasida 400 yil davomida bir xil ʻ madaniyatni mavjud bo‘lishi uni shartli ravishda "Miken" madaniyati deb atalishiga sabab bo ldi. Mikena siyosiy markaz sifatida o‘z hukmronligini keng qamrovda ʻ amalga oshira olmadi. Faqat Mikenada olib borilgan arxeologik qazishmalar natijasida Mikena madaniyatiga mansub inshootlar qazib ochilgan. 1876 yilda 19 Badak A.N., I.E. Voynich, N.M. Volchek. «Butun dunyo tarixi: Sivilizatsiyalar manbalarida». Harvest, M.: AST, 1999. 14 arxeolog G. Shliman Mikenada qoyaga o yilgan shaxta tipidagi qabrlarni topdi. ʻ Qabrlarda kumush va oltin bilan bezatilgan bronza (jez) qilichlar, oltin va kumush qadahlar, tilla niqoblar va boshqa buyumlar topildi. Qabr toshlarida ov va jang lavhalari tasvirlangan. 20 Mil. avv. 1600 yillar atrofida Kritda yuksak rivojlangan madaniyat mavjud bo‘lgan paytda Bolqon Yunonistonida jiddiy o zgarishlar yuz berdi. Markaziy va ʻ janubiy Yunonistonda qudratli markaz Mikena shahri va boshqa shaharlar shakllana boshlaydi. 21 20 Ленцман Я. А. Рабство в микенской и гомеровской Греции. М.: 1963. 21 Пендлбери Ж. Археология Крита. М.: 1950. 15 II BOB. KIRIT VA MIKKEN DAVRIDA QADIMGI YUNONISTON SVILIZATSIYASINING O ZIGA XOS XUSUSIYATLARINING ʻ O‘RGANILISHI. II.1. Krit-Miken sivilizatsiyasi rivojlanishi xususiyati. Kritning ilk gullab-yashnash davri va uning Egey dunyosidagi yetakchiligi mil. avv. III-II ming yilliklarga to‘g‘ri keladi. Buning birinchi sababi Krit jamiyatida ishlab chiqaruvchi kuchlaming rivojlanishi va takomillashuvi bo‘ldi. Mil. avv. Ill ming yillikdayoq Kritda avval mis, keyinchalik bronza ishlab chiqarish o‘zlashtirildi. Bronza qurollar tosh qurollami siqib chiqaradi. Bu davrda muhim o‘zgarishlar qishloq xo‘jaligida ro‘y berdi. Dehqonchilikda donli ekinlar (asosan arpa), uzumchilik va zaytun etishtirish kabi asosiy uch yo‘naish paydo bo‘ldi. 22 Mazkur o‘zgarishlar o‘z navbatida qishloq xo‘jaligida ishlab chiqarish kuchlarining o‘sishi va ortiqcha mahsulotning ko‘payishiga olib keldi. Buning asosida alohida jamoalarda qishloq xo‘jaligi mahsulotlarining zahira fondi yaratila boshlandi. Bu esa faqatgina hosil kam boigan yillarda oziq-ovqat yetishmasligini qoplabgina qolmay, qishloq xo‘jaligida band bo‘lmagan odamlami, masalan ustahunarmandlami boqish uchun ham yetarli bo‘lgan. Shu tariqa hunarmandchilik qishloq xo‘jaligidan alohida soha sifatida ajralib chiqib, hunarmandchilikning turli sohalarida professional ravishda ishlab chiqarishni yanada rivojlantirishga yordam berdi. Arxelogik qazishmalar jarayonida topilgan zargarlik buyumlari, idishlar, tosh buyumlar, kesilgan muhrlar mil. avv. Ill ming yillikning ikkinchi yarmi dayoq minoylik hunarmandlar mohir usta bo‘tib yetishganlaridan guvohlik beradi. 23 Bu davrda jam oa zahira fondlarining ma’lum qismi jamoalararo va qabilalararo ayriboshlash uchun ham ishlatilishi mumkin edi. Butun Egey havzasida boigani kabi Kritda ham savdo-sotiqning rivojlanishi dengiz savdosining rivojlanishi bilan bog‘liq boigan. Bizga ma’lum boigan Krit manzilgohlarining aksariyat qismi sohil bo‘yida yoki sohildan uncha uzoq boim agan hududda joylashgan edi. Mil. avv. Ill ming yillikdayoq kritliklar Kiklada arxipelagi orollari, 22 Ленцман Я. А. Рабство в микенской и гомеровской Греции. М.: 1963. 23 Badak A.N., I.E. Voynich, N.M. Volchek. «Butun dunyo tarixi: Sivilizatsiyalar manbalarida». Harvest, M.: AST, 1999. 16 materik Yunonistonning sohil bo‘yi hududlari aholisi bilan qalin munosabatlar o‘matib, Suriya va Misrgacha yetib boradilar. Boshqa dengiz xalqlari kabi kritliklar savdo-sotiq va baliqchilikni qaroqchilik bilan uyg‘unlashtirganlar. Kritning mil. avv. III-II ming yilliklarda iqtisodiy jihatdan gullab-yashnashi ma’lum darajada bu uchta boyish manbalariga ham bog‘liq bo‘lgan. 24 Krit iqtisodiyotini rivoji orolning birmuncha hosildor hududlarida aholi sonining oshishiga olib keladi. Ulaming katta qismi Kritning sharqiy qismi va keng markaziy tekisliklarda (Knoss va Fest hududi) joylashgan edi. Shu bilan bir vaqtda Krit jamiyatida tabaqalashuv jarayoni ro‘y beradi. Alohida jamoalar ichida nufuzli zodagonlar tabaqasi ajralib chiqadi. Uning tarkibiga asosan sulolaviy yo‘lboshchilar va kohinlar kirgan. Ular ishlab chiqarish jarayonidan bevosita qatnashishdan ozod qilingan boiib, boshqa jamoa a’zolariga qaraganda birmuncha imtiyozlarga ega edilar. Shu davrdan boshlab asosan bosib olingan qabila a’zolari orasidan asirga olingan kishilardan qullar toifasi paydo bo‘la boshlaydi. Shuningdek, shu davrdan boshlab siyosiy munosabatlaming ham yangi shakli vujudga kela boshlaydi. Taxminan mil.avv. 1700 yillarda Kritda kuchli zilzila ro‘y berib, hammayoqni qamrab olgan yong‘inga aylandi. Natijada Knoss va Fest, Malliya va Kato Zakrodagi saroylar vayron bo‘lgan. Aholi yashaydigan boshqa joylar ham zarar ko‘rgan. Bu faqatgina Krit madaniyatini birmuncha vaqt to‘xtab turishiga sabab bo‘ladi. Tez orada saroylar qayta tiklanib, Knoss orolda ustun ahamiyatga ega bo‘ldi. Arxeologik topilmalarga ko‘ra orolning turli tomonlaridan Knossga qarab qurilgan yo‘llar ana shundan dalolat beradi. Saroylar qayta qurilganidan keyin miloddan avvalgi XVIII asming ikkinchi yarmidan to miloddan avvalgi XV asrgacha bo‘lgan vaqt oralig‘ida Krit davlati qudrati avjiga chiqqan edi. Qaytadan qurilgan Knoss saroyida devorlarga solingan turli bezakli suratlar zodagonlaming qudrati va mavqeini yanada ortganligini aks ettiradi. 25 Knoss va Kritning boshqa saroylarida egalarining dabdabali hayoti va aksariyat aholining ayanchli hayoti arxeologik materiallar: turar joy, ro‘zg‘or buyumlari va 24 Cherkasova E.A. «Qadim dunyo tarixi bo‘yicha xrestomatiya»: Просvеshchеniе, 1991 25 Ленцман Я. А. Рабство в микенской и гомеровской Греции. М.: 1963. maqbaralarda yaqqol namoyon bo‘ladi. Saroy omborxona, ustaxonalari va boshqa yordamchi binolar esa saroy xo‘jaligini murakkab tuzilganidan dalolat beradi. Saroy xo‘jaligida ko‘plab mutaxassis va hunarmandlar - yordamchi xodimlar, xizmatkorlar xizmat qilgan. Saroyda xodimlari orasida qullar ham ko‘p bo‘lgan. Kemalar flotidan tashqari, Kritda quruqlik qo‘shini ham bo‘lib, askarlar jang aravalarida harakatlanganlar. Krit davlati ma’muriy jihatdan viloyatlardan iborat bo‘lib, ular shoh noiblari tomonidan, oqsoqollar kengashlari bilan birga idora qilingan. Yerlar qisman jamoaga qarashli bo‘lib, qisman yakka tartibda ijaraga berilgan va xususiy mulk mavjud edi. Dengizning narigi tomonidagi Krit nazorati ostidagi yerlar mahalliy hokimlar tomonidan boshqarilgan. Masalan, Attika viloyatida shunday jarayonni kuzatish mumkin bo‘lgan. 26 Qadimgi kritliklaming e’tiqodi xususida arxeologik manbalar ko‘proq ma’lumotlar beradi. Kritliklar katta ibodatxonalar qurmay, balki kichik- kichik sajdagoh va mehroblar qurish bilan cheklanganlar. Ko‘pgina rasm va haykalchalar kritliklaming bosh xudosi - ayol-iloha bo‘lib, u mahalliy xalq tasavvurida hayot baxsh etgan, o‘simliklar, hayvon va odamlami himoya qilgan. Diniy marosimlar asosan ayollar tomonidan ado etilgan. Yunon afsonalari Krit dinini keyinchalik yunonlaming yuzaga kelgan diniga ta’sir ko‘rsatganidan dalolat beradi. 27 Miken. Mil. avv. II ming yillik oxirlarida Bolqon Yunonistonida qabilalaming ko‘chishi bilan jamiyat ijtimoiy-siyosiy xayotida jiddiy o‘zgarishlar yuz berdi. Taxminlarga ko‘ra bu vaqtda Sharqiy O‘rtayer dengizi qirg‘oqlarida Hind-Yevropa tillarida so‘zlashuvchi etnik guruhlar paydo bo‘ladi. Bu haqda Mikenda arxeologik qazishmalar olib borgan Genrix Shlimann m a’lumotlari muhim ahamiyat kasb etadi. Miken keyinroq yaratilgan yunon afsonasi bo‘lmish Iliada dostonida yunonlami Troyaga qarshi urushga boshlab borgan Agamemnon ismli afsonaviy hukmdoming yashash joyi bo‘lgan. Egey havzasida 400 yil davomida bir xil madaniyatni mavjud bo‘lishi uni shartli ravishda “Miken” madaniyati deb atalishiga sabab bo‘ldi. Mikena siyosiy markaz sifatida o‘z hukmronligini keng qamrovda 26 Cherkasova E.A. «Qadim dunyo tarixi bo‘yicha xrestomatiya»: Просvеshchеniе, 1991 27 Ленцман Я. А. Рабство в микенской и гомеровской Греции. М.: 1963. amalga oshira olmadi. Faqat Mikenada olib borilgan arxeologik qazishmalar natijasida Mikena madaniyatiga mansub inshootlar qazib ochilgan. 1876 yilda arxeolog G. Shliman Mikenada qoyaga o‘yilgan shaxta tipidagi qabrlarni topdi. Qabrlarda kumush va oltin bilan bezatilgan bronza (jez) qilichlar, oltin va kumush qadahlar, tilla niqoblar va boshqa buyumlar topildi. Qabr toshlarida ov va jang lavhalari tasvirlangan. 28 Mil. avv. 1600 yillar atrofida Kritda yuksak rivojlangan madaniyat mavjud bo‘lgan paytda Bolqon Yunonistonida jiddiy o‘zgarishlar yuz berdi. Markaziy va janubiy Yunonistonda qudratli markaz Mikena shahri va boshqa shaharlar shakllana boshlaydi. 29 Biz bugun Mikenning oxirgi yuz yil davomidagi boyligi va kuchqudrati, 14-15 asrlar oldin qurilgan joy-majmualarining xarobalarini ko‘ramiz. Ulaming arxitekturasi va bezagi diqqat bilan qaralganda, Minoy uslubiga o‘xshatiladi, shu bilan birga bir-nechta ajoyib farqlari ham bor. Ular odatda tepaliklarda joylashgan bo‘lib, hashamatli qalin devorlar bilan o‘ralgan va ular Krit makonlaridan farqli o‘laroq, ancha kichik edi. Biz Miken hukmdorlarining dastlabki vazifasi mamlakatga bostirib keluvchi raqiblardan mudofaa qilish deb, xulosa qilamiz. Qal’alami o‘rab olinishi yashirinish va istiqomat qilish uchun dastlabki shahar bo‘lib xizmat qilgan. Keyinchalik Yunonlarda juda katta devorlar insoniyat aqli bovar qilmaydigan darajada ulkan va hashamatli qilib qurilgan. Haqiqatdan ham bunday ishlar, ehtimolki shohning maqtanishi, davlati va kuch-qudratini odamlar ko‘z o‘ngida namoyish qilish uchun kerak boigandir. Shuningdek, Miken makonlari Minoydan farqli oiaroq, turli vaqt oraligida o‘zlashtirilgan. Krit komplekslarida hovliga tosh yotqizilgan, markazda to‘g‘ri to‘rtburchakli saroylar boiib, zal, megarondan tashkil topgan. Megaron - bayramlarda kengash a’zolari va mehmonlami kutib olish uchun ishlatiladigan tantanali markaz edi. Birinchi hovli orqali peshayvon va kichik xonaga kiriladi. O‘rtada katta xona boiib, u yerda 28 Badak A.N., I.E. Voynich, N.M. Volchek. «Butun dunyo tarixi: Sivilizatsiyalar manbalarida». Harvest, M.: AST, 1999. 29 Cherkasova E.A. «Qadim dunyo tarixi bo‘yicha xrestomatiya»: Просvеshchеniе, 1991 19 plastikdan yasalgan dumaloq o‘choq, yon tomonida to‘rtta ustun hamda ochiq balkon boigan (U yerda ilohdan madad so‘ralgan). 30 Yangi qirollik davri (mil. avv. 1575-1087- yy) da Anatoliya, Suriya, Misrga qarshi agressiv harakatlar olib borilgan. Shunga qaramay, O‘rtayer dengizi dunyosida Miken madaniyati va boshqa davlatlar bilan diplomatik jarayonlar shakllandi. Mintaqadagi yana bir muhim markaz haqida Gomeming “Iliada” va “Odisseya” dostonlari ma’lumot beradi. Unda Pilos shahri va Messaniya haqida hikoya qilinadi. “Nestor” makoni Amerika arxeologi Kar Belgans tomonidan 1939- yili Pilosdan topilib, so‘nggi bronza davriga oid ekanligi aniqlanadi. Belgans ko‘p sonli В chiziqli muhim yozuvlami topadi. В chiziqli yozuvlar Knoss va boshqa markazlardan ham topilgan. Unda Mikenning iqtisodiy jamiyati haqida m a’lumotlar uchraydi. Yana bir markaz “Pilos” hisoblanib, В chiziqli yozuvda “Pu-ro” deyilgan. U yerdagi jo‘shqin hayot mil.avv. 1400-1200- yillaming o‘rtasigacha cho‘zilgan. Nestorda inshootlar mil.avv. 1300-1200- yillar atrofida qurilgan va ular kichikroq ko‘rinishda boigan. Pilos qiroiligi ikki yuz atrofida shahar va qishloqlami o‘z ichiga oladi. Hududi 1400 kv km milni tashkil qilib, 2 ta viloyatga bo‘linadi, viloyatlar esa, 31 yetarlicha tumanlarga boiinadi. Jamiyat piramidasining Yuqorisida qirol turgan boiib, u “vanaks yoki vanaka” deyilgan. Qiroldan keyin peshqadamlik armiyada boigan. Markazlashtirilgan ishlab chiqarish va tarqatish tizimi, asosan, hashamatli uylarda yashovchi mansabdorlar uchun xos boiib, kichik boigan guruhlaming ba’zi qismi ta’minlangan. Lekin, ko‘pchilik odamlaming asosiy ishlab chiqaruvchi boyligi - dehqonchilik, chorvachilik, hunarmandchilik va xizmat ko‘rsatishdan iborat bo‘lgan. Oddiy aholi kamtarona hayot kechirishgan, uylari bir- ikki xonali bo‘lib, ulami ozchilik qismigina serhasham yashagan. Ko‘pchilik oilalar oliy darajadagi kishilardan yerlami ijaraga olgan, qolganlari esa, o‘zining yeriga ega bo‘lgan. Hunarmand, chorvador va ruhoniylar yerlaming “shaxsiy” xo‘jayinlari hisoblanishgan. Oddiy qishloq kishisi fermada ishlashi, yer, daraxtlar, tok, uy 30 Sergeyev V. S., Istoriya drevney Gretsii, 3 izd. M., 1963. Istoriya filosofii, t. 1, N., 1957. 31 Badak A.N., I.E. Voynich, N.M. Volchek. «Butun dunyo tarixi: Sivilizatsiyalar manbalarida». Harvest, M.: AST, 1999. hayvonlariga qarashi, soliq to‘lashi lozim bo‘lgan. Bir necha uy xizmatkorlari armiyada ham xizmat qilishgan. Ayollar asosan uy ishlari bilan mashg‘ul bo‘lishgan. Shuningdek, qishloqdagi ayollar mato to‘quvchilardan asboblami ijaraga olib, ulush evaziga jun va zig‘irdan buyumlar tayyorlashgan. 32 Mikenda aholi uyda mahsulot tayyorlab, eksport qilgan. Ayollar to‘qimachilik, ko‘ylak tayyorlash, choyshab tikish bilan band bo‘lsa, erkaklar duradgorlik, kulolchilik, charm tayyorlash va boshqa ishlar bilan shug‘ullanishgan. O‘sha vaqtda Yunonistondan mis, qalay, oltin, fil suyagi, bo‘yoq, qahrabo va ziravorlar chet davlatlarga eksport qilingan. Ayniqsa, vino va qimmatbaho taqinchoqlar eng ko‘p chiqarilgan mahsulotlar sirasiga kirgan. 33 В chiziqli yozuvga qaraganda, Mikenda aholi Zevs, Poseydon, Germes, Artemidaga ibodat qilgan. Zevsni “Osmon otasi” deb atashgan. Mikenda doriylar o‘z davlatiga asos soladi va bu tarixda “doriylar bosqini” deyiladi. Miken qirolligi miloddan avvalgi 1100-yilgacha yashagan. Minoy san’ati va arxitekturasi Yaqin Sharq sivilizatsiyalari, avvalo Misr oldida katta qarzdordir. O‘sha paytda ular qadimgi sivilizatsiyalar metod va texnologiyalaridan unumli foydalanilgan holda o‘ziga xos farqli jihatlar va uslub asosida rivojlantirdilar. Tashrif buyuruvchilar uning hashamatli o‘lchami (300 xonadan iborat 3.2 akr maydonni egallagan) va arxitekturasining jozibadorligidan hayratga tushganlar. Saroy tosh va g‘ishtdan qurilgan bo‘lib, shuningdek, ko‘plab ustunlar ham ishlatilgan. Ko‘plab ayvonlar, peshayvonlar va balkonlar yorqin ranglar bilan bo‘yalgan bo‘lib, tashqaridan teatrona ko‘rinish bergan. Kichkina tuynuklar saroy ichkarisiga toza havo va kunduzi yorug‘lik berib turgan. Quvurlar tizimi va kanalizatsiya ko‘plab xonalarga chuchuk suv olib kelish va chiqindilami chiqarib tashlash imkonini bergan. Devorlar va yo‘laklar o‘simliklar tasviri, hayvonlar hayotidan olingan lavhalar va kishilar faoliyati, ba’zida diniy jarayonlar 32 Ser Badak A.N., I.E. Voynich, N.M. Volchek. «Butun dunyo tarixi: Sivilizatsiyalar manbalarida». Harvest, M.: AST, 1999.geyev V. S., Istoriya drevney Gretsii, 3 izd. M., 1963. Istoriya filosofii, t. 1, N., 1957. 33 Cherkasova E.A. «Qadim dunyo tarixi bo‘yicha xrestomatiya»: Просvеshchеniе, 1991 21 yoki marosimlar bilan bezatilgan. Bu kabi tasvirlar shahar va qishloqlardagi biror- bir uylarda uchramaydi. 34 Krit san’ati nafisligi, hayotiyligi va rang-barangligi sabab bugungi kunda ham undan ilhom oladilar. Freskalar, idishlardagi rasmlar va kichik haykalchalar bizga saroy va villalar egalari o‘zlarining qanday tasvirlaganliklarini tasavvur qilishimizga yordam beradi. 35 Ayol va erkaklar yosh, xushbichim va bejirim tasvirlangan. Erkakiaming soqollari olingan va Misr erkaklari kiyimlariga o‘xshash kalta katak yubka kiyganlar. Ayollar va erkakiaming ikkalasi ham uzun sochlarga ega bo‘lgan, orasta kiyim va oltin taqinchoqlar taqishgan. Mil. avv. Ill ming yillik oxirlarida Bolqon Yunonistonida qabilalaring ko‘chishi bilan jamiyat ijtimoiy-siyosiy hayotida jiddiy o‘zgarishlar yuz berdi. Taxminlarga ko‘ra bu vaqtda Sharqiy O‘rtayer dengizi qirg‘og‘ida hind-yevropa tillarida so‘zlashuvchi etnik guruhlar paydo bo‘ladi. Mil. avv. II ming yillik boshlarida kulolchilikda, kumushga ishlov berish ishlarida, urf-odat, an’analarda (jumladan, uy ichida, pol ostida yoki devor orasida bolalar qabri) yangi jihatlar paydo bo‘ladi. Yangi etnik birliklar eskilari bilan aralashib yangi moddiy va ma’naviy madaniyatini vujudga keltirdilar. Mil. avv. I ming yillikni oxirida Kipr Kichik Osiyodagi panfiliyalik axeylar tomonidan o‘zlashtiriladi. Mil. avv. XIV asrda Kichik Osiyoda Axeya davlati mavjud bo‘lgani to‘g‘risida mixxat yozuvlari ma’lumot beradi. Xett manbalarida (XIV-XIII asrlarda) Axeya deb atalgan davlatni tadqiqotchilar Bolqon yarim oroli Kichik Osiyo va Rodos orolida deb turli farazlar qiladilar. 36 Mil. avv. XII asr boshida Sharqiy 0’rtayer dengizining Osiyo qirg‘og‘ida filimstinlar deb atalgan xalqlar o‘mashadi. Ulaming manzilgohlarida bu yerda ilgari bo‘lmagan, shu yeming o‘zida ishlab chiqarilgan mikena sopol buyumlari ko‘plab topilgan. Bu vaqtda Bolqon Yunonistoniga shimoldan turli qabila guruhlari 34 Cherkasova E.A. «Qadim dunyo tarixi bo‘yicha xrestomatiya»: Просvеshchеniе, 1991 35 Sergeyev V. S., Istoriya drevney Gretsii, 3 izd. M., 1963. Istoriya filosofii, t. 1, N., 1957. 36 Badak A.N., I.E. Voynich, N.M. Volchek. «Butun dunyo tarixi: Sivilizatsiyalar manbalarida». Harvest, M.: AST, 1999. 22 ko‘chishi boshlanadi. Yodgorliklarda moddiy - ma’naviy madaniyatning tushkunligi ko‘rinadi. Bu vaqtdan boshlab temir o‘zlashtirila boshlanadi. Peloponnes yarim oroli va Kritga doriylar kelib o‘rnashadilar. Doriylaming kirib kelishi bilan mavjud sivilizatsiya yo‘q qilib yuborildi. Xulosa qilib aytganimizda, Krit-Miken jamiyati qadimgi Yunonistonda ilk sivilizatsiya o‘choqlaridan biri boiib, bu yerda ilk davlatchilik shakllari ko‘zga tashlanadi. Lekin bu davlat keyinchalik o‘zaro bosqinlar natijasida inqirozga yuz tutadi. 37 37 Пендлбери Ж. Археология Крита. М.: 1950. 23 II.2. Krit-Miken madaniyatining o‘rganilishi Krit-Miken madaniyatining o‘rganilishi G. Shliman (1818/22–1890) tomonidan Troya shahrining joylashuvini aniqlashga qaratilgan tadqiqotlardan boshlanadi. Aynan u qadimgi mifologiyada tilga olingan shaharlarni qadimgi mualliflar ko‘rsatgan joylarda izlash zarurligini birinchi bo‘lib isbotlagan. 38 Shlimanning dastlabki harakatlari 1868-yilga to‘g‘ri keladi. O‘sha yili u ikki muhim xulosaga keladi: 1) Troya shubhasiz Gissarlik tepaligida joylashgan, 2) Yunon geograf Pavsaniy (milodiy II asr) tilga olgan Miken podshohlarining qabrlari Mikena qal’asi ichida bo‘lishi kerak. 39 1871-yil oktyabridan boshlab Shliman Troya hududida arxeologik tadqiqotlarga kirishadi va ikki yil ichida mustahkamlangan qadimgi aholi punkti izlarini topadi. U yerda topilgan bronza davriga oid buyumlar ichida eng mashhuri — “Priam xazinasi” deb ataladigan qimmatbaho buyumlar to‘plamidir. 1873-yildan boshlab u Mikena shahrida qazish ishlarini boshlaydi. 1874-yilda Mikena qal’asi devorlari ichida yirik ko‘hna qabriston topishga muvaffaq bo‘ladi. 1882-yildan Shliman vatandoshi V. Dyorpfeldni ham tadqiqotlarga jalb etadi. Dyorpfeld Troya hududidagi yetti qatlamni ajratib ko‘rsatishda katta hissa qo‘shadi. 1884-yilda Shliman va Dyorpfeld Tirinfga borishadi va u yerda bronza davriga oid saroy poydevorini ochishadi. Saroy keng koridorlar, hovlilar, katta-kichik ustunli zallar va xonalardan iborat bo‘lgan. 40 2. Minoy madaniyatining ochilishi. Kritda topilgan minoy madaniyati asosan A. Evans (1851–1941) nomi bilan bog‘liq. Knossos saroyi qazishmalari Evans rahbarligida D. J. Hogart tomonidan olib borilgan. Tadqiqotlarning ilk bosqichidayoq ular yozma hujjatlarni topishgan. Evans bu yozmalar orasida uch xil yozuv tizimini ajratgan: - Iyeroglif (rasmli) yozuv 38 Шпаковский В. Легендарная Троя и Микены Шлимана. URL: https://topwar.ru/159892- legenBadak A.N., I.E. Voynich, N.M. Volchek. «Butun dunyo tarixi: Sivilizatsiyalar manbalarida». Harvest, M.: AST, 1999.darnaja-troja-i-mikeny-shlimana.html 39 Cherkasova E.A. «Qadim dunyo tarixi bo‘yicha xrestomatiya»: Просvеshchеniе, 1991 40 Cherkasova E.A. «Qadim dunyo tarixi bo‘yicha xrestomatiya»: Просvеshchеniе, 1991 24 - A chiziqli yozuv - B chiziqli yozuv. U Knossos saroyining tuzilishini ham o‘rgangan. Saroylar katta hovlilar, ustunli zallar, murakkab yo‘laklar, va bezakli freskalar bilan bezatilgan. Arxitektura jihatidan bu inshootlar Sharq me’morchiligi, xususan Misr ibodatxonalari bilan o‘xshashliklarga ega edi. 1900–1904-yillardagi asosiy qazishmalar davrida boshqa olimlar ham Kritda faoliyat yuritgan: - Italiyaliklar Festosda yirik saroy topgan, - Amerikaliklar Gurniyada minoy shahrini ochishgan, - Inglizlar Palekastro va Zakroda minoy qabristonlarini topishgan, - Fransuzlar esa 1920-yillarda Maliyadagi saroyni qazishgan. Minoylar dinida ayol ilohalar markaziy o‘rinda bo‘lgan. Olimlar bu ilohalarda yunon afsonalaridagi ilohalar prototipini ko‘rishadi. Misol uchun: - qalqonli iloh — Afina, 41 - ilon ushlab turgan iloh — Gestiya(uy o‘chog‘i ma’budi). Saroylarda maxsus diniy marosim xonalari bo‘lgan. Uy tashqarisida esa qurbongohlar bo‘lgan. Marosimlar ruhoniylar yoki ruhoniy ayollar ishtirokida o‘tkazilgan. Ilohlar uchun taomlar, haykalchalar, kichik bolta (labris)lar hadya qilingan. Bosh ruhoniy, ehtimolki, saroyda yashovchi hukmdor bo‘lgan. Minoylar o‘z yozuv tizimlarini ishlab chiqishgan: - Iyeroglif yozuv (II ming yillik boshi), 42 - A chiziqli yozuv (miloddan avvalgi XIX asr) — hozircha o‘qilmagan. 4. Kritning qulash va Mikena madaniyati. 43 Miloddan avvalgi XV asr oxirida Krit vayron bo‘lgan. Bu — materikdan kelgan axey qabilalari hujumi va tabiiy ofatlar bilan bog‘liq. Krit madaniyati yo‘qolgan, ammo unga yaqin bo‘lgan Miken madaniyati yana 300 yil yashagan. 41 Cherkasova E.A. «Qadim dunyo tarixi bo‘yicha xrestomatiya»: Просvеshchеniе, 1991 42 Badak A.N., I.E. Voynich, N.M. Volchek. «Butun dunyo tarixi: Sivilizatsiyalar manbalarida». Harvest, M.: AST, 1999. 43 Шпаковский В. Легендарная Троя и Микены Шлимана. URL: https://topwar.ru/159892- legendarnaja-troja-i- mikeny-shlimana.html 25 Miken madaniyati Kritnikidan farqli: - freskalar quruqroq, - me’morchilik og‘ir va jiddiy, - jangovar ruh kuchli. Axeylar jangovar xalq bo‘lib, Miken shaharlarini sitsadellar deb atashadi (qal’alar). Mashhur saroylar: Mikena va Tirinf. Saroylar tsiklopik uslubda (ulkan toshlar bilan) qurilgan. Markazda megaron — ustunli zal va o‘choq joylashgan. Devorlar ov va jang manzaralari aks etgan freskalar bilan bezatilgan. Mikena shahri "Sherlar darvozasi" bilan mashhur. Miken podshohlari o‘zlari uchun tolos — gumbazli qabristonlar qurgan. Eng mashhurlari: 44 - Agamemnon qabri (33 tosh halqadan qurilgan gumbaz). Qabrlardan uy-ro‘zg‘or buyumlari, oltin taqinchoqlar, idishlar va mashhur "Oltin niqoblar" topilgan. 5. B chiziqli yozuv va uni o‘qish Mikenlar A chiziqli yozuv asosida o‘zlarining B chiziqli bo‘g‘inli yozuv tizimini yaratishgan. Bu yozuv 1952-yilda Maykl Ventris tomonidan o‘qilgan. U Pilosdagi sopol hujjatlarni o‘rganib, bu yozuv bo‘g‘inli ekanini aniqlagan. U amerikalik tadqiqotchi A. Kober ishlari asosida jadval tuzadi. Bu jadval yordamida u quyidagilarni o‘qiydi: - toponimlar: “Knossos”, “Pilos” - buxgalteriya hujjatlari: hisob-kitob, mahsulotlar ro‘yxati, son belgilar, ideogrammalar. 45 Ventris yozuv Krit va Kipr yozuv tizimlariga bog‘liqligini ham ko‘rsatadi. Keyinchalik ularning tili yunon tilining qadimgi shakli ekani aniqlanadi. 44 Badak A.N., I.E. Voynich, N.M. Volchek. «Butun dunyo tarixi: Sivilizatsiyalar manbalarida». Harvest, M.: AST, 1999. 45 Cherkasova E.A. «Qadim dunyo tarixi bo‘yicha xrestomatiya»: Просvеshchеniе, 1991 26 Loyihaga Jon Cheduik ham qo‘shiladi. U B chiziqli yozuvdagi matnlarni tarjima qiladi, qadimgi yunon tilining tarixiy fonetikasi bo‘yicha izlanishlar olib boradi. B chiziqli yozuv o‘qilgach, A chiziqli yozuvni ham qisman o‘qish imkoniyati yaratiladi. 6. Mikenliklarning dini. Miken dinida ham minoylar diniga o‘xshash jihatlar bor edi. Ular ham o‘limdan keyingi hayotga ishonishgan. Ayol ilohalar markaziy o‘rinda bo‘lgan. Yozuvlarda Zevs, Poseydon, Dionis kabi xudolar nomi tilga olingan. Ammo ular ibodatxonalar qurmagan, balki uy ichida maxsus ibodat xonalari ajratishgan. Ochiq joylarda esa alohida muqaddas joylar bo‘lgan. 46 Krit-Miken davridan keyingi Yunon tarixi davrini sobiq sovet va ba'zi bir g arb ʻ tarixshunoslari "Iliada" va "Odisseya" asarlari muallifi Gomer nomi bilan Gomer davri deb atashgan. Sababi, mazkur davr bo‘yicha asosiy ma'lumotlar Gomer dostonlarida keltirilgan tarixiy voqeilikka asoslanib yoritilgan. Shuningdek, zamonaviy g‘arb tarixi maktablari, jumladan, amerika, ingliz, fransuz va boshqa maktab vakillari bu davrni "Zulmat asri" deb ham nomlashadi. Gomer davri bo‘yicha ma'lumotlarni arxeologik tadqiqotlar sezilarli ravishda to‘ldiradi va kengaytiradi. Bu davr uchun asosiy arxeologik topilmalar nekropol (qabriston)lardan topilgan. Ularning eng yiriklari Afinadan (Keramika va so‘nggi Agora), Salamin oroli, Evbeyadan (Lefkanda yaqinida) va Argos atroflarida ochib o rganilgan. Mil. avv. XI-IX asrlarga oid bo‘lgan manzilgohlarning soni hozirgacha ʻ ko‘p emas. ularning deyarli hammasi yetib borish qiyin, tabiiy himoyalangan joylarda joylashgan. Ularda doriylar tomonidan siqib chiqarilgan mahalliy minoy- axey aholisining qoldiqlari yashagan. Gomer davri dengizbo‘yi aholisi quruqlik bilan tor yo‘llar orqali bog‘langan yarim orollarda joylashgan. Ular qaroqchilardan himoyalanish uchun devorlar bilan o‘rab olingan. Bunday manzilgohlaridan biri sifatida Eoliya kolonistlari tomonidan asos solingan Kichik Osiyo sohilidagi Smirnani ko rsatish mumkin. ʻ 47 46 Пендлбери Ж. Археология Крита. М.: 1950. 47 Boynazarov F. A. Qadimgi dunyo tarixi. Т.: 2004. 27 Arxeologik topilmalar shuni ko rsatadiki, doriylar bosqini Yunoniston ʻ taraqqiyotini bir necha asrlarga orqaga ketishiga sabab bo‘lgan. Miken davrida erishilgan yutuqlardan faqatgina yangi yerlarni o‘zlashtirish uchun kerak bo‘lgan ishlab chiqarish usullari va texnikalar saqlanib qolgan edi. Bunga kulolchilik charxi, metallga ishlov berish texnikasi, yelkanli kema, zaytun va uzum yetishtirish madaniyatini misol keltirish mumkin. Miken sivilizatsiyasiga xos bo‘lgan ijtimoiy- iqtisodiy munosabatlar, davlat muassasalari, diniy- g‘oyaviy tasavvurlar o‘zining mavjudligini to‘xtatgan edi. Butun Yunoniston hududida uzoq vaqtgacha yana ibtidoiy jamoa tuzumi qaror topdi. 48 Miken saroylari va qal'alari tashlandiq holda yotgan. Ularning devorlari ortiga endilikda hech kim kelib joylashmadi. Hattoki, doriylar bosqinidan zarar ko‘rmagan Afinada ham mil.avv. XII asrda Akropol uzoq vaqtgacha huvillab yotdi. Bu davrda deyarli barcha uylar yog och yoki xom g ishtdan qurilgan. Gomer davrida dafn ʻ ʻ qilish marosimi ham Miken qabrlariga nisbatan qiyoslaganda ancha nochorroq. Erkaklar qabrlarida faqatgina sopol ko zalar bronza yoki temir qilichlar hamda ʻ nayza va kamon o‘qi uchlari mavjud bo‘lsa, ayollar qabrlarida arzon taqinchoqlar uchraydi. Ularda deyarli qimmatbaho buyumlar bo lmagan. Gomer davri ʻ hunarmandchiligi ham badiiy ham texnik jihatdan Miken davridan ortda qolganligini ko‘rish mumkin. Shuningdek, qabrlarda o zga xalqlar, xususan, sharqiy ʻ xalqlarga tegishli bo lgan buyumlar uchramaydi. Bularning hammasi ʻ hunarmandchilik va savdoning keskin susayib ketganligi, malakali ustalarning urush natijasida ommaviy tarzda qochib ketganligi, Miken Yunonistonini Yaqin Sharq va boshqa O rtayer dengizi bilan bog‘lab turgan dengiz savdo yo‘llarining uzilganini ʻ ko‘rsatadi. Lekin shuni ta'kidlash lozimki, Gomer davri Yunonistonning madaniy rivojiga hech narsa bermadi, deb bo lmaydi. Bu davrda ba'zi bir muhim yangiliklar ham ʻ qilindi. Ulardan eng muhimi yunonlar tomonidan temirni eritish va qayta ishlash bo ladi. Miken davrida temir qimmatbaho metall hisoblanib, undan faqat uzuk, ʻ tumor kabi taqinchoqlar yasash uchun foydalanilgan. Bolqon Yunonistoni va Egey 48 Badak A.N., I.E. Voynich, N.M. Volchek. «Butun dunyo tarixi: Sivilizatsiyalar manbalarida». Harvest, M.: AST, 1999. orollari hududlaridan topilgan temir qurollarning qadimiy ko rinishlari (qilich, ʻ hanjar, o q va kamon uchlari) mil. avv. XII-XI asrlarga tegishlidir. Birozdan keyin ʻ mil. avv. X-IX asrlarda temirdan birinchi mehnat qurollari yasala boshlanadi. Misol tariqasida Afina agorasidagi qabrlardan birida topilgan bolta va iskana, keramika nekropolidagi qabrlardan biridagi iskana va poytesha, Tirinfdagi temir o‘roq va boshqalarni keltirish mumkin. 49 Gomer davri iqtisodiyotida natural ishlab chiqarish hukmron bo‘lib, asosiy sohalar Miken davriga o‘xshab dehqonchilik va chorvachilik edi. Gomerning "Iliada" va "Odisseya" dostonlarida dehqonchilik bilan bog liq bo lgan ko plab ʻ ʻ ʻ sahnalar o‘rin olgan. Gomer davri iqtisodiyotida chorvachilik favqulodda muhim rol o‘ynagan. Chorva asosiy boylik o‘lchov birligi hisoblangan. Masalan, Odissey "Itaka va yaqin materikdagi qahramonlarning birinchisi" hisoblangan, chunki unga 12 suruv yirik shoxli qoramol, shuncha miqdorda echki, qo‘y va cho‘chqa tegishli bo lgan. ʻ Arxeologik jihatdan Gomer davrini o rganish natijalaridan shunday xulosa ʻ chiqarish mumkinki, mil. avv. XI-IX asrlarda Yunoniston va Butun Egey havzasi iqtisodiy izolyatsiyada yashagan. Gomer davri jamoalari hattoki o‘zi bilan qo shni bo lgan jamoalar bilan ham ʻ ʻ deyarli aloqaga kirishmagan. Jamoalar xo jaligi natural ko‘rinishga ega bo lgan. ʻ ʻ Umuman olganda bu davrda ishlab chiqarish sust rivojlangan, ijtimoiy munosabatlar ham taraqqiyotda ancha ortda qolgan bosqich sifatida tarixda qoldi. Buyuk Yunon kolonlashtirish davri. Qadimgi Yunoniston tarixida mil. avv. IX-VIII asrlarda chuqur o‘zgarishlar sodir bo ladi. Mayda, bir-biridan ayro bo lgan ʻ ʻ urug‘ va qishloq jamoalari yangi ijtimoiy-siyosiy institutlarga aylana boshlaydi. Bunda turli xil ijtimoiy guruhlar o‘rtasida qonli to‘qnashuvlarga olib kelgan o tkir ʻ qarama- qarshiliklar paydo bo ladi, davlatchilik organlari tizimi shakllanadi, yuksak ʻ madaniyat yaratiladi. 50 49 Ленцман Я. А. Рабство в микенской и гомеровской Греции. М.: 1963. 50 Ленцман Я. А. Рабство в микенской и гомеровской Греции. М.: 1963. 29 Bu yangi ijtimoiy-siyosiy tashkilotlar polis nomini olib, qadimgi yunon jamiyati, davlatchiligi va madaniyatining asosiy yacheykasiga aylandi. Polislar faqat urug‘ jamoalari negizidagina shakllanib qolmasdan Egey havzasi, Qora va O‘rtayer dengizi sohillarida yangi manzilgohlar - koloniyalarga asos solinishi bilan ham ahamiyatlidir. Bu jarayon faqatgina mil. avv. VI asr oxiriga kelib yakuniga yetadi. Mil.avv. VIII-VI asrlarda yunon jamiyatining ijtimoiy-iqtisodiy, siyosiy va madaniy taraqqiyoti qadimgi yunon tarixida Buyuk kolonlashtirish jarayonini boshlab beradi. Aholi Egey havzasidagi yunon shaharlaridan O‘rtayer va Qora dengiz sohillari bo‘ylab joylashgan ko‘p sonli koloniyalarga (yunoncha "apoykiya") ko‘chib o‘tadi. Umumiy aholisi 1.5-2 mln. kishi bo lgan bir necha yuz koloniyalarʻ vujudga keldi. Buyuk kolonniyalashtirishning bir necha sabablari bor edi. Birinchidan yangidan paydo bo‘layotgan yunon polislarida hunarmandchilik va savdoning rivojlanishi faoliyat maydonini kengaytirishni talab qilardi: o‘zining chek yerlarini yo‘qotgan fuqarolar uchun yangi yerlar kerak edi, hunarmand ustalar uchun xomashyo manbalari va sotish uchun bozor talab qilinardi. Bu sharoitlarni barchasini atrofi mahalliy qabilalar bilan o‘ralgan O‘rtayer va Qora dengizning boy va qulay viloyatlaridan topish mumkin edi. Koloniyalarning vujudga kelishining yana bir sababi yunon jamiyatida tabaqalashuv va ijtimoiy differensiyalash jarayoni bo ldi. O‘zining yerini yo‘qotgan ʻ kambag‘alla r, sudxo‘rlar domiga tushganlar, turli ijtimoiy kurashlarda mag‘lubiyatga uchragan guruh vakillari o zga koloniyalardan omad va farovonlik ʻ qidirdilar. Aristokratlar bunday ko‘chishlarga qarshilik qilmadilar. Chunki koloniyalarga hukmron tabaqa uchun xavfli, norozi bo‘lib yurgan siyosiy raqiblar ketayotgan edi. Shu bilan birga shahar-metropoliya hukmron doirasi uchun ham o‘zaro manfaatli aloqalar o‘rnatilgan, qimmatbaho xomashyo olish mumkin bo lgan ʻ koloniyalarning bo lishi manfaatli edi, shu tufayli metropoliyalar o zlarining siyosiy ʻ ʻ ta'sirini kengaytirar edilar. 51 51 Badak A.N., I.E. Voynich, N.M. Volchek. «Butun dunyo tarixi: Sivilizatsiyalar manbalarida». Harvest, M.: AST, 1999. Koloniyalarga ko‘p sonli aholining ko‘chishi umumiy yunon aholisi sonini ko paymasdan sodir bo lmas edi. Yunoniston mil. avv. VIII-VI asr o‘ziga xos ʻ ʻ demografik portlashni boshdan kechirdi. 52 Buyuk yunon kolonizatsiyasi uchta yo nalishda amalga oshirildi. Ular orasida ʻ birmuncha kuchlirog‘i g‘arbiy yo‘nalish edi. Miloddan avvalgi VIII asrda ko plab ʻ aholi Yunonistondan Sitsiliya va Italiyaning janubiga qishloq xo jaligi uchun yangi ʻ yerlarni o‘zlashtirish uchun ko‘chib ketadi. Ular g‘arbga qishloq xo jaligi uchun ʻ emas, balki savdo-sotiq tufayli borgan ilk sayohatchilar ortidan ergashdilar. Tez orada yirik va gullab-yashnagan g‘arbiy Yunon polislariga aylangan shaharlar - Sirakuza (mil. avv. 733-y), Zankla (mil. avv. 730-y), keyinchalik Messana deb nomlangan Regiya (mil. avv. 720-y), Tarent (mil. avv. 706-y), Sibaris, Kroton, Gela, Selinunt Akragant va boshqalarga asos solinadi. Sitsiliya va Janubiy Italiyada yunon kolonistlari shu darajada zich o‘rnashgan edilarki, bu hududlarni "Buyuk Yunoniston" atamasi bilan atay boshladilar. Yana bir kuchli kolonizatsiya harakatlari shimoliy-sharqiy yo nalishda yuz ʻ berdi. Bunda yirik va boy yunon shaharlaridan biri bo lgan Milet yetakchi rol ʻ o‘ynadi. Rivoyatlarga ko ra, Miletdan 100 ga yaqin manzilgoh va koloniyalar ajrab ʻ chiqqan. Bu yo nalishda Kizik (mil. avv. 756-y), Xalkedon (mil. avv. 685-y), ʻ Vizantiy (mil. avv. 667-y) lar eng mashhurlari sanalgan. Mil. avv. VI asrda kolonizatsiya to‘lqini Shimoliy Qora dengiz bo‘yiga etib boradi. Bu yerdagi yunon koloniyalaridan Olviya, Tavrika, Pantikapey, Tir, Gorgippiya va boshqalarni aytib o‘tish mumkin. 53 Yunon kolonizatsiyasining birmuncha kuchsiz yo nalishi sifatida janubiy- ʻ sharqiy va janubiy yo nalishlar bo lib, Finikiya sohillari, Misr va Liviyaning ʻ ʻ dengizbo‘yi hududlari hisoblangan. Bu hududlarda Yunon koloniyachilari qudratli Ossuriya va Yangi Bobil podsholari va Misr fir'avnlari qo‘llab turgan Finikiya savdogarlarining qattiq qarshiligiga duch keladi. Shu boisdan bu hududlarda faqatgina bir nechta savdo faktoriyalari rolini o‘ynagan va mahalliy hukmdorlarga 52 Ленцман Я. А. Рабство в микенской и гомеровской Греции. М.: 1963. 53 Ленцман Я. А. Рабство в микенской и гомеровской Греции. М.: 1963. 31 bo‘ysungan sanoqli manzilgohlarga asos solingan, xolos. Bular Shimoliy Suriyadagi El Mina, Finikiyadagi Sukas, Misrdagi Dafna va Navkratislardir. Faqatgina dengizdan bir necha kilometr uzoqlikda joylashgan, Finikiya savdogarlari va Misr fir'avnlari qo li yetmagan Kirena (mil. avv. 630 y) rivojlangan Yunon polisiʻ sifatida Bolqon Yunonistoni shaharlari bilan faol savdo aloqalarini olib boradi. Yunon kolonistlari xalqaro savdo ittifoqiga qo‘shilganlar va hech qancha vaqt o‘tmasdan boshqa Evbeyaliklar Italiyaning janubidagi Pitekussada savdo koloniyasiga asos solganlar. Shu bilan birga ko‘p sonli yunon kemalari O‘rtayer dengizi bo ylab o tgan savdo yo‘llarida suzganlar va hattoki O‘rtayer dengizidagi ʻ ʻ yetakchi dengiz savdogarlari bo lgan finikiyaliklar bilan ham raqobatlashganlar. ʻ G‘arbda paydo bo lgan yangi yunon koloniyalari nafaqat dehqonchilik uchun qulay ʻ yerlar, balki o zlari ishlab chiqargan mahsulotlarini sotish va qadimgi Yunoniston ʻ bilan shimoliy Yevropa aholisi uchun xomashyo materiallar, ayniqsa metallga ehtiyoj tufayli ham borgan edilar. Birinchi koloniyalarning aholisi uncha ko‘p bo‘lmagan. Ko‘chib borgan guruhlar odatda bir necha yuz kishidan iborat bo lgan. Koloniyachilar ma'lum ʻ darajada mahalliy aholi bilan aloqaga kirishishi lozim bo lgan. Odatda (har doim ʻ ham emas) bunday aloqalar tinch o tmagan, kolonistlar agressiv siyosat olib borish ʻ uchun kamchilik qilganlar. O‘z navbatida mahalliy qabila boshliqlari ularga vino, zaytun yog‘i, taqinchoq buyumlari olib keladigan birmuncha sivilizatsiyalashgan yunonlar bilan aloqa o‘rnatishga qiziqqanlar. Begona joyga ko‘chib borgan birinchi ko‘chmanchilar metropoliya bilan qalin aloqalarni saqlab qolganlar va ularning har tomonlama qo‘llab-quvvatlashiga tayanganlar. Biroq bunday qalin aloqalar va yaqin qarindoshchilik munosabatlariga qaramasdan koloniyalar mustaqil polis sifatida tashkil etiladi. 54 Mil. avv. VIII-VI asrlardagi buyuk kolonlashtirish butun yunon dunyosining siyosiy-iqtisodiy va madaniy rivojidagi eng muhim omillardan biri bo‘ldi. Ko‘chib boruvchilarning yangi qabilalar, mamlakatlar bilan tanishishi yunonlarning madaniy 54 Badak A.N., I.E. Voynich, N.M. Volchek. «Butun dunyo tarixi: Sivilizatsiyalar manbalarida». Harvest, M.: AST, 1999. 32 jihatdan dunyoqarashini kengaytirdi. Yangi shaharlarni qurish, hududlarni o‘zlashtirish zarurati shahar qurilishi va arxitektura hamda tasviriy san'atning rivojiga katta turtki beradi. Qadimiy sharq mamlakatlari madaniyati, O rtayerʻ dengizi qabilalari dunyosi bilan o zaro aloqalar yunon madaniyatini yangi g oyalar ʻ ʻ va bilimlar bilan boyitdi, yunon falsafasi va adabiyotini rivoji uchun rag‘batlantiruvchi omil bo‘lib xizmat qildi. 55 55 Ленцман Я. А. Рабство в микенской и гомеровской Греции. М.: 1963. 33 XULOSA Xulosa qilib aytganda, Qadimgi yunon tarixining geografik joylashuvi doimiy bo‘lmagan. U tarixiy rivojlanishga ko‘ra o‘zgarib va kengayib turgan. Qadimgi yunon sivilizatsiyasining asosiy hududi Egey havzasi, ya’ni, Egey dengizining Bolqon, Frakiya va Kichik Osiyo sohillari va ko‘p sonli orollar bo‘lgan. Mil. avv. VIII-VI asrlarga kelib, buyuk yunon kolonlashtirishidan so‘ng yunonlar Janubiy Italiya va Sitsiliya hududlari, shuningdek, Qora dengiz sohillarini o‘zlashtirganlar. Natijada Buyuk Yunoniston tushunchasi vujudga keldi. Mil. avv. IV asming oxirida Makedoniyalik Aleksandming g‘olibona yurishlari va Ahmoniylar davlati egallanganidan so‘ng Yaqin va O‘rta Sharqda ellin davlatlari tashkil topdi va bu hududlar qadimgi yunon dunyosining bir qismiga aylandi. Ellinizm davrida yunon dunyosi g‘arbda Sitsiliyadan sharqda Hindistongacha, shimolda Shimoliy Qora dengiz sohillaridan janubda Nilning birinchi irmoqlarigacha bo‘lgan ulkan hududlarni qamrab oldi. Biroq, butun qadimgi yunon tarixi davomida uning markaziy qismi Egey havzasi hisoblangan. Chunki, bu yerda yunon davlatchiligi va madaniyati paydo bo‘ldi va gullab yashnadi. Taxminan miloddan avvalgi 9-asrdan miloddan avvalgi 4-asrgacha gullab- yashnagan Qadimgi Yunoniston madaniyati G arb sivilizatsiyasining rivojlanishigaʻ chuqur va doimiy ta sir ko rsatdi. Yunon madaniyati san'at, falsafa, adabiyot, ʼ ʻ siyosat, sport va boshqalarni o‘z ichiga olgan keng ko‘lamli jihatlarni qamrab olgan. Qadimgi yunon madaniyatining ba'zi asosiy elementlari:  Falsafa: Qadimgi Yunoniston ko‘pincha G‘arb falsafasining vatani hisoblanadi. Sokrat, Aflotun, Arastu kabi atoqli faylasuflar tanqidiy fikrlash va oqilona izlanishga asos solganlar. Ularning etika, siyosat, metafizika va gnoseologiya haqidagi g‘oyalari zamonaviy tafakkurga ta’sir qilishda davom etmoqda.  Adabiyot: Yunon adabiyotiga Gomerga nisbat berilgan “Iliada”, “Odisseya” kabi dostonlari, shuningdek, tragediyalari bilan mashhur bo‘lgan Esxil, Sofokl, Evripid kabi buyuk dramaturglar kiradi. Gesiod, Gerodot va Fukididlarning asarlari 34 ham boy adabiy an’anaga hissa qo‘shgan  San'at va arxitektura: Grek san'ati va me'morchiligi o‘zining go‘zalligi, aniqligi va yangiligi bilan mashhur. Arxitekturaning Dorik, Ion va Korinf ordenlari asrlardavomida G arb me moriy uslublariga ta sir etib kelgan. Afinadagi Parthenon ʻ ʼ ʼ va Phidias haykallari ramziy misollardir.  Demokratiya: Demokratiya tushunchasi qadimgi Yunonistonda, ayniqsa Afinada paydo bo‘lgan. Fuqarolar qarorlar qabul qilish jarayonlarida ishtirok etdilar va demokratiyaning bu dastlabki shakli zamonaviy siyosiy tizimlarga ta'sir ko‘rsatdi.  Olimpiada o yinlari: Qadimgi yunonlar eramizdan avvalgi 776-yilda ʻ Olimpiya o yinlarini joriy qilganlar, bu o yinlar Olimpiyada xudolarga hurmat ʻ ʻ sifatida o tkazilgan. Bu o‘yinlar turli sport turlarini o‘z ichiga olgan va yunon ʻ madaniyatining muhim jihati edi.  Teatr: Yunon teatri fojia va komediyalarni sahnalashtirgan muhim madaniy muassasa edi. Teatrlarning o‘zi akustikani yaxshilash va spektakllar uchun dramatik muhit yaratish uchun mo‘ljallangan me'moriy mo‘'jizalar edi.  Mifologiya: Zevs, Gera, Afina va Gerkules kabi xudolar va qahramonlar bilan yunon mifologiyasi qadimgi yunon madaniyatida markaziy rol o‘ynagan. Bu miflar olam va inson xulq-atvorini tushuntirib, adabiyot va san’at uchun boy ilhom manbai bo‘lgan.  Ta lim: Qadimgi Yunonistonda falsafa, matematika va ritorika kabi fanlarga ʼ e tibor qaratilib, ta lim yuksak qadrlangan. Taniqli faylasuflar ko‘pincha elitaga ʼ ʼ murabbiy bo‘lib xizmat qilishgan.  Fan va matematika: Yunonlar Pifagor va Evklid kabi figuralar bilan matematikaga katta hissa qo‘shgan. Ular tibbiyot, astronomiya va geografiyada ham yutuqlarga erishdilar.  Til: Grek tili G arb alifbosining rivojlanishi uchun asos bo lgan va Yevropa ʻ ʻ tillariga doimiy ta sir ko rsatgan. ʼ ʻ  Urush:Yunon shahar-davlatlari tez-tez urush olib borgan, hoplitlarning rivojlanishi va falanksning shakllanishi o‘sha davrning asosiy harbiy yangiliklari edi. Din: Yunon dini xudolar va ma'budalar panteonini o‘z ichiga olgan. Ularning sharafiga ibodatxonalar qurilgan, ularni tinchlantirish uchun marosimlar va qurbonliklar qilingan. Qadimgi yunon madaniyati G arb madaniyatining ko plab jabhalariga asos ʻ ʻ solgan bo lib, uning abadiy merosini bugungi kungacha san at, falsafa, siyosat va ʻ ʼ tilda ko rish mumkin. ʻ Qadimgi Yunoniston madaniyati intellektual, badiiy va siyosiy yutuqlarning ajoyib kombinatsiyasi bilan ajralib turardi. Uning falsafasi axloqiy va siyosiy fikrni ilhomlantirishda davom etmoqda va demokratik tamoyillar Afina ideallaridan kelib chiqqan. Yunonistonning san'ati va me'morchiligi go‘zallik va estetika me'yorlarini o‘rnatdi, shu bilan birga bugungi kungacha davom etmoqda, uning adabiyoti esa epik hikoya qilish uchun asos yaratdi. Biroq, bu madaniyat o‘zining kamchiliklaridan xoli emasligini tan olish juda muhimdir. Qadimgi Yunonistonning hissalari qullikka asoslangan jamiyat, ayollar va fuqaroligi bo‘lmagan shaxslarning cheklangan siyosiy ishtiroki tufayli mumkin bo‘lgan. Bu qarama-qarshiliklar yunon madaniyatining axloqi va merosi haqida savollar tug‘diradi. Qadimgi Yunoniston dunyoda o‘chmas iz qoldirdi va uning madaniyati abadiy ilhom va bilim manbai bo‘lib xizmat qiladi. Sokrat, Platon va Aristotelning falsafiy tadqiqotlari zamonaviy falsafani shakllantirishda davom etmoqda. Yunon san'ati, me'morchiligi va adabiyoti badiiy ifoda va hikoya qilish uchun doimiy shablonlarni taqdim etadi. Nomukammalligiga qaramay, Qadimgi Yunonistonning merosi insoniyat tarixining bebaho qismidir.  Qadimgi Yunonistondagi oddiy odamlarning hayotini yanada chuqurroq o‘rganish ularning madaniyati haqida yanada yaxlit tasavvur berishi mumkin.  Yunon madaniyatini boshqa antik sivilizatsiyalar bilan qiyosiy tadqiq etish yunon hissasining o‘ziga xosligi va universalligini yoritishi mumkin.  Yunon madaniyatining zamonaviy jamiyatga ta'sirini, shu jumladan uning ta'lim va siyosatga ta'sirini o‘rganish uning doimiy dolzarbligini tushunishimizni chuqurlashtirishi mumkin. 36 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 1. Mirziyoev Sh.M. Milliy taraqqiyot yo‘limizni qat’iyat bilan davom ettirib, yangi bosqichga ko‘taramiz. T. 1. - Toshkent: O‘zbekiston.. 2017. 2. Mirziyoev Sh.M. Buyuk kelajagimizni mard va oliyjanob xalqimiz bilan birga quramiz. - Toshkent: O‘zbekiston. 2017. 3. Mirziyoev Sh.M. Qonun ustuvorligi va inson ma’nfaatlarini ta’minlash – yurt taraqqiyoti va xalq farovonligining garovi. O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi qabul qilinganining 24 yiligiga bag‘ishlangan tantanali marosimidagi ma’ruzasi. - Toshkent: O‘zbekiston. 2017. 4. Mirziyoev Sh.M. Erkin va farovon, demokratik O‘zbekiston davlatini birgalikda barpo etamiz. - Toshkent: O‘zbekiston. 2017. 5. Nabiev A. Tarixiy o‘lkashunoslik. — T., 1996. 6. Istoricheskoe kraevedenie. - M., 1980. 7. Istoricheskoe kraevedenie: vopros periodizatsii i izucheniya. – Tver, 1992. 8. Sergeyev V. S., Istoriya drevney Gretsii, 3 izd. M., 1963. Istoriya filosofii, t. 1, N., 1957. 9. Tronskiy I. M. Istoriya antichnoy literaturi, L., 1957. 10. Vseobshaya istoriya iskusstv, t.1, M., 1956. 11. Geriman T., Antichnoye muznkalnoye mgshleniye, L., 1986. 12. Sulaymonova F., Sharq va G arb, T., 1998.ʻ 13. Karimov I. A. Tarixiy xotirasiz kelajak yo‘q. Т.: 1998. 14. Qadimgi dunyo tarixi. Kuzishin tahriri ostida. II jild, 1974. 15. Gomer Iliada 1995—2000. 16. Boynazarov F. A. Qadimgi dunyo tarixi. Т.: 2004. 17. История древнего мира/Под ред. И. М. Дяконова, В. Д. Нероновой, И. С. Свенцицкой. М.: 1983, т. I, лекция. 18. Ленцман Я. А. Рабство в микенской и гомеровской Греции. М.: 1963. 19. Лурье С. Я. Язык и культура микенской Греции. М.- Л.: 1957. 20. Пендлбери Ж. Археология Крита. М.: 1950. 21. Akimova L. I. «Egey dunyosining san'ati. Troya. Kikladlar. Krit. Fera. 37 Mikena». Moskva: "BuksMArt" mas'uliyati cheklangan jamiyati, 2020. 22. Badak A.N., I.E. Voynich, N.M. Volchek. «Butun dunyo tarixi: Sivilizatsiyalar manbalarida». Harvest, M.: AST, 1999. 23. Yemohonova L. G. «Dunyo san'ati madaniyati». Nashriyot: Akademiya, 2008. 24. Ilyina T. A. «San'at tarixi». Nashriyot: Vysshaya shkola, 2000. 25. Kishbali T. P. «Egey san'ati» / T. P. Kishbali // Katta Rossiya ensiklopediyasi. — Moskva: BolRosEns, 2017. — B. 213-214. 26. Cherkasova E.A. «Qadim dunyo tarixi bo‘yicha xrestomatiya»: Просvеshchеniе, 1991. Internet saytlar. 1. britannica.com 2. wikipedia.org 3. greekboston.com 4. architecturaldigest.com 5. apnews.com 6. wired.com 7. ancient.eu 8. khanacademy.org 9. history.com 10. thoughtco.com 38 ILOVALAR Krit- miken sivilizatsiyas Krit 39

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB. QADIMGI YUNONISTON TARIXINI DAVRLASHTIRISH VA QADIMGI YUNONISTONDA SIVILIZATSIYASINING PAYDO BO‘LISHI

I.1. Qadimgi Yunonistonning geografik o‘rni va aholisi va Qadimgi Yunoniston tarixini davrlashtirish

I.2. Krit-Miken sivilizatsiyasining paydo bo‘lishi

II BOB. KIRIT VA MIKKEN DAVRIDA QADIMGI YUNONISTON SVILIZATSIYASINING OʻZIGA XOS XUSUSIYATLARINING O‘RGANILISHI

II.1. Krit-Miken sivilizatsiyasi rivojlanishi xususiyati

II.2. Krit-Miken madaniyatining o‘rganilishi

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

ILOVALAR

Купить