Kushonlar davri moddiy madaniyati madaniyati - История - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	23.7KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	История

Kushonlar davri moddiy madaniyati madaniyati

Купить

Mavzu: Kushonlar davri moddiy madaniyati madaniyati.
Reja
1. Kushon davlatining tashkil topishi.
2. Kushonlar davri moddiy madaniyati madaniyati.
3. Kushon davlati davrida Buyuk Ipak yo’lining ahamiyati.

Kushon davlatining paydo bo’lishi haqida ko’proq Xitoy manbalari va
numizmatika fani ma’lumotlari xabar beradi. Umuman Kushonlar saltanatining
paydo bo’lishi va rivojlanishi uzoq vaqtlar davomida tadqiqotchilar orasida
bahslarga sabab bo’lgan bo’lsada, so’nggi 2 o’n yillik ichida bu masalaga juda
ko’plab aniqliklar kiritish imkonini bergan tadqiqotlar olib borildi. Ayniqsa, 1961
yilda Londonda o’tkazilgan xalqaro simpozium, 1968 yilda Dushanbedagi
YUNESKO konferensiyasi, 1970 yilda Qobuldagi xalqaro anjuman Kushon
davlati masalalariga bag’ishlangan bo’lib, undan keyin ham bu masala bo’yicha
ko’plab xalqaro anjumanlar bo’lib o’tdi.
Kushon podsholigi haqidagi tarixiy ma’lumotlar, o‘sha davrga oid yozuvlar,
kushon tangalari, Xitoy ma’lumotlaridan iborat. Kushon podsholigining asoschisi
Kudjula Kadfiz I (Amudaryoning yuqori oqimida yashagan 5 tuxor (yuyechji)
qabilalaridan biri bo‘lgan-kushonlar qabilasining boshlig‘i edi. U qabilani
birlashtirib, Baqtriya, So‘g‘d, Sharqiy Afg‘oniston va Hind daryosining yuqori
hududlarini bo‘ysundirib, mustaqil davlat tuzgan. Undan so‘ng hokimiyat tepasiga
uning o‘g‘li Vima Kadfiz II, so‘ngra Kanishka I chiqqan.
Kushon podoligi quldorlik davlatlaridan biri bo‘lib, hozirgi O‘rta Osiyoning
katta qismi,Afg‘oniston, Pokiston Shimmoliy Xindiston va Sinszyanni ham o‘z
ichiga oladi. Kushon podsholigining ravnaq topgan davri-milodiy I asr oxiri va III
asr boshlari edi.
Qadimgi Xitoy manbalarining guvohlik berishiga ko’ra, mil. avv. II asrning
ikkinchi choragida Xitoyning shimoliy-g’arbida yashov-chi ko’chmanchi xunn,
sak-usun va yuyechji qabilalari o’rtasida qonli to’qnashuv yuz berib, yuyechjilar
Sharqiy Turkiston va Tibetdan O’rta Osiyo yerlariga surib chiqariladi. Xitoy
elchisi Chjan Szyanning ma’-lumotlariga ko’ra, xunnlar siquvi ostida Sharqiy
Turkiston orqali O’rta Osiyoga kelgan yuyechjilar Davan va So’g’dni egallagach,
janubga tomon harakat qiladilar va Baqtriyani bosib olib, Yunon-Baqtriya
davlatining faoliyatiga chek qo’yadilar. Yuyechjilar besh xonadondan iborat

bo’lgan: Xyumi, Shuanmi, Guyshuan, Xise va Dumi xonadon-lari. Xitoy
solnomalarida eslatilgan Da-Yuyechji yoki Katta Yuyechji davlati yuz yildan ortiq
faoliyat ko’rsatadi. Katta Yuyechji davlati-ning boshlang’ich davri mil. avv. 139-
125 yillarga to’g’ri keladi.
Keyinchalik davlatning qudrati ortib, uning hududlari ancha kengayadi.
Katta Yuyechji davlatining poytaxti Dalvarzintepa o’rnida bo’lgan, janubiy
chegarasi esa Gibin-Kashmir yoki Qandahor orqali o’tgan.
Oradan chamasi yuz yil o’tib Guyshuan xonadoni kuchayib, uning mavqyei
orta boshlaydi. Xitoy solnomalarida yozilishicha, Guyshuan yabg’usi Kioszyukyu
(Kujula Kadfiz) qolgan to’rtta xonadonni o’z qo’li ostida birlashtirib, o’zini
Guyshuan (Kushon) hukmdori deb e’lon qiladi va shu tariqa Kushon davlatiga asos
soladi.
Umuman, Kushon davlatining vujudga kelishini Katta Yuyechji
uyushmasining inqirozi sifatida baholash unchalik to’g’ri emas. Bu jarayon
mamlakat taraqqiyotining bir bosqichdan ikkinchi bosqichga o’tishi,
markazlashgan davlatga asos solinishi hamda hukmron sulola almashinuvini
anglatadi. Kushonlar davlatining dastlabki poytax-ti Sho’rchi tumanidagi
Dalvarzintepa yodgorligi o’rnida bo’lgan, u Xitoy manbalarida Xodzo deb
nomlanadi. Kujula Kadfiz davrida Afg’oniston va Kashmir Kushonlar davlatiga
qo’shib olingan.
Xitoy manbalarining xabariga ko’ra, yuechji qabilalari Toha-ristonda 5 ta
mulkka: Xyumi, Shuanmi, Guyshuan, Xise va Dumiga bo’lindilar. «Yuz yildan sal
o’tib Guyshuana (Kushon) yo’lboshchisi Kiozyukyu (Kadfiz) o’zini Guyshuana
(Kushon) davlatining hukmdori deb e’lon qildi. U Ansi (Parfiya) bilan urushga
kirishdi, Pudu (Hindiqushdan janubdagi yerlar, Paropamis) va Gibin (Qobul
viloyati)ni tor-mor qildi va ularning yerlarini egalladi».

Kushonlar sulolasi hukmronligi davri ko’hna davlatchiligimiz tarixida katta iz
qoldirgan. Buni uning tarkibiga kirgan har bir hudud, yohud elatlar mitsolida
yaqqol ko’rish mumkin.Uning deastlabki poytaxti Dalvarzintepa (Surxondaryo),

unga tutash Xolchayon (Denov), Zartepa, Fayoztepa, Љ oratepa, Ayritom(Termiz
atroflari) va boshqalar Kushonlarning eng rivoj topgan savdo-sotiq,
hunarmandchilik sohalari o’sgan gavjum shaharlari hisoblangan. Kushonlar
davrida mamlakatimiz hududida shaharsozlik madaniyati ham taraqqiy topadi.
Dalvarzintepa -Surxondaryo viloyatining Sho’rchi tumanida joylashgan.U
Kushon davlatining dastlabki poytaxti bo’lgan. Umumiy maydoni 36ga. dan ziyod
shahar uzunligi 2,5km, qalinligi 10 metr bo’lgan himoya devori va chuqur xandaq
bilan o’rab olingan. Dalvarzintepadan 1972-yilda arxeologlar tomonidan topilgan
umumiy og’irligi 30 kgdan ortiq tilla buyular xazinasi alohida ahamiyatga ega
Undan 115 ga yaqin oltin buyumlar xazinasi topilgan.
Zartepa- Termiz shahridan 26 km shimoli-g’arbda joylashgan.Ko’hna
shahar to’rtburchak shaklida(400x400) mustahkam himoya devorlari bilan o’rab
olingan. Tadqiqotchilarning fikricha ushbu shahar mil.avvII-I asrlardan –milodiy
III-V asrlarga qadar mavjud bo’lgan.
Xolchayon -Ushbu shahar Surxondaryo viloyatining Denov shahri shimoli-
sharqida joylashganbo’lib mil.avvIV-III asrlardan –Milodiy VII asrgacha mavjud
bo’lgan.Xolchayondan yirik saroy inshoatlari va turar joylar ochilgan.
Eski Termiz - Umumiy maydoni 500 ga iborat bo’lib ko’hna shahar mil.avv
IV-III asrlarda paydo bo’lgan.Antik davr manbalarida «Tarmit», «Tarmita» nomi
bilan tilga olingan. Bu davrda o’lkamizda sun’iy sug’orishga asoslangan
dehqonchilik madaniyati nihoyatda taraqqiy etgan, ko’plab sug’orish inshoatlari
barpo etilgan.Surxondaryo vohasida Eski Angor, Zang, So’g’ddagi Darg’om
kanallari shular jumlasidandir. Soson podshosi Shopur I yozdirgan «Zoroastr
Ka’basi»da kushonlar saltanatining hududi haqida: «Kushonlar mamlakati
Peshavor, Qashg’ar,So’g’d va Chochgacha cho’zilgan»,- deyiladi. Markaziy
Osiyoda kushonlar asos solgan 3 ta shahar bo’lgan:1. Koson- Farg’ona vodiysida;
2. Kattaqo’rg’on- Zarafshon vohasida; 3. Kesh- Qashqadaryo
viloyatidadir.Kushonlar davri madaniyati borasida arxeologik qazishmalar

natijasida mamlakatimiz turli burchaklaridan topilgan buyumlar ma’lumot beradi.
1933 yilda Termiz yaqinidagi Ayritomdan topilgan ibodatxona tashqi devori
peshtoqlariga sarg’ish – oq toshlardan haykallar o’rnatilgan. Haykallarda yaxshi
kiyingan va marjonlar taqqan ayollarning do’mbira, rubob, chang, nay kabi cholqu
asboblarini chalayotgani tasvirlangan. Peshtoqning bir tomonida qo’lida gul, meva
va boshqa narsalardan iborat dahyalar ko’targan odam haykallari o’rnatilgan. Bino
ichida g’ishtdan ishlangan Budda haykalining siniqlari topilgan. Bu yerdagi
haykallarning ishlanish uslubi, kiyim- kechagi, musiqa asboblari Hindiston,
Markaziy Osiyo, Yunoniston madaniyatlari hamda bu xalqlar o’rtasidagi iqtisodiy
munosabatlarning rivoji madaniy hayotda juda ravshan aks etganini ko’rsatadi. Bu
faqat Ayritomdagi haykallar timsolidagina emas, balki Xorazm, Farg’ona, So’g’d,
Parfiya yerlarida topilgan turli xil buyumlar, madaniy obidalar, topilmalar
timsolida ham yaqqol ko’zga tashlanadi. Shahar qurilishiga katta e’tibor berilgan,
me’moriy- monumental, tasviriy va amaliy san’at, haykaltaroshlik rivojlanish
borasida eng yuqori bosqichga ko’tarilgan. Bu davrda etnik madaniyati, tili va dini
bir xil bo’lgan xalqlarning siyosiy jihatdan birlashishi ayniqsa muhim ahamiyat
kasb etgan. Turli xalqlar madaniyatining chatishishi natijasida bu yerda o’ziga xos
yangi madaniyat shakllanib, rivoj topadi va keyingi asrlar madaniyatining
taraqqiyotiga ham zamin bo’lib xizmat qiladi. Shu Bilan birga kushonlar davri
Markaziy Osiyo xalqlarining oldingi davrdagi taraqqiyotiga yakun yasadi.
Shundan so’ng Sharq va G’arb madaniyatlarining o’zaro ta’sirlari yangi tarixiy
bosqichga qadam qo’ydi. Ellin madaniyatining an’analari Kushonlar davrida ijodiy
jihatdan qayta shakllandi va yangicha talqin qilina boshladi.

Kishilik jamiyati qaror topganidan odamzod avlod-ajdodlari kimligini,
qanday hayot kechirganligini, nasl-nasabini, o’zi tug’ilib voyaga yetgan zaminni,
Vatanining o’tmish tarixini bilishni istaydi.
Bugungi kunga kelib Vatanimiz O’zbekiston nafaqat Sharq, balki
umumjahon sivilizasiyasi beshiklaridan biri bo’lganligini butun jahon tan olmoqda.
Tariximiz ildizlari necha-necha ming yilliklarga borib taqaladi. O’zbek xalqining

boy va qadimiy davlatchilik tajribasi bo’lib, hozirgi O’zbekiston hududida ilk
mustaqil davlat tuzilmalari, miloddan avvalgi birinchi ming yillik boshlaridayoq
paydo bo’lib, qariyb 3 ming yil mobaynida takomillashib borgan va dunyo
davlatchiligi ravnaqida eng yuksak darajaga ko’tarilganligi butun dunyoga
ma’lumdir. Bunday qadimiy va tabarruk tuproqdan buyuk allomalar, fuzalolar,
olimu-ulamolar, siyosatchilar, sarkardalar yetishib chiqqan, diniy va dunyoviy
ilmlarning asoslari mana shu zaminda yaratilgan, sayqal topgan.
Eramizgacha va undan keyingi asrlarda qurilgan murakkab suv inshootlari,
shu kungacha ko’rku-fayzini, mahobatini yo’qotmagan asori-atiqalarimiz qadim -
qadimdan yurtimizda dehqonchilik, hunarmandchilik madaniyati, me’morchilik va
shaharsozlik yuksak bo’lganligidan dalolat beradi.
Beshafqat davr sinovlaridan omon qolgan, eng qadimgi tosh yozuvlar,
bitiklardan tortib, bugungi kutubxonalarimiz xazinasida saqlanayotgan 20 mingdan
ortiq qo’lyozma, ularda mujassam tarix, adabiyot, san’at, ahloq, falsafa, tibbiyot,
matematika, fizika, kimyo, astronomiya, me’morchilik, dehqonchilikka oid asarlar
bizning beqiyos ma’naviy boyligimiz iftixorimizdir. Samarqand, Buxoro,
Xiva, Shahrisabz, Toshkent kabi ko’hna shaharlarimiz bugungi kunda jahon
miqyosidagi ziyoratgohlarga aylangan. Muqaddas zaminimiz orqali o’tgan “Buyuk
Ipak yo’li” Sharq va G’arbdagi mamlakatlar va xalqlarni bir-biri bilan bog’lab,
ularning madaniy, iqtisodiy hamkorligiga xizmat qilgan.

Foydalaniladigan asosiy darsliklar va o’quv
qo’llanmalari ro’yxati
1. Античный и раннесредневековые древности Южного Узбекистана
Отв.ред. академик АН Уз ССР Г.А. Пугаченков. Т. 1989 .
2. Архитектурные памятники Туркменистана. М. 1972. Ахраров И.
Ремпель Л. Резной штук Афрасияба Т. 1971.
3. Беленицкий А.М., Бентович И.Б., Большаков О.Г. Средневековый
город Средней Азии. Л., 1973
4. Булатов М. Мавзолей Саманидов – жемчужина архитектуры Средней
Азии. Т. 1978.
5. Буряков Ю.Ф. Генезис и этапы развития городской культуры
Ташкентского оазиса. Т. 1982.
6. Древний и средневековый город Восточного МавераннахраОтв.ред.
д.и.н. Ю.Ф.Буряков. Т.1990.
7. Древняя и средневековая культура Чача. Т. 1979.
8. Живопись древнего Пянджикента / Отв.редакторы А.Ю. Якубовский и
М.М. Дьяконов. М. 1954.
9. Заднепровский Ю.А. Древнеземледельческая культура Ферганы МИА.
М. 1962. № 118 .
10. Исамиддинов М.Х. Хасанов М.Х. История древнего и средневекового
керамического производства Нахшеба. Т. 2000.
11. Л унина С.Б. А рхеология С редней А зии . Учебное пособие. Ташкент.
1986. pdf.

Kushonlar davri moddiy madaniyati madaniyati

Купить