Lirik va dramatik dostonlarda tarixiy shaxs talqini - Литература - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	60000UZS
Размер	324.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	28 Март 2026
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Литература

Продавец

Rajabov Yorbek

Дата регистрации 19 Март 2026

0 Продаж

Lirik va dramatik dostonlarda tarixiy shaxs talqini

Купить

Lirik va dramatik dostonlarda tarixiy shaxs
talqini
mavzusida yozgan

MUNDARIJA:
1. TUSHUNTIRISH QISMI - KIRISH .................3…………………………………
I BOB. HOZIRGI DAVR LIRIK VA DRAMATIK DOSTONLARINING
O ZIGA XOS XUSUSIYATLARI
’

I.1. Lirik va dramatik dostonlarning janriy xususiyatlari ..….................
…… ......... 16
I.2. Lirik va dramatik dostonlarda tarixiy mavzu talqini.........................................32
II BOB. LIRIK VA DRAMATIK DOSTONLARDA FOLKLORIZMLAR
II.1. Xalq dostonchiligi uslubida yozilgan poemalar...............................................40
II.2. Xalq qo shiqlari va maqollarning dostonlardagi o rni
’ ’ ………
.........................49
XULOSA
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO YXATI .. .........................60
’ ……… … 2

Kirish
Bitiruv malakaviy ishning dolzarbligi. Xalq hayotining burilish
pallalarida ijtimoiy-siyosiy, madaniy-ma rifiy, iqtisodiy ma naviy sohalarda’ – ’
tub o zgarishlar kuzatiladi. Prezidentimizning quyidagi fikrlari adabiyotda yuz
’
bergan muhim o zgarish va yangilanishlarni qayta kashf etishda ko mak beradi:
’ ’
“… Insonni , uning ma naviy olamini kashf etadigan yana bir qudratli vosita
’
borki, u ham bo lsa, so z san ati, badiiy adabiyotdir. Adabiyotning
’ ’ ’
insonshunoslik deb, shoir va yozuvchilarning esa inson ruhining muhandislari, deb
ta riflanishi bejiz emas, albatta .
’ ” 1
Yaqin o tgan yillarda o zbek she riyatidagi ’ ’ ’
yangiliklar, shakliy- mundarijaviy izlanishlar mustaqillikning qo lga kiritilishi
’
tufayli milliy tafakkurda paydo bo lgan o zgarishlar bilan bog liq. Milliy badiiy
’ ’ ’
tafakkurning yangilanishi tufayli o zbek adabiyotida badiiy asar tili, adabiy
’
matnning qurilishi, ritm, vazn, qofiya, she riy san atlarni qo llash odatdagidan
’ ’ ’
boshqacha ma no kasb eta boshladi. Bu davrda ruhni anglatishga bo lgan
’ ’
intilish, ziddiyat va qarama-qarshiliklar mohiyatiga chuqurroq kirib borishga
harakat, ranglar uyg unligi va tasvirning quyuq bo lishiga e tibor kuchaydi.
’ ’ ’
Ma lumki XX asrning 30-50 yillari zamonaviy dostonning shakllanishi va
’
taraqqiyot yo liga tushib olish davri xisoblanadi. Bu davrda Oybekning Dilbar
’ “
davr qizi , Temirchi Jo ra , Navoiy , G . G ulomning Ko kan ,
” “ ’ ” “ ” ’ ’ “ ’ ”
H.Olimjonning Oygul bilan Baxtiyor , Semurg yoki Parizod va Bunyod ,
“ ” “ ’ ”
Mirtemirning Suv qizi , Ajdar , Farg ona , S. Jo raning Zangori
“ ” “ ” “ ’ ” ’ “
gilam , A. Muxtorning Adolat kabi dostonlari dunyo yuzini ko rdi.
” “ ” ’
To g ri, ulardan ba zilari (misol uchun G .G ulomning Ko kan ) davr
’ ’ ’ ’ ’ “ ’ ”
chig iriqlaridan o tmagan bo lsa-da, o z zamoni uchun go yat dolzarb
’ ’ ’ ’ ’
mazmun kasb etgan. Bunday asarlar hozirda zamonasoz asarlar qatoridan o rin
’
olgan bo lsa ham badiiyligi jihatdan yashashda davom etmoqda.
’
XX asrning 60-80 yillari dostonchilik rivojidagi yangi davr hisoblanadi.
Chunki bu adabiyotimiz maydoniga kirib kelgan shoirlarimiz endi xalqning
1
Karimov I. A. Yuksak ma naviyat-yengilmas kuch.-T.: Ma naviyat. 2008.
’ ’ 3

ko nglida yashirinib yotgan dardlarni, ijtimoiy voqeligimiz manzaralarini’
qalamga ola boshladilar. Ayni paytda lirik va liro-epik poemaning yangi janr
ko rinishlari: qasida-doston, tarixiy doston, doston-xronika, ocherk-doston,
’
publististik doston singarilar vujudga keldi. A.Muxtorning M a n gulikka
“
daxldor , Zulfiyaning Quyoshli qalam , M.Shayxzodaning Toshkent
” “ ” “ n o m a , ”
J.Jabborovning Q u yosh yurti ,
“ ” Shukrulloning M a r dlik va vafo haqida ertak , “ ”
E.Vohidovning N i do , O r z u chashmasi , T o s hkent sadosi , Q u yosh
“ ” “ ” “ ” “
maskani , Ruhlar isyoni , Jannatga yo l , Hakim va ajal , M. Alining Mashrab ,
” “ ” ” “ ” “ “ ” ’
G u m bazdagi nur , H.Sharipovning T a novar , Q i l mish- qidirmish ,
“ ” ” ” ” ”
A.Suyunning Beshbarmoq , O.Hojievaning Najot kabi mavzu va mazmun
” ” ” ”
yo nalishi jihatidan turlicha bo lgan poemalar mulohazalarimizni tasdiqlaydi.
’ ’
Istiqlol yillarida poemachilik o ziga xos tamoyillar asosida taraqqiy etdi.
’
Zulfiyaning Xotiram siniqlari , A.Oripovning Ranjkom dostonlari bilan
” ” ” ”
boshlangan mazkur jarayon o tgan davr mobaynida ancha to lishdi.
’ ’
I.Otamurodning Sopol siniqlari , Ichkari...Tashqari , Tag azzul , T. Nizomning
” ” ” ” ” ” ’
Avvalu oxir , Girya , Suhbat , Poyga , H. Sharipovning Ming ikkinchi kecha ,
” ” ” ” ” ” ” ” ” ”
O. Hojievaning Ziyorat , A. Suyunning O zbek davlati , Y. Eshbekning Ona
” ” ” ” ” ’
Turkiston , M. Toirning Otamning o kinchi , Ogoh bo l, dunyo ,
” ” ” ” ” ’ ’
A.Yo ldoshevning Qiyshiq poydevor qurbonlari , Faxriyorning Ayolg u ,
’ ” ” ” ’ ”
E.Shukurning Naqshband , K.Avazning Ogahiy singari turli mavzu va
” ” ” ”
yo nalishdagi dostonlar dunyo yuzini ko rdi. Bu asarlarda shoirlarimiz,
’ ’
yurtboshimiz o rinli ta kidlaganiday: xalqimiz qalbini, uning oliy maqsadlari,
’ ’ ”
bugungi hayoti, taqdiri va kelajagini yaqindan biladigan insonlar sifatida
”
ko rinadi
’ 2
. Xalq dostonchiligi an analari, jahon poemachiligi va zamonaviy ’
dostonchligimizning eng yaxshi yutuqlari ruhida yozilgan bu dostonlar janrning
yangi-yangi ko rinishlarini vujudga keltirdi. Natijada poema janr tipologiyasida
’
mazmun va sifat o zgarishlari kechdi.
’
2
Adabiyotga e tibor ma naviyatga, kelajakka e tibor// O zbek tili va adabiyoti , 2009 yil, 4-son, 4-b.
’ – ’ ’ “ ’ ” 4

Adabiyotshunosligimizda lirik va dramatik dostonlar u yoki bu shoir
ijodiga munosabat jarayonida o rganilgan. Biroq hozirgacha istiqlol davrida’
yaratilgan poemalarning tabiatini ochib beruvchi, o ziga xos xususiyatlarini,
’
badiiyatini, uslubiy imkoniyatlarini ko rsatib beruvchi yaxlit ilmiy tadqiqot
’
yaratilmagan. Shu ehtiyojdan kelib chiqib, istiqlol davrida yozilgan bu
dostonlarning o ziga xos rivojlanish xususiyatlatini, ichki mavzuviy turlarini,
’
badiiyati masalasini o zaro bog liqlikda maxsus tadqiq etish bitiruv malakaviy
’ ’
ishning dolzarbligini belgilaydi.
Mavzuning o rganilish darajasi
’ . O zbek adabiyotshunosligida istiqlol ’
davr poemachiligi xususida bir qator izlanishlar olib borilgan. Jumladan,
adabiyotshunos N.Rahimjonovning Mustaqillik davri o zbek she riyati nomli
” ” ’ ’
monografiyasida Zulfiyaning Xotiram siniqlari dostoni tahlil etilgan, S.Sayyid,
” ”
I.Otamurodning shu davrda yaratgan poemalari xususida fikr yuritilgan.
Shuningdek, adabiyotshunos T.Ali, O.Xoldor, S.Hakim kabi shoirlarning
dostonchilikdagi izlanishlari va jarayondagi ba zi kemtikliklar haqida fikr
’
yuritgan 3
. Sh. Hasanovning O zbek dramatik dostoni nomli nomzodlik
” ” ’
dissertatsiyasida 90-yillarda yaratilgan dramatik poemalar tadqiq etilgan. Uning
Zamonaviy doston poetikasi nomli doktorlik dissertatsiyasida o tgan asrning 90-
” ” ’
yillarida yaratilgan dostonlar qo yilgan ilmiy muammo doirasida o rganilgan.
’ ’
U.Hamdamning Yangilanish ehtiyoji nomli kitobida modernistik dostonlarning
” ”
ayrim o ziga xos xususiyatlari yoritilgan.
’
Yosh tadqiqotchi N.O roqovaning Uslub jilolari nomli risolasida 90-
’ ” ”
yillar poemachiligining poetik tafakkur tarzi tadqiq etilgan va I.Otamurodning bir
qator dostonlari tahlil etilgan. Shuningdek, shu davrda yozilgan dostonlar tahliliga
bag ishlangan maqolalarda ham mustaqillik davri poemasining u yoki bu jihatlari
’
ochib berilgan. Ko rinadiki, mustaqillik davri poemalarining taraqqiyot
’
xususiyatlari, mavzu-mundarijasiga ko ra tasnifi, ichki janr ko rinishlari,
’ ’
badiiyati, obrazlar tarkibi, uslubiy imkoniyatlari bilan bog liq muammolar hali
’
3
Rahimjonov N. Mustaqillik davri o zbek she riyati. Toshkent: Fan , 2007.- B. 259.
’ ’ – “ ” 5

o z muayyan yechimini topgan emas. Biroq keyingi yillarda bu masalalarga’
qiziqish bir qadar ortganligini alohida e tirof etib o tmoq lozim.
’ ’
Tadqiqotning metodologik asosi va metodi . Mamlakatimiz Prezidenti
I.A.Karimovning ma naviy qadriyatlarni tiklash va milliy an analarni,
’ ’
takomillashtirishga, milliy adabiyotimizni rivojlantirishga chorlovchi g oyalarni
’
qo llab-quvvatlashning nazariy asoslari haqidagi qarashlari mazkur bitiruv
’
malakaviy ishining metodologik asosini tashkil etadi.
Mustaqillik davri poemalarining o ziga xos rivojlanish xususiyatlarini,
’
badiiyatini tadqiq etishda O.Sharafiddiinov, B.Sarimsoqov, B.Nazarov,
N.Karimov, U.Normatov, N.Rahimjonov, I.To lakov, Sh. Hasanov, U.Hamdam
’
kabi adabiyotshunos olimlarning asarlari asosiy ilmiy-nazariy manba vazifasini
o tadi.
’
Bitiruv malakaviy ishda poemalar qiyosiy-tipologik tahlil metodi asosida
ilmiy tadqiq etildi. Chunki mustaqillik davrida yaratilgan dostonlarni qiyosiy-
tipologik usulda o rganish, ularning o ziga xos xususiyatlarini, tabiatini aniqlsh
’ ’
imkoniyatini yaratadi.
Tadqiqotning maqsadi . O zbek adabiyotshunosligida istiqlol davrida
’
yaratilgan lirik va dramatik dostonlarning yaxlit tizim sifatida o rganish, ularning
’
taraqqiyot xususiyatlarini, badiiyatini ilmiy asosda yoritib berish bitiruv malakaviy
ishining asosiy maqsadini tashkil etadi.
Tadqiqotning vazifalari :
- istiqlol davrida yaratilgan dostonlarning rivojlanish xususiyatlarini ochib
berish;
- xalq dostonchiligi uslubida yozilgan dostonlarning o ziga xos jihatlarini
’
yoritish;
- lirik va dramatik doston tadrijini o rganish;
’
- tarixiy mavzudagi poemalarning o ziga xos xususiyatlarini ochib berish;
’
- davr dostonchiligida qo llangan folklorizmlarning badiiy vazifalarini ochib
’
berish; 6

- dostonlarning o ziga xos badiiy-kompozitsion xususiyatlarini o rganish;’ ’
- shoirlarimizning dostonchilikdagi badiiy mahoratini yoritish.
Tadqiqotning manbalari. Bitiruv malakaviy ishni yozishda Zulfiya,
A.Oripov, O.Matjon, H.Sharipov, M.Ali, A.Suyun, A.Mahkam, I.Otamurod,
U.Qo chqor, T.Nizom, E.Shukur, Y.Eshbek, M.Rahmon, Sh. Qurbon, R.Fayz,
’
A.Eshonov, S.Sayyid, Q.Rahimboyeva, M.Toir, Faxriyor, N.Jonuzoq va
boshqa shoirlarning mustaqillik davrida yaratgan dostonlari asos qilib olindi.
Lozim o rinlarda xalq og zaki ijodi namunalari va zamonaviy dostonlarga
’ ’
murojaat etildi.
Tadqiqotning ilmiy yangiligi. Ma lumki, istiqlol davrida yaratilgan
’
dostonlarning o ziga xos taraqqiyot xususiyatlari, poema janr tipologiyasidagi
’
mazmun va sifat o zgarishlari, badiiyati masalasi adabiyotshunosligimizda
’
maxsus va monografik tarzda o rganilgan edi. Ushbu bitiruv malakaviy ishi esa
’
shu yo nalishdagi dastlabki yaxlit izlanish hisoblanadi.
’
Birinchidan, mustaqillik davrida yaratilgan o zbek poemalarining o ziga
’ ’
xos rivojlanish xususiyatlari adabiyotshunoslik nuqtai nazaridan yorilganligi;
Ikkinchidan, xalq og zaki ijodi, o zbek mumtoz adabiyoti, zamonaviy
’ ’
dostonchilikning an analari ta sirida yuzaga kelgan dostonning yangi janr
’ ’
ko rinishlari tasnif etilganligi;
’
Uchinchidan, dostonlar badiiy strukturasida qo llangan rivoyat, maqol va
’
xalq qo shiqlarining badiiy-kompozitsion vazifalarining o rganilganligi;
’ ’
To rtinchidan,
’ shoirlarimizning dostonchilikdagi badiiy mahorati tahlil
etilganligi bilan izohlanadi. Shuningdek, bitiruv malakaviy ishda yana
dostonchilikdagi uslubiy izlnishlar, ularning badiiy-kompozitsion xususiyatlari
yaxlit tizim shaklida ilk marta yoritishga harakat qilindi.
Tadqiqot nat i jalarining ilmiy va amaliy ahamiyati. Bitiruv malakaviy
ishning asosiy tahliliy xulosalari va umumlashmalari mustaqillik davri o zbek
’
dostonining badiiy-tadrijiy takomilini, folklor va yozma adabiyot munosabatini
qiyosiy o rganishda o ziga xos nazariy ahamiyat kasb etadi.
’ ’ 7

Chiqarilgan ilmiy xulosalar o zbek adabiyotshunosligida zamonaviy’
dostonchilik yo nalishida tadqiqotlar olib borishda nazariy manba bo lib xizmat
’ ’
qilishi shubhasiz. Zero, shu orqali badiiy adabiyotning rivojlanish yo llarini,
’
insoniy kechinmalarning badiiy so zga ko chish tamoyillarini chuqurroq anglab
’ ’
olishga imkoniyat kengayadi.
Ishda keltirilgan dalillar, nazariy fikr-mulohazalardan oliy o quv yurtlarida
’
adabiyotshunoslik, XX asr o zbek adabiyoti, hozirgi adabiy jarayon fanlari
’
bo yicha maxsus kurslar o tishda va ma ruzalar o qishda, akademik litsey va
’ ’ ’ ’
kollejlarda adabiyot fanidan dars mashg ulotlari olib borishda, o zbek
’ ’
adabiyotidan o quv qo llanmalari, darslik, majmualar yaratishda keng
’ ’
foydalanish mumkin. Shuningdek, tadqiqotning ilmiy xulosalari va natijalari
talabalar uchun adabiyot yo nalishida kurs ishi, malakaviy bitiruv ishi, magistrlik
’
dissertatsiyalari yozishda ham manba bo lib xizmat qila oladi.
’
Tadqiqotning tuzilishi . Bitiruv malakaviy ish kirish, ikki asosiy bob, xulosa
va foydalanilgan adabiyotlar ro yxatidan tashkil topgan.
’
I BOB. Hozirgi davr lirik va dramatik dostonlarning o ziga xos xususiyatlari
’ 8

XX asrning ikkinchi yarmi o zbek she riyati takomilida doston janridagi’ ’
asarlar muhim o rin egallaydi. Zulfiya, Mirtemir, Asqad Muxtor, Shukrullo, Erkin
’
Vohidov, Abdulla Oripov, Muhammad Ali, To ra Sulaymon, Azim Suyun,
’
Usmon Azim, Oydin Hojieva, Omon Matjon, To lan Nizom, Xurshid Davron,
’
Yo ldosh Eshbek, Sirojiddin Sayid, Qutlibeka Rahimboyeva, Ravshan Fayz,
’
Shukur Qurbon, Eshqobil Shukur, Faxriyor, Mahmud Toir kabi shoirlar poema
janrida jiddiy izlanishlar olib bordilar.
Mamlakatimizning milliy istiqlolga erishishi ijodkorlarimizga har jihatdan
ijodiy imkoniyatlar eshigini ochdi. Vatan, millat tushunchalariga umumbashariy
qadriyat sifatida qarash, haq so zni baralla aytish, inson botinida kechadigan
’
jarayonlarni badiiy aks ettirish, mustaqillikning buyuk ne mat ekanligini anglatish
’
o ziga xos tamoyil mohiyatini kasb etdi. Bu jarayon adabiyotimizning barcha
’
janrlari kabi poemachilikda ham o z aksini topdi. Xalq og zaki ijodi, o zbek
’ ’ ’
mumtoz adabiyotining hayotbaxsh an analari, jahon poemachiligining eng yaxshi
’
yutuqlari mustaqillik davri dostonchiligida mazmun va shakl jihatdan
yangilanishlarni vujudga keltirdi. Natijada hozirgi davr lirik va liro-epik
dostonlarda ichki janr ko rinishlarida bir qator badiiy barkamol asarlar yaratildi.
’
Mavzu jihatidan har xil bo lgan bu poemalarda tariximiz sahifalari yorqin
’
ranglarda badiiy gavdalantirildi, tarixiy shaxslarning betakror obrazlari yaratildi,
zamondoshlarimizning qalb dunyosi, his-kechinmalari folklorizmlar bilan
ziynatlangan, ramziylik, falsafiylik, tasavvufiy ohanglar bilan yo g rilgan
’ ’
satrlarda namoyon bo ldi. Zulfiyaning Xotiram siniqlari , A.Oripovning
’ “ ”
R a n jkom , O.Matjonning N e g a men? , H.Sharipovning M i n g ikkinchi
“ ” “ ” “
kecha , Qaynarbuloq , U.Qo chqorning Shiroq , O.Hojievaning Najot ,
” “ ” “ ” “ ” ’
Z i yorat , A.Mahkamning T a vajjuh , T.Nizomning A v v alu oxir ,
“ ” “ ” “ ”
G i r ya , X.Davronning V a t an haqida yetti rivoyat , I.Otamurodning
“ ” “ ”
I c hkari Tashqari , X a r itaga tushmagan joy , Q.Rahimboevaning T a vba ,
“ ” “ ” “ ” …
M.Rahmonning A b adiy nido , Y.Eshbekning O n a Turkiston , U m r
“ ” “ ” “
malhami , E.Shukurning Naqshband , Sh.Qurbonning So z yo li ,
” “ ” “ ” ’ ’ 9

A.Eshonovning S a m arqandda bir oydin kecha , R.Fayzning S o z ,“ ” “ ” ’
M.Toirning O t amning o kinchi , O g oh bo l, dunyo , A.Qutbiddinning
“ ” “ ” ’ ’
I z ohsiz lug at , Faxriyorning A y olg u , A.Nosirovning O t ror
“ ” “ ” “ ’ ’ ’
hokimi , K.Avazning Ogahiy , N.Jonuzoqning O n yetti lahza singari dostonlari
” “ ” “ ” ’
mavzu-mundarijasi, kompozitsion tuzilishi, obrazlar tizimi jihatdan boy va rang-
barangdir. Ularning janriy xususiyatlarini, taraqqiyot tamoyillarini yaxlit tizim
sifatida o rganish bugungi adabiyotshunosligimiz oldida turgan asosiy
’
vazifalardan biridir.
Ko rinadiki, mustaqillik davri poemachligi o zining bir qator rivojlanish
’ ’
xususiyatlariga ega. Shulardan biri folklor asarlariga murojaat etish va ularga xos
epik motivlar, obrazlardan ijodiy foydalanish asosida poetik manzaralar
yaratishdir. Shoirlarimiz xalq og zaki ijodiga mansub doston, rivoyat, ertak,
’
qo shiq, maqol kabi janrlarni dostonlar badiiy strukturasiga olib kirish asosida
’
voqelikni ta sirchan ifodalash, milliylik va xalqchillik belgilarini kuchaytirishga
’
erishdilar. Natijada davr dostonchiligida folklorizmlarning xilma-xil shakllari
yuzaga keldi. Binobarin, X.Davronning V a t an haqida yetti rivoyat ,
“ ”
U.Qo chqorning Shiroq dostonlari badiiy strukturasiga xalq rivoyatlari
’ “ ”
singdirilgan bo lsa, T.Nizomning Girya , R.Fayzning So z , M.Toirning
’ “ ” “ ’ ”
O g oh bo l, dunyo dostonlarida xalq lirikasi namunalariga murojaat etildi,
“ ” ’
O.Hojieva, S.Sayyid, M.Toir, R.Fayz singari shoirlar esa dostonlarini xalq
dostonlari uslubida yaratdilar. Bu holat bir necha ko rinishlarda namoyon
’
bo lgan.
’
XX asrning ikkinchi yarmida dramatik doston janri ancha taraqqiy etdi.
Rang-barang mavzulardagi mazkur badiiy ijod namunalarida tarixiy shaxslar va
zamondoshlarimizning badiiy obrazlari yaratildi. O tgan asrning 90-yillarida bu
’
jarayon yanada to lishdi. Demak, davr dostonchiligiga xos rivojlanish
’
xususiyatlaridan yana biri dramatik doston tadriji bilan belgilanadi. A.Oripovning
R a n jkom , A.Nosirovning O t ror hokimi , S.Sayyidning T a nazzul ,
“ ” “ ” “ ” ’
M.Rahmonning A b adiy nido singari dostonlarida dramatizm va lirizm
“ ” 10

uyg unlikda aks ettirilganligi kuzatiladi. Tarixiy mavzudagi O tror hokimi’ “ ’ ”
dostonida mo gullarga qarshi kurashgan Inolchiq, Temur Malik kabi tarixiy
’
shaxslarning timsollari badiiy gavdalantirilgan. A.Oripovning R a njkom ,
“ ”
S.Sayyidning T a nazzul , M.Rahmonning A b a diy nido dostonlarida esa
“ ” “ ”
zamonaviy voqelik, turg unlik yillari fojialari, bugungi kundagi ma naviy-
’ ’
axloqiy tanazzul jarayoni ramziy usulda qalamga olingan. Bu asarlarning
zamonaviy mavzudagi boshqa dramatik dostonlardan farqi ham voqelikni ramziy-
timsoliy tarzda ifoda etishda ko rinadi.
’
Davr dostonchiligida lirik dostonlar alohida o rin egallaydi. Aslida bu yillar
’
o zbek dostonchiligiga xos muhim xususiyatlardan biri ham aynan
’ lirik
dostonning takomili bilan belgilanadi. Bu esa doston mazmuniga yangilanishlar
olib kirdi. Chunki voqelikning lirik syujetga asoslanishi natijasida ramziylik,
timsollar orqali fikrlash jihati yorqinroq namoyon bo ldi. Binobarin,
’
adabiyotshunos Sh.Hasanov T.Nizomning G i r ya , A.Mahkamning
“ ”
T a vajjuh , I s hq , F o t iha , Faxriyorning Y o ziq , A y olg u ,
“ ” “ ” “ ” “ ” “ ” ’
A.Qutbiddinning I z ohsiz lug at , I.Otamurodning S e n kabi lirik
“ ” “ ” ’
dostonlarini tahlil eta turib, o tgan asrning 80-90 yillarida lirik poemaning
’
maqomi oshganligini to g ri ta kidlaydi
’ ’ ’ 4
. Haqiqatan, 90-yiillar va XXI asrning
dastlabki o n yili mahsuli bo lgan Zulfiyaning Xotiram siniqlari ,
’ ’ “ ”
O.Hojievaning Z i yorat , I.Otamurodning I c hkari Tashqari , X a r itaga
“ ” “ ” “ …
tushmagan joy , Tag azzul , T.Nizomning Girya , Suhbat , Faxriyorning
” “ ” “ ” “ ” ’
Y o ziq , A y olg u , S.Ashurning A t i rgul , N.Jonuzoqning N i l ufar,
“ ” “ ” “ ” “ ’
O n yetti lahza , Humoyunning Q a l b qal asi kabi dostonlarida lirik men
“ ” “ ” ’ ’
tilidan voqelikka hissiy munosabat bildirilganligi, inson qalbi qat-qatida
yashiringan dardlarning ramziy usulda ifodalangani yaqqol kuzatiladi.
Adabiyotshunos N.Rahimjonov Zulfiyaning X o t iram siniqlari dostoniga shu
“ ”
jihatdan baho berar ekan, unda h u r riyat iqlimlari uyg otgan milliy g urur
“ ’ ’
tuyg ularini ta kidlash asnosida inson ruhoniyati iqlimlariga teran kirib
’ ’
4
Hasanov Sh. Zamonaviy doston poetikasi. Samarqand, 2001,42-47-b.
– 11

borganligini, kechinmalar silsilasi asosida erkka intilib yozg irgan ruhning’
suratini chiza bilganligini alohida qayd qiladi.
” 5
Yoxud Ulug bek Hamdam ’
Faxriyor dostonlarini modernistik yo nalishdagi asarlar sifatida baholaydi. Aslida
’
modernistik dostonlar ham lirik dostonlarning bir ko rinishidir. Chunki unda
’
boshqa lirik dostonlarda bo lgan kabi voqeabandlik yetakchi o rin tutmaydi.
’ ’
Davr dostonchiligining taraqqiyot xususiyatlaridan yana biri ular tarkibiga
mumtoz adabiyot janrlarini olib kirish va shu mazmun hamda shu ruhda she rlar
’
bitishda ko rinadi. T.Nizomning Girya , Cho lpon , K.Avazning
’ ” ” ” ’ ”
Ogahiy , Sh.Qurbonning So z yo li singari dostonlari bu jihatdan
” ” ” ’ ’ ”
mulohazalarimizni tasdiqlaydi. Adabiyotshunos Sh.Hasanov T.Nizomning
Girya dostonini tahlil etar ekan, yozadi: ... Boshiga musibat tushgan odam
” ” ”
bir xilda yig lamaydi albatta. Ruhiy jarayonning mahsuli bo lgan bu qayg u
’ ’ ’
shamoyili turli holatlarda turlicha bo ladi. Shu bois To lan Nizom qalb iztirobini
’ ’
turli shakllarda (masnaviy, musallas, murabba, muxammas) tasvirlaydi va bu usul
o zini oqlaydi .
’ ” 6
Haqiqatan, mazkur usuldan foydalanish davr dostonchiligida
o ziga xos adabiy an ana tusini oldi. Bu lirik va liro-epik poemning badiiy
’ ’
strukturasini boyitishga xizmat qiladi va u uch xil ko rinishda namoyon bo lgan:
’ ’
1. Asar ruhi va mazmuniga mos ravishda mumtoz shoirlarning turli
janrlardagi she rlarini kiritish. Sh.Qurbonning So z yo li dostonida Alisher
’ ” ’ ’ ”
Navoiyning ijod olamini yoritish maqsadida uning g azallari va Xamsa
’ ” ”
dostonidan she riy parchalar olib kirilgan. Asarda bu usul o zini oqlagan.
’ ’
Chunki shoir shular asosida Alisher Navoiyning badiiy so zga, ijod ahliga
’
munosabati oydinlashtirilgan. Yoki K.Avaz Ogahiy musiqiy dostonida
” ”
qahramon xarakterini, ruhiy olamini ochib berish uchun Ogahiyning bir necha
mumtoz g azallari va ulardan ayrim baytlarni poema kompozitsiyasiga
’
singdirgan. T.Nizomning Cho lpon dostonida Cho lponning Men va
” ’ ” ’ ”
boshqalar , Xalq , Go zal , Ko ngil singari mashhur she rlaridan
” ” ” ” ’ ” ” ’ ” ’
asar mazmuniga mos satrlarni olib kirgan. Shoir shu orqali Cho lponning erk va
’
5
Rahimjonov N. Mustaqillik davri o zbek she riyati. Toshkent. Fan , 2007, 26-b.
’ ’ – ” ”
6
Hasanov Sh. XX asrning ikkinchi yarmi o zbek dostonlari poetikasi. DD.Samarqand, 2004, 97-b/
’ 12

ozodlik kuychisi sifatidagi siymosini yorqin gavdalantirgan. Mazkur usul mumtoz
adabiyotda an anaviylik bo lib, iqtibos san atini vujudga keltirgan va lirik’ ’ ’
dostonning badiiy strukturasini boyitgan.
2. Mumtoz shoirlar g azallariga muxammas bog lash orqali dostonning
’ ’
ta sirchan ruhini, lirizmini kuchaytirishga erishilgan. Bu T.Nizomning Girya
’ ” ”
dostonida yorqin kuzatiladi. Shoir Navoiyning Rozi emasmen ko ngul chokini
” ’
payvand etsangiz , Boburning Qaro zulfing firoqida parishon ro zg orim
” ” ’ ’
bor matlalari bilan boshlanuvchi g azallariga xuddi shu bayt vazni, qofiyasiga
” ’
mos muxammasalar bog laydi va shu yo l bilan ayriliq, mangu hijrondagi
’ ’
holatini lirik ifoda etadi. Yoki shoirning Cho lpon dostonida Abdulhamid
” ’ ”
Cho lponning Muhabbat osmonida go zal Cho lpon edim, do stlar , deb
’ ” ’ ’ ’ ”
boshlanuvchi g azaliga muxammas bog langan. Bu asarda lirik qahramon
’ ’ –
Cho lponning monologi yanglig yangraydi. Shoir shu yo l bilan uning ruhiy
’ ’ ’
olamini, iztiroblarga to la qayg u-kechinmalarini hayotiy va jonli ifodalashga
’ ’
erishgan.
3. Davr dostonchiligida mumtoz dostonlarga xos masanaviy shaklidan
foydalanish orqali epik tasvir imkoniyatlarining kengayishiga erishilgan. Buni
T.Nizomning Cho lpon , Girya , Majnuntol yig isi, Poyga ,
” ’ ” ” ” ” ’ ” ”
R.Fayzning So z , M.Toirning Ogoh bo l, dunyo kabi dostonlarida yorqin
” ’ ” ” ’ ”
kuzatish mumkin. Chunki masanaviy lirik-epik asarga ham o ng ay, shakli
” ’ ’
sodda, hashamsiz... yangi o y va tuyg ular ravon kuylanadigan
’ ’ ” 7
bo lganligi ’
uchun shoirlar liro-epik va lirik tasvir davomida unga ko proq murojaat etganlar.
’
T.Nizom Cho lpon dostonining bir necha o rinlarida masnaviy shaklidan
” ’ ” ’
foydalanadi. Xususan, asarning Araz , Soliha yig isi qismlari
” ” ” ’ ”
mulohazalarimizga oydinlik kiritadi:
Cho lpon erta chiqib ketdi qayoqqa,
’
Soyguzarmi, choyxonami yo boqqa?
To tonggacha uxlamadi bolajon
7
Adabiy turlar va janrlar. Uch jildlik. Ikkinchi jild.-Toshkent: Fan , 1992, 199-b.
” ” 13

Tatar domla qilgan edi ko p fig on’ ’
Qayon ketdi, deb hadikda onasi,
Yosh Cho lpondan arazlagan otasi...
’ 8
Lirik parchadagi qayoqqa, boqqa; bolajon, fig on; onasi, otasi kabi so zlar
’ ’
ohangdosh bo lib, a-a, b-b, v-v tarzidagi qofiyalanish shaklini vujudga keltirgan.
’
Mazkur satrlarda o ziga xos voqeabandlik bo lib, unda Cho lponning
’ ’ ’
isyonkorona kayfiyati aks ettirilgan.
Poyga dostonida syujetning bir necha o rinlarida masnaviy shakliga
” ” ’
murojaat etilgan. Doston birinchi o zbek chempioni Hidoyat Inoyatov xotirasiga
’
bag ishlangan. Nohaq qatag onga uchragan yosh sportchidan bitta Hurriyat ismli
’ ’
qiz qoladi. Asarning Hurriyatga bag ishlangan qismi masnaviyda yozilgan:
’
Hurriyat qiz, Hurriyat
Senda zo r toza niyat!
’
Ikki opang bor edi,
Otasiga zor edi.
Ochilmay so ldi Zumrad
’
Keyin o ldi Mamlakat
’
Qoshlari qunduz edi
Ko zlari yulduz edi...
’
Parchadagi Hurriyat, niyat; bor, zor; so ldi o ldi; qunduz, yulduz kabi
’ ’
so zlar o zaro ohangdosh bo lib, asarga epik ruh olib kirgan. To g ri, ayrim
’ ’ ’ ’ ’
satrlar oddiy gaplardan (Keyin o ldi Mamlakat) iborat bo lib qolgan. Bunday
’ ’
satrlarda emotsional bo yoqdorlik sezilmaydi va shoirning qay darajadadir
’
qofiyabozlik ketidan quvganligi ko rinib turadi.
’
Ravshan Fayz S o z dostonida masnaviyga ikki o rinda murojaat etgan:
“ ” ’ ’
birinchisi, onaning Bolani ovutib aytgan qo shig ida va, ikkinchisi, qushnoch
’ ’
buyurgan uch kunlik chillani buzib daryoga intilgan bolani holatini tasvirlashda
foydalanadi. Misol uchun:
8
Nizom T. Saylanma. Bahoriy fasllar. Uch jildlik. 1-jild. Toshkent: Fan , 1992, 199-b.
“ ” 14

Bu yurtlardan olislarda oqqan daryo,
Mening kenja botirimga yoqqan daryo.
Tingla, bir kun seni izlab ketgaymiz biz,
So ray-so ray qoshlaringga yetgaymiz biz.’ ’
Shamol bo lib yugurgaymiz, yelgaymiz biz,
’
Holing so rab, seni so rab kelgaymiz biz.
’ ’
E tibor berilsa, istiqlol yillarida yaratilgan dostonlarning o ziga xos
’ ’
xususiyati, ulardagi lirik ifoda uslubi qasida orqali boyitilgan. Ya ni davr
’
dostonlari T o s hkentnoma , Q u y osh maskani , B u xoronoma singari
“ ” “ ” “ ”
boshdan-oyoq qasida uslubida yaratilmay, balki lirik poema xarakteri va
mavzuidan kelib chiqib, asarning xotimasida qasida mazmunidan foydalanilgan.
Demak, masnaviy shaklini qo llash lirik poemaga mazamun bag ishlab,
’ ’
uning epiklik xususiyatini kuchaytirgan. Bu davr dostonlarini shakl jihatidan
mumtoz dostonlarga yaqinlashtirmoqda. Qasida ruhini olib kirish esa
dostonlarning liriklik xususiyatini oshirishga, mavzuni yorqin ranglarda ifoda
etishga ko mak berdi.
’
Ko rinadiki, istiqlol davri o zbek dostonchiligi xalq og zaki ijodi,
’ ’ ’
o zbek mumtoz adabiyoti va zamonaviy dostonchlik yutuqlaridan, an analaridan
’ ’
foydalangan holda taraqqiy etdi. Agar folklor janrlari, obrazlari, motivlaridan
foydalanish asosida dostonlarning epiklik xususiyati yorqin namoyon bo lgan
’
bo lsa, xalq lirikasi va mumtoz she riyat namunalarini poemalar badiiy
’ ’
strukturasiga olib kirish, xalq qo shiqlari ohangida satrlar bitish natijasida liriklik
’
xususiyati bo rtib ko rinishiga erishildi. Ayni jarayon sof lirik poemalar
’ ’
yaratilishi uchun mustahkam zamin hozirladi. Shunigdek, mumtoz dostonchlikka
xos masnaviyning qofiyalanish shaklidan foydalanish asosida dostonlarning
epiklik jihati yorqin namoyon bo ldi.
’ 15

I.2. Lirik va dramatik dostonlarning janriy xususiyatlari
XX asr ikkinchi yarmi o zbek adabiyotida lirik dostonlar muhim o rin’ ’
egallaydi. Mirtemirning S u r at . Zulfiyaning Q u y oshli qalam dostonlaridan
“ ” “ ”
boshlangan ijodiy jarayon E.Vohidov, H.Sharipov, M.Ali , O.Matjon, M.Yusuf,
E.Shukur kabi shorlar ijodida davom etdi. Ayniqsa, istiqlol davrida bu sezilarli
bo ldi. XX asr o zbek poemasini o rgangan adabiyotshunos N.Rahimjonov lirik
’ ’ ’
poemalarning muhim xususiyatlarini ochib beradi va ularni obyektiv ko rinishi
’
jihatidan ikkiga bo ladi: 1. Monolog tipidagi sof lirik poemalar 2. Epik elementlar
’
aralashgan lirik poemalar. 9
Hozirgi davr dostonchiligida har ikki ko rinishdagi
’
poemalar yaratildi. Jumladan, A.Mahkamning F o t iha , I.Otamurodning
“ ”
I c hkari Tashqari , T a g azzul , N.Jonuzoqning N i l ufar , S.Ashurning
“ ” “ ” “ ” … ’
A t i rgul dostonlari lirik qahramonning monologi asosida qurilgan sof lirik
“ ”
dostonlar bo lsa, T.Nizomning Girya , Avvalu oxir , A.Eshonovning
’ “ ” “ ”
S a m arqandda bir oydin kecha kabi dostonlari esa epik elementlar aralashgan
“ ”
dostonlarga kiradi.
Turg unlik yillari voqeligini aks ettiruvchi dostonlarga O.Matjonning
’
N e g a men? , A.Yo ldoshevning Q i y shiq poydevor qurbonlari , dostonlarini
“ ” “ ” ’
kiritish mumkin. Bu dostonlarda ko zga tashlanuvchi eng muhim xususiyat
’
ramziylik, timsolli fikrlash bilan bog liq.
’
Ishqiy-intim mavzuda A.Sherning S e vilmagan sevgilim , Humoyunning
“ ”
Q a l b qal asi , S.Ashurning A t i rgul , N.Jonuzoqning N i l ufar kabi
“ ” “ ” “ ” ’
dostonlari yozildi. Mazkur dostonlar bir qator xususiyatlari bilan davr
poemachiligini boyitdi. Ma lumki, lirik dostonlarning bosh qahramoni lirik
’
m e n , ya ni shoirning o zidir. Yuqorida tilga olingan dostonlarda shu jihat
“ ” ’ ’
yorqin kuzatiladi.
9
Rahimjonov N. O zbek sovet adabiyotida poema. Toshkent. Fan , 1986 yil, 81-b.
’ – “ ” 16

Lirik dostonlar orasida taniqli shoira Zulfiyaning X o t iram siniqlari asari“ ”
alohida o rin egallaydi. Istiqlolga shukronalik ruhi bilan sug orilgan bu asarda
’ ’
Zulfiya o zining o tgan hayotiga nazar tashlaydi.
’ ’
Shoiraning sobiq tuzum davridagi hayoti, iztirobli kechinmalari, insoniy
dardlari xotiralar tarzida yuzaga ciqadi. U hurriyatga, yurtning mustaqil kunlariga
shukrona qilar ekan, ko z o ngida yaqin o tmish manzaralari jonlanadi.
’ ’ ’
Ularning barchasini shoira b a xtu dard to la dengiz qalbida tuyadi, his etadi.
“ ” ’ –
Shulardan biri uning qatag onga uchragan akasi haqidagi yodnomalaridir.
’
Millatning fojiasi bo lgan qatag on bitun oila a zolari qatori Zulfiyaga ham
’ ’ ’
qattiq ta sir qilgan:
’
Aka ko zingizda otash bor edi,
… ’
Aka, joningizda quyosh bor edi.
Sultonlikkka loyiq kelbat, layoqat,
Sardorniki yanglig bardosh bor edi (214-bet).
’
Bu aslida millatning dardi. Chunki o tgan asrning 30-yillarida asl
’
farzandlar xalq orasidan yulib olindi. Shulardan biri Zulfiyaning akasi edi.
Dastlabki ikki misradagi poetik fikr tarse san ati asosida shakllangan.
’ ’
Ko zingizda-joningizda, otash-quyosh singari so zlar parallel ravishda
’ ’
ohangdorlikni vujudga keltirib, shoiraning akasiga o xshagan millat farzandlariga
’
qaynoq mehrini ifoda etadi.
Shoira o sha davrdagi qamoqxonalar haqida yozadi:
’
Onam qo llarida mushtday tugunchak,
’
Tosh shaharni kezar avaxta izlab.
Avaxta nechadir, zor ona necha,
Nechalar yashardi zamonni sizlab (215-bet).
“ ”
Epik mazmun bilan yo g rilgan bu satrlarda shoiraning onasi timsolida
’ ’
davr onalarining holati aks etgan. Onaning tugunchak bilan shahardagi
qamoqxonalarda sargardon bo lishi, o glining qaysi avaxtaga tashlanganligini
’ ’
bilish uchun soatlab navbatda turishi singari tasvirlarda bu xususiyat bo rtib
’ 17

ko rinadi. Sokin jussali, dili vayron, mo ldir-mo ldir ko zlarida qotgan’ “ ’ ’ ’
yoshlar kabi tasvirlar davr onalarining farzanddan ayro tushgan holatini o zida
” ’
aks ettiradi.
Yoki:
Ota, bir ko rmadik ko zingizda yosh.
’ ’
Yashab umidlarning pok sajdasiga
Hatto yovingizga otmadingiz tosh.
V a faqat dedingiz: “ Soldim xudoga ” ,
Bu qirg in doyasi xudosizlar-ku.
’
Sabr, qanoatdan yaralgan edim,
So qir ham o ziga so moq izlarku
’ ’ ’ (215-bet)
Yuqoridagi satrlarda otalar qiyofasi gavdalanmoqda. Shoira o z otasiga hos
’
mustahkam iroda, sabru qanoatni ifoda etar ekan, o sha davr otalarining
’
qiyofasini chizadi. Onalarning ezilgan yuz-ko zida aks ettiradi. Otalarda esa
’
mazkur holat botinda namoyon bo lgan. Soldim xudoga deyish orqali ota
’ “ ”
o g lini qatag on etganlarni qarg agan. Bu kabi hayotiy tasvirlarda
’ ’ ’ ’
millatning ijtimoiy dardlari qalamga olinadi,ko klargako tarilgan sobiq
’ ’
tuzumning shoira ko z o ngida sodir bo lgan fojialari chiziladi. Binobarin,
’ ’ ’
adabiyotshunos N. Raximjonovning Xotiram siniqlari dostonining XX
“ ”
asr oxiri XXI asr boshlari o zbek poemachiligi takomilida ayricha ahamiyat
’
kasb etishini ta kidlab, yozadi: Gap asar mavzui milliy istiqlolga
’ “
bag shlanganligida emas. Hamma gap hurriyat uyg otgan milliy g urur
’ ’ ’
tuyg ularini ta kidlash asnosida inson ruhiyati iqlimlariga teran kirib
’ ’
borilganligida, kechinmalar silsilasi asosida erkka intilib yozg irgan ruhning
’
suratini chiza olganligida ko rinadi .
’ ” O. Hojievaning Z i yorat “ ” dostonida
ham lirik kechinmalar tasviri muhim o rin tutadi. Shoira bugungi
’
kunlarimizdan turib urush yillari voqealariga nazar tashlaydi. Urushda
mardlarcha halok bo lgan akasiga bag ishlangan doston xotira mazmuniga
’ ’
ega: 18

Buyuk ziyoratga oshiqqan elim,
Mangulikka bitmish ehtiromini.
Zarhal yozuvlarda titraydi qo lim,’
O qiyman akamning qutlug nomini
’ ’ .
Ma lumki, Xotira maydonida urush yillarida jon fido etgan xalq
’
farzandlarining nomlari zarhal bilan bitilgan. Shoira u yerda akasining nomini
o qir ekan, urush yillari voqealari jonlanadi:
’
Po lat sahifalar ochilib jim-jim,
’
Chimildiq ko magan yigitlar chiqar.
’
Haykal poyidagi gullar tirilib,
Qirqin parilarday guring boshlaydi. (76-bet)
Boshdan-oyoq metaforik mazmunga ega bu satrlarda urush yillari yigitlari
yodga olinadi. Po lat sahifa – po latdan yasalgan doska. Bu doskaning
’ ’
qatlari ochilsa, ularda mard jangchilarning nomlari chiqadi. Yoki askar
haykali poyiga qo yilgan gullar ertak qahramonlariga qirqin parilarga
’ –
qiyos etiladi.Gullarning tirilib, boshlashi tashxisni vujudga keltiradi.
Adabiyotimizda urush mavzuida bitilgan dostonlar bisyor. Mirtemirning
Surat , S. Zunnunovaning Ruh bilan suhbat , E. Vohidovnig Nido ,
“ ” “ ” “ ”
Istanbul fojeasi , J. Kamolning Armon , Eshikda oy to qini ,
“ ” “ ” “ ’ ”
Quyosh chashmasi singarilar shular jumlasidandir. Ziyorat
“ ” “ ”
dostonidagi badiiy usul Quyosh chashmasi”ni, ba zi lavhalari esa
“ ’
Armon ni yodga soladi. Chunki O. Hojieva asarda keyingi yillar
“ ”
poemachiligi an anaviylasha borgan xotira usulini qo llaydi. Bu usulni biz
’ ’
70-yillar o zbek poemachiligining betakror namunalaridan biri “Quyosh
’
chashmasi”da yorqin kuzatamiz. Shoir Jamol Kamol Bulg oriya yurtini kezar
’
ekan, u yerdagi gullar bilan hayolan suhbat quradi va shu asosda urushda
vatam tinchligi va osoyishtaligi yo lida jon bergan o zbek o g lonlarini
’ ’ ’ ’
eslaydi. Ziyorat da urush qurbonlarini shoira akasi Ne matjon timsolida
“ ” ’
xotirlaydi. 19

Armon da ta bir joiz bolsa nafaqat o zbek onasining, butun“ ” ’ ’
onalarning batakror timsoli yaratiga. Undagi bir epizod nihoyatda ta sirchan.
’
Shirin buvi urushga ketgan uch o g lini kuta-kuta ostonada jon beradi:
’ ’
...Ona jon berishin bilardi hamma,
Bundoq jon berishin bilmasdi faqat.
Onani topishdi, tongda ostonada,
So ngan ko zlarida muz qotgan hasrat.
’ ’
Sho rlik jon bermishdi o sha ostonada
’ ’ .
Sovuq changalida - uchta “qoraxat!..
”
Shirin buvi o g illaridan kelgan qora xatlarga ishonmaydi. U butun qalbi
’ ’
bilan baribir bittasi tirikdur-ku, deb o ylaydi. U to shakka mixlanib,
’ ’
hayotining so nggi lahzalarini kechirayotgan bo lsa ham, o g illarini
’ ’ ’ ’
kutishdan to xtamaydi. Haqiqatan, bunday onalarning hayotimizda yashab
’
o tganligi haqiqatdir. Jamol Kamol hayotiy voqelikni nihoyatda tabiiy va
’
kitobxoning qalb torlarini chertadigan darajada tasvir etgan. Shoir bunda lirik
dostonning badiiy imkoniyatlaridan samarali foydalanib, Shirin kampirning
iztirob, o kinch, armonlariga to la qalb dunyosini hassoslik bilan ifodalay
’ ’
oldi. Shuning uchun bo lsa kerak, Armon poemachiligimizning o lmas
’ “ ” ’
namunasi ga aylandi. Z i yorat d a ham xuddi shunga yaqin lavha bor:
“ ”
Bedarak nishon, deb ocholmay aza
Umidin uzmadi ona mehribon.
Eng so nggi nafas ham ochib darvoza
’
Yulda qarab turib ona berdi jon (82-bet)
E tibor berilsa, ikkalasidagi tasvirda mazmuniy mushtaraklik bor. Jamol
’
Kamolning ham, Oydin Hojievaning ham lirik qahramoni o g illarinig
’ ’
yo liga qarab turib, bu yorug dunyoni tark etadi. Demak, faqat
’ ’
onalargagina hos bo lgan farzandga cheksiz mehr tuyg usini ikkala shoir
’ ’
tomonidan maromiga yetkazib ifoda etib berilgan. Mazkur holatning
o xshashligi ham aslida aynan mana shu jihat bilan belgilanadi.
’ 20

Adabiyotshunos M. Mirqosimova istiqlol davri poemalari haqida fikr yuritar
ekan, Ziyorat ni badiiyatii bo sh asarlar qatoriga kiritadi. Aslida bu fikrga“ ” ’
qo shilish qiyin. Yuqoridagi tahlillar jarayoni bu qarashni inkor etadi.
’
Demak Ziyorat xotira xarakteridagi lirik poema sifatida istiqlol davri
“ ”
poemachiligining badiiy ufqlarini kengaytiradi.
Istiqlol mavzuida T. Nizomning Suhbat , A. Suyunning O zbek
“ ” “ ’
davlati , N. Jonuzoqning O n yeti lahza dostonlari yaratildi. Suhbat
” “ ’ ” “ ”
xalqi m izning istiqlol yillaridagi bunyodkorona mehnatini kuylashga
bag ishlangan. Dostonda shoir erkin vazn imkoniyatlaridan, barmoq
’
vaznida samarali foydalangan. Asarda istiqlol mavzusi vatan mavzusi nilan
uyg unlashib ketgan. Shoir dastlab o zi tug ilib o sgan yurtning
’ ’ ’ ’
manzaralarini chizadi:
Asaka adirlarin eng baland supasida
Sehrli keng bog larning xushhavo tepasida,
’
Zangor ko kka qurilgan
’
Roxatbaxsh shiyponda,
Chorpoyada o ltirib, zavqu shavq qaynab qonda,
’
Ilhomga cho
’ m gan edim
Tabiat jamolini ko zimga ko mgan edim
’ ’
Shoir shu asosda vatan kengliklari ta rifiga o tadi:
’ ’
Bunda har tup g o za Muhabbat,
’ ’ –
Har tup g o za Ishq,
’ ’ –
Mehnat va Mehnat!
Bo y-basti qo shiq,kuy.
’ – ’
Shonalari she r!
– ’
Ilk ochilgan paxta Andijon,
–
Tog -tog xirmon bu buyuk Vatan!
’ ’
Shundan so ng mustaqillik kishisi egnida oq yaktak, qo lida ketmon
’ “ ’ ”
nuroniy chol, fermer dehqon va hokim buvo timsollarida gavdalanadi. Ayni 21

paytda shoir poetik sintaksisga xos elipsis usulidan foydalanish asosida poetik
fikrni ixcham shaklda ifodalashga erishgan.
Dostonning muhim xususiyati, uning suhbat shaklida yaratilganligidir.
Sababi, lirik qahramonning hokim buvo va dehqon Tilavoldijon bilan
muloqoti jarayonida asar mazmuni ochila boradi. Shoir yurt odamlari bilan
goh mashinada, goh piyoda vatan kengliklarini kezadi. Shu asosda vatanga
mehru muhabbatini, istiqlol taranumini samimiy satrlarga tizadi:
Yam-yashil maydonlar
Marmar dengizday
Jimmillar.
Erkin nihollarning
Nozik bargida
Oftob imillar...
Har qadamda qahqaha,
Har joyda shodlik,
Istiqlol baxsh etgan
Obodlik!
Shoir yashil maydonlarni marmar dengizlarga qiyoslaydi. Peyzaj yaratish
jarayonida betakror tashxis qo llaydi: nihollarning bargiga oftob shu la’ ’
sochishini oftob imillar tarzida ifoda etadi. Imi l lash esa insonga xosd i r. Bu
bilan shoir erkinlik shamolini hatto yurtning nihollari ham sezgan, demoqchi
bo ladi.
’
Shoir mehnatkash dehqonlar, oqsoqollar davrasini tasvirlaydi.
Suhbatdoshlar shu davraga tashrif buyuradilar:
Oqsoqollar jamuljam,
Shirin anjuman.
So rilarga to shalgan gilam,
’ ’
Dasturxonda pechakqand,
Asaka pashmagi, 22

Eng asil novvot.
Qayroqi bug doy non va yo li shirmoy...’ ’
Yuqoridagi satrlarda milliy hayot manzaralari aks etgan. Chunki so ri, gilam,
’
dasturxon, pechakqand, pashmak, novvot, bug doy non singarilar o zbek
’ ’
xonadoni uchun hos bo lgan narsalardir. Ularda milliy kolorit o z ifodasini
’ ’
topgan.
Mustaqillik kishisi obrazi Tilavoldi timsolida badiiy gavdalantirilgan:
- Mana, yoshim oltmishdan oshdi,
Oqarmoqqa sochim ham shoshdi.
Ammo bilagimda kuchim ko p hali
’
El oldida burchim ko;p hali...
Ushbu satrlarda yashashdan, kurashdan tolmagan, jamiyatdagi turli nohaqliklardan
qaddi bukilmagan, mehnat qilishni sharaf deb bilgan inson qiyofasi bo y ko satib
’ ’
turadi.
Lirik qahramon yaqin tariximiz sahifalarini eslar ekan, otasining namoz
o qigani uchun so roqqa tutilganligi, paxta ishi tufayli ho l-quqning
’ ’ “ ” ’
barovar yonganligi voqealarni esga oladi va bugungi kunlarimizga, istiqlolga
shukrona aytadi.
Dostonning ba zi o rinlarida quruq bayonchanlik ruhi va ortiqcha tafsilotbozlik
’ ’
ko’zga tashlanadi. Buni o tish fojealari aks etgan o
’ ’ r inlarda yorqin kuztish
mumkin:
...Ne-ne raxbarlaru
Ishchan boshliqlar
Badnom qilindi..
Azaliy g animlar
’
Yaqqol bilindi.
Qancha tashabbuskor,
Yer tilini biladigan, 23

Yil-o n ikki oy,’
Dalada ish qiladigan
Fidoiyl a r sudlandi.
Bu kabi gaplarni hamma aytishi mumkin. Biroq shoirning vazifasi badiiy so z
’
kuchidan, qudratidan foydalanib, poetik fikrni ta sirchan holda kitobxonga
’
yetkazishdan iborat. Aks holda shunchaki so zlar tizmasidan iborat bo lib qoladi
’ ’
va bu asarni emotsional ta sir kuchini susaytiradi. Shunga qaramay, Suhbat
’ “ ”
dostoni istiqlol mavzui aks ettirilgan lirik doston sifatida mustaqillik davri
poemachiligini boyitishga xizmat qiladi.
Istiqlol kuylangan dostonlardan yana biri N. Jonuzoqning O n yetti lahza
“ ’ ”
asaridir. Shoir dostonni mustaqilligimizning 17 yilligiga bag ishlagan. Shu
’
ma noda uni lirik dostonning bag ishlov ruhida yaratilgan ko rinishi sifatida
’ ’ ’
baholash mumkin. Ramziy obraz va timsolli fikrlarga boy bu dostonni shoirning
istiqlolni tushunishi, uhaqidagi o y-fikrlari jami deyish mumkin.
’
Sakkiz qismdan iborat bu poemada vatanimiz o tmishi va buguniga nazar
’
tashlanadi. Asarning lirik qahramoni shoirning o zi. Shoir unda xalqimizning
’
mustaqillik yillaridagi hayoti, erishgan yutuqlari haqida so z yuritadi. O n yetti
’ ’
soni dostonda ramziy mazmun tashiydi. Shoir o n yetti yilni o n yetti lahza deb
’ ’
ataydi:
17 yil
O n yetti lahza-
’
Tarix uchun bir nafasday gap.
Bu yillar mag zini chaqsang,
’
Zalvorini qolasan anglab.. . (112- bet)
Aslida o n yetti yil ko hna tariximiz uchun on yetti lahzaga teng. Lekin shu
’ ’ ’
qisqa muddatda mamlakatimiz hayotida keskin burilishlarni boshdan kechirdi. Sh
asosda shoir o n yetti yilning mag zini chaqishga harakat qiladi. Sobiq
’ “ ’ ” 24

tuzum qutirgan, qonli qo lini yalayotagan ajdohaga o xshtiladi. Ajdaho halq ’ ’
og zaki ijodida qo llangan obraz bo lib, yovuzlik timsoli hisoblanadi. Hususan,
’ ’ ’
xalq ertaklarida bu obraz muhim o rin tutadi. Shoir ana shu mazmundan kelib
’
chiqib, butun boshli tizimni ajdahoga qiyos etadi.
Shoir har bir qismda bosib o tilgan mustaqillikning o n yetti yilini hayotiy
’ ’
timsollar asosida tushintirib beradi. U o n yetti yilni o n yeti lahza, o n yeti
’ ’ ’
bahor, o n yeti kuz, o n yeti qish, o n yetti yoz, o nyetti sinov, o n yetti
’ ’ ’ ’ ’
ko zgu, o n yetti zina, o n yetti bekat, o n yetti yoshga qiyos etadi. Shu
’ ’ ’ ’
tashbehlar asosida mustaqillik haqida falsafiy hulosalar chiqariladi. Ayni zamonda
doston lirik harakterda bo lishi bilan bir qatorda publististik ohang sezilib turadi.
’
Mustaqillik davrida lirik dostonlarning yana bir o ziga xos ko rinishi vujudga
’ ’
keldi. Ba bag ishlov dostonlardir. Binobarin, T. Nizomning umr yo ldoshi
’ ’
Hikmatxonga bag ishlangan Girya N. Jaloliddining M. Bulgakov va
’ “ ”
Cho’lponga bagishlangan Chiptasiz odamlar R. Fayzning A. Oripovga
“ ”
bag ishlangan So z , K. Avazning Ogahiyning 220 yilligiga bag ishlangan
’ “ ’ ” ’
Ogahiy singari poemalari shular jumlasidandir. Bu dostonlarning mazmun-
“ ”
mohiyatiga ko ra yana ikki guruhga bo lish mumkin: birinchisi, xotira
’ ’
mazmuniga ega bo lgan dostonlar bo lib, ularda qayg uli ruh sezilib turadi.
’ ’ ’
Girya dostoni aynan shu guruhga mansub. Chunki asarning har satrida
“ ”
mungning, qayg uning suratlari chizilgan. Ayni paytda ular orasida tarixiy
’
shaxslaga bag ishlangan dostonlar borki, ularda tariximizda ezgu qoldirgan
’
tarixiy shaxslarni yodga olish eslash hukumronlik qiladi. 2. Ma lum sana yoki
’
shaxs yubeleyiga bag ishlangan dostonlar. Binobarin, K. Avazning Ogahiy
’ “ ”
dostoni Muhammad Rizo Ogahiyning 220 yilligiga, N. Jonuzoqning O’n yetti
“
lahza dostoni Vatanimiz ozodligining 17 yilligiga bag ishlangan. Bular ham
” ’
asarda lirik poema o zanidan o sib chiqqan yangi shakldagi asarlardir.
’ ’
Lirik poemachilikda asosida yozilgan muhim o rin tutadi. Bunda ko proq
’ ’
mumtoz adabiyotga xos noma janrlarining ta siri sezilib turadi. Biroq bu
’ 25

yo nalishda yaratilgan poemalarning o ziga xosligi shundaki, maktub asarda ’ ’
voqelikni lirik tarzda aks ettirish usuliga aylangan. Zero, Q.Rahimboevaning
Qishning oxirlari , Sh. Qurbonning Onam qoshidasan yoki singlimga
“ ” “
maktublar kabi dostonlar bunga yorqin misoldir. Liro epik va lirik tasvir
” –
uyg unlashgan bu poemalarda lirik qahramonning his-kechinmalari, voqelikka
’
munosabati maktublar vositasida yuzaga chiqadi.
Davr lirik poemalarining poetik sintaksisi o ziga hosligi va betakrorligi
’
bilan ajralib turadi. Bu I. Otamurod va N. Jonuzoq dostonlari misolida kuzatish
mumkin.
Mahoratli shoir Ikrom Otamurod dostonlarida poetik sintaksisga xos ellipsis
usulidan samarali foydalanilgan. Ma lumki, ellipsis asar tilida so zlarni tejab
’ “ ’
ishlatish usuli dir. Bu usul yordamida shoir fikrini sodda mazmunli satrlarda
”
ifodalab, badiiy ixchamlikka erishgan. Shuning uchun shoir poemalari ravon
o qiladi. Ularda ortiqcha tafsilotbozlik kuzatilmaydi. Asar tilida ramziylik
’
yetakchilik qilsa-da, o quvchi uning mazmunini tez anglaydi. Xususan, shoirning
’
90-yillarda yaratgan Yobondagi yolg iz daraxt , Tag azzul , Ichkari
“ ’ ” “ ’ ” “ …
tashqari , Xaritaga tushmagan joy singari dostonlarida ellipsis ifoda uslubi
” “ ”
muhim o rin tutadi. Binobarin, Ichkari tashqari dostonida so zlarni tejab
’ “ … ” ’
ishlatish asosida shoir, avvalo, kompazitsion ixchamlikka hamda o ziga xos
’
ohangdorlikka erisha olgan. Qolaversa, bir-biriga qarama-qarshi bo lgan hayotiy,
’
ruhiy manzaralarni yaxlit ko rinishda sodda qilib tasvirlash imkoniyatini qo lga
’ ’
kiritgan.
Ichkari xo rsiniq,
– ’
Tashqari xandon,
–
Ichkari zabun ,
–
Tashqari muqtadir.
–
Ichkari – dilsiniq, 26

Tashqari chandon. –
Ichkari - yobun,
Tashqari zulzabir
– …
Bu misralarda elipsisning tazod san ati yaratilishiga asos bo lganligi
’ ’
kuzatilmoqda. Unda shoir, asosan, ega va ot-kesimdan tuzilga hamda bir-biri bilan
ritmik-sintaktik jihatdan paralellik hosil qilgan mazmunan misralar orqali ko ngil
’
manzaralarini chizayotir.
Ikrom Otamurod dostonlarida sukut usulidan ham mahorat bilan
foydalanilgan. Shoir dostonlarini maxsus o gangan N. O roqova ba haqda
’ ’
yozadi: M a lumki, so ngi davr dostonlarida tuyg uni belgilar vositasida
“ ’ ’ ’
suratlantirish va shunga ishora qilish hodisasi kuzatilmoqda. Tuyg ular suratini
’
tinish belgilarida moddiylashtirish usulidan dastlab istedodli shoir I. Otamurod
o zining Yarador umid otlari dostonida foydalangan edi. Yobondagi
’ “ ” “
yolg iz daraxt , Ichkari tashqari , Aning umidi , Sopol siniqlari
’ ” “ … ” “ ” “ ”
dostonlarida esa bu tasvir usuli kuchaytirilgan”. Haqiqatan,deyarli barcha
dostonlarida bu xususiyat yorqin kuzatiladi. Shoir tinish belgilariga, xususan, nuqta
va ko p nuqtaga o ziga xos ma nolar yuklaydi.
’ ’ ’
Y o bondagi yolg iz daraxt dostonida shoir yolg iz daraxtni
“ ” ’ ’
i n s onlashtirgan va yo l bilan insoniy tuyg ularni, qalb tebranishlarini ochib
“ ” ’ ’
berishga uringan:

Dunyo …
………………………
armonlarni ....
…………………
yutguvchi ..
……………………
qanor .
…………………………
27

Shoir nuqtalarni bundan ham kuchliroq poetik fikr bor degan ma noda ’
qullaydi. Natijada kitobxon o sha nuqtalardan ma nolar izlay boshlaydi. Ya ni
’ ’ ’
dunyo shoirning nazdida armonlarni yutguvchi qirg oqdir. Shoir asarda fikr
’
egasini, fikr obyektini, subyektini aniq aytolmayapti. Chunki aniq gapirishning
iloji yo q. Bunga hukmron davlat siyosati yo l bermaydi. Shuning uchun u
’ ’
aniqlovchisiz gapirishga egasiz gapirishga majbur. Shuning uchun she riy
’
misralarida sifatlovchi va qaratqich aniqlovchilarning o rnini ko p nuqta
’ ’
egallayotir.
Ikrom Otamurod Y o bondagi yolg iz daraxt dostoning boshidan
“ ” ’
oxirigacha poetik sintaksisga xos usulini samarali qo llay olgan. Aslida bu
’
nuqtalar kitobxonni tafakkur qilishiga, mushohakorlikka chorlaydi.
N. Jonuzoqning O n yetti lahza dostonida ham sukut qo llanganligini
“ ” ’ ’
kuzatish mumkin:
Qayda yong in, qayda g alayon,
“ ’ ’
Qayda ellar chekmoqda qayg u.
’
Shukur, bizda hayot tinch
…
Ayon -
Yurt boshimiz xizmatida bu
…

…………………………………
.
…………………………………
.
…………………………………
.
………………………………… ”
Xalqdagi shukronalik tuyg usi ko p nuqtalar orqali ifoda etilgan.
’ ’
Anofora ham poetik sintaksisga xos faol unsurlardan biridir. So z takroriga
’
asoslangan bu san at turi “tasvir obektini ta kidlab ko rsatish ga xizmat qiladi.
’ ’ ’ ”
Anaforalar mustaqillik davri poemalarida juda keng qo llangan. Ayniqsa, undan
’ 28

Ikrom Otamurodning Yobondagi yolg iz daraxt , Ichkari tashqari“ ’ ” “ … ”
dostnlarida yuksak badiiy mahorat bilan foydalanilgan:
Qayerdadir havo ochilib,
Qayerdadir sang iydi buyuq.
’
Qayerdadir orzul ochiri,
Qayerdadir armondil uyuq.
Qayerdadir osmon pastlashib,
Qayerdadir yuksalar zamin.
Qayerdadir do stlar qastlashib,
’
Qayerdadir sirlashar g anim
’ .
Yuqoridagi satrlar shoirning Y o bondagi yolg iz daraxt dostonining
“ ” ’
boshlanishi. Qism oxiriga qadar q a yerdadir so zi anafora bo lib kelgan. Bu
“ ” ’ ’
takror kitobxonni zeriktimaydi. Aksincha, qarama-qashilik va ziddiyatlarga to la
’
bu dunyoning barcha iqlimlarini va qit alarini o zida qamrab oladi.
’ ’
Misralar qatida shu ziddiyatlar qarshisida o zini, o zligini izlayotgan inson
’ ’
obrazi bo y ko rsatib turadi. Aslida shoir qo llagan anforaning ta sir kuchi
’ ’ ’ ’
ham shunda.
N.Jonuzoqning O n yet
“ ’ t i lahza dostonida anaforaning o ziga xos ” ’
ko rinishini qo llaganligi kuzatiladi:
’ ’
Bir tomonda kishanlaridan
–
Xalos bo lib dovdiragan dast.
’
Bir tomonda nishonlaridan
–
Ayro tushib jovdiragan kas.
Bir tomonda butun hayoti
–
Puchga chiqib, shaxdi singanlar.
Bir tomonda endi qanoti
–
Kuchga chiqib, axdga minganlar. 29

Ya ni shoir toq misralarda bir tomonda birikmasini qo llaydi.’ “ ” ’
An’anaviy anaforadan farqli ravishda misralar boshida bitta emas, birdaniga ikkita
so z takrorlantirmoqda. Shu usulda asarning ohangdorligini oshirish barobarida
’
istiqlolning jamiyatdagi turli dunyoqarash va maslakdagi kishilarga ta sirini,
’
qarama-qarshi hayotiy manzaralarini ochib berishga xizmat qilgan.
Yoxud boshqa o rinda:
’
Yuragimning tubida besas
Yig lar edi shahid bobolar.
’
Yig lar edi Temur ehtimol,
’
Yig lar edi jontalash ruh
’ i (114-bet) …
Y i g lar edi birikmasi uchta misra boshida aynan takrorlangan.
“ ” ’
Mustaqillik xabari shoirni to lqinlatirib yuboradi. Shu bois ko zlari yoshga
’ ’
to ladi. Ayni shu damda lirik qahramon ko z oldiga istiqlol kunlarini orzu etgan,
’ ’
shu yo lda kurushgan siymo Temur keladi.
’
Demak, istiqlol yillari lirik poemachiligida lirik men asosiy o ringa
’
chiqqanligi, inson qalbi, ruhiy dunyosida kechadiga turfa holatlarni badiiy aks
ettirishga ko proq e tibor qaratilganligi kuzatiladi. Shu bois shoirlarimiz biror
’ ’
voqwaga lirik munosabat bildirishdan ko ra o sha voqelikning inson ichki
’ ’
dunyosi, kechinmalariga ta sirni ifodalashga intildilar. Bu esa o sha
’ ’
k e c hinmalarning odamlar qiyofasida aks etib (N.Rahimjonov), hayotiy
“ ”
mazmun kasb etishiga o ziga xos zamin yaratdi.
’
O zbek adabiyotida dramati
’ k dostonning shakllanishi va taraqqiy etishi
o tgan asrning ikkinchi yarmi bilan bog liq. Chunki bu davrda E.Vohidovning
’ ’
I s t ambul fojeasi , A.Oripovning J a n natga yo l , I.To lakovning X a l il
“ ” “ ” “ ’ ’
Sulton, O.Matjonning P a hlovon Mahmud singari bir qator dostonlari yaratildi.
“ ” 30

O t ror hokimi tarixiy mavzudagi dramatik doston namunasi. Mazkur“ ” ’ –
poemaning o ziga xos jihati, unda tarixnavis yozuvchi Mirkarim Osim obrazi olib
’
kirilishi bilan bog liq. Shoirning maqsadi Mirkarim Osim siymosini
’
gavdalantirish emas, balki miliy tariximizning yuksak bilimdoni, shu mavzuda
o nlab nasriy asarlar yaratgan yozuvchini hikoyachi sifatida tasvirlashdan iborat.
’
Ma lumki, Mirkarim Osim O tror nomli tarixiy qissa yozgan. Poemani
’ “ ’ ”
o qish davomida shoirning shu asardan ta sirlangani ko rinib turadi.
’ ’ ’
Dostonda Mirkarim Osim, shoir, Bahouddin Roziy, Xorazmshoh, Mahmud
Yalavoch, Temur Malik, Inolchuq, Jaloliddin, Chingizxon, Chig atoy singari
’
obrazlar tarixiy shaxslardir.
Dostonning dramatik xususiyati ko proq qahramonlar dialoglari o zaro
’ – ’
muloqotlarida ko zga tashlanadi. Chunki shoir o z qahramonlarini so zlatish
’ ’ ’
asosida mazmun yaratadi.
Asarning dostonga xos jihati she riy shaklda yozilgani va o sha
’ ’
dialoglarda ifoda etilgan lirik kechinmalar silsilasida ko rinadi. Sababi, shoir
’
o rni-o rni bilan tarixiy voqelikka lirik munosabat bildirish maqsadida bugungi
’ ’
kunlarimizning vakili shoir obrazini ishga soladi. Shoir tarixga zamonlar osha
–
nazar tashlovchi va baho beruvchi sifatida gavdalanadi. U vatanparvarlik timsoliga
aylangan tarixiy shaxslar Temur Malik, Inolchiq, Jaloliddin singarilarni bugungi
yosh avlod uchun ibrat qilib ko rsatadi.
’
Ma lumki, 70-yillar o zbek dostonchiligida Temur Malik badiiy siymosi
’ ’
Shukur Qurbonning T e m ur Malik yurgan yo llarda tarixiy dostonida
“ ” ’
yaratilgan edi. Milliy tariximizga munosabat turlicha bo lgan o sha davrda xalq
’ ’
ozodligi uchun kurashgan tarixiy shaxslar haqida asar yozish jasorat edi.
Sh.Qurbon asarida voqealarning ketma-ketlikdagi tizmi muhim o rin tutmaydi.
’
Shoir tarixiy shaxs hayotining eng muhim nuqtalarini qalamga olar ekan, vatan
mavzuiga alohida ur g u beradi. Abdulhay Nosirov ham bu an anani ijodiy
’ ’ ’
davom ettirib, Temur Malik bilan yelkama-yelka turib yurt ozodligini himoya 31

qilgan O tror hokimi Inolchiq, Xorazmshohning o g li Jaloliddin obrazlarini’ ’ ’
dramatik dostonda gavdalantiradi.
Ko hna milliy tariximiz sahifalari xalqimizning Chingizxon boshchiligidagi
’
mo g ul bosqinchilariga qarshi kurashi voqealaridan so zlaydi. Dramatik
’ ’ ’
doston uchun ham aynan shu davr voqeligi asos qilib olingan. Faqat asarning xuddi
shunday mavzudagi asarlardan tafovutli jihati, unda hikoyachi obrazi vositasida
tarixiy davr voqealariga kirib boriladi. Shoir esa ana shu voqelikka lirik munosabat
bildiruvchi obraz sifatida ishtirok etadi.
I.2. Lirik va dramatik dostonlarda tarixiy mavzu talqini
Istiqlol yillari o zbek dostonlarida tarixiy mavzudagi dostonlar alohida
’
tizimni tashkil etadi. Shuning uchun k e yingi yillarda, ayniqsa, mustaqillikdan
“
so ng tarixga, qadimiy qadriyatlarga, jumladan, tarixiy shaxslar siymolarini
’
badiiy gavdalantirishga alohida e tibor berildi. U.Qo chqorning Shiroq
’ ’ “ ”
dostonida vatanparvarlikning yorqin timsoli Shiroq, A.Mahkamning T a vajjuh ,
“ ”
T.Nizomning U c h so z dostonlarida Mirzo Bobur, E.Shukurning
“ ” ’
N a q shband dostonida din olamining ulug vakillari Boboyi Samosiy,
“ ” ’
Bahovuddin Naqshband, T.Nizomning A v valu oxir , A.Eshonovning
“ ”
S a m arqandda bir oydin kecha poemalarida buyuk davlatchilikka asos slogan
“ ”
sarkarda va hukmdor Amir Temur, K.Avazning O g ahiy dostonida mashhur
“ ”
o zbek shoiri Muhamad Rizo Ogahiy, O.Safarovning Buhoriylar va o n ikki
’ “ ’
yulduz haqida qo shiq dostonida Imom Ismoil al-Buhoriy, Abu Ali Sino,
’ ”
Mahmud Torobiy, Ahmad Donish, Fitrat singari vatanimiz va millatimiz tarixida
munosib nom qoldirgan tarixiy siymolarning epik va lirik timsollari yaratilgan.
A.Mahkamning T a vajjuh dostoni Bobur haqida yozilgan epik turdagi
“ ”
asarlardan ancha farq qiladi. Chunki unda xronologik vaqt va zamon muhim o rin
’
tutmaydi, voqeabandlikka asoslanmagan. Asar lirik xarakterda bo lgani uchun
’
shoh va shoir Boburning ruhiy dunyosiga chiuzgilar beriladi. Binobarin,
adabiyotshunos Sh.Hasanov o rinli ta kidlaganiday: Bobur ruhidagi g alayon,
’ ’ “ ’
tuyg ular taloshi shaxs va taqdiri azal munosabati ro yobga chiqadi. Men
’ ’ “ ” 32

bilan boshlanib, s e n bilan poyoniga yetadigan kechinmalar tizimi muallifning“ ”
tasavvufiy-falsafiy qarashlarini tushunishga yordam beradi. Asarning biror satrida
epiklik unsurlari uchramaydi . Kitobxon ruhiy kechinmalar tahlili jarayonida
”
Boburning shoir va shoh dunyosini anglaydi.
Sh.Qurbonning S o z yo li dostoni tasvir yo nalishi jihatidan
“ ” ’ ’ ’
A.Mahkamning T a vajjuh poemasiga yaqin. Cunki shoir Alisher Navoiyning
“ ”
hayot yo lini aks ettirishni maqsad qilib olmaydi. Balki u xalq og zaki ijodi va
’ ’
o zbek mumtoz adabiyotida an anaviylashgan qoliplash usulidan foydalangan
’ ’
holda A.Navoiy haqidagi xalq rivoyatlarini asar matniga olib kiradi va ular asosida
Alisher Navoiyning ijod dunyosini tasvirlaydi. Rivoyatlar asarga epik ruh
bag isjlagan va uning ma rifiy-axloqiy mazmunni kuchaytirishga xizmat qilgan.
’ ’
A.Eshonovning S a m arqandda bir oydin kecha dostoni lirik xarakterga
“ ”
ega. Unda shoir Go ri Amir maqbarasi qoshida Temur ruhi bilan muloqot qiladi.
’
Mana shu muloqot davomida asarning asl mazmuni ochila boradi. Shoir shu asosda
Temur, Bibixonim, Ulug bek, Alisher Navoiy kabi tarixiy shaxslar ruhini
’
so zlatadi. Ularning monologlari asosida Temur xarakteriga xos muhim jihatlar
’
oydinlashadi.
T.Nizomning U c h so z dostonida esa liro-epik tasvir yetakchilik qiladi.
“ ” ’
Shoir Bobur hayotining xarakterli davrlarini tasvirlashga ko proq e tiborni
’ ’
qaratadi.
E.Shukurning N a q shband dostoni ham voqeabandlikka asoslangan.
“ ”
Unda Bahovuddin Naqshbandning bolalik yillari, kamolotga erishgan davri chuqur
lirizm bilan uy g un holda tasvir etiladi. Asarning muhim xususiyati, unda
’ ’
tasavvufiy ruhning mavjudligi bilan belgilanadi.
T.Nizomning A v v alu oxir nomli dostonida ham Amir Temur siymosi
“ ”
gavdalantirilgan. Dostonning A v val qismida Amir Temurning dunyoga
“ ”
kelishidan to ulug daqvlatchilikka asos solishigacha bo lgan voqealar, Oxir
’ ’ “ ”
qismida esa uning dardga chalinishi, ichki iztiroblari liro-epik usulda aks ettiriladi.
Bunda shoir monologdan foydalanadi. Amir Temur o z monologida o tgan
’ ’ 33

umriga nazar tashlaydi: Mirzo Ulug bek, Pirmuhammad, Jahongir Mirzo,’
Bibixonim kabi yaqinlariga ko ngil dardlarini aytadi.
’
Komil Avazning O g a hiy nomli musiqiy dostoni ulug shoir
“ ” ’
tavalludining 200 yilligiga bag ishlangan. Biografik xarakterdagi bu dostonda
’
Ogahiyning hayot yo li o z tilidan hikoya qilinadi. Bu xususiyat uning liro-
’ ’
epiklik xususiyatini belgilab beradi. Shu jarayonda shoirning g azallari kuylanadi.
’
Ya ni musiqa ohangida Ogahiyning qalb izhorlari, kechinmalari ifoda etiladi. Bu
’
asarda yangi janr ko rinishi bo lib, mohiyatan musiqali dramalarni yodga soladi.
’ ’
Musiqali dramalardan farqi, u sahna uchun mo ljallanmagan. Xronologik vaqt va
’
zamon muhim xususiyat sanaladi. Asar qahramoni o zi yaratgan kuylar ohangida
’
hayotrini so zlab beradi.
’
Taniqli folklorshunos va adabiyotshunos O.Safarovning Buxoroning 2500
yilligi va Imom Ismoil al-Buhoriy tavalludining 1225 yilligiga bag ishlangan
’
B u x oriylar yoxud o n ikki yulduz haqida qo shiq dostonida Buxoro tarixida
“ ” ’ ’
munosib nom qoldirgan o n ikki siymosi obrazi badiiy gavdalantirilgan. Doston
’
o zining bir qator fazilatlari bilan mustaqillik davri dostonchiligida muhim
’
o zringa egadir. Avvalo, shoir tarixiy shaxslarning yurt, vatan oldidagi xizmatlari
’
monologlar vositasida yuzaga chiqadi va shu monologlar epiklik bilan
yo g rilgan. Chunki ularda tarixiy shaxslarning badiiy siymolari gavdalanib
’ ’
turadi.
Doston publitsistik xususiyatga ega. Chunki shoir har bir tarixiy shaxs
haqida to xtalar ekan, albatta, ular haqidagi tarixiy manbalarga murojaat qiladi va
’
maqbul o rinlaridan iqtiboslar keltiradi. Keyin o sha iqtibos mazmuniga mos
’ ’
badiiy so zni satrlarga tizadi. Binobarin, Turkon xotunga bag ishlangan birinchi
’ ’
qismida tarixchi Narshaxiyning quyidagi fikrini keltiradi: B i dun Buxorxudot
“
o lgan vaqtda undan bir emadigan o gil bola qoldi: uning nomi Tag shoda edi.
’ ’ ’
Bolaning onasi bo lgan xotun taxtga o tirdi va o n besh yil hukmronlik qildi
’ ’ ’ …
Aytishlaricha, uning davrida undan ko ra donoroq birorta ham kishi bo lmagan;
’ ’
u donlik bilan hukmronlik qilar va xalq unga itoatda edi . Shoir mazkur tarixiy
” 34

ma lumotni keltirgandan so ng Turkon xotun ta rifiga o tadi. Bunda qasida’ ’ ’ ’
ruhi sezilib turadi:
Turkon xotun hoqon xotun,
–
Qalbi nurga qalqqan,
Buxoroga oro berib,
Yurt boshiga balqqan xotun.
Shu asosda Turkon xotunning fazilatlari: aqli teranligi, ahdida butunligi,
farosat va shijoati, tadbirkorligi ulug lanadi.
’
Asarning yana bir o ziga xos jihati uning kompozitsiyasi bilan bog liq.
’ ’
Chunki shoir o n ikki tarixiy siymoning har biri haqida alohida fikr yuritadi va bu
’
bu qismlarni qo shiq deb ataydi. Sababi, bunday nomlanish ramziy mazmunga
’
ega. Shoir buxoriylarning ta rifini qo shiq yanglig kuylaydi.
’ ’ ’
Doston shakl jihatidan masanaviydan tashqari barmoq vaznining 4+4=8,
6+6=12, 6+5=11, 4+5=9 kabi turoqlarida tartiblangan.
Ko rinadiki, istiqlol yillarida milliy tariximiz va tarixiy shaxslarga murojaat
’
etish poemachiligimizning bosh mavzularimizning biriga aylandi. Xususan, Amir
Temur, Amir Temur, Alisher Navoiy, Mirzo Bobur, Bahovuddin Naqshband,
Muhammad Rizo Ogahiy singari siymolariga bag ishlangan dostonlarda tarix
’
sahifalarning ochilmagan qirralari namoyon bo ldi. Mazkur mavzuda yaratilgan
’
asarlarga xos muhim xususiyat shunda ko rinadiki, ularda tarixiy shaxslarning
’
qalb dunyosini ochib berishga ko proq e tibor qaratildi.
’ ’
A.Nosirovning O t ror hokimi asarida dramati
“ ” ’ k to qnashuv va ’
ziddiyatlar Temur Malik bilan Mahmud Yalavoch, Bug ro hoji bilan Badriddin,
’
Inolchiq bilan Qoracha Hojib dialoglarida yuzaga chiqa boradi. Binobarin, Temur
Malik Mahmud Yalavochning gaplarini eshitib turib, uni b a dkirlar nasli deb
“ ”
ataydi. Ya ni bu bilan Mahmud Yalavochning Chingizxonga tegishli ekanligi
’
ta kidlanmoqda.
’
Sirojiddin Sayyidning T a nazzul yoki bir begonaning iztiroblari dostoni
“ ”
90-yillar o zbek dostonchiligining yaxshi namunalaridan biridir. Mohiyatan
’ 35

Abdulla Oripovning R a njkom dostoniga yaqin bo lgan, dramatik xarakterdagi“ ” ’
bu asar ramziy mazmunga ega. A.Oripov R a njkom d a inson qalbi manzaralarini
“ ”
chizadi. Sababi, bir guruh kimsalar ranjituvchilar komitetini tuzib, shu yo l bilan
’
insonlarga ozor berishni kasbga aylantirib oladilar. Asardagi Farrosh kampir obrazi
o zining g oyaviy-badiiy yukiga ega. Mazkur obraz orqali shoir mavjud tuzum,
’ ’
unda yashayotgan bir guruh kishilar qiyofalarni yorqin lavhalarda ochib beradi.
Insonlar qalbini vayron etib, ularga ozor berishdan rohat qiluvchi bunday shaxslar
ma naviy tanazzulga sabab bo ladilar. Shoir dramatik epizodlarda mazkur
’ ’
jarayonni mohirlik bilan aks ettiradi. S.Sayyidning dostoni ham aslida ma naviy
’
tanazzul ildizlarini ochib berishga qaratilgan. Har ikki dostonda ham bir-biriga
hamohang, mutanosib obrazlar mavjud. Binobarin, asardagi Begona
R a n jkom d a gi savdoyi olimga, oshxo rlar ranjituvchilar komiteti a zolariga,
“ ” ’ ’
xodim Farrosh kampirga ruhiy-ma naviy jihatdan yaqinlashadi. Demak, S.Sayyid
’
dostonchilikda A.Oripov an analarini davom ettirdi.
’
Demak, tarixiy mavzudagi poemalar istiqlol davri o zbek adabiyotida
’
quyidagi xususiyatlari bilan muhimlik kasb etdi:
- birinchidan, XX asrning ikkinchi yarmi poemachiligida yoritilgan tarixiy
mavzuda poemalar yozish an anasi U.Qo chqor ( Shiroq ), A.Mahkam
’ ’ “ ”
( T avajjuh ) , T.Nizom ( U c h so z ) , E.Shukur ( N aqshband ) , A.Eshonov
“ ” “ ” “ ” ’
( S amarqandda bir oydin kecha ) , K.Avaz ( O gahiy ) , A.Nosirov ( O ’ tror
“ ” “ ” “
hokimi )singari shoirlar tomonidan yangicha davom ettirildi;
”
- ikkinchidan, bu davr tarixiy dostonlarining o z salaflaridan farqi
’
shundaki, ularda liro-epik tasvirdan ko ra lirik tasvirga kengroq o rin berildi.
’ ’
Ya ni ularda tarixiy xronologiyadan ko ra tarixiy shaxslarning insoniy qiyofasi,
’ ’
qalb dunyosini ochib berishga ko proq e tibor qaratildi.
’ ’
- uchinchidan, shoirlar tarixiy shaxslarning badiiy siymolarini tarix haqiqati
va badiiy to qimadan samarali foydalangan holda yaratdilar.
’
- to rtinchidan, ijodkorlarimiz tarixiy shaxs xarakteriga xos qaysidir ibratli
’
fazilatni, ularning insoniy dunyosini ta sirchan ifodalashda turli badiiy usullardan:
’ 36

monolog, qoliplash, liro-epik tasvir, ruhiy muloqot kabilardan samarali
foydalandilar. Shu asosda istiqlol davri dostonchiligida tarixiy shaxslar
obrazlarining o ziga xos badiiy tizimi vujudga keldi. ’
II BOB. Lirik va dramatik dostonlarda folklorizmlar
Xalq dostonlari XX asr o zbek adabiyotimizning deyarli barcha davrlarida
’
poemachilik taraqqiyotiga ijobiy ta sir ko rsatib kelgan. Xususan, 30-yillarda
’ ’
yaratilgan G .Zafariyning Gulyor , Elbekning Tozagul dostonlari ifoda
’ “ ” “ ”
tarzi va obrazlar tasvirida bu xususiyat yorqin sezilib turadi. XX asrning 60-70-
yillariga kelib To ra Sulaymon Qorasoch , Yovqochdi . Intizor ,
’ “ ” “ ” “ ”
E.Vohidov O r zu chashmasi singari dostonlarini xalq dostonchligi uslubida
“ ”
yaratib, bu an anani jonlantirdilar. Istiqlol yillari dostonchligida O.Hojieva,
’
T.Nizom, I.Otamurod, S.Sayyid, M.Toir, R.Fayz kabi shoirlar mazkur
yo nalishda dostonlar yozib, janrning imkoniyatlarini yanada kengaytirdilar.
’
N a j ot , U c h so z , U z o qlashayotgan og riq , T o polondaryo bilan
“ ” “ ” “ ” “ ’ ’ ’
xayrlashuv , Otamning o kinchi , So z singari dostonlar mulohazalarimizni
” “ ” “ ” ’ ’
tasdiqlaydi.
R.Fayzning S o z dostonida xalq dostonlariga xos ikkita jihat alohida
“ ” ’
kuzatiladi. Bu asarning nasr+nazmda yozilganligi va nasriy parchalarda sajning
qo llanishi bilan bog liq. Binobarin, shoir lirik qahramoni A.Oripovning bolalik
’ ’
yillarini tasvirlash jarayonida nasrga murojaat etgan. Xususan, asar qahramoni
Bolaning oiladagi o rnini, onasi, aka-poalarining unga munosabatini nasrda aks
’
ettiradi. 37

Asar bir qarashda lirik dostondek taassurot uyg otsada, unda o ziga xos’ ’
syujet chiziqlari mavjud. Buni Bolaning kechalari qo rqib uyg onishi, onasining
’ ’
uni shu holatdan qutqazish uchun qushnochga borishi, qushnochning bolaga chilla
solib badik marosimini o tkazishi, shunga qaramay uning kechalari alahsirab
’
o rnidan turib ketishi, nihoyat daryoni izlab ketib qolishi voqeralarida epiklik
’
xususiyati bo rtib turadi. Ayni jarayonni saj bezab turadi: Qushnochning
’ ’ “
o ziyam sel bo ldi, goh shiddatli yel bo ldi, kuldirmadi kulmadi, sochlarini
’ ’ ’
yulmadi, suyub-suyub so yladi, kuyib-kuyib kuyladi, davradagi do st-dushmanni
’ ’
el qildi, ko zining yoshini sel qildi
’ …” 10
Badiiy parchaga e tibor berilsa, undagi ’
s e l , e l ; k u l madi , y u l madi ; s o yladi , k u yladi ; e l , s e l
“ ” “ ” “ ” “ ” “ ” “ ” “ ” “ ” ’
kabi so zlar o zaro ohangdoshlikni vujudga keltirib, sajni hosil qilgan. Bunda
’ ’
saj kinna marosimini o tkazish chog idagi ruhiy taranglikni , qushnochning
’ ’ ’
o zi ishongan narsaga boshqalarni ishontirishga harakat qilishini, eng muhimi,
’
qadimiy marosim manzarasini ta sirchan ifoda etuvchi vositaga aylangan. Yoxud
’
asardagi yana bir lavha e tiborli: Yarim kechalarda uyqudan turib, begunoh
’ ”
ko zlardan xoblarni surib, daryo chaqirganin muqaddas ko rib, also charchamadi
’ ’
bola yo l yurib. Tun hokim bo lganda ulug vatanda, bahorda, adirlar yonib
’ ’ ’
yotganda, ulkan orzularga bo lgancha banda, ilk bor shr rlar aytdi o t yonib
’ ’ ’
tanda, o zi ham aylanib ketib gulxanga
’ ” 11
Parchadagi t u r ib , s u r ib , k o rib ; v s t anda , y o t ganda ,
“ ” “ ” “ ” “ ” “ ” ’
banda , tanda , gulxanga singari so zlar saj bo lib, bosh qahramon Bolaning
” ” “ ” “ ” ’ ’ ’
ichki kechinmalarini, shoir qalbini ifoda etadi.
Asarning she riy qismi xuddi xalq dostonlari kabi an anaviy barmoq
’ ’
vaznida yozilgan. Doston barmoqqa xos turoqlangan. Biroq bu turoqlanish bir xil
emas. Misol uchun:
Ko ch-ko ch badik, ko ch badik.
’ ’ ’
Changib yotgan cho lga ko ch.
’ ’
10
R.Fayz. So z. Doston// Sharq yulduzi , 1990 yil, 8-son, 63-bet.
’ “ ”
11
R.Fayz. So z. Doston// Sharq yulduzi , 1990 yil, 8-son, 65-bet.
’ “ ” 38

Ko ch-ko ch badik, ko ch badik,’ ’ ’
Chalqib yotgan ko lga ko ch,
’ ’
Misralari 4+3=7 bo g inli tarzida turoqlangan. Biroq yana bir o rinda
’ ’ ’
manzara boshqacha:
Unda emas edi inon-ixtiyor
Qilolmasdi endi qaytmoq ilojin.
Shundan shamollarning zabtida zor-zor
Suzib ketaverdi otib qulochin,
Satrlari esa 6+5=11 bo g inli tarzda turoqlangan. Demak, xilma-xil
’ ’
turoqlanish xalq dostonlariga xos xususiyat. R a vshan xalq dostonida jarayonni
“ ”
yorqin kuzatish mumkin:
Kuygan alvon-alvon so zlar,
’
Ayrilgan bir-birin izlar.
Ko shkida o tirgan qizlar
’ ’
Baring birday botamizlar
Turinglar, Chambil ketamiz
Juringlar, Chambil ketamiz. 12
Mazkur misralar barmoqning 4+5=9 shaklida turoqlangan. Yoki boshqa
parchaga murojaaat qilamiz:
Yaxshilik ko r, yomonlikni ko rmagin.
’ ’
Ko p yashagin, ko p yilgacha o lmagin,
’ ’ ’
Jonim do stim, meni also qo zg ama.
’ ’ ’
Birodar, alamim ko pdir, so rmagin!
’ ’
satrlari esa 4+7=11 shaklida turoqlangan. Demak, R.Fayz ham asarning she riy
’
qismida xalq dostonlariga xos turlicha turoqlanish tartibidan samarali foydalangan
va shu asosda jozibali poetik manzaralar yaratgan.
To g ri, dostonning oxiri bir qadar mavhum.
’ ’ Bolaning butunlay daryoga
ketganini qanday tushunish mumkin? Yoxud ramziy ma noda daryo she riyat
’ ’
12
Ravshan. Doston. (Nashrga tayyorlovchi H.Zarifov). Toshkent:O zR Fanlar akademiyasi nashriyoti, 1954, 35-
– ’
b. 39

maskani tarzida ifoda etilganmi? Harqalay, R.Fayz zamondosh shoirimiz
A.Oripovning bola dunyosini va real voqelikka hissiy munosabatini xalq dostonlari
ulubida ifodalashga erishgan. Shu ma noda asarni 90-yillar o zbek’ ’
dostonchligidagi uslubiy izlanishlardan biri sifatida baholash mumkin.

II. 1. Xalq dostonchiligi uslubida yozilgan poemalar
Mahmud Toir O t amning o kinchi asarida xalq dostonlariga xos epik
“ ” ’
bayon uslubi: nasr+nazmdan mahorat bilan foydalangan. Shoir asosiy voqealarni
nasr shaklida baton etsa, shu voqeliklarga lirik munosabatini nazmda ifoda etadi.
Asarning lirik qahramoni shoirning o zidir. Xalq hayotining qavat-qavatlariga
’
kirib brogan shoir hayotiy mavzuga: xiyonatni talqin etishga asosiy e tiborni
’
qaratadi. Zero, insonning ruhiy-ma naviy dunyosi turli axloqiy tushunchalar:
’
ishonch, adolat, muhabbat, sadoqat va ularga kontrast bo lgan: yolg on, xiyonat,
’ ’
ikkiyuzlamachlik singarilar asosida qurilgan. Doston ham zamondoshlarimizning
ma naviy-ruhiy dunyosida kechayotgan turli o pirilishlardan bahs etadi.
’ ’
Asardagi asosiy syujet chizig i shogirdining ustozga (shoirning otasiga)
’ –
xiyonati voqeasi bo lib, shoir shunga bog liq holda jamiyatimizdagi axloqiy
’ ’
buzilishlarning bugungi ko rinishlarini: qizidan tongan ota, ayoliga xiyonat
’
qilgan erkak, vataniga xoinlik qilgan o g il haqidagi hayotiy voqeliklar misolida
’ ’
oydinlashtiradi. Shu asosda xiyonatning turfa, ammo mohiyatan nihoyatda yaqin
ko rinishlarini realistik lavhalarda ochib beradi.
’
Muqaddima, to rt qism, xotimadan tashkil topgan dostonda xiyonat va
’
sotqinlik tufayli vayron bo lgan qalb manzaralari chiziladi.
’
Asarning birinchi qismida ustoz va shogird munosabatlari xususida fikr
yuritiladi. Unda ota ustoz sifatida qator duradgor-usta shogirdlarni yetishtirgan
obraz timsolida gavdalanadi. O zining mashaqqatli mehnati tufayli elda obro
’ ’ 40

orttirgan, keksayib qolgan bo lsa ham elning koriga yarab kelayotgan ota kechirib’
bo lmas xiyonatga ro baro keladi. Bu shogirdining xiyonati edi. Buni shoir onasi
’ ’
va otasi suhbati orqali yorqinlashtiradi:
O d atdagidek bir odamning imoratini tiklayotgan edim. Kunbay haq
“…
to layotgandi. Bugun tongda borsam:
’
- Usta, endi sizni ishlatolmaymiz, - dedi imorat egasi.
- Tinchlikmi tushunmadim? deya hayratimni yashira olmadim.
–
- Siz keksayib qolgansiz sekin ishlarkansiz to g ri, menga ham qiyin, sizga
… … ’ ’
bu gaplarni aytish. Nima qilay, axir, o zingizning shogirdingiz kelib aytdi :
’ …
U s t a qarib qolgan, ishlatmanglar, o zim kelib tezlik bilan imoratingizni bitirib
“ ’
beraman , dedi. Qolaversa, kuz ham eshik qoqdi. Xafa bo lmaysiz, bizga ham
” ’
tezroq bitgani ma qul
’ … 13
”
Shogirdining ruhiy zarbasi otaga kuchli ta sir qiladi
’ : shundan so nggina u ’
keksayib qolganini his qiladi, qaddi cho kib ketganday bo ladi. Bunda sadoqat
’ ’
va xiyonat yuzlashadi.
Asarning yana bir muhim jihati, nasriy parchalarda sajni qo llashda
’
ko rinadi: O , birodarlar, balki o ylarsizlar, bu ne shoirkim, doston aytsa
’ “ ’ ’
g amdan aytar , ko zlardagi namdan aytar! Netayki, taqdiriga tosh tekkan
’ ” ’
kimsalar, huzuringga qon yig lab tursalar? Yozing shoir, borin yozing,
’ “
ko nglimizning zorin yozing , desalar
’ ” 14
. ” Parchadagi g amdan , “ ’ ”
namdan ; borin , zorin singari so zlar ichki ohangdorlikni vujudga
“ ” “ ” “ ” ’
keltirib, poetik fikrni yanada ta sirchan ifodalovchi vositaga aylangan.
’
Ko rinadiki, Otamning o kinchi dostoni istiqlol yillari o zbek
’ “ ’ ” ’
dostonchiligida an anaviy xalq dostonchligi uslubida yaratilgan poemalar safini
’
to ldirishga xizmat qila oladi.
’
Xalq og zaki ijodining ertak, rivoyat, afsona kabi janrlariga xos epik motiv,
’
syujet, obrazlardan foydalangan holda dostonlar yaratish istiqlol davri poemalariga
xos muhim jihatlardan biridir. Binobarin, U.Qo chqorning Shiroq dostonida
’ “ ”
13
Toirov M. Uch doston. Toshkent: Ozbekiston , 2006, 32-b.
“ ”
14
Toirov M. Uch doston. Toshkent: Ozbekiston , 2006, 37-38-b.
“ ” 41

Shiroq xalq rivoyati syujetidan ijodiy foydalanilgan bo lsa, X.Davronning“ ” ’
Vatan haqida yetti rivoyat dostoni yettita xalq rivoyatiga ishora qilingan va
“ ”
asosda talmehning yangi shakli yaratilgan. Y.Eshbekning Ona Turkiston
“ ”
dostonida vatan haqidagi bir rivoyat she rga solinib, ta sirchan tarzda
’ ’
kitobxonga yetkazilgan. H.Sharipovning Ming ikkinchi kecha , Qaltis
“ ” “
o yin , Qaynarbuloq dostonlari esa xalq ertaklari uslubida yaratilgan.
’ ” “ ”
Umuman olganda, mazkur a nana aslida o tgan asrning 30-yillarida H.Olimjon,
’ ’
Mirtemir, A.Muxtor kabi yetuk shoirlar ijodida shakllanib, takomilga erishdi. 60-
80 yillarda bu o ziga xos an ana tusini oldi. Xususan, Shukrulloning Mardlik
’ ’ “
va vafo haqida ertak dostonida Hamid Olimjonning Semurg yoki Parizod va
” “ ’
Bunyod , E.Vohidovning Orzu chashmasi dostonida Mirtemirning Suv
” “ ” “
qizi asari an analari davom ettirilganligi ma lum. O tgan asrning 90-yillariga
” ’ ’ ’
kelib bu adabiy an ana H.Sharipov, Y.Eshbek singari shoirlar tomonidan davom
’
ettirildi.
Uzoq tariximiz sahifalarini yoritib turgan, nomi xalq rivoyatlari va afsonalari
bag riga singib ketgan siymolardan biri Shiroqdir. U o zida yuksak
’ ’
vatanparvarlik fazilatini mujassam etgan xalq qahramonidir. Xalq og zaki ijodida
’
uning betakror jasorati haqida Shiroq rivoyati yaratilgan. Ma lumki, bu
“ ” ’
rivoyat Poliyenning Harbiy hiylalar asari orqali bizning kunlarimizgacha yetib
“ ”
kelgan. Shiroqning qahramonligi ijod ahlini hamisha to lqinlantirib kelgan.
’
Jumladan, XX asr o zbek ijodkorlari ham adabiyotning turli janrlarida unga
’
bag ishlab asarlar yozdilar. Mazkur harakatni iste dodli yozuvchi Mirkarim
’ ’
Osim Shiroq nomli hikoyasi bilan boshlab berdi. O tgan asrning 60-yillarida
“ ” ’
bu o zbek dostonchiligida ham sezilarli jarayonga aylandi. Natijada iste dodli
’ ’
shoir Mirmuhsin Shiroq nomli liro-epik doston yaratdi. Keyinchalik,
“ ”
aniqrog i, 90-yillarda esa bu an anani Usmon Qo chqor davom ettirdi. Uning
’ ’ ’
Shiroq dostoni mulohazalarimizga oydinlik kiritadi.
“ ”
Usmon Qo chqor dostonni yaratishda rivoyat materialiga tayanib ish
’
ko rgan. Shoir xalq qahramoniga bo lgan cheksiz hurmatini chuqur lirizmga
’ ’ 42

yo g rilgan satrlarda kitobxonga yetkazishga harakat qilgan. Buni tarixiy’ ’
shaxslar va badiiy to qima obrazlar tasvirida kuzatish mumkin. Unda voqealar
’
rivoyatdagi kabi yaxlit syujetda ifoda etilgan. Usmon Qo chqor rivoyat
’
mazmuniga asoslanib, yangicha ruhdagi asar yarata olgan.
Shiroq U.Qo chqorning shu nomli dostonining bosh qahramoni bo lib,
’ ’
epik mazmunga ega. Shoir eoik mazmunli bu obrazni katta muhabbat bilan
yaratgan. Buni shoirning o z qahramonini tanishtirishida yorqin kuzatish
’
mumkin:
Shu sahroda bir cho pon
’
Bor edi oti Shiroq.
–
Birozgina quv edi,
Biroz sodda, odmiroq
Ota-bobodan meroa
Bir tayog u bir nayi.
’
Lablarida tabassum
Nur sochadi manglayi.
Nigohlari burgutdek,
Soch yelkada qo ng iroq
– ’ ’ 15
…
E tibor qilinsa, shoir biroz quv, odmi, sodda deyish bilan qahramonining
’
xarakteriga chizgilar beradi. N i gohlari burgut qarashlari o tkir, sochlari
“ ” – ’
qo ng iroqligi jingalaligi uning tashqi ko rinishiga xosdir. Demak, asar
’ ’ – ’
boshidayoq xalq qahramoni Shiroqning badiiy siymosi kitobxon ko z o ngida
’ ’
gavdalanadi. Bunda tarixiy haqiqat bilan badiiy to qimaning bir qadar
’
uyg unlashganini kuzayish mumkin. Rivoyatda ham Shiroq podachi - cho pon
’ ’
sifatida tasvirlanadi. Shoir buni o t a- bobodan meros bir tayog u bir nayi
“ ” ’
tarzida ifoda etadi. Aynan shu nuqtada badiiy to qima bor. Haqiqatan, Shiroqning
’
quroli tayog idir. Rivoyatda nay haqida gapirilmaydi. Demak, Usmon Qo chqor
’ ’
15
Qo chqor U. Shiroq. Toshkent: G .G ulom nomidagi adabiyot va san at nashriyoti, 1999 yil, 3-bet
’ ’ ’ ’ 43

poema janri imkoniyatlaridan kelib chiqib, Shiroq obrazini yaratishda ijodiy
yondashgan.
Xalq rivoyatida hikoya qilinishicha, Doro qo shini saklar qabilasiga’
bostirib kiradi. Buni eshitgan Shiroq oqsoqollar kengashiga kirib keladi. Dostonda
esa Shiroq Doroning bostirib kelganini yo lda bir choldan eshitadi. To g ri,
’ ’ ’
rivoyatda ham Shiroq oilasi haqida fikr yuritiladi. Dostonda esa shoir Shiroq oilasi
a zolarini individuallashtiradi va ularni o g li hamda xotini Guldursun tarzida
’ ’ ’
kitobxonga tanishtiradi.
Dostonda tasvirlanishicha, urush boshlanganini eshitgan Shiroq chuqur
qayg uga botadi. Chunki u o g li va xotini taqdirini ko z oldiga keltirib, ruhan
’ ’ ’ ’
eziladi. Ularni asrash burchi ekanligini yodga oladi. Dostonda bu haqda shunday
yozilgan:
Falakka ne otilsa,
Qaytib yerga tushadi
Burch avvalo otaga,
Avval erga tushadi.
Shundan so ng Shiroq xotini va o g li bilan vidolashib, yurt hoqoni
’ ’ ’
huzuriga yo l oladi. Ketar chog ida u o g liga shunday vasiyat qiladi:
’ ’ ’ ’
Otasi yo q yetimmas,
’
Vatani yo q yetimdir
’ …
Hamma narsa topilgay,
Faqat Vatan topilmas.
O g li bilan xayrlashuv epizodida Shiroqning ota sifatidagi siymosi
’ ’
yaratilgan. Xotini Guldursun bilan vidolashuvi ham xalq qahramonining boshqa bir
qirrasini: oila boshlig i va o z muhabbatiga sadoqatli oshiq sifatidagi timsolini
’ ’
ochishga xizmat qiladi:
Men ruh bo lsam, duolaring
’
Ruhga shodlik to ldirsin.
’
Sahrodagi noyob guldek 44

Sevdim seni, Guldursin.
E tibor qilinsa, Shiroqning dastlabki fikrlaridayoq olqish ohangi sezilib’
turadi. Boshqa bir o rinda shoir Shiroq qalbidagi so ngsiz tug yonlarini
’ ’ ’
quyidagicha ifoda etadi:
Tangrim o zi yaratganlar
’
Sendek suluv jahonni.
Hamda uni asrash uchun
Mendek tanho qurbonni.
O chog ingdan qo r o chmasin,
’ ’ ’ ’
Ko zingdan so nmasin nur.
’ ’
Sendan xabarlar olgani
Har kecha ruhim kelur.
Shiroq muhabbatini asrash uchun qurbon bo lishga ham tayyor. Keyingi
’
misralarda esa yana olqish ruhi kuchayib boradi. Zero, o c hoqdagi qo rning
“ ’ ’
o chmas ligi, ko zda nurning jilvalanib turishi hayotning davom
’ ” ’
etayotganligining belgisi. Yoki diniy manbalarda inson vujudi bu dunyoni tark
etsa-da, ruh abadiydir degan tushuncha bor. Shoir ana shunga tayanib,
qahramonining ruhi yaqinlari ahvolidan hamisha boxabar bo lib turishini
’
ta kidlaydi.
’
U.Qo chqor badiiy to qima vositasida rivoyatdan farqli o laroq
’ ’ ’
vatanparvar obraziga chuqur mazmun yuklaydi. Zero, oilasini, farzandlarini sevgan
kishigina vatanparvar bo lishi mumkin. Chunki aslida yurtga muhabbat oilaga,
’
yaqinlarga muhabbatdan boshlanadi. Shoir Shiroqni o z o quvchisiga yuksak bir
’ ’
mejr, ichki bir tug yon bilan tanishtirishni ko zlaganidan asarga Shiroqning
’ ’
o g li va xotini bilan vidolashuvi epizodini olib kiradi.
’ ’
Bu esa Shiroqning oila boshlig i va ota sifatidagi qiyofasini yanada tiniq
’
ranglarda ifodalash imkoniyatini bergan. To g ri, rivoyatda mazmunidan ham
’ ’
Shiroqning va yurtini asrash uchun o limga tikka borganligi tasvirlangan.
’
Dostonda esa ana shu voqelik badiiy to qima bilan uyg unlashgan holda aks
’ ’ 45

ettirilgan. Rivoyatda Shiroq Doroning bostirib kelayotganligini eshitadi va qabila
oqsoqollari huzuriga yo l oladi va o z hiylasi haqida ularni ogohlantiradi.’ ’
Dostonda ham Shiroqning qabila oqsoqollari huzuriga tashrifi jarayoni tarixiy
voqelikka mos keladi. Shoir uni lirik uslubda bayon etishga chog langan. Dastlab
’
bir oddiy cho ponning ushbu yig inga kirib kelishi ko pchilikda turli xil fikr-
’ ’ ’
mulohaza uyg otadi: kimlardir bundan hayratlansa, kimlardir xunob bo ladi.
’ ’
Hoqon uning maqsadini so raydi. Shunda:
’
Shiroq kengash ahliga
Tashladi bir-bir nazar.
Bu nigohda hayot bormi
Yoki o lim alhazar.
’
G azab desang bu nigohda
’
Chaqnab turar muhabbat.
Muhabbatning zamirida
G azabi bor qatma-qat.
’
Haqiqatan, Shiroqqa qadalgan nigohlardan turli mazmunni uqish mumkin
edi. Uning o tkir qarashiga yig indagilar dosh berolmaydilar. Shundan
’ ’
so nggina Shiroq hoqonga o z tadbiri haqida so zlab beradi. Dostonda hoqon
’ ’ ’
to qima obrazdir. Chunki rivoyatda faqat qabila oqsoqollari haqida so z boradi.
’ ’
Bu ham shoirning voqelik tasvirida ancha erkin va ijodiy yondashganligini
ko rsatadi. Biroq tarixiy haqiqat ifodasida undan chekinish sezilmaydi. Binobarin,
’
shoir o zrni-o rni bilan o z kechinmalarini, tarixga munosabatini lirik usulda
’ ’ ’
bayon qilib boradi.
Doroni yengish bilan bog liq epizod ham dostonda ishonarli chiqqan.
’
Shoir Shiroqning mardona o limini quyidagicha tasvirlaydi:
’
Ufqqa cho kib borardi
’
G amdan qip-qizil quyosh.
’
Unga termulib turar
Yerda yotgan bitta bosh. 46

Botgan quyosh nurlari
Falak sochiq qoldi.
Sahro ichra bir juft ko z’
Manguga ochiq qoldi.
Demak, y e r da yotgan bitta bosh , manguga ochiq qolgan b i r juft
“ ” “
ko z ramziy ma noda Shiroqdir. Xalq qarashlarida ko ra ko zning ochiq
’ ” ’ ’ ’
qolishi insonning hayotdagi orzulari ushalmaganligiga ishoradir. Shoir ramziy
ifodalarni qo llar ekan, Shiroq ko nglidagi tilaklar armonga aylanganligini
’ ’
nazarda tutadi. U ham yolg iz o g lining kamolini ko rishi mumkin edi-ku!
’ ’ ’ ’
Biroq qalbida jo sh urgan Vatanga muhabbat, shu farzandining kelajagiga
’
bo lgan ishonch hissi uni mislsiz qahramonlik qilishga chorladi.
’
Umuman aytganda, Shiroq obrazi Vatan uchun jonini fido etgan
qahramonlarning adabiyotdagi eng ta sirchan namunasidir. Iste dodli shoir
’ ’
Usmon Qo chqor xalq rivoyati materialidan ijodiy foydalanib, ozodlik
’
kurashchisi obrazini yorqin chizgilarda aks ettira olgan.
Yo ldosh Eshbek Ona Turkiston dostonini rivoyat-doston deb ataydi.
’ “ ”
Xalqning axlodiy bir rivoyati boshdan-oyoq singdirilgan asar vatan haqidagi
qo shiq yanglig jaranglaydi. Shoir rivoyatni go zal she riy satrlarda
’ ’ ’ ’
kitobxonga yetkazadi. Asarning ifoda yo sini esa ertakalrga o xshaydi. Buni,
’ ’
avvalo, doston boshlanmasida kuzatish mumkin:
Qadim-qadim zamonlarda,
Turkiston tomonlarda
Bo lgan ekan bir qishloq.
’
Atroflari yashil bog
’… 16
Mazkur parcha ertaklardagi boshlamalarga o xshaydi. Ikkinchidan, poema
’
syujeti ertakka xos epik bayon uslubida ifoda etiladi. Unda Uquvbek, Charos,
Nigorning hayot yo li tasvirlanadi.
’
16
Eshbek Y. Ona Turkiston. Rivoyat-doston// Sharq yulduzi , 202 yil, 2-son, 3-b.
“ ” 47

Shoir xalq rivoyati mazmunini she riy shaklda ifoda etadi. She riy shakl’ ’
shoirga qahramonlarining ichki kechinmalarini, qalb manzaralarni yorqin tasvir
etishga ko mak bergan. Asarda Uquvbek va Nigor obrazlari muhim o rin tutadi.
’ ’
Aslida bir butun oila bo lgan, lekin hayotga qarashlarini turlicha bo lgan bu
’ ’
ikkala obraz vositasida poemaning asl mohiyati ochib beriladi. Unda voqealar liro-
epik poemaga xos o ziga xos izchillikda tasvirlanadi. Binobarin, kambag al va
’ ’
nochor yigit Uquvbekning oddiygina qiz Nigorga uylanishi, uning aql-farosati
–
tufayli pul topishi, nihoyat, boylikka ega bo lish maqsadida o z yurtidan chiqib
’ ’
ketishi, had-hisobsiz mol-dunyo to plashi natijasida yurtidan voz kechib, hatto
’
V a t aniga tupurish g a cha borishi, alal oqibat baribir yurti tuprog iga zor
“ ” ’
bo lishi singari jihatlar ta sirchan aks ettirilgan.
’ ’
Asarning yana bir muhim jihati, u mazmun jihatidan Xurshid Davronning
V a t an haqida yeti rivoyat dostoni uslubida yozilgan. Chunki har ikkala doston
“ ”
ham Vatan mavzuidagi rivoyatlar asosida qurilgan. Faqat Xurshid Davron Vatan
haqidagi yetti rivoyatni bir badiiy tizimga solgan, Y.Eshbek esa birgina rivoyatga
tayangan, xolos.
Demak, shoirlarimiz xalq rivoyatlaridan foydalangan holda tarixiy
o tmishimiz manzaralarni real lavhalarda gavdalantirishga erishganlar. Agar
’
Usmon Qo chqor Shiroq haqidagi xalq rivoyatini badiiy qayta ishlab, Shiroqni
’
bugungi avlodga yana bir karra ibrat qilib ko rsatgan bo lsa, Y.Eshbek Vatan
’ ’
haqidagi axloqiy rivoyatni she riy shaklda ifoda etgan va shu asosda Vatan
’
mavzuini falsafiy yo sinda tasvirlab bergan. Bu esa dostonlarda epiklik
’
xususiyatining yanada yorqin namoyon bo lishini ta minlagan. Eng muhimi,
’ ’
rivoyat uslubi va syujetidan foydalanish natijasida liro-epik poemaning yana bir
yangi ichki ko rinishi vujudga keldi.
’
Ma lumki, xalq dostonlari uslubida poemalar yozish o tgan asrning 60-80
’ ’
yillarida urf bo lgan edi. Xususan, T.Sulaymon, O.Matjon, O.Hojieva singari
’
shoirlar ijodida ushbu yo nalishda yaxshigina asarlar yozilgan edi. Qorasoch ,
’ “ ”
N a j ot , H a q qush qichqirig i bu sohadagi eng yaxshi tajribalar edi. Istiqlol
“ ” “ ” ’ 48

yillariga kelib bu an ana yana davom ettirildi. S.Sayyid, , R.Fayz, M.Toir singari’
shoirlar xalq dostonlariga xos nasr va nazm uyg unligida, saj , barmoq vazniga
’ ’
xos turlicha turoqlanish singari xususiyatlardan ijodiy foydalanib, zamonaviy
voqelikni milliy ranglarda, realistik lavhalarda tasvirlashga erishdilar.
II. 2. Xalq qo shiqlari va maqollarining dostonlardagi o rni
’ ’
Mustaqillik davri o zbek dostonlariga xos xususiyatlardan biri ular
’ badiiy
strukturasiga xalq she riyati namunalarining olib kirilishi va xalq qo shiqlari
’ ’
ohangida bitishdir. Buni T.Nizomning G i r ya , R.Fayzning S o z ,
“ ” “ ” ’
Y.Eshbekning O n a Turkiston , M.Toirning O g oh bo l, dunyo singari
“ ” “ ” ’
dostonlarida yorqin kuzatish mumkin.
T.Nizomning G i r ya dostonida xalq marsiyalari, allalari ohangida bitilgan
“ ”
satrlar mavjud. Demak, bu janr stilizatsiyasi asosidagi folklorizmlar bo lib, ular
’
orqali lirik qahramon ruhiyatida kechadigan turli iztirobli holatlar ta sirchan ifoda
’
etilgan. B i r ko ngilning g amgin kechinmalari (I.Otamurod) tasirlangan bu
“ ” ’ ’
doston shoirning bevaqt olamdan ko z yumgan turmush o rtog i Hikmatxonga
’ ’ ’
bag ishlangan. Dostonda shoir uslubiga xos muhim ohorli jihat xalq
’ –
qo shiqlari ohangini asarga olob kirishida namoyon bo ladi. Og ir judolikdan
’ ’ ’
qalbi o rtangan lirik qahramon o sha iztirobli lahzalarni shu usulda ifodalash
’ ’
orqali bir qadar taskin topadi. Xususan, shoirning qizi tilidan aytilgan marsiya
qo shiq mulohazalarimizga oydinlik kiritadi. Bu bilan shoir qizning onaga
’
nihoyatda yaqinligini ifodalasa, ikkinchi tomondan qalbi tubidagi qayg uli
’
kechunmalarni berishga erishgan.
Onasizlik yomondir o
–
Farzand rangi somondir- o 49

Aqli qochib hayrondir o,–
Voy onam a, jonim onam,
–
Jonim onam, voy onam-a!...
–
Xalq marsiyalari ohangi, vaznida yozilganmazkur misralar qizning o sha
’
damdagi g amli holatini aks ettiradi.
’
Yoxud dostondagi yana bir lavha e tiborni tortadi. Shoir aza kunlarida
’
marhum onasini tush ko radi. Tushida onasi unga alla aytadi:
’
Tiniq ko lga tushdi g oz,
’ ’
O ziga berur pardoz,
’
Chiqarmagil sen ovoz
Boqmagil unga qiyo
Alla bolam alla-yo
Bolaginam alla.
Lirik qahramon tushida eshitgan alla ta sirida yetimlikda o tgan bolalik
’ ’
yillariga qaytadi. Ko rinadiki, mazkur qo shiq xalq allalari ohanglarida bitilgan.
’ ’
Bundan ko ramizki, dostonlardan o rin olgan marsiya va alla ohangida
’ ’
bitilgan misralar shoirning g amli onlarini ifoda etuvchi ruhiy vositaga aylangan.
’
Ravshan Fayzning S o z dostoni ham o ziga xos kompozitsiyasi bilan
“ ” ’ ’
ajralib turadi. Asar taniqli shoir A.Oripovning bolalik yillari tasviriga
bag ishlangan. Ravshan Fayz uning she r dunyosiga kirib kelishi jarayonini
’ ’
tabiiy va jonli aks ettirish maqsadida xalq qo shiqlarini, aniqrog i, olqishlar va
’ ’
kina marosimida aytiladigan qo shiqlarni asar matniga olib kirgan va xalq
’
dostonlari uslubidan samarali foydalangan. Dostonning bosh qahramoni Bola.
Unda hikoya qilinishicha, Bola ulg aya borgan sari unda turli o zgarishlar paydo
’ ’
bo la boshlaydi: u biroz odamovi, xayolprast bo lib qoladi. Buni onasi akalari va
’ ’
opalaridan ko radi. Chunki qishning uzun kechalarida aka va opalari bir-birlariga
’
jin-ajanalar haqida turli qo rqinchli hikoyalar aytib beradilar. Bu hikoyalarni
’
Bola ham o tirib tinglardi. Shundan boshlab u kechalari alahsiraydigan odat
’
chiqaradi. Onasi esa bolamga bir narsa bo lgan deya, folbin qushnochning
’ – 50

oldiga boradi. Shu o rinda kinna matnidan foydalanilgan. Bu ham Bolaga ta sir’ ’
qilmaydi. Ravshan Fayz mazkur epizod orqali Bolada shoirlik iste dodi, she rga
’ ’
mehr uyg onganligini, uni davolash ga kina-yu badiklar ham ta sir
’ “ ” ’
etmasligini asoslashga urinadi.
Yoki onasi bolasidagi o zgarishlarni tushunishga harakat qiladi va uning
’
kelajagi yorqin bo lishini istaydi. Shu bois onaning tilidan asarda olqish
’
ohangidagi misralar o rin olgan:
’
Shoxlar aro shitirlab shabadalar esgandi
Bovrimdagi bolam-ov polaponday seskandi
Oq bulutning ortiga yashiringan oymoma
Chiq olamni yoritib, bolamga qo rquv soma
’
Mening bolam ulg ayib, yurt so rovchi bo lsin-ey
’ ’ ’
Uyqusidan ayirgan shabadalar o lsin-ey
’ 17
.
E tibor qilinsa, she riy parchadan olqish ohangidan tashqari xalq lirik
’ ’
qo shiqlarining ham ohangi yorqin sezilib turadi. Demak, kina qo shiqlari
’ ’
asarning milliy ruhini ifodalashga, olqish va xalq qo shiqlari ohangida bitilgan
’
satrlar lirizmini kuchaytirishga xizmat qilgan.
T.Nizomning S u hbat dostoniga xalq qo shiqlari ohangida bitilgan
“ ” ’
satrlar lirik ruh va mazmun olib kirgan. Unda tasvirlanishicha, hokim buvo sayohat
davomida hamrohlarini Gujgan qishlog iga boshlaydi:
’
-Endi, yuring ho , Gujgan tomon.
’
Dildan o tdi bir qo shiq shu on:
’ ’
Muncha so lim, taxti ravon,
“ ’
Gujgan yo li!.
’
Uzum hil-hil har ikki yon
O ngu so li
’ ’
Baland-baland ishkomlari
Quvnar ko zim.
’
17
Ravshan Fayz. So z. Doston// Sharq yulduzi , 1990, 8-son, 62-b.
’ “ ” 51

Qo shiq ayt , - der, ilhomlari “ ’ ” –
Oltin uzum
…”
Uzum haqidagi qo shiqni keltirish orqali shoir Gujgan qishlog ida
’ ’
uzumchilik rivojlanganini ifoda etadi. Shuningdek, qo shiq satrlari barmoq
’
vaznining simmetriya ko rinishida yozilgan. Ya ni 1 va 3-satrlar sakkiz hijoli, 2
’ ’
va 4-misralar esa 4 hijoli tarzda turoqlangan. Demak, shoir zamonaviy barmoq
vazni imkoniyatlaridan xalq qo shiqlari ohangida she r bitishda foydalangan.
’ ’
Suhbatdoshlar qishloq gulzorlarini kezish davomida ham shoir qalbida
qo shiq tug iladi. Bu qo shiq masanaviy shaklida bitilganligi bilan e tiborni
’ ’ ’ ’
tortadi:
Asakaning yo li soz,
’
Sekin yuring iltimos:
Qizil gullar ochilgan,
Hidi yelda ochilgan
…
Chor atrofi qizil gul,
Chaman ochilgan nuqul
…
a-a, b-b, v-v tarzida qofiyalangan yuqoridagi satrlarda mustaqillik
…
shamollari esganidan shod bo lgan yurakning navolari yangraydi. Chunki inson
’
masrur damlaridagina shodon qo shiq kuylaydi. Demak, qo shiq lirik
’ ’
qahramonning ruhiyatini, yurtga, vatanga bo lgan muhabbatni ifoda etuvchi
’
badiiy vositaga aylangan.
Y.Eshbekning O n a Turkiston dostonida alla ohangidagi satrlar mavjud:
“ ”
Alla bolam, allayo
Uyg on bolam, allayo
’
Onang dili nolayo
To ldi alam, allayu
’
Sog inch daryo, alla-yo
’
Ko zimdan tomdi, bolam,
’
Jahon qaro allayo,
– 52

Qayda yurt yorug olam– ’ …
Asar qahramoni Nigor tilidan aytilgan bu allada vatanidan yiroqdagi
kishining qalb kechinmalari , sog ’ inch - armonlari aks etgan . Mazkur satrlar
O . Matjonning
“ Haqqush qichqirig ’ i ” dostonidagi ba ’ zi lavhalarni esga soladi /
M . Toirning
“ Ogoh bo ’ l , dunyo ” dostonida xalq yig ’ i - yo ’ qlovlari ohangidagi
satrlar mavjud . Asarning
“ Armon ” deb nomlangan qismi 2004 yil 29-30 aprel kunlari
sodir etilgan terrorchilik xarakatlari va unda halok bo ’ lgan to ’ qqiz nafar ichki
ishlar xodimlari xotirasiga bag ’ ishlangan . Shu asosda shoir Erkin , Qodir , Otabek ,
Mansur , Vahobiddin , Zaitbek , Azizjon singari terrorchilarga qarshi kurashgan
xalqimiz o ’ g ’ lonlarini bir - bir yo ’ qlab chiqadi .
Maqolni yozma adabiyotda qo ’ llash irsoli masal san ’ atini vujudga keltiradi .
Bu ko ’ hna an ’ ana Yusuf Xos Hojibning
“ Qutadg ’ u bilig ” asaridan boshlangan .
Gulxaniyning
“ Zarbulmasal ” asarida majoziy qahramonlar o ’ z fikrlarini maqol orqali
asoslaganlar . Bu mumtoz an ’ ana XX asrning ikkinchi yarmi o ’ zbek adabiyotida ,
ayniqsa , dostonchiligida ijodiy davom ettirildi . Xususan , T . Sulaymonning
“Qorasoch ,
” “ Yovqochdi ” dostonlarida qahramonlar o ’ z fikrlarini maqollar orqali
asoslaydilar . Bu asarga hayotiylik va milliy ruh baxsh etgan . E . Vohidov , A . Oripov ,
O . Matjon , M . Ali , T . Nizom , I . Otamurod kabi shoirlar poemalarida maqol ko ’ proq
falsafiy mazmunni yorqin ifodalashga xizmat qilganligi kuzatiladi . Istiqlol davri
adabiyotida ham dostonlar tarkibida xalq maqollarini keltirish muhim
xususiyatlardan sanaladi . Jumladan , M . Rahmonning
“ Abadiy nido , ”
“A . Yo ’ ldoshevning
“ Qiyshiq poydevor qurbonlari , ” S . Sayyidning “ Tanazzul . ”
Y.Eshbekning O n a Turkiston , A.Nosirovning O t ror hokimi singari
“ ” “ ” ’
poemalari bunga yorqin misoldir.
A. Yo ldoshevning Qiyshiq poydevor qurbonlari dostoni ramziylik
’ ” ”
asosida qurilgan. Unda ham bir necha xalq maqollariga murojaat qilingan.
Asarning lirik qahramoni yosh shoirdir. U Alamzadalar nomli she r yozgani va
” ” ’
bu she rning sobiq tuzumga qaratilgani uchun telba yorlig i ostida
’ ” ” ’ 53

jinnixonaga yuboriladi. Asarda yosh shoirning jinnixona vrachi bilan suhbati
beriladi:
Qani, so ylab bering, navqiron do stim,’ ’
Boshingizga tushdi qanday savollar?
Bizning sariq uy ga o x, nomi qursin,
” ” ’
Sizni boshlab keldi qanday g avg olar?
’ ’
Salomga yarasha alik har qalay,
Yaxshi gapga chiqar ilon inidan
Men nechun borini ochiq so ylamay.
’
Savollar samimiy bo lgani zamon
’ 18
.
Bunda bir paytning o zida ikkita xalq maqoli ishlatilgan. Birinchisi,
’
S a l omga yarasha alik aynan, hech qanday o zgarishlarsiz; ikkinchisi, biroz
“ ” ’
o zgartilrilgan holda: Yaxshi gap bilan inidan chiqadi Yaxshi gapga
’ “ ” – “
chiqar ilon inidan tarzida qo llanulgan. Bu maqollar jinnixonadagi manzarani,
” ’
undagi doktorning iliq munosabatini va bosh qahramon shoirning ruhiy holatini
–
yorituvchi vositaga aylangan.
Yoxud boshqa bir o rinda Suv ichayotganga teginmas ilon ( Suv
’ ” ” ”
ichayotganga ilon ham tegmaydi ) maqolidan foydalanilgan. Bu maqol ham aslida
”
shoir uchun aytilgan. Chunki sobiq tuzum yillarida jamiyatimizda bu maqolning
taskarisi amalga oshgan. Ya ni shoir o sha suv ichganlar dan biri. U ozor
’ ’ ” ”
chekkan, nohaq ayblangan kishilar timsoli. A.Yo ldoshev maqolni lirik va epik
’
tasvir uyg unlashgan o rinlarda qo llagan va natijada poetik fikrni ta sirchan
’ ’ ’ ’
ayni paytda ramziy tarzda ifodalashga erishgan.
S.Sayyidning Tanazzul dramatik dostoni mazmunini ham qator xalq
” ”
maqollari bezab turadi. Asosan ramziy obrazlardan tarkib topgan bu asarda inson
ichki olamidagi o pirishlar aks etgan. Shu bois asar ruhiy manzaralarga boy. Shoir
’
Begona obraziga alohida mazmun yuklaydi. Shu bois uni hayotni moddiylikdan
iborat deb hisoblovchi kishilar orasida ( Farmon ishlab chiqarish birlashmasi
” ”
18
Yo ldoshev A. Qiyshiq poydevor qurbonlari// Sirli olam , 1991 yil, 10-son, 28-b.
’ “ ” 54

a zolari, oshxo rlar), oddiy xalq, mehnatkash insonlar orasida tasvirlaydi.’ ’
Asardagi bir epizod e riborli. Oshxo rlar oshni yeb davrani tark etishadi. Faqat
’ ’
Begona va Xodim qoladi. Shunda xodim Begonaning vazminligini ko rib
’
Farmon ishlab chiqarish birlashmasiga taklif qiladi:
” ”
Zamon senga boqmasa, sen zamonga boqqin
Degan gap bor. Bundoq boqing zamonangizga.
Bola-chaqangiz bo lmasa...
’
Begona
Bola-chaqaning
Qanday aloqasi bor korxonangizga
Xodim
Ro zg oringiz katta emas.
’ ’
Begona
Qaydan bilasiz 19
?
Mazkur parchadagi Zamon senga boqmasa sen ham boqqin zamonga
” ”
maqoli orqali shoir Xodim xarakteriga xos hayotga yengil-yelpi qarash
xususiyatini ochib berishga harakat qilgan. Yoxud asarning uchinchi ko rinishida
’
Begonaning ona yurtiga kelishi, u yerda yurtining odamlari bilan muloqotda
bo lishi voqealari tasvirlangan. Ana shu tasvir davomida asar qahramoni kampir
’
nutqida Tegirmon navbati bilan , mo ysafid nutqida Umr oqar suv ( Oqar
” ” ” ” ” ’ –
suvmas, umr asli tiyra shom ekan ), Har kim o z boshiga yoqqan qorni o zi
” ” ’ ’
kuraydi singari maqollar keltirilgan. Bu maqollar qahramonlarning hayotga,
”
voqelikka munosabatlarini bildirishdan tashqari asarning axloqiy, falasafiy
mazmunini kuchaytirgan. Hatto shoir maqollarni qo llash barobarida o ziga xos
’ ’
badiiy topilmalar yaratgan. Binobarin, Umr- oqar suv maqolini o zgartirib, shoir
” ” ’
umrni oqar suvga emas balki tiyra shom qorong u kechaga o xshatgan.
– ’ ’
Albatta bunda o ziga xos mazmun bor. Chunki mo ysafid Begonaning otasini, u
’ ’
19
Sayyid S. Tanazzul// Sharq yulduzi , 1991 yil, 3-son, 11-b
“ ” 55

bilan birga o tgan bolalik chog larini eslar ekan, shunday xulosaga keladi.’ ’
Sababi, tiyra shom ham xuddi oqar suvdek bir zumda o tib ketadi.
’
Umuman olganda, S.Sayyid xalq maqollarining qahramonlarini nutqida
qo llaydi va shu asosda hayotiy xulosaga chiqaradi.
’
Y. Eshbekning Ona Turkiston dostonida xalq maqollarini qahramonlar
” ”
nutqida qo llaydi va shu asosda hayotiy xulosalar chiqaradi.
’
Eru xotin qo sh ho kiz
’ ’ –
Teng sherik, posbon derlar.
Yashab bo lmas umidsiz,
’
Noumid shayton derlar 20
Yuqoridagi parchadagi voqelik ifodasida Eru xotin-qo sh ho kiz ,
” ” ’ ’
Noumid shayton maqollari ishlatilgan.
” ”
A.Nosirovning O tror hokimi dramatik dostonida Inolchiq Qoracha
” ” ’
Hojibning Chingizxon qo shini haqida fikrlarini eshitib, shunday xulosaga keladi:
’
” Bir o lim bor axir, yigit boshida,
’
So nmasa, porlasa imon chirog i.
’ ’
Bosh egib yashar kim g anim qoshida.
’
Yorug lik ko rmayin aslo quchog i?...
’ ’ ’ ” (128-bet)
Bu misralarda Inolchiqning vatanparvar qiyofasi yorqin ko rinadi. U Bir
’ ”
boshga bir o lim bor maqolini o ziga nisbatan qo llagan. Ya ni insonda
’ ” ’ ’ ’
imon chirog i porlab tursa, u hamisha yurti ozodligini himoya qilishi mumkin.
’
Shoir bunga shunday munosabat bildirib, Inolchiqning fikrini qo llab-
’
quvvatlaydi.
Umuman olganda, maqol xalq og zaki ijodining dono fikrlarga boy,
’
nihoyatda ixcham shaklga ega janridir. Shundan kelib chiqib, maqollar poemalar
badiiy strukturasida quyidagi vazifalarni ado etadi. Birinchidan, maqol asarda
fikrni ixcham va siqiq ifodalashga yordam beradi, tafsilotbozlikka, ortiqcha
so zbozlikka yo l qo yilmaydi. Ikkinchidan, davr poemachligida maqollar
’ ’ ’
20
Eshbek Y. Ona Tuekiston. Rivoyat-doston// Sharq yulduzi , 2002 yil, 2-son, 4-b.
“ ” 56

ko proq qahramonlar nutqida qo llanilganligi uchun ular xarakteriga xos ayrim’ ’
jihatlarni ochib beruvchi badiiy vositaga aylangan. Uchinchidan, xalq maqollari
poemaning falsafiy-axloqiy mazmunini kuchaytirishga, hayotiy manzaralar
yaratishga ko mak bergan. To rtinchidan, maqol bor ekan, mumtoz
’ ’
adabiyotimizda keng qo llangan irsoli masal san ati zamonaviy adabiyotimizda
’ ’
ham yashashda davom etadi.
Demak, istiqlol davri dostonligida folklorizmlarning turli shakl va
ko rinishlarda namoyon bo lishi natijasida a) xalq og zaki ijodi janrlarining
’ ’ ’
yozma adabiyot asarlar tarkibida yashab kelayotganligi ayonlashadi; b) folklorning
epik janrlarini poema badiiy strukturasiga olib kirish orqali ularning
kompozitsiyasi boyidi.
Xulosa
Doston barcha davrlarda adabiyotimizning faol janrlaridan bo lib kelgan.
’
Badiiy tasvir imkoniyatlari nihoyatda keng bo lgan bu milliy istiqlol yillarida
’
ham takomil topdi. Zulfiyaning Xotiram siniqlari , A.Muxtorning Dol qoya ,
” ” ” ”
A.Oripovning Ranjkom dostonlari bilan boshlangan jarayon adabiyotimizning
” ”
navqiron vakillari ijodida davom etdi. I.Otamurodning Sopol siniqlari , Ichkari
” ” ”
tashqari , Tag azzul , T.Nizomning Avvalu oxir , Suhbat , H.Sharipovning
” ” ” ” ” ” ” ’
Ming ikkinchi kecha , O.Hojievaning Ziyorat , A.Suyuning O zbek davlati ,
” ” ” ” ” ” ’
M.Toirning Otamning o kinchi , Ogoh bo l, dunyo , A.Yo ldoshevning
” ” ” ” ’ ’ ’
Qiyshiq poydevor qurbonlari , Faxriyorning Ayolg u , E.Shukurning
” ” ” ” ’
Naqshband singari turli mavzu va yo nalishdagi dostonlar dunyo yuzini ko rdi.
” ” ’ ’
Xalq dostonchiligimizning eng yaxshi yutuqlari ruhida yozilgan bu dostonlar
janrning yangi-yangi ko rinishlarini vujudga keltirdi.
’
Birinchidan, o zbek mumtoz she riyati va dostonchiligi an analaridan
’ ’ ’
foydalanish lirik dostonning ifoda uslubini yangilanganligini aniqladik. Shoirlar
mumtoz lirikaga xos murabba , muxammas, g azal singari janrlarni poema
’ ’
matniga olib kirish va masnaviyning qofiyalanish shaklidan foydalanish adabiy
vorisiylikning o ziga xos ko rinishi sifatida namoyon bo ldi. Bunda mumtoz
’ ’ ’ 57

lirik janrlarning aynan poema badiiy strukturasiga olib kirilishi natijasida iqtibos
san atining yashovchanligini ta minlashdan tashqari qahramonlar ruhiy’ ’
kechinmalarini yorqin ifodalashga erishildi.
Ikkinchidan, dramatik dostonlarda ramziylik xususiyati S.Sayyidning
Tanazzul , M.Rahmonning Abadiy nido dostonlari bo rtib ko ringanki, bu
” ” ” ” ’ ’
dostonlarning boshqa davr poemachligining alohida ajralib turadigan xususiyati
sifatida ko zga tashlanganligini tahlil qildik. Mazkur usul orqali bugunning
’
fojealari badiiy aks ettirilgan. Ayni paytda yuqorida tahlil etganimiz dostonlarda
lirizm va dramatizm uyg unlashib ketganligi kuzatiladi. Shoirlarimiz tarixiy,
’
zamonaviy mavzuni ochib berish barobarida voqelikka lirik munosabat bildirishga,
qahramonlar ruhiy olamida kechadigan o zgarishlarni aks ettirishga ham
’
erishganlar. Bu esa poemaning adabiyotning deyarli barcha turlari bilan
aloqadorlikda ish ko rishini yana bir karra asoslaydi. Istiqlol davrida yaratilgan
’
dramatik dostonlarining poetik ifoda tarzi she riy shakl bo lib, bu bu orqali ham
’ ’
lirik kechinmalar silsilasi, ham epik talqinni berishga erishildi. Ayni paytda
an anaviy dramatik dostonlarga xos nasriy shakldan ham foydalanilgani
’
kuzatiladi.
Uchinchidan, lirik va dramatik dostonlar milliy tariximiz sahifalarini
xolisona o rganilishi natijasida adabiyotimizda tarixiy siymolar obrazlarini badiiy
’
gavdalantirish sari yangi qadamlar tashlanganligini kuzatdik. Amir Temur siymosi
A.Oripovning Sohibqiron , A.Eshonovning Samarqandda bir oydin kecha ,
” ” ” ”
T.Nizomning Samarqandda bir oydin kecha , T.Nizomning Avvalu oxir
” ” ” ”
dostonlarida yaratildi. Mazkur asarlarining sobiq tuzum davrida shu mavzu
yozilgan asarlardan farqi shundaki, ularda Amir Temurning insoniy qiyofasini,
qalb dunyosini ochib berishga alohida e tibor qaratildi.
’
To rtinchidan, bu davr tarixiy dostonlarining o z salaflaridan farqi
’ ’
shundaki, ularda liro-epik tasvirdan ko ra lirik tasvirga kengroq o rin
’ ’
berilganligi ko zga tashlanganligini aniqladik. Shoirlar tarixiy xronologiyadan
’
ko ra tarixiy shaxslarning insoniy qiyofasi, qalb dunyosini ochib berishga
’ 58

ko proq e tibor qaratdilar. Bunda ular tarixiy shaxs xarakteriga xos qaysidir’ ’
ibratli fazilatini, ularning insoniy dunyosini ta sirchan ifodalashda turli badiiy
’
usullardan: monolog, qoliplash, liro-epik tasvir, ruhiy muloqot kabilardan samarali
foydalanganliklari yorqin kuzatiladi. Bu istiqlol davri poemachligida tarixiy
shaxslar obrazlarining o ziga xos badiiy tizimini vujudga keltirdi.
’
Beshinchidan, davr poemachiligida folklorizmlar turli shakl va ko rinishlari
’
namoyon bo lganligini kuzatdik. Avvalo, xalq og zaki ijodi janrlarining yozma
’ ’
adabiyot asarlar tarkbida yashab kelayotganligi natijasida an anaviylikka
’
vorisiylik vujudga kelgan. Rivoyat, ertak singari folklor janrlari syujetlarini poema
badiiy strukturasiga olib kirish orqali ularning mazmuni va kompozitsiyasi
boyitilib asar mazmuniga singdirib yuborilganligi (U.Qo’chqor S h i roq ) hamda
“ ”
shu yo l bilan tarixiy va zamonaviy voqelikning o zaro bog liklikda tasvir
’ ’ ’
etilganligi kuzatiladi. Shuningdek, Vatan mavzui talqinida xalq rivoyatlaridan
foydalanish muhim xususiyat sifatida ko zga tashlanadi. Agar X.Davron Vatan
’ “
haqida yetti rivoyat dostonida bir-biriga mantiqan bog langan yetti rivoyatni
” ’
muayyan bir yizimga solgan bo lsa, Y.Eshbekning Ona Turkiston , Umr
’ “ ” “
malhami dostonlarida xalqning birgina rivoyati asosida mavzuni teran yoritishga
”
muvaffaq bo lgan.
’
Oltinchidan, folklorning lirik janrlari: alla, xalqning lirik qo shiqlarini asar
’
matniga olib kirish, ular ohangida satrlar bitish dostonlarning liriklik xususiyati va
milliy ruhi yanada yorqin ifodalanganligini aniqladik. Dostonlarga maqolni olib
kirish natijasida shoirlar asarning axloqiy-falsafiy mazmunini kuchaytirishga, lirik
qahramon xarakter-xususiyatini yorqin ochib berishga erishdilar.
Shunday qilib, istiqlol davri o zbek dostonchiligi yaxlit poetik tizim sifatida
’
namoyon bo ladi. O zbek shoirlari xalq dostonlaridan, mumtoz dostonchilik
’ ’
an analaridan muvaffaqiyatli foydalanish asosida uning mazmunini yangilashga
’
va shakliy-uslubiy rang-baranglik kasb etishiga erishdilar. Ayniqsa, davr
dostonchiligida folklorizmlarning turli tiplari qo llanilishi shoirlarning ko p
’ ’ 59

yillik shakliy-ulubiy izlanishlari mevasi sifatida poema janri tipologiyasini
boyitishga samarali ta sir ko rsatdi.’ ’
Foydalanilgan adabiyotlar ro yxati
’
1. Karimov I.A. Adabiyotga e tibor ma naviyatga, kelajakka e tibor//
’ – ’ ’
“O zbek tili va adabiyoti , 2009 yil, 4-son, 4-b.
’ ”
2. Adabiy turlar va janrlar. Uch jildlik. 2-jild. T.: Fan , 1992. B. 246.
– “ ”
3. Mirqosimova M. So nggi davr o zbek dostonlari poetik tafakkurining
’ ’
o ziga xosligi. Kitobda: So z iztiroblari. Toshkent: Alisher Navoiy
’ ’ –
nomidagi O zbekiston Milliy kutubxonasi nashriyoti, 2010. B. 143.
’ –
4. Mo minov G . Hozirgi o zbek dostonchligida uslubiy izlanishlar.
’ ’ ’
Kitobda: O zbek adabiyotida janrlar tipologiyasi va uslublar rang-
’
barangligi. Toshkent: Fan . 1983. B. 126.
– “ ” –
5. Normatov U. Doston va zamon// S h arq yulduzi , 1987 yil, 10-son, 173-
“ ”
180-betlar.
6. Rahimjonov N. Shoir va davr. Toshkent: G .G ulom nomidagi
– ’ ’
Adabiyot va san at nashriyoti, 1983. B. 182.
’ – 60

7. Rahimjonov N. Mustaqillik davri o zbek she riyati. Toshkent: Fan ,’ ’ – “ ”
2007. B. 259.
–
8. Safarov O. Hamid Olimjon she riy adabiy ertaklari// Pedagogik
’ “
mahorat jurnali, 2003, 4-son, 62-63-betlar.
”
9. Quvvatova D. Keyingi yillar o zbek poemachiligining taraqqiyot
’
xususiyatlari// O zbek tili va adabiyoti , 2009 yil, 6-son,61-64-betlar.
“ ” ’
10. Hasanov Sh. Dostonlarda shoir shaxsiyati talqini// O zbek tili va
“ ’
adabiyoti , 2001, 3-son, 40-42-betlar.
”
11. Hasanov Sh. Davr va doston// S h arq yulduzi , 2002 yil, 4-son, 148-150-
“ ”
betlar.
12. Hamdam U. Yangilanish ehtiyoji. Toshkent: Fan , 2007. B.194
– “ ” –
13. Jonuzoq N. Mehribonim. Toshkent: S h arq , 2008. B. 124.
“ ” –
14. Matjon O. Haqqush qichqirig i. Toshkent: G afur G ulom nomidagi
’ – ’ ’
Adabiyot va san at nashriyoti, 1979. B. 133.
’ –
15. Nizom T. Girya. Doston// S h arq yulduzi , 1993 yil, 9-on, 95-110-betlar.
“ ”
16. Nosirov A. O tror hokimi// Sharq yulduzi , 2004, 4-son, 116-134-betlar.
’ “ ”
17. Oripov A. Tanlangan asarlar. To rt jildlik. 1-jild. Tohkent: G .G ulom
’ – ’ ’
nomidagi Adabiyot va san at nashriyoti, 2000, 371 389-betlar.
’ —
18. Otamurod I. Tag azzul. Toshkent: Sharq , 2008. B. 176.
’ “ ” –
19. Otamurod I. Ichkari Tashqari. Doston// Sharq yulduzi , 1992 yil, 4-son,
… “ ”
146-155-betlar.
20. Fayz R. So z. Doston // Sharq yulduzi , 1990, 8-son, 61-66-betlar.
’ “ ”
21. Safarov O. Buxoriylar youd o n ikki yulduz haqida qo shiq. Buxoro,
’ ’
1999. B. 50.
–
22. Sulaymon T. Yovqochdi. Toshkent: Yozuvchi , 1998. B. 107.
– “ ” –
23. Toirov M. Uch doston. Toshkent: O z bekiston , 2006. B. 95.
“ ” ’ –
24. Sharipov H. Asiringman. Toshkent: Sharq , 2003. B.349.
– “ ” –
25. Eshbek Y. Ona Turkiston. Rivoyat doston// Sharq yulduzi , 2002 yil, 2-
– “ ”
son, 3-10 betlar.
– 61

26. Qo chqor U. Shiroq. Toshkent: G afur G ulom nomidagi Adabiyot va ’ – ’ ’
san at nashriyoti, 1995. B.30.
’ –
27. Qurbon Sh. So z yo li. Tarixiy doston// Sharq yulduzi , 1991 yil, 2-
’ ’ “ ”
son, 97-109-betlar.

62

Купить