Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 724.6KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Физика

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Lazerlarning amaliyotdagi qo`llanish sohalari

Купить
Lazerlarning amaliyotdagi qo`llanish sohalari Mav zu : Lazerlarning amaliyotdagi qo`llanish sohalari Reja: I.Kirish. Yorug`lik haqida dastlabki malumotlar II. Asosiy qism. 1. Lazerlarning yaratilish tarixi 2. Lazerlarning ishlash prinsipi va turlari 3.Lazerlarning qo’llanilish sohalari. III .Xulosa. IV Foydalanilgan adabiyotlar. Y orug` lik haqida dast labk i malumot lar Yorug lik hodisalarini tushuntirishda ikki xil tasavvurdan foydalaniladi. Yorug ` likning elektromagnit to ` lqin ekanligini e ` tirof etsak, yorug ` likni ng interferenstiyasi, difrakstiyasi, dispersiyasi va qutblanish xodisalarini izohlash mumkin. Elektromagnit to ` lqin o ` zaro perpendikulyar tekislikda ayni bir yo ` nalishda tarqaluvchi elektr to `l qini (elektr maydoni tebranishining yo ` nalishda tarqalishi) va magnit to ‟ lqini (magnit maydoni tebranishlarining vektor yo ` nalishida tarqalishida tarqalishi) majmuasidan iborat.Tebranish davrini T, chastotasini , siklik chastotasini bilan belgilasak bog ‟ lanishlar o ` rinli bo ` ladi. Odatda yorug ` likning vakuumdagi tezligini , singdiruvchanligi u bo ` lganda muhitning yorug ` lik sindirish ko ` rsatkichi uchun va bunda ifodani yozish mumkin. Lazerlarning yaratilish tarixi Lazer so` zi inglizcha “laser” so ` zidan olingan. “Laser” so ` zi esa “LightAmplification by Stimulated Emission of Ratiation” iborasining bosh harflaridan olingan bo‟ lib, “Majburiy nurlanish tufayli yorug` likning k uchayishi” ma` nosini anglatadi. Lazer nurlanishi ultrabinasha, infraqizil va ko` zga ko ` rinadigan diapazondagi elektromagnit to ` lqinlardir. Bu to ` lqinlar atom va molekulalarning majburiy (stimullangan) nurlanishiga asoslanib hosil qilinadi. Bunday nurlanish hosil qiluvchi qurilmani lazer yoki optik kvant generator (OKG) deyiladi. Sovet fizigi V.A. Fabrikant 1940-1941 yillarda gaz razryadi spektrini o‟ rganish ishlari davomida “majburiy nurlanish hisobiga” yorug‟ lik intensivligin i kuchaytirish mumkinligini isbotladi. 1955 yilda Sovet fiziklari A.M. Proxorov va N.G. Basov o` ta yuqori chastotali birinchi kvant generatorini yaratdi. Bu mikroto‟ lqin diapazonidagi optik kvant generator-mazer edi. 1958 -yilga borib Proxorov va Basov bilan ayni bir vaqtda AQSH fizigi CH. Tauns ko` zga ko ` rinadigan yorug` lik spektri diapazonida kvant generatori- lazer qurish mumkinligini ilmiy va amaliy isbotladilar. Lazer qurilmalarida ishlatiladigan ishchi materiallarni lazer materiallar deyiladi yoki ularni faol (aktiv) moddalar deb ataladi. Faol muhit sifatida yoqut kristali (rubin) ishlatiladigan lazer 1960 yil yaratildi. Keyingi kashfiyotlarda neon Ne va geliy He gazlari arlashmasi qo ` llaniladigan lazer (1960 y), neodim ionlari qo ` shilgan silikat shisha qo ‟ llanilgan lazer (1961y), Yarimo ` tkazgich birikma kalsiy-mishyakli CaAs kristallari qo ` llanilgan lazer (1962 y), anorganik suyuqlikdagi neodim eritmasi selenoksixlorid SeOCl 2 va organik bo ` yoq eritmalari ishlatiladigan lazerlar (1966 y) yaratildi. 1974 yilga kelib faol moddalar (lazer materiallar) soni 200 ga etgan edi. Har xil aralashmalar qo ‟ shilgan ion kristallar eng katta lazer materiallari gu ruhini tashkil etadi. Tartibsiz ichki tuzilishga ega bo ‟ lgan lazer shishalar shisha hosil qiluvchi komponentalar va faol aralashmalar sifatida olingan ionlardan iborat bo ‟ ladi. Yarimo`tkazgichli lazer materiallar birikmali kristallardan iborat bo ` ladi. Ularda ishchi elementi qalinligi 0,1 mkm bo ` lgan p-n o ` tish bo ` lib, o ` lchamlari 1x1x0,2 mm li plastinka ko ` rinishda tayyorlanadi (1, 2 – rasm) Demak, faol muhitga bog ` liq holda lazerlarning qattiq jismli, suyuqlikli (kimyoviy), gazli, yarimo ` tkazgichli va bo ` yoq moddali turlarga ajratish mumk Lazerlarning ishlash prinsipi va turlari Lazerlarning ishlash prinsipida faol moddaning atom tuzilishi juda muhimdir. Muhit atomlarining qo ` zg ` algan (g ` alayonlangan) holatida, metastabil holatida yoki g ` alayonlangan holatda “uzoq vaqt turish” hususiyati bo ` lishi zarur. Atomlar o ` z tuzilishiga qarab biror “turtki”siz sekund metastabil holatda bo ‟ ladilar. Oddiy muhitdan yorug ` lik o ` tsa u yutiladi va intensivligi kamayadi. faol muhitda esa yorug ` lik tarqalishida u kuchayishi va intensivligini ortishi kuzatiladi. Bunday muhitlarfaol yoki zarralarning energetik sathlar bo ‟ yicha inversli (teskari) muhit deyiladi. Optik kvant generatori (OKG) yoki lazer faol muhit, qo ` zg ` atuvchi (tebrantiruvchi) qurilma va rezonatordan iborat bo ` ladi. Faol muhit turiga qarab lazer qurilmalari qattiq jismli, suyuqlikli, gazli, yarimo ` tkazgichli va bo ` yoq moddali lazerlar ko ‟ rinishida bo ` ladi. Muhitni g ` alayonlangan (uyg ` ongan, qo ` zg ` algan) holatga keltirish (aktivlashtirish) qo ` zg ` atuvchi qurilma yordamida “qo ` zg ` otib” amalga oshiriladi. Qattiq jismli lazerlarda qo ` zg ` atish yoki “optik tazyiq” kuchli yorug ` lik yordamida bajariladi. Gazli lazerlar elektr razryadi (uchqun)dan foydalaniladi. Yarimo ` tkazgichli lazerlar faol muhit ishchi qismi p-n o ` tish orqali elektronlar oqimi (elektr toki) ni o ` tkazishga asoslanib ishlaydi. Invers bandli muhit nurlanishi intensivligini oshirishda rezonatorlar (ikkita yaqin shaffof ko ‟ zgular) dan foydalaniladi. Tarqalayotgan fotonlarning faol muhit orqali ko ‟ p marta o ‟ tishi rezonator yordamida amalga oshiriladi. Lazerlarda ular tutib qoluvchi va kuchaytiruvchi vazifasini bajaradi. Lazerlarning ish jarayonini 3 yoki 4 sathli modelda ko ` rsatish mumkin. Uch sathli generatorlarda “lazer nurlanish” elektronlarning invers joylashishi asosida sath bilan “uyg ` ongan” sathlarning birortasi orasida, to ` rt sathli generatorlarda esa ikkita “uyg ` ongan” sathlar orasida ro ` y beradi. Uch sathli sxema bilan ishlaydigan lazerlarga yoqut (rubin) lazeri misol bo ‟ la oladi. Bu guruhga kirgan xrom , samariy , uran U, neodim va boshqa elementlardan tuzilgan lazerlar kiradi. Rubin (yoqut) lazerda 0,05% gacha xrom ionlari qo ‟ shilgan alyuminiy oksid Al 2 O 3 dan tayyorlangan kristall ishlatiladi (1-rasm). Lazerlarda asoslari parallel bo ` lgan silindrik sterjen ishlatiladi. Impulsli lampadan chiquvchi yorug ` lik faol muhitda tebranish hosil qiladi. Lazer nurlanishini hosil qilishda bir nechaming joulgacha energiyali zaryadlangan kondensatorlar batareyasi lampa orqali razryadlanadi. Lampa qisqa muddatlar yorug ` lik oqimi bilan yoqut o ` qini yoritadi. Impulsli lampaning kuchli yorug ` lik oqimi yoqutga tushganda, xrom ionlari lampadan chiqayotgan nurlanish spektrining yashil va sariq qismlarini yutib, “uyg ` ongan” holatga, ya ` ni uchinchi energetik sathga o ‟ tadi. Xrom ionlari qisqa vaqt turgach, spontan holda nurlanishsiz ikkinchi (metastabil) holatga o ` tadi. bu nurlanishga tayyor faol muhitni hosil qiladi. Lampa nurlanishidan turtki olib, lazer nurlanishi hosil qilinadi. Lazerning nurlanish quvvati 2 Kvtgacha etadi. Uning foydali ish koeffitsienti 0,1-10% ni tashkil etadi. Suyuqlikli lazerlar organik bo ‟ yagichlar eritmasida ishlaydigan lazerlardir. Bu lazerlarda “optik tazyiq” ni yoqutli lazer yoki neodim shishali lazer bajaradi (2-rasm). Bo ‟ yagich moddalarning ko ‟ p turi (~100) mavjud ekanidan lazer nuri chastotasi turli bo‟ladi. Gazli lazerlarda faol muhit sof gaz yoki gazlar aralashmasidan iborat bo ‟ ladi. Geliy-neonli lazer bunga misol bo ‟ la oladi (3-rasm). Gaz aralashmasi elektr razr-yadi bilan “uyg ‟ ongan” holatga keltiriladi. Bu lazer rezonatori gazli nay o ‟ qiga tik joylashtiriladi. Bu lazer nurlanishi bo ` lgan kogerent to ` lqindir yoki mkm infraqizil nurni generatsiyalaydi. Yarimo ‟ tkazgichli lazerlarda faol muhit p-n o ` tishli yarimo ` tkazgichdir. Yarimo ` tkazgichli lazerlarda faol muhit optiq tazyiq va elektr toki ta ` sirida uyg ` ongan holatga keltiriladi. Yarimo ` tkazgichli diod qalinligi 0,1 mm va yuzasi bir necha mm^2 bo ` lgan kristall plastinkadan iborat . Plastinkaning ikki tomoniga elektrodlar ulanadi. Bu lazerlar nurlanish diapazoni infraqizildan ultrabinafshagacha bo ‟ lishi mumkin. Bu lazerlar tuzilishi sodda, o ‟ lchamlari kichik va uzoq vaqt davomida ishlaydi. Ionli va kimyoviy lazerlar ham gazli lazerlar hisoblanadi. Ionli lazerlarda faol muhit ionlar bo ` lsa, kimyoviy lazerlarda esa kimyoviy reaksiya natijasida uyg ‟ ongan holatga o ‟ tgan atomlar bo ` ladi. Ish rejimi turiga qarab lazerlar ikkiga ajratiladi. Impulsli rejimda ishlovchi lazerni impulsli lazer, uzluksiz rejimda ishlovchi lazerni uzluksiz lazer deyiladi.Lazerning faol muhitida qo ‟ zg ‟ otuvchi qurilma yordamida inversli joylashuv energetik sathini hosil qilish damlashdir. Damlash jarayonining vaqtga bog ‟ liqlik hususiyatiga qarab, uni impulsli va uzluksiz damlashga ajratish mumkin. Agar damlash impuls yordamida amalga oshirilsa lazer nurlanishi ham impulsli bo ‟ ladi. Impuls boshlanishidan sshng faol muhit zarralaridan ma ‟ lum qismi inversli joylashuv sathiga o ‟ ta boshlaydi. Barqaror generatsiya sharti bajarilishi boshlanishi bilan lazer nurlanishi boshlaydi. Bu erda a 0 –yorug ‟ lik dastasi bo ‟ lmaganda kuchaytirish koeffitsienti, L-faol muhit o ` lchami, qaytarishning effektiv koeffitsientlariga bog ` lik kattalik. Ushbu holda lazerni damlash impulsli va lazer nurlanishi impulsli bir- birini qoplagan holda bo ` ladi. Generatsiya chegarasiga etgan inversli joylashuv holatidan boshlab majburiy nurlanish (lazer nurlanishi) boshlanadi. Bu nurlanish bir tsiklda 2L masofada xarakatlanib, hosil bo ` lgan ikkilamchi kvantlar sonini orttira boradi yoki yorug ‟ lik oqimini kuchaytiradi. Barqaror generatsiya holatida lazer nurlanishi dastasi tomonidan yo ‟ qotilgan energiya faol muhit tomonidan olingan energiya hisobiga to ‟ ldirib boriladi. Barqaror generatsiya energiya zichligi oqimining katta qiymatlaridagina amlaga oshadi. Shu sababli bu holda barqaror generatsiya sharti oqim mavjudligidagi holat uchun olinadi. Lazerlarning qo’llanilish sohalari. Lazer nuri energiyasini fazoda va vaqt bo ‟ yicha to ‟ plash mumkinligi, ma ‟ lu spektral intervalda yig ` ishning mumkinligi ularni 1) impuls va uzluksiz rejimda turli moddalar bilan o ‟ zaro ta ‟ sirini, amalga oshirish (lazer texnologiyasi, lazer termoyadro sintezi, lazer spektroskopiyasi, ... ) 2) atom, molekula, ionlar va molekulyar sistemalarga tanlab ta ‟ sir etishi fotoionizatsiya, fotoximik reaksiya keltirib chiqarish lazer ximiyasida va lazer nurida elementlar izotoplarni ajaratishlarda qo ‟ llaniladi. Moddalarga energiya kirishtishda energiya kiritilgan joyning aniqligi (lokalizatsiya) miqdoriy aniqligi, yorug ‟ lik nurining sof ekanligi lazer nuriga xosdir. Lazerlar texnologik jarayonlarda (metallarni kesish, qayta ishlash, payvandlash, eritish, ...) da keng qo ‟ llanilmoqda. Bu jarayonlarda katta quvvatli gaz lazerlaridan foydalaniladi. Metallurgiyada vakuumda va boshqariladigan gazli muhitda o ‟ ta toza metallar olishga imkon beradi. Nuqtaviy (svarka) payvandlash ishlarida qattiq jismli lazerlar qo ‟ llaniladi. O ‟ ta qisqa impulsli lazer nurlanishlari tez sodir bo ‟ luvchi o ‟ zgarishlarni o ‟ rganishda va tezkor fotografi yada qo ‟ llaniladi. Lazer meditsinada diagnostikada va davolashda keng qo ‟ llanilmoqda. Lazerlar ko ‟ z va teri kasalliklarida, qonsiz xirurgik jarroxlik ishlarida samarali foydalanilmoqda. O ‟ ta stabil lazerlar chastotalar optik satandartining asosidir, lazer seysmografi, gravimetrlar, aniq fizik priborlar asosi hisoblanadilar. Chastotasini o ‟ zgartirib sozlanadigan lazerlar (bo ‟ yoq moddali lazerlar) spektroskopiyada inqilobiy o ‟ zgarishga olib keldi. Ular spektroskopiyada ajrata olish qobilyatini kuchaytirishga, usullar sezgirligini orttirishga asos bo ‟ lib, xatto alohida atom spektrini olishga imkon yarat dilar (lazer spektroskopiyasi, nochiziqli spektroskopiya va boshqalar) . Lazer lokatorlar atmosfera turli qatlamlarida ifloslanishni aniqlash va ularni bartaraf etish va boshqarishga yordam beradi, ta ‟ sir tezligini aniqlash,atmosfera xarorati va tarkibini o ‟ rganish imkonini beradi. Sayyoralarning lazer lokatsiyasi tortishish doimiysi ahamiyatini aniqlashtirdi, kosmik navigatsiyani yuqori darajaga olib chiqdi. Venera va Merkuriy planetalari aylanish tezligini o ` lchash va ular sirtini o ‟ rganish imkonini berdi. Lazer lokatsiyasi Oy va Venera xarakteristikasini aniqlashtirdi. Ilgari olingan astronomik natijalar bilan taqqoslab, natijalarni to ‟ g ‟ riligini ta ‟ minladi. (optik aloqa) Lazerning paydo bo ‟ lishi fizikani ng “CHiziqli bo ‟ lmagan optika”, “Golografiya” va boshqa bo ‟ limlarini keltirib chiqardi. Boshqariluvchi termoyadro reaksiyasini lazerdan foydalanib amalga oshirish ishlari kuchaytirildi. Lazer (kvant) giroskopi amalga oshirildi. Lazer nurlanishi qishloq xo ‟ jaligi zarakunandalariga qarshi kurashishida, geologik izlanishlarda, avtomatik boshqaruv ishlarida, sanoatda avtomatik nazorat ishlarida (detallarni sanash), jismlar sirtinishikastsiz nazorat qilishda keng qo ‟ llanilmoqda. Geliy-neon lazeri yuqori darajada kogerent bo`lgani tufayli turli xil interferentsiya va difraksiya hodisalarini tekshirishda qo`llanilishi kerak bo`lgan uzluksiz monoxramatik nurlanishning juda yaxshi manbai bo`lib, bunday tekshirishlarni oddiy yorug`lik manbalari bilan o`tkazish uchun maxsus apparaturadan foydalanish zarur bo`lar edi. Geliy-neon lazerlarining turli xildagi variantlari biologik tekshirishlarda, lazerli aloqa sistemalarida, golografiyada, mashinasozlikda, tibbiyot va texnikaning boshqa ko`p sohalarida keng qo`llaniladigan bo`ldi.Geliy-neonli lazer trubkasini diametri 7mm bo’lib ichida 1 GP a atmosferada , geliy va neon aralashmasi mavjud Neon atomi nurlanuvchi geliy atomlari yordamchi elektr razryad yordamida xosil qilinadi. Lazerni tibbiyotda tadbiqini ikkiga bo’lish mumkin birinchi lazerlarning biologik to’qimalarini yemirish xossasiga asoslangan bo’lib , bu oqsil koagulyatsiyasi bilan birgalikda bazi bir qonsiz kesishlarni bajarishga imkon beradi : masalan ko’z tur pardasi qatlamini operatsiyasiz davolash (oftalmokoagulyator), xirurgiyada qon chiqarmaydigan yorug’lik pichog`i , glaukomani davolashda, dentinni yemirish, ikkinchi yo’nalishi golografiya bilan bog’liq. Masalan, tola optikasidan foydalanib meda ichki bo’shlig’ini xajmiy ta’sirini olish mumkin (gastroskoplar) va boshqalar. Lazerdan Yer bilan Oy orasidagi masofani o’lchash, golografiya, kichik teshiklarni kuydirib teshish, aloqa vositasi va boshqalarda foydalaniladi. Xulosa. Ushbu kurs loyihamizda Lazerlar haqida umumiy tushunchaga, ularning tuzilishi, ishlash prinsiplari, qo’llanilishi haqida umumiy tushunchaga ega bo’ldik.Lazerlar yuqori darajada kogerent bo`lgani tufayli turli xil interferentsiya va difraksiya hodisalarini tekshirishda qo`llanilishi kerak bo`lgan uzluksiz monoxramatik nurlanishning juda yaxshi manbai hisoblanishini, lazerlar texnikada keng qo’llanilishini, lazerlarining turli xildagi variantlari biologik tekshirishlarda, lazerli aloqa sistemalarida, golografiyada, mashinasozlikda, tibbiyot va texnikaning boshqa ko`p sohalarida keng qo`llanilari haqida biz ma’lumotga ega bo’ldik. Foydalanilgan adabiyotlar.  G. S. Landsberg – “Optika”.  А. Meytlend M . Dann -“ Vvedeniye v fiziku lazerov ”-1978.  Mirinoyatov M. – “Lazer fizika va lazerli texnologiya” . Toshkent-2005 Qo`shimcha manbalar:  www.google.ru  www.yandex.ru  www.ziyonet.uz

MUNDARIJA

I.Kirish. Yorug`lik haqida dastlabki malumotlar

II. Asosiy qism

1. Lazerlarning yaratilish tarixi

2. Lazerlarning ishlash prinsipi va turlari

3.Lazerlarning qo’llanilish sohalari

III .

Xulosa

IV Foydalanilgan adabiyotlar. Yorug`lik haqida dastlabki malumotlar

Купить