Кул тупи гандбол - Физическая культура - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	49.6KB
Покупки	0
Дата загрузки	28 Сентябрь 2019
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Физическая культура

Кул тупи гандбол

Купить

МУНДАРИЖА КИРИШ ............................................................................................................... 3 I БОБ. ҚЎЛ ТЎПИ ЎЙИНИДА ҲАРАКАТЛАНИШ ВА СИЛЖИШЛАР ТЕХНИКАСИНИ ТАКОМИЛЛАШТИРИШ МУАММОЛАРИ ............................................................................................... 5 1.1. Ҳужумда ҳаракатланиш ва силжишлар техникаси ......................... 5 1.2. Ҳимояда ҳаракатланиш ва силжишлар техникаси ....................... 14 1.3. Дарвозабоннинг ҳаракатланиш ва силжишлар техникаси ва тактикаси. ...................................................................................................... 16 1.4. Ҳаракатланиш ва силжишлар техникасининг тактик ҳаракатларда қўланилиши ........................................................................ 20 II

2.3. Ҳимояда ҳаракатланиш ва силжишлар техникасини ўргатиш .......................................................................................................... 44 2.4. Дарвозабоннинг ҳаракатланиш ва силжишлар техникасини ўргатиш .......................................................................................................... 47 2.5. Тактик ҳаракатланиш ва силжишларни ўргатиш ........................ 49 ХУЛОСА ЛАР ................................................................................................... 51 ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР РЎЙХАТИ ......................................... 54 2

КИРИШ Мавзунинг долзарблиги. Президентимиз И.А. Каримовнинг таъкидлашича, мустақил Ўзбекистонимизда ж исмоний тарбия ва спорт билан оммавий равишда шуғулланиш ўқувчи ёшларнинг кундалик эҳтиёжига айланмоғи зарур . Шу билан бирга у ўқувчи ёшларни ҳар томонлама ривожлантиришда, соғлом турмуш тарзини шакллантиришда, уларни баркамол инсон бўлиб етишишига, қонунбузарлик, гиёҳвандлик ва бошқа салбий иллатлардан халос этишда асосий омил бўлиб хизмат қилади. Қўл тўпи ўйини ўқувчи ёшларни жисмоний ривожлантириш, уларнинг саломатлигини мустаҳкамлашнинг энг оммабоп, энг қулай воситаларидан биридир. Мустақил Ўзбекистонда 1992 йил Қўл тўпи федерацияси ташкил этилиб, 1993 йили Халқаро ва Осиё Қўл тўпи федерацияларига қабул қилинди. 1992 йилдан эркаклар ва аёллар ўртасида чемпионатлар ўтказилиб келинмоқда

Ишнинг мақсади – ёш гандбол чиларда силжишлар техникасини такомилла ш тиришнинг самарали услубларини ишлаб чиқи ш. Ишнинг вазифалари: Ушбу мақсадни рўёбга чиқариш учун ўз олдимизга қуйидаги вазифаларни қўйдик:  ёш с портчилар ҳаракатланиш ва силжишлар техникаси нинг ўсиш даражаси ва уни такомиллаштириш усуллари ни ўрганиш;  силжишлар техникасини ўстиришг а мўлжалланган машғулотларда юкламаларни тақсимлаш, тайёргарлик босқичлари ва кичик даврларнинг таърифи ;  м ашғулотларда ҳаракатланиш ва силжишлар техникаси ни ривожлантириш учун мўлжалланган машқлар тизими ни ишлаб чиқиш ва уларни асослаш . Ишнинг илмий янгилиги . - гандбол машғулотлари жараёнида ҳаракатланиш ва силжишлар техникаси ни такомиллаштириш нинг самарали услублари ишлаб чиқилди ва меъёрида таҳлил этилди. - ишлаб чиқилган усл

I БОБ. ҚЎЛ ТЎПИ ЎЙИНИДА ҲАРАКАТЛАНИШ ВА СИЛЖИШЛАР ТЕХНИКАСИНИ ТАКОМИЛЛАШТИРИШ МУАММОЛАРИ 1.1. Ҳужум да ҳаракатланиш ва силжишлар техникаси Қўл тўпи ўйинида тўп билан ва тўпсиз усуллар бажарилади. Қўйилган мақсадга эришмоқ учун ўйинда қўлланиладиган хилма-хил махсус усуллар йиғиндиси қўл тўпи техникасини ташкил этади. Техник усуллар - бу қўл тўпи ўйинини вужудга келтириш воситаси демакдир. Юксак спорт натижаларига эришиш кўп жиҳатдан гандболчиларнинг ана шу хилма-хил воситаларни қанчалик тўлиқ билишига, рақиб жамоа ўйинчилари қаршилик кўрсатаётган, кўпинча эса чарчоқ орта бораётган шароитда ўйин жараёнидаги турли ҳолатларда уларни қанчалик моҳирлик билан, самарали қўллашига боғлиқ. Қўл тўпи техникасини яхши билиш гандболчининг хар томонлама тайёргарлиги ва ҳар жиҳатдан камол топишининг ажра

паст ҳолатда туриш ҳар хил, қайси ҳолатда туришни вазият белгилайди. Замонавий гандболда кўпинча баланд ҳолатда туриш (оёқлар озгина букилиб, оралиғи бир қадамга тенг, гавда сал олдинга эгилиб, қўллар букилган ҳолатда тутилади. Қайси ўйинчи майдонда тез ва тежамли ҳаракат қилса, ўша ўйинчи кўпроқ фойда келтиради. Шунинг учун ҳар бир ўйинчи тез старт олишни, югураётиб йўналишни ўзгартиришни, тўхташ ва сакрашни, орқа билан эркин олдинга юришни, ён томон билан юришларни билиши шарт. Қўл тўпи ўйинининг таснифи техник усулларни умумий махсус белгиларга қараб гуруҳларга бўлишдан иборат. Ўйин фаолияти тавсифига қараб гандбол техникасида иккита йирик бўлим ажратилади: майдон ўйинчиси техникаси ва дарвозабон техникаси. Ҳар қайси бўлим ҳаракатланиш техникаси ва тўпни бошқариш техникаси бўлимчаларига

Тўпни илиш . Бу тўпни эгаллашга имкон берувчи усул. Тўпни бир ва икки қўллаб илиш мумкин. Тўпни икки қўллаб илишда қўлларнинг панжалари бир-бирига яқинлаштирилиб воронкасимон чуқурлик ҳосил қилинади, бармоқлар тўпга текканидан сўнг, учиб келган тўп тезлигини пасайтириш учун қўллар букилади. Тўпни бир қўлда илиш жуда мураккаб. Илиш ва кейинги қўлни силкитиш кўпинча бундай ҳолатда туташ ҳаракатни ташкил этади. Тўп билан муваффақиятли ҳаракат қилиш учун тўғри ушлаш лозим. Агар ўйинчи уни икки қўллаб ушласа тўп яхши назорат қилинади,. Лекин тўпни бир қўллаб юқоридан ёки очиқ кафт билан ҳам ушлаш мумкин. Фақат бу ҳолда тўпни қаттиқ сиқиб ушламаслик лозим, чунки бу қўлнинг панжа бўғимлари қотишига олиб келади. Тўпни узатиш асосий техник усул ҳисобланади. Тўп узатиш кўп усуллар ёрдамида, айниқса,

итаради. Бунда оёқлар букилган, гавда бир оз эгилган, бош тўғри тутилган бўлиши керак. Тўпни ерга уриб олиб юриш тўғри чизиқ, ёйсимон чизиқ ва доира бўйлаб ҳар хил йўналишларда бажарилиши мумкин. Йўналишни, тезликни, сапчиш баландлигини ўзгартириб ҳамда тўпга қарамасдан ерга уриб олиб юришлар ҳозирги замон қўл тўпи ўйинида катта аҳамиятга эга бўлмоқда. Тўпни отиш. Отиш натижаси бир қатор шароитларга боғлиқ, шулар орасида муҳими рақибларга кутилмаган вазиятда отиш йўналишини ва усулини ўзгартиришдир. Тўпни кўзлаган жойга йўналтиришда, айниқса, тезлик муҳим рол ўйнайди – унинг кучи тезлигига боғлиқ. Тўп отиш техникасини бажаришда унинг инерцияси ва вазнини ҳисобга олиш зарур, тўп отаётган қўлнинг кенг амплитудадаги ҳаракати мушаклар қисқаришига ва гавдадаги барча мушакларининг қисқаришига қу

Чалиштирма қадамлардан сўнг ўйинчи югуриб келиб сакраб тўп отиши ёки рухсат этилган уч қадам қоидасидан фойдаланиши мумкин. Агар ўйинчи тўпни ўнг қўли билан отмоқчи бўлса, биринчи қадамни чап оёқ билан бошлайди, бу ҳолда иккинчи қадамини қўйишда шу оёқ кафтининг ички томонини югура бошлаган тарафига қараб қўяди. Шу ҳолда тўп ушлаган қўл тўғриланиб, бошнинг орқа томонига ўтказилади ва гавданинг ён томони дарвозага қаратилади. Тўп билан бўлган қўлга қарама-қарши оёқга таянилгандан сўнг тўп отиш ҳаракати бошланади; бу ҳолда гавданинг оғирлиги олдинга ўтказилиб, дарвоза томон бурилади ва тўп ушлаган қўл букилиб олдинга қараб тезланиш ҳаракатини бошлайди. Шуни ҳисобга олиш керакки, қўл ҳаракати давомида тирсак панжалардан олдинда бўлмоғи керак. Тўпни қўлдан чиқаришда вужудга келадиган кафт ва б

Қўлни юқорида букиб, сакраб (юқорига) тўп отиш узоқ масофадан (10-12 м ) дарвозага ҳужум қилишда қўлланилади. Қўлни силташ ва тўпни қўлдан чиқариш ҳавода бажарилади. Депсиниш кейинчалик оёқда бажарилиши керак. Тўп отаётган ўйинчи тўп ушлаган қўлини орқа томонга юбориб, тўпсиз қўлини олдига чиқаради, гавданинг юқори қисмини отаётган томонга буриб, депсинишдан бўш оёғини эса букиши лозим. Тўпни дарвозага отиш ўйинчининг сакрагандан кейинги парвозининг энг юқори нуқтасида, кўкрак дарвоза томон бурилиб, оёқларнинг ораси кенг очилиб бажарилади. Баьзан қўлнинг айланма ҳаракатини (олдинга-пастга-орқага) секинлантирган ва уларни икки томонга ёзган ҳолатида ҳимоячилар томонидан қўйилган тўсиқ ёнидан тўп отишга ижозат берилди. Ўйинда йиқилиб отиш зарурияти тез-тез вужудга келади. Бу тўп отаётган ўйи

эгиб, тўпни боши устидан ва химоячилар қўллари ёнидан дарвозага йўналтиради. Ён тарафга йиқилиб тўп отиш. Бу усулни ўйинчи тўп отиш вақтида ҳимоячидан узоқроқ кетиш имкониятини яратиш учун қўллайди. Бунга ёлғон тўп отишда қўлланиладиган «финт»лар ёрдам беради. Ҳужумчи чалғитишдан сўнг олдинга бир қадам қўйиб, таянч оёғларини ҳимоячи оёғини дарвозага тўп отаётган томонга яқинроқ қўйиши керак. Шундан сўнг гавда оғирлиги олдинги эгилган оёққа ўтказилади. Гавда ён томони билан дарвоза тарафига бурилади, тўпли билан бўлган қўл эса тўп отишнинг оҳирги ҳолатига кўтарилади. Ўйинчи таянч бўлмаган бўш оёғини олдинга кўтариб, бўш қўл томон эгилади ва ҳимоячи белидан сирпанганга ўхшаб йиқилади. У горизонтал ҳолатга яқинлашганда, дарвоза томонга кўкрагини қаратиб, тўпни бошининг орқасидан дарвозанинг к

бажариш мумкин. Силташ юқоридан тўп отишдагидай бажарилади. Чалиштирма харакат қилгандан сўнг ўйинчи тўп отишнинг дастлабки ҳолатига келади: оёқлар кенг қўйилган, қўл тўп билан орқа томонга ўтқазилган, гавда дарвозага ён томон билан бурилиб, тўп отадиган қўл томон эгилган бўлиши керак. Шундан кейин гавданинг оғирлиги олдинда турган оёққа ўтказилади, кўкрак дарвоза томон бурилади, қўл тирсак бўғинида букилиб, майдонга параллел олдинга чўзилади. Кейинчалик қўл силкитиш ҳаракати туфайли тўғриланади, унга елка ҳаракати қўшилиб, тўп дарвозага юборилади. Ҳимоячидан тўпни узоқроқ олиб кетиш учун, ўйинчининг олдинги таянч оёғини, ҳимоячи оёғининг сиртқи томонига қўйиши мақсадга мувофиқдир (одатда ўнг тарафга). Гавданинг юқори қисмини буриш ёрдамида қўлни букмасдан тўғри тўп отишни бажариш мумкин.

Тўпни ерга уриб сапчитиб отиш-дарвозабонлар учун энг мураккаб тўп отишдир. Айниқса, отгандан сўнг сапчиб айланиб, ўз траекториясини ўзгартирадиган тўпни олиш дарвозабонлар учун жуда катта қийинчилик туғдиради. Одатда, бу усул бурчакдан ҳужум қилиш пайтида қўлланилади. Тўпни отилиш жойига қараб ўнгга ёки чапга айлантириб отиш мумкин. Тўпни айлантиришга билак ва кафтнинг тезкор ҳаракатлари ва бармоқларнинг фаоллиги туфайли эришилади. Чалғитишлар (финт). Чалғитишларни тўпсиз ва тўп билан бажариш мумкин. Тўпсиз чалғитишлардан кўпроқ уни қаршиликсиз қабул қилиш учун ҳимоячиларнинг яқинида турганда таъқибдан қутилиш мақсадида фойдаланилади. Тўп билан чалғитишлар узатишни, отишни ёки ерга уриб юришни қаршиликсиз бажариш учун қўлланилади. Чалғитишлар мураккаб ҳаракатлар ёрдамида бажарилади, хаммас

Чалғитишларни, айниқса, ҳимоячини алдаб ўтишда қўллаш муҳимдир. Бу бир ва икки қадамли ҳаракат бўлиши мумкин. Чалғитиш сифатида қадам қўйиш, ҳамла қилиш ва тўп узатишлардан фойдаланилади. Тўсиқ. Бу ҳужумчиларнинг ҳимоячилар паноҳидан қутулиши учун қўлланиладиган фойдали воситадир. Қўл тўпи ўйинида тўсиқлар якка ҳолда ва ўйинчилар гуруҳи томонидан қўйилиши мумкин. Гуруҳ бўлиб тўсиқ қўйиш 9 метрли эркин тўп ташлаш чизиғидан тўп отишда қўлланилади, бу бир неча ҳужумчининг бир-бирига яқин туриб, тўп эгалламоқчи бўлган ҳужумчига пешвоз чиқаётган ҳимоячилар йўлини тўсишдан иборатдир. 1.2. Ҳимоя да ҳаракатланиш ва силжишлар техникаси Ўйинчиларнинг ҳимоя техникасини тўпни олиб юриш, уриб қайтариш, тўсиқ қўйиш ва дарвозабон орқали тўпни ушлаб олишлар ташкил этади. Дастлабки ҳолатда тўғри туриш ҳимо

отиш учун қўлни орқага узатиб, силташ ҳаракатини бажаришда ҳам қўлланилади. Ҳимоячи бундай ҳолда ҳужумчининг тўпни отмоқчи бўлиб тўп билан бўлган қўлини орқага узатишини кутади ва шу пайт қўл кафти билан тўпни туширади. Тўпни тўсиш. Дарвозага отилган тўпга қаршилик кўрсатишда қўлланиладиган асосий восита ҳисобланади. Юқоридан, ўрта ва пастдан келаётган тўпни бир ва икки қўл билан тўсиш мумкин. Тўсишни бажараётган ҳимоячи қанчалик ҳужумчига яқин бўлса, тўп йўналишини аниқлаш шунчалик осон бўлади. Шунинг учун ҳимоячи тўпни ушлашга тайёрланишда диққат билан ҳужумчини, тўпни кузатиши ва ўз вақтида тўп отаётган ўйинчини тўхтатиш учун чиқиши лозим. Ҳужумчи тўп отишидан олдин ҳимоячи бевосита қўлларини юқорига кўтариб, кафтларини олдинга қаратиб бир-бирига яқинлаштиради ва тўпни тўсишда қўл бармо

1.3. Дарвозабон нинг ҳаракатланиш ва силжишлар техникаси ва тактикаси. Дарвозабон жамоада энг қийин ва маъсул вазифани бажаради. Унинг ҳаракати фақат дарвозанинг хавфсизлигини эмас, балки ҳужумнинг натижасини хам белгилайди. Дарвозабон учун муҳими-аввало бўйи (180- 190см), тезлик реакцияси, мўлжаллай олиш чаққонлик, куч, чидамлилик каби сифатлардир. Дастлабки ўйин техникасини туриш, силжиш, чалғитишлар, тўпни қўл, оёқ, гавда билан қайтариш ва тўпни узатишлар ташкил этади. Дарвозабон техник усулларининг муваффақиятли бажарилиши кўп жиҳатдан дарвозабоннинг ҳаракатга қанчалик тайёр турганлиги билан белгиланади. Дарвозабоннинг тўғри дастлабки ҳолатда бўлиши унинг харакатга тайёр эканлиги омилларидандир. Туриш. Дарвозабон ўйналаётган тўпнинг вазиятига боғлиқ равишда ҳар-хил ҳолатда туриши мумки

Силжиш. Дарвозабон жойини асосан ён томонга қадам қўйиб ўзгартиради. Бу унинг ўз йўналишини тез-тез алмаштиришига ва тўпни қайтариш учун тайёр бўлишига имконият яратади. Дарвозабон тўпни олиб қўйишни, сапчиган тўпни эгаллаб, уни ўйинга киритишни, рақиблар томонидан тез ёриб ўтишни таьминловчи тўпни эгаллашини, олдинга ва орқага тез ҳаракат қилишни, кескин старт олишни билиши шарт. Дарвозабон ҳамла қилиш ҳаркатларидан ва оёқларни бир чизиқ бўйлаб ёзиб ўтириш (шпагат) ҳолатидан тез-тез фойдаланишга тўғри келади, шунинг учун у бу ҳаракатларни хар томонга бемалол бажаришни билиши жуда зарур. Унинг хар хил сакрашларни бажариши ўйинда алохида аҳамиятга эга. Дарвозабоннинг тўп отаётган ўйинчига пешвоз чиқиши ва сакраши-дарвоза қўриқлашнинг мураккаб усуллари қаторидан ўрин олган. Дарвозанинг нишон

Тўпни ушлаш дарвозабон ҳаракатларидаги асосий ўринни эгаллайди. Муҳими, отилган тўпни «амортизация» қилиб ушлай билиш керак. Бунинг учун тўп урилганда, қўл кафт ва бармоқларини озгина орқага юбориш мақсадга мувофиқдир. Яқин масофадан сапчиб келган тўпни дарвозабон ушлаб олмоғи лозим. Тўпни қайтаришда, ушлаб олишда дарвозабон бир ёки иккала қўлни ишлатиши, бараварига оёқ ва қўл билан ёки гавда билан ҳам тўпни қайтариши мумкин. Юқоридан келаётган тўпни дарвозабон бир ёки икки қўллаб ушлайди. Агар тўп томондан келаётган бўлса, унда дарвозабон тўп киритиш бурчагини камайтириш учун шу тарафга ёки олдинга бир қадам ташлайди ёҳуд сакрайди ва тўпни ушлашни ўша томондаги қўл бармоқлари ёки кафти билан бажаради. Баъзан бу усул сакраб йиқилган ҳолда ҳам бажарилади, лекин бу мақсадга мувофиқ эмас, чун

Энг чекка позициядан дарвозанинг узоқ пастки бурчагига отилган тўпни дарвозабон шу тарафдаги қўл ва оёғини бараварига силтаб ёки ҳамла қилиб ушлайди. Тўпни узатиш. Дарвозабон томонидан тез ва аниқ узатилган тўп жамоанинг ҳужумга ўтиши учун муҳим шароит яратишнинг гаровидир. Шунинг учун дарвозабоннинг баланд траектория билан ёки узоқ масофаларга тўпни юқорида қўлни букиб узатишни қўллаши қоида тусига кириб қолган. Тўпни эгаллаганидан сўнг дарвозабон, уни узатиш учун қулай тарафни танлайди. Дарвозабоннинг ҳаракати натижали бўлиши учун энг тўғри позицияси – дарвоза ўртаси. Дарвоза олдида унинг марказидан бир метргача масофа бўйлаб ҳаракат қилувчи дарвозабон баланд «траектория»да келадиган тўпни эгаллашга доим тайёр бўлиши лозим. Тўп отилишини бошлашини аниқлагач, дарвозабон дарвоза майдонига

1.4. Ҳаракатланиш ва силжишлар техникасининг тактик ҳаракатларда қўланилиши Ўйинда муваффақиятга эришиш асосан тўғри харакат қилишга боғлиқ. Бунинг учун ўйинни бошқаришда хилма-хил тактик воситалардан фойдаланмоқ керак. Тактика деганда, ўйинчиларнинг рақиб устидан ғалаба қозонишга қаратилган шахсий ёки жамоа ҳаракатлари ташкил қилинишини, яъни жамоа ўйинчиларининг муайян режага биноан айнан шу, аниқ рақиб билан муваффақиятли кураш олиб боришга имкон берадиган биргаликдаги харакатларни тушуниш керак. Тактикадаги асосий вазифа хужум ва химоя харакатларининг мақсадга эриштира оладиган энг қулай восита, усул ва шаклларни белгилашдан иборатдир. Қандай тактикани танлаш хар бир алохида холда жамоа олдида турган вазифаларга, кучлар нисбати ва ўйинчиларнинг ўзаро курашувчи гурухларига, майдоннинг а

харакатини амалга оширилаётганда эса у техник маҳоратини намойиш қилади. Демак, техника ўйинчининг тактик режаларини амалга ошириш воситаси бўлиб хизмат қилади. Техник тайёргарлик аъло даражада бўлсагина хилма-хил тактик харакатларни бажариш мумкин. Кучи тенг командалар учрашувидаги ғалабага кўпинча мағлуб бўлганларда ирода камлик қилгани ёки жисмоний ва техник тайёргарлик бўш бўлгани сабаб қилиб кўрсатилади. Лекин қўл тўпи ўйинидаги ғалаба кўпинча тактик режалар кураши билан белгиланади. Тактика икки жамоанинг жисмоний, техник ва иродавий тайёргарликдаги даражалари тенг бўлганда, улардан бирини ғалаба қилишини таъминлаб берадиган муҳим омилдир. Олдиндан мукаммал ўзлаштириб ишлатилган тактика муваффақият келтира олади. Баъзи жамоалар ҳар қандай рақибга қарши ўйнаганда ҳам бир хил тактика и

ўтиш тезлиги, тактик «комбинация»ларни бажариш тезкорлиги ва аниқлиги ошди. Бунинг натижасида техник усулларнинг бажарилиш вақти қисқарди. Ҳужумда жамоалар асосан икки тактик тизимни қўллайдилар-тез ёриб ўтиш ва позиция ҳужуми. Бу тизимларнинг ҳар қайсиси бир-бирини тўлдиради ва, шунинг учун ҳамма жамоалар қуролланган бўлиши керак. Тез ёриб ўтиш. Бу ҳужумда кўпроқ натижа берадиган усулдир. Аммо, уни қўллаганда ўйинчиларнинг ўзаро ёнма-ён ҳолатда бўлиб қолиши қийин. Шунинг учун позицияда ҳужум қилишнинг солиштирма оғирлиги бир оз баланд ҳисобланади. Шунга қарамасдан, тез ёриб ўтиш қанчалик кўп қўлланса, ҳужумчилар тўп отишни шунчалик кўп бажарадилар. Замонавий қўл тўпи фақат шунинг ҳисобига ривожланмоқда. Тез ёриб ўтишнинг мақсади рақибларнинг тўпни йўқотиб, ҳужумдан ҳимояга ўтиши пайтида с

қанчалик кўп ўйинчилар қатнашса, уларга қарши курашиш шунчалик мураккаблашади. Дарвоза томон тез ёриб ўтишда ҳужумчилар бутун майдон кенглигида бир ёки икки қатор бўлиб жойлашади. Биринчи бўлиб старт олган (1-3-ўйинчи) ўйинчиларни орқадаги ўйинчилар қўллаши керак. Ҳужумчилар тўпни йўқотиши ва уларга жавобан ҳужум уюштирилиши мумкинлиги сабабли бир ўйинчи орқада қолади. Агар олд қатор ўйинчилари сон жиҳатидан устунликка эриша олмаса, унда ҳужумнинг муваффақиятли якунини ҳимоячилар орасидаги бўш жойга киришга ҳаракат қилаётган орқа қатор ўйинчилари амалга оширади. Бундай бирин- кетин ривожланадиган ва орқа қатор ўйинчилари якунлайдиган тез ёриб ўтиш ҳужуми «ривожланган ҳужум» деб ном олган. Узоқ масофага тўп узатиб тез ёриб ўтиш-оддий ва муддатидан илгари якунланадиган ҳужумнинг масъулиятли

Тез ёриб ўтишнинг мақсади рақибларнинг тўпни йўқотиб, ҳужумдан ҳимояга ўтиши пайтида содир бўладиган вақтинча уюшмаган ҳаракатидан фойдаланишдир. Шунинг учун тез ёриб ўтишга албатта рақиблардан тўпни кутилмаганда олиб қўйилганда киришилади. Бу кўпинча тўпни олиб қўйишда, тўсиқлардан, дарвозабондан ёки дарвоза устунларига урилиб қайтган тўпни эгаллаганда ва ҳужумчилар томонидан ўйин қоидаси бузилган ҳолларда амалга оширилади. Тез ёриб ўтишдаги ўзгаришлар унинг шиддати билан боглик-ҳужум 4-7с давом этади , ўзаро ҳаракатлар оддий бўлса ҳам, оз сонли ўйинчилар билан устунлик вужудга келтирилади. Вақтдан ютиш ва бўшлиқ, сон жиҳатдан устунликни вужудга келтиради ва дарвозани ишғол этиш учун қулай шароит яратади. Аммо бунинг учун барча ҳимоячилар ҳаракати имкон борича тезкор, дадил ва яхши келиши

Узоқ масофага тўп узатиб тез ёриб ўтиш-оддий ва муддатидан илгари якунланадиган ҳужумнинг масъулиятли усулидир. Одатда узатишни дарвозабон ёки тўпга эга бўлган ўйинчи бажаради. Тез ёриб ўтишни бошлаган ўйинчи майдоннинг ён чизиғи бўйлаб ёки майдон маркази томон чаққон олдинга интилади. Муваффақият учун олдинга интилган ўйинчи бошқалардан ўзиб кетиши мумкин. Одатда, буни олдинга чиқиб ўйнаётган ҳимоячи ёки тўп отилган жойга қарама-қарши бурчакдаги ҳимоячи амалга оширади. Таьқибдан қутулган ўйинчига тўпни тез ва аниқ узатиш керак. Яхшиси, тўпнинг йўналиш траекторияси пастроқ бўлгани маъқул. Шунингдек, тўп узатиш масофаси жуда узоқ бўлмаслиги керак, чунки бундай тўпни рақиблар дарвозабони эгаллаб олиши мумкин. Агар тез ёриб ўтган ўйинчига дарвозабоннинг дарҳол тўп узатишига халақит беришса, у

Ҳужумчи тез ёриб ўтиш ҳаракатининг биринчи босқичида ирғиб олдинга ташланади ва ўзини таъқиб қилувчи ўйинчидан қутулишга ҳаракат қилади. Тўп узатмоқчи бўлган ўйинчи, қайси ўйинчига тўп узатишни, вазиятни тўғри баҳолаб, тўп траекториясини ва йўналишини аниқлашни, агар керак бўлса, ҳимоячиларни чалғитиш учун қилинадиган ҳаракатни тўғри танлашни билиши керак. Тез ёриб ўтган ҳужумчиларнинг асосий мақсади ҳимоячилар орқасига ўтган шерикларига бўйлама ёки диагонал тўп узатишдир. Тез ёриб ўтишнинг иккинчи босқич ҳужумчилар ҳужум кучини имкон борича кенгайтиради ва майдон кенглигида бир ва икки қатор бўлиб жойлашади. Тўп ҳужумнинг олдинги қаторига узатилади. Учинчи босқичининг вазифаси-ҳужумни муваффақиятли якунлашдир. Яхшиси, ҳимоячилардан хужумчилар сони кўп бўлиши керак. Аммо сон жиҳатдан тенгл

ҳимоясига қарши курашмоғи керак. Бунинг учун улар майдоннинг ўзларига қарашли ярмига қайтиб, рақиблар тўлиқ ҳимояга ўтганда, уларга қарши ҳужум уюштирадилар ва бу «позицион хужум» деб аталади. Замонавий шароитда ҳимоячиларнинг ҳамжиҳатлик билан ташкил этилган мудофаасини тез енгиб чиқиш ниҳоятда муҳим, чунки ҳужумчиларнинг тўп билан ҳужум қилишига 45 сек.дан ортиқ вақт берилмайди. Позицион ҳужумни қўллаш қуйидаги ҳолатларда ўринлидир: -тўпни ўйинга киритиш учун кўп вақт сарфланса; -ўйин тезлиги жиҳатидан рақибларнинг устунлиги яққол сезилиб турса; -ўйин суръатини ўзгартириш зарурияти туғилганда, қайта тикланиш учун танаффус қилишда; -ўйинчиларни алмаштириш керак бўлса. Позицион ҳужум уч босқичдан иборат: бошланғич, тайёрловчи ва якунловчи. Биринчисида ўйинчиларни жой-жойига қўйиш амалга ош

Бу ўйинчиларнинг ўз қаторидаги шериклари билан ҳамкорликда ўйин позицияларини вақти-вақти билан алмашиб туришни билиши мақсадга мувофиқдир. Иккинчи қатор ўйинчилари ўйинни ташкил этиш билан бир қаторда ҳужумни якунлаш функциясини ҳам бажаради. Шунинг учун улар юқори тайёргарлик даражасига, ҳам техникада ҳам тактикада юксак малакага эришмоғи керак. Биринчи ва иккинчи қаторда ўнг томондан чап қўл билан, чап томондан эса ўнг қўл билан тўп отадиган ўйинчиларнинг ўйнаши рақиб дарвозасига унумли ҳужум уюштиришга имконият беради. Ҳимояда ўйнашнинг умумжамоа усули шахсий, ҳудудий ва аралаш бўлиши мумкин. Бироқ қисман бўлса ҳам бошқа усул элементларидан фойдаланмасдан биргина усулда ўйнайвериш хато бўлади, чунки бу ҳол ҳимоя тактикасини қашшоқлаштириб қўяди. Ҳимояда ўйнаш усулларини ҳимоячиларнинг

Ҳимояда ўйнаш усуллари хилма-хил бўлиб, асосан дарвозани мудофаа қилиш, тўпни қўлга киритиш учун фаол курашишни назарда тутади. Ҳимоядаги ўйин ҳам ҳужумдаги сингари шахсий, гуруҳ ва жамоа ҳаракатларидан иборат. 29

II БОБ. ҚЎЛ ТЎПИ ЎЙИНИДА ҲАРАКАТЛАНИШ ВА СИЛЖИШЛАР ТЕХНИКАСИНИ ЎРГАТИШ УСУЛЛАРИ 2.1. Қўл тўпи ўйинида ўқитиш усулларининг қўлланилиши Ҳаракатларга мақсадли ўргатиш ўқитувчидан ўқитиш усуллари тавсифларини билишни талаб этади. Ҳамма усуллар шартли равишда учта асосий гуруҳга бўлинади: сўздан фойдаланиш (сўз) усуллари, кўргазмали қабул қилиш усуллари (кўргазмали) ва амалий усуллар. Ўз навбатида, учта гуруҳнинг ҳар бири бир нечта усуллардан ташкил топган. Ўқитиш усуллари. Сўздан фойдаланиш усуллари Кўргазмали қабул қилиш усуллари Амалий усуллар. Ҳикоя, таъриф, суҳбат, тушун- тириш, таҳлил қилиш, кўрсатма бериш. Плакатлар, кинограммалар, видеоёзувларни кўрсатиш, намойиш қилиш Қатъий тартиб- лаштирилган машқлар услуб- лари. Қисмларга бўлиб ўрганиш. Бутунлигича комбинацияни ўрганиш. Қисман тарти

услублар ёрдамида ўқитувчи ўқўв материалининг ўзлаштирилишини тахлил қилади ва баҳолайди. Кўргазмали қабул қилиш усуллари ўрганилаётган ҳаракатларнинг кўз билан кўриш ва эшитиш орқали қабул қилинишини таъминлайди. Кўргазмали қабул қилиш ҳаракатларни янада тез, чуқур ва мустаҳкам эгаллаб олишга ёрдам беради, ўрганилаётган ҳаракатларга қизиқиш уйғотади. Амалий усуллар шуғулланувчиларнинг фаол ҳаракат фаолиятига асосланган. Улар шартли равишда иккита гуруҳга бўлинади: қатьий ва қисман тартиблаштирилган машқлар усуллари. Ҳаракат шакллари, нагрузка ўлчамлари, унинг ўсиб бориши, дам олиш билан алмашиниб турилиши ва бошқаларни қатьий тартиблаштирилган ҳолда ҳаракатларни кўп марта такрорлаш билан тавсифланади. Бунинг натижасида керакли ҳаракатларни аста-секин шакллантириб, алоҳида ҳаракатларни тан

Мусобақа усули махсус ташкил қилинган мусобақа фаолиятини назарда тутади. Бундай фаолият ушбу ҳолда ўқув машғулотлари самарадорлигини ошириш усули сифатида қатнашади. Шундай қилиб, ўқув-тренировка машғулотларида ҳамма санаб ўтилган усуллар турлича бириккан ҳолда, андозали шаклларда эмас, балки спорт тайёргарлигининг муайян талабларини ҳисобга олиб, ўзгартирилган шаклларда қўлланилади. Усулларни танлашда шу нарсага эътибор бериш лозимки, улар олдинга қўйилган вазифалар, умумий дидактик тамойиллар, шунингдек, спорт тренировкасининг махсус тамойиллари, шуғулланувчиларнинг ёш хусусиятлари, уларнинг малакаси, жинси ҳамда тайёргарлик даражасига қатъий мувофиқ бўлиши шарт. Қўл тўпи билан мунтазам шуғулланишни 9-10 ёшдан бошлаш мумкин. 11 ёшдан бошлаб икки босқичда: 5-7-ва 8-9-синф ўқувчилари учун

ўзлаштиришда хатоларни тузатиш, усулларни бажариш тезкорлигини ва аниқлигини янада ошириш учун) ишлатилади. Ҳар бир усулни ўрганишда уларнинг босқичларини кўриб чиқиш муҳимдир. Чунки асосий аҳамиятни олдин асосий босқичга кетиш эса бошқа бўлаклар ва спортчининг ҳар хил тайёргарлигига қаратилади. Ҳар қандай усулни ўргатишда техник-тактик ҳаракатларни такомиллаштириш кетма-кетлигига риоя қилиш лозим: 1) усул билан таништириш; 2) соддалаштириб усулни ўргатиш; 3) усулларни ўйин ҳолатига яқинлаштириб такомил- лаштириш, 4) ўрганилган усулларни ўйинда қўллаш. Ўргатилган усул ва ҳаракатлар тўғрисидаги маълумотларни кўргазмали қуроллардан фойдаланилиб, шуғулланувчиларда ушбу усуллар тўғрисида таассирот қолдириш зарур. Кўргазмали қуроллардан қайта фойдаланилганда (кинограмма, расмлар, жадвал, тасмал

ўргатишга киришилади ва ўрганилган усуллар бир-бирига боғланиб, ҳар хил «комбинация»ларда қўлланилади. Югуриш қуйидаги кўрсатилган тартибда: оддий, тезликни ўзгартириб, йўналишни ўзгартириб, қадамларни чалиштириб, ҳар хил сапчишлар ёрдамида ўргатилади. Тўхташлар . Тез юриб, секин югуриб, тезланишда аввало бир оёқда, сўнг икки оёқда тўхташлар ўргатилади. Шуғулланувчининг икки оёқда юриб, тўхтагандан сўнг мувозанат сақлаш учун тана вазнини тўғри тақсимлаши ўргатувчи томонидан назорат қилинади. Тўхтагандан сўнг яна ҳар хил йўналишда ҳаракат қилишга киришилади. Сакраш . Жойдан ва югуриб келиб аввал икки оёқда, кейин бир оёқда сакраш ўргатилади. Шу ҳолда оёқларни тўғри қўйиш, баландга ёки узунликка сакраганда оёқларни букиш ва ерга тушиш тўғри бажарилишига диққатни жалб этиш зарур. Гандболчи ба

2.2.1. Тўпни эгаллаш техникасига ўргатиш. Тўпни илиш. Шериклардан тўпни илишга киришишдан олдин тўпнинг вазнига, шаклига, қаттиқ ёки юмшоқлигига кўникма ҳосил қилувчи қуйидаги машқлардан фойдаланиш мумкин. 1. Олдинга тўпни ташлаб, уни ерга туширмасдан илиб олиш. 2. Тўпни олдинга ташлаб, уни ердан сапчигандан сўнг илиб олиш. 3. Тўпни ўнг қўлда ташлаб, чап қўл билан илиб олиш. 4. Тўпни бошдан, елкадан, оёқ орасидан ташлаб, уни илиб олиш. 5. Бараварига икки тўпни ташлаш ва уларни илиб олиш. Шуғулланувчи ёрдамчи машқларни бажаришда тўпни ўзига қулай усуллар билан илиши мумкин. Унинг олдига қўйиладиган вазифа-тўпни илиб-олгандан сўнг, бошқа ўйин ҳаракатларини бажаришга тайёр туришидир. Шундан сўнг тўпни илиш усулини ўргатишга киришилади. Шериклардан бири тўпни узатади, иккинчиси эса уни аниқ би

1. Қўлларни олдинда тутиб, бир қўлдан иккинчи қўлга бармоқлар ёрдамида тўп узатиш. 2. Жойда туриб юрган ва югурган ҳолда бир қўлдан иккинчи қўлга гавда атрофидан тўп узатиш. 3. Тўпни бир ва икки қўлда тутиб ҳар хил томонларга: олдинга, ёнга ҳамла қилиш. 4. Жойда туриб, юрган ва югурган ҳолатда тўпни узатиш ва отишни «имитация» қилиш. Ўргатишни юқоридан қўлни силтаб тўп узатишдан бошлаш керак. Деворда белгиланган нишондан 3-4 метр масофада қўллар юқорига кўтарилиб, ҳар хил оёқлар олдинга қўйилиб ва 3 қадамдан сўнг тўп узатилади. Кейинчалик шериклар бир-бирига қарама-қарши туриб тўп узатишларни бажаради. Бир қадамдан сўнг, майдондан сапчитиб, камалаксимон «траектория»да тўп узатишлар. У ёки бу усулдаги тўп узатишларни ўргатишда шуғулланувчиларга тушунтирилгандан сўнг, улар машқларни мустақил

шуғулланувчилар сони ва бериладиган машқлар хусусиятига боғлиқ бўлади. Шуғулланувчилар машқларни аввал бир жойда туриб, сўнг ҳар хил йўналишда ҳаракатда бажаради. Намунавий машқлар. 1. Ўйинчилар 6-10 м. оралиқ масофада бир-бирига қарама-қарши икки қатор бўлиб жойлашади. Биринчи ёки иккинчи қаторда жойлашган ўйинчиларнинг ҳар бирига тўп берилади ва ўргатувчи ишораси ёки ҳуштагидан сўнг улар бир-бирига тўп узатишни амалга оширади. 2. Икки ўйинчи тўплар билан бир - бирига қарама - қарши 5-10 м оралиқ масофада жойлашади . Учинчи ўйинчи уларнинг ўртасида туриб , олдиндан келишилган усулда ўйинчилар билан галма - гал жой алмашиб , тўп узатишни бажаради . 3. Икки ўйинчи тўплар билан бир - бирига қарама - қарши 10-20 м оралиқ масофада жойлашади . Уларнинг орасида яна икки ўйинчи бир- бирига орқа ў

югуриб келаётган шеригига тўп узатади, ўзи қўшни қатор орқасидан жой олади. 8. Ўйинчилар икки айланага жойлашиб бир-бирига қарама-қарши ҳаракат қилиб, ўзаро тўп узатишадилар. 9. Икки ўйинчи 3-4м оралиқда паралел ҳаракат қилиб тўп узатишади. Ҳаракат тезлиги аста-секин оширилади. (ушбу машқни 3-4 та бўлиб бажариш мумкин). 10. Икки ўйинчи жойларини алмаштириб тўп узатишади. 11. «Тўп учун кураш» ўйини. Ўйинда шуғулланувчилар сони майдоннинг катта-кичиклигига боғлиқ бўлиб икки жамоага бўлинади. Бир жамоа ўйинчилари бир-бирига тўп узатади, иккинчи жамоа эса улардан тўпни олиб қўйиш учун ҳаракат қилади. Ўйин қоидасини ўқитувчи қўйилган мақсад ва шуғулланувчилар тайёргарлигини ҳисобга олиб белгилайди. Тўпни ерга уриб юриш. Тўпни ерга уриб юриш техникасини тўғри тасаввур қилишга оид тушунтириш ва к

шуғулланувчини ўқитувчининг, ўз шеригининг, рақибининг сигналини ёки майдондаги вазиятнинг ўзгаришини кузатишга мажбур қиладиган шароитлар яратилади. Тўпни паст сапчитиб ерга уриб юриш, тўпни ерга уриб юришга ўтилганда уни рақибдан пана қилиш, бир қўлдан иккинчисига орқадан ўтказиш, юқори тезликда суръатни ва ердан сапчиш баландлигини ўзгартириш, бурилишлар ҳамда орқа билан ҳаракат қилиб тўпни ерга уриб юришлар кейинроқ ўрганилади. Тўпни панжа билан бошқаришга, оёқларнинг эркин ишлашига ва усулларнинг ўйин вазиятига мос бўлишига катта эътибор берилади. Намунавий машқлар. 1. Олдинга, ён томонга, орқа билан олдинга тўпни ерга уриб ҳаракат қилиш. 2. Шуларнинг хаммасини югурган ҳолатда, бажариш. 3. Илонизисимон йўналишда ҳар хил тўсиқларни айланиб тўпни ерга уриб юриш. 4. Ҳар хил тўсиқлардан х

11. Бир ўйинчи тўпни ерга уриб олиб юради, иккинчи ўйинчи тўпни олиб қўйишга ҳаракат қилади. 12. Икки ўйинчи биттадан тўпни ерга уриб олиб юради, учинчи тўпни оёқлари билан бир-бирига узатади. 2.2.2. Тўпни ҳаракатда ва сакраб отишга ўргатиш Ҳар хил усуллар билан тўпни дарвозага отишга ўргатиш жараёнида шуғулланувчиларни дастлаб тўпнинг йўналиш траекторияси ва дарвозани мўлжалга олиш усуллари билан таништириш лозим. Дарвозага тўп отишнинг айрим усуллари ўрганилаётганда, биринчи навбатда, унинг тузилиши, сўнг ҳаракатнинг мазмуни ўзлаштирилади ва тўп отиш масофаси аста-секин узайтирилади. Тўпни отишга ўргатиш учун отишга ёндош машқлардан фойдаланмоқ керак: теннис тўпи, резинадан ишланган ёш болалар тўпи, хоккей тўпи, ҳар хил узунликдаги таёқчалар, шунингдек, гантеллар билан тўп отишни "«и

Тўп отиш аввал вазифасиз амалга оширилади, сўнг аниқ белгиланган мўлжалга тўп теккизиш вазифаси қўйилади. Югуриб келиб тўп отишни ўргатиш учун аввал югуриб келиш усулида қадамлар ритмини ўзлаштирмоқ керак. Бундай ҳаракат ўргатувчи бажарганини қайтариш усули билан ўрганилади. Қадамлар ритми ўзлаштирилгандан сўнг, тезланишда қадамлар орасидаги узунликни аниқлаб олиш зарур. Бунинг учун энг қулай йўл қадамлар тушадиган жойни белгилаб қўйишдир. Тўп отиш техникаси ўзлаштирилгандан сўнг, отишнинг тайёрлов босқичи вариантларига киришилади: 1) Тўпни ерга уриб келгандан сўнг тезланиб тўп отиш; 2) Тўпни илиб олгандан сўнг отиш; 3) Тўпни илиб 1,2,3 қадамдан сўнг отиш; 4) Ҳар хил тезланишлардан сўнг тўп отиш. Шундан сўнг тўп отиш шароитлари мураккаблаштирилиб бажарилади. Гандболчиларга у ёки бу усуллар

ҳаракатларнинг «синхрон»лигига эришишдир. Шундан сўнг бир оёқда депсиниш ва депсинган оёқ билан яна ерга тушиш ўргатилади. Бунинг учун майдонга қўйилган белги ва сакраб ўтиш учун қўйилган тўсиқлардан фойдаланиш мумкин. Ушбу машқлар тўп билан «имитация» тариқасида бажарилади. Ўрганилган ҳаракат малакаларини мустаҳкамлаш учун гимнастик скамейкаларда бажариладиган қуйидаги тайёрлов машқларидан фойдаланиш мумкин: 1. Югуриб келиб скамейка устидан депсиниб тўп отишни бажариш. Жароҳатлардан сақланиш учун тушиш жойига гимнастик тўшаклар солинади. 2. Югуриб келиб ердан (полдан) депсиниб тўп отилади ва скамейка устига тушилади. Бу гандболчига сакрашнинг энг баланд нуқтасида тез тўп отиш имконини яратади. 3. Ҳар хил баландликдаги тўсиқлар устидан тўп отиш отиш техникасини яхши ўзлаштиришга имконият б

маъқул. Аввал дастлабки ҳолатдаги икки қўлга, қўл билан оёққа ва ёнбошга тушиш ўзлаштирилади. Сўнг машқлар тўп билан бажарилади: 1. Тўшак устида тиззаларда турган дастлабки ҳолатда қўлларга йиқилиб тўп отиш. 2. Чап тиззада туриб, ўнг оёқни ён томонга чўзган ҳолатда тўп отилиб сўнг қўлларга тушилади. 3. Сакраб тўпни отиб, дарвозабон майдонига тушилади ва елкадан ўмбалоқ ошиб турилади. Малакани эгаллашда ҳаракатлар дастлаб қаршиликсиз бажарилиши лозим. Такомиллаштиришда эса, албатта, мунтазам ҳимоячилар қаршилигида бажарилса мақсадга мувофиқ булади. 2.2.3. Ҳаракатланиш ва силжишда ч алғитиш лар га ўргатиш Чалғитишларнинг турлари мураккаб бўлганлиги туфайли шуғулланувчилар уларга оид усулларни тўлиқ эгаллагандан сўнг киришадилар. Бунда биринчи эътибор чалғитиш учун ва асосий ҳаракат учун ишла

ҳаракат қилади; аввал тўпсиз чалғитишлар, тўпни илиш «имитация»си, сўнг майдондаги ҳаракатлар ва бурилишлар ўрганилади. Тўп билан бажариладиган чалғитишлар аввал бир жойда турганда бажарилади. Узатиш «имитация»си билан бажариладиган чалғитишлар олдинроқ ўрганилади. Дарвозага тўп отиш «имитация»си билан бажариладиган чалғитишларни ўрганиш учун кўпроқ вақт ажратилади. Бунда оёқлар билан тўғри ҳаракатлар қилиш катта қийинчиликлар туғдиради. Гандболчи гавдасининг асосий оғирлигини таянч оёқда сақлаб, силкинадиган оёқ билан эркин ҳаракат қилишни ўрганиши керак. Кейинги босқичда ҳаракат пайтида чалғитишларни қўллаш ўргатилади. Чалғитишларни эркин, тезкорликни пасайтирмасдан бажаришга эришиш лозим. Бир жойда турганда ва ҳаракат пайтида бир йўл билан бажариладиган чалғитишлардан сўнг уларнинг ҳар

қадамлаб силжишд а қадамлар юмшоқ қўйилади, юқорига сакрамаслик, оёқлар тиззаларида тўғриланмаслиги керак. Орқа билан силжиган да, гавда орқага энгашмасдан тўғри тушилади, оёқлар букилиб, катта қадам ташланади. Майдонда қилинаётган ҳаракат вақтида тўпнинг ҳолатига қараб жойлашиш ҳам ўргатилади. Кейинчалик ўз ҳужумчисига нисбатан керакли масофани сақлаш ва вазиятга қараб уни ўзгартириш ўрганилади. Ҳимояда ҳаракат ланиш ва силжишлар ни ўрганиш учун қуйидаги машқлардан фойдаланиш мумкин; 1. Ҳимояда туришнинг дастлабки ҳолатида ўнгга, чапга, олдинга ва орқага юриш ва югуриш; 2. Орқа билан олд тарафга мокисимон илонизисимон ҳаракатларни бажариш; 3. Бир-бирига юзма-юз турган ҳолатда «қувлашмачоқ» ўйнаш; 4. Шерик билан бажариладиган машқлар. Ўйинчи йўналишини кескин ўзгартириб, чапга, ўнгга, олди

юқорига кўтариб тўғрилайдилар, сўнг қуйидаги машқларни тўп билан бажарадилар: 1. Ҳужумчи ҳимоячига юзма-юз туриб, ҳар хил ҳолатда дарвозага тўп отишни бажаради, ҳимоячи эса тўп йўналишини тўсиш учун ҳаракат қилади. 2. Аввалдан келишилган томонга отиш кучини аста секин кўпайтириб тўп отилади, химоячилар тўп йўналишини тўсиш учун қўлларини қўйишади. 3. Аввалдан келишилган икки усулда дарвозага отилган тўп тўсилади. 4. Ўйин вазиятида дарвозага отилган тўпларни тўсиш. 5. Бирин-кетин дарвозага отилган бир неча тўпни тўсиш. 6. Ҳужумчининг юқоридан дарвозага отган тўпини икки ҳимоячи бўлиб тўсиш. 7. 6-8 м. диаметрли айланада жойлашиб, бир-бирига юқоридан ва ерга уриб сапчитиб узатилган тўпни ўртада туриб тўсишга ҳаракат қилиш. Тўпни олиб қўйиш- ў ргатилаётганда ҳаракат бошланишидан олдин ҳолатни

турганлигига қараб уни юқоридан ёки пастдан уришни мўлжаллаш муҳимдир. Шундан сўнг тўпни ҳаракат пайтида уриб чиқариш ўрганилади. Аввал тўп узатилаётганда, сўнгра эса уни дарвозага отилаётганда уриб чиқарилади. Кейинчалик тўпни узатишга ёки дарвозага отишга тайёрланилаётганда уриб чиқариш ва, энг сўнгида, тўпни ерга уриб юриш вақтида уни уриб чиқариш ўргатилади. 2.4. Дарвозабон нинг ҳаракатланиш ва силжишлар техникасини ўргатиш Ўйинда дарвозабон-ярим жамоа деб бежиз айтилмайди. Чунки дарвозабон вазифасида иштирок этадиган гандболчилар юқорида кўрсатилган усуллардан ташқари, улар учун дарвозада ўйнаганда йўл қўйиладиган усулларни ҳам бажарадилар, яъни тўпни гавданинг барча қисмлари билан қайтариш. Дарвозабон дарвоза майдонидан ташқарига чиққанда майдон ўйинчиси хисобланади. Ўйин техникасига

Дарвозабонни сакраш техникасига ўргатиш дарвозанинг юқори бурчакларига отиладиган тўпни қайтариш имитациялари билан бошланади. Дарвозабоннинг тўпни илиб олиши унинг асосий вазифаларидан ҳисобланмайди, лекин шунга қарамай, у тўп илишни мукаммал эгаллаган бўлмоғи керак. Шунинг учун ҳар хил ҳолатда: туриб, ўтириб, ётиб, сакраган ҳолда, ўмбалоқ ошиб бажариладиган машқларни биринчи кундан бошлаб ўргатишга киришилади. Намуна машқлари: 1. Дастлабки ҳолатда ўқитувчи ишораси билан тез қўлларни юқорига кўтариш. 2. Юқоридан ҳар хил баландликда отилган тўпларни қайтариш имитациясини бажариш. 3. Ён томондан ва бошдан юқори келаётган тўпни қўл билан ҳар хил оёқларда депсиниб сакраб қайтариш. 4. Ён томонга 1-1,5 метр масофада келаётган тўпни ён томонга қадам ташлаб қайтариш. 5. Дарвозанинг юқори бурчагиг

3. Бир оёқдан 2-оёққа баланд сакраб, оёқни тизза қисмида букиб, олдинга қараб бурилиш. 4. Гимнастик скамейкани ён томонига ётқизиб қўйиб, оёқ кафтининг ички тарафи билан тўп ўйнаш. 5. Оёқнинг ички томони билан шеригига тўп узатиш. 6. Шериги томонидан дарвозабоннинг оёқ қисмига отилган тўпни оёқларнинг ички томони билан қайтариш. 7. Шериги томонидан дарвозабоннинг оёқ қисмига 30-50 см. етказмасдан ердан сапчитиб отилган тўпни қайтариш. 2.5. Тактик ҳаракатла ниш ва силжишлар ни ўргатиш Тактик ҳаракатларга ўргатиш ўйиннинг умумий тушунчасидан бошланади. Шуғулланувчиларда ўйин вазиятини таҳлил қила билиш, шу асосда ўйин шароитларига мос келадиган усул ва усулиятларни танлаб, уларни қўллай олиш кўникмасини ҳосил қилиш, қобилиятини шакллантириш лозим. Аввало ҳужум тактикаси ҳаракатларини эгаллаш

5) икки тарафлама ўйинда мустаҳкамлаш. Индивидуал тактик ҳаракатларга ўргатиш, техник усулларни ўргатиш билан баробар бошланади. Ўргатувчи ўргатаётган усули билан бирга унинг ўйинда қўлланиши аҳамиятини ҳам тушунтириши лозим. Оддий Ҳолатларда ҳаракатлар етарли ўзлаштирилгандан сўнг, бу ҳаракатлар ҳар хил тўсиқлар ёрдамида мураккаблаштириб ўрганилади. Индивидуал тактик ҳаракатларни ўргатиш учун яккакураш элементли машқларни бажариш зарур. Тўп отиш тактикаси қуйидаги тартибда ўргатилади: биринчи тактик вазифа – дарвозабон билан яккама-якка чиқишда устун келиш. Бу вазифани ечиш учун шуғулланувчилар дарвозабон ўйини тўғрисида дастлаб назарий, дарвозабон ва хужумчи ҳаракатлари боғлиқлиги тўғрисидаги билимларга эга бўлмоғи керак. Ўрганишда дарвозага ҳар хил траекторияда тўп отишни билиш жуда муҳ

ХУЛОСА ЛАР 1. Илмий маълумотларга кўра қўл тўпи билан 7-8 ёшдан бошлаб шуғулланиш мумкин. Бунда биринчи энг муҳим бошланғич бўғин бўлиб жисмоний тарбия фани дастурларига спортнинг шу тури киритилган умумтаълим мактаблари ҳисобланади. Ёш қўл тўпичиларни тайёрлаш тизими авваламбор ўсаётган организмнинг физиологик хусусиятларига ва тайёрлаш вазифаларининг иш хусусиятларига мос келишига асосланиши керак. Ўз вақтида ва тўғри қўйилган техник ва тактик тайёргарлик асослари асосий малака ва маҳоратларни шакллантириш жараёни билан биргаликда келгусида юқори спорт натижаларига эришиш учун ёрдам берадиган ишни олиб боришга имконият туғдиради. 2. Умумтаълим мактабларида болаларда қўл тўпи ўйини техникаси ва тактикасини ўргатиш масаласи қўл тўпи машғулотларининг энг асосий вазифаларидандир. Агарда бу ё

комплекс машқлар, турли эстафеталар ва ҳаракатли ўйинлар кўпроқ қўлланилади. Уларда ҳаракат йўналиши, йўналиш усули ва машқлар белгиланади. Бунда оёқларнинг ишлаши ҳар хил тўсиқлардан ўтиш, вақт ва ажратилган жойнинг чегараланиши ҳамда рақибнинг қарши ҳаракатлари билан қийинлаштирилган бўлиши керак. 4. Тўпни ҳаракат ва силжишларда илиш машқларини мустаҳкамлаш пайтида тўпнинг узатилиш баландлиги, илиш учун сакрашнинг йўналиши ўзгартирилиб ва рақибнинг қаршилиги билан бирга қўшилган ҳолда махсус анжом –ускуналар ёрдамида қийинлаштириб борилади. Тўпни илиш, асосан, узатишлар билан бирга такомиллаштирилади. Узатиш усулларининг барча турларини эгаллашда асосий мақсадни тезкорлик ва аниқлик билан рақибдан яшириб, ҳар қандай ўйин шароитида тўп узата билишга ўргатиш биринчи масаладир. Ҳаракатланиш

Бу машқда дастлаб олдинга чиқиб, сўнгра ҳужумчининг орқасидан чиқиб узатилаётган тўпни олиб қўйишлар ўрганилади ва такомиллаштирилади. 6. Бу услубиятни Қарши шаҳридаг и 8- ўрта мактабнинг бошланғич синф ўқувчиларида синаб, тажрибадан ўтказганимизда (1.12.08 й. дан 27.12.08 й. гача) болаларнинг соғлиги мустаҳкамланди, ҳаракатланиш ва силжишлар техникаси элементлари шаклланди ва такомиллашди, қўл тўпи ўйинига бўлган мойилликлари ва қизиқишлари ортди. 7. Бошловчи қўл тўпичиларда қўл тўпи ўйини ҳаракатланиш ва силжишлар техникасини шакллантириш услубиятини илғор педагогик технологиялар қаторига киритиш мумкин ва кадрлар тайёрлаш миллий дастури талабларига мувофиқ келади деган хулосага келдик. 53

ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР РЎЙХАТИ 1. Каримов И.А. Юксак маънавият-енгилмас куч. Т., “Маънавият”, 2008. 2. Ўзбекистон Р еспублика П резидентининг “Болалар спортини ривожлантириш тўғрисида”ги Фармони. Тошкент, 2002 йил 24 октябрь. 3. Баркамол авлод – Ўзбекистон тараққиётининг пойдевори. Т., 1998. 4. Абдурахманов Ф.А., Лемешков В.А., Павлов Ш.К., Яроцкий А.И. Гандболчиларнинг тайёргарлиги. Ўқув қўлланма. Тошкент, 1992 й. 5. Вардиашвили И. Р ва бошқ.. Талабаларнинг илмий билиш фаолиятлари. Қарши, “Насаф” нашриёти, 2006. 6. Глусов Н.П. Мини гандбол. М. Жисмоний тарбия ва спорт. 1979. 7. Игнатев В.Я. Гандбол М. «Жисмоний тарбия ва спорт», 1983 й. 8. Келлер В.С., Савин С.А., Соломонко В.В. Олий тоифали гандболчиларнинг ҳаракатланиш таъсирини ўрганиш. М. 1973. 9. Керимов Ф.А. Спорт соҳасидаги илмий

14. Саидхалилов Э.А., Рывникин А.А. Гандбол ч и ўйинда ва машғулотда. Тиббиёт. 1984 й. 15. Фарфель В.С. Спорт техникасини такомиллаштириш йўллари. 16. Фарфель В.С. Спортда ҳаракатларни бошқариш. М. «Жисмоний тарбия ва спорт», 1945. 17. Фомин Н.А., Филин В.П. Жисмоний тарбиянинг ёш хусусиятлари. М. «Жисмоний тарбия ва спорт», 1972. 55

Купить