M.porter uslubiyatiga ko’ra o’zbekistonning raqobat ustunligi - История - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	35000UZS
Размер	72.7KB
Покупки	0
Дата загрузки	02 Май 2025
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	История

Продавец

Telzor Uchun

Дата регистрации 21 Апрель 2025

24 Продаж

M.porter uslubiyatiga ko’ra o’zbekistonning raqobat ustunligi

Купить

MAVZU: M.PORTER USLUBIYATIGA KO’RA O’ZBEKISTONNING
RAQOBAT USTUNLIGI.
MUNDARIJA :
I. KIRISH………………………………………………………………………....3
II. ASOSIY QISM ……………………………………………………………......7
2.1. Raqobatning besh kuch nazariyasi …………………………………………….7
2.2. Korxona (firmada)SWOT analizini qo’llash sxemasi va analizi bosqichlari …
13
2.3. McKinsey 7S” tahlil modeli va Firmaning strategik holatini
baxolash kursatkichlari ……………………………………………………...……15
2.4. Mamlakat raqobatbardoshligini baxolash metodikasi. O’zbekistonning
raqobat jihatdan ustunliklari. …………………………………………………..
….17
III. XULOSA ………………………………………………………………...…..31
IV. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ……………………………..
……..32

Kirish
Kurs ishining dolzarbligi : Bugungi kunda, faol ishlab , xalqaro iqtisodiy
munosabatlar. Deyarli bir daraja yoki boshqa barcha mamlakatlar ularga jalb
qilingan. Bu holda, ayrim davlatlar boshqalar zo'rg'a mavjud imkoniyatlarini o'z
ichiga olishi mumkin esa doimo, ishlab chiqarishni kengaytirish, tashqi savdo katta
foydani olish. Bu vaziyat iqtisodiyotning raqobatbardoshligini darajasiga sabab
bo'ladi. korporativ va davlat boshqaruv qarorlarni qabul davralarga ko'p munozara
ne'matini mavzu raqobat tushunchasi. sonida oshirish qiziqish turli sabablarga
ko'ra kelib chiqqan. Bir asosiy hisobga iqtisodiy talablariga olish mamlakatlar
orzu, globallashuv bilan o'zgarmoqda. Davlatimiz raqobatbardoshligini
tushunchasini rivojlantirishga katta hissa Maykl Porter kiritildi. batafsil uning
g'oyalarini ko'rib chiqaylik.
Muayyan davlat turmush standart kishi boshiga milliy daromad jihatidan
o'lchanadi. Bu mamlakatdagi iqtisodiy tizimini takomillashtirish bilan ortadi.
Maykl Porter ning tahlili tashqi bozor davlat qarshilik moliyaviy va pul-kredit
siyosati orqali erishiladi bir makroiqtisodiy kategoriya sifatida ko'rib kerak emas,
deb ko'rsatdi. Bu bajarish, kapital va mehnat unumli foydalanish kabi belgilangan
bo'lishi kerak. Milliy daromad korxona darajasida hosil bo'ladi. Shu nuqtai
nazardan, iqtisodiyotning farovonlik davlat har bir kompaniya bilan bog'liq
hisobga olish kerak.
Korxona muvaffaqiyatli ishlashi uchun bir arzon bo'lishi kerak yoki undan
yuqori qiymatga ega sifatli farqlanuvchi mahsulot bermoq. bozor o'rnini saqlab
qolish uchun, kompaniyalar doimiy ila unumdorligini yaxshilash, ishlab chiqarish
xarajatlarini kamaytirish mahsulotlari va xizmatlarini yaxshilash kerak. maxsus
katalizator sifatida xorijiy investitsiyalar va xalqaro raqobat xabar. Ular
kompaniyalar uchun kuchli turtki hosil qiladi. Bilan birgalikda , bu, raqobat
xalqaro darajada nafaqat kompaniya ijobiy ta'sir ko'rsatishi mumkin, lekin,
shuningdek, ayrim sanoat butunlay foydasiz qilish. Ushbu qoida juda salbiy
orasida bo'lishi mumkin emas. Maykl Porter davlat eng samarali faoliyat ko'rsatgan
o'sha segmentlarida ixtisoslashgan mumkin ishora. Shunga ko'ra, ehtiyoj
3

kompaniyalari xorijiy firmalar ham yomonroq natijalarini namoyon sonida
mahsulotlarini import qilish. Natijada, bajarish umumiy darajasini oshiradi. import
asosiy tarkibiy qismlaridan biri unda harakat qiladi. O'sish hosildorlik xorijda
bog'liq kompaniyalar tashkil etish orqali erishish mumkin. kam samarali, lekin
yana yangi sharoitga moslashtirilgan - Ular ishlab chiqarish qismini uzatiladi.
ishlab chiqarish olingan foyda, shunday aholi daromadlarini oshirish, qaytarib
davlatga yubordi.
Kurs ishining maqsadi va vazifalari: Hech davlat barcha ishlab chiqarish
sohalarida, raqobatbardosh bo'lishi mumkin emas. Agar bitta sanoati eksport
qachon mehnat va materiallari xarajatlarini oshdi. Bu, shunga ko'ra, salbiy kamida
raqobatbardosh qatlamlariga ta'sir qiladi. milliy valyuta minnatdor eksport qilinadi
tobora. Maykl Porter strategiyasi eksport normal kengaytirish xorijda ishlab
chiqarish uzatish uchun xizmat qiladi, deb taklif qiladi. Ba'zi tarmoqlarda, albatta,
joy yutqaziladi, lekin boshqalar ular kuchli kuchliroq olish. Maykl Porter, deb
hisoblaydi proteksionistik chora-tadbirlar , tashqi bozorga davlatning qobiliyatini
Xalqaro savdo va xorijiy investitsiyalar, albatta, sezilarli darajada milliy
samaradorlikni oshirish mumkin. Biroq, ular ham unga salbiy ta'sir ko'rsatishi
mumkin. Bu aslida tufayli ekanligini sanoati hozirgi darajasi va mutlaq va nisbiy
bajarish har bir filialida. Misol uchun, bir parcha resurslarini jalb mumkin, lekin
uning eksport mumkin emas. sanoat, import sohasida raqobatbardoshligini
bo'lmasa mutlaq darajasini raqobat bardosh bera olmaydi.
Chet el korxonalari uchun zamin yo'qotishdan mamlakatimiz sanoat sektori,
mamlakatimizda yanada samarali bo'lsa, uning umumiy qobiliyati ortib hosildorlik
kamayadi ta'minlash uchun. kam xarajat va daromad bor, chunki bir xil, chet elda
ko'proq daromadli faoliyat olib kompaniyalari uchun to'g'ridir. Maykl Porter
nazariyasi, qisqa ham, tashqi bozorda ham mamlakat barqarorligini aniqlash, bir
necha omillar bilan bog'laydi. Har bir davlat, raqobatbardoshligini oshirish uchun
bir necha usullari mavjud. o'n mamlakatidan kelgan olimlar bilan hamkorlik,
Maykl Porter quyidagi tizimini tashkil etdi:
1. Factor shartlari.
4

2. Xizmat va unga aloqador sanoatlar.
3. ichki talab omillar.
4. Strategiya va kompaniya tuzilishi, sanoat ichidagi raqobat.
5. davlat siyosati va rasgelelik roli.
Maykl Porter ning modeli ushbu turkumga kiruvchi o'z ichiga deb ishora:
1. Inson resurslari. Ular ekspertiza, iqtisodiy, mehnat miqdori, smenada
va ish axloqiy muddati bilan ifodalanadi. Har bir sanoat uchun turli xodimlar o'z
ehtiyojlari bor bo'lib, inson resurslari, turli toifalarga bo'linadi.
2. Ilmiy axborot salohiyati. Bu xizmat va tovarlarni ta'sir bir murakkab
ma'lumotlar bazasi hisoblanadi. Bu salohiyati tadqiqot markazlari, shuning uchun
tashqariga adabiyot, axborot bazalari, universitetlar va faollashdi.
3. Tabiiy va jismoniy resurslari. Ular sifati, iqtisodiy, mavjudligi, er, suv
resurslari, mineral resurslar, o'rmon miqdori va bilan belgilanadi. Ushbu turkumda
ham iqlim va geografik sharoitlar o'z ichiga oladi.
4. Capital - investitsiyalar yo'naltirildi mumkin pul. Ushbu turkumda
ham jamg'armalar darajasi, milliy moliyaviy bozorlarni tuzilishi o'z ichiga oladi.
5. Infrastruktura. Bu bank muassasalari va boshqalar o'rtasida transport
tarmog'i, axborot tizimi va sog'liqni saqlash, pochta xizmatlari, to'lov
operatsiyalarini o'z ichiga oladi.
Maykl Porter asosiy omil sharoitlar meros emas, balki mamlakat o'zi
tomonidan yaratilgan, deb ishora. Bu holda, qiymati hech mavjudligini va ularni
shakllantirish mexanizmi va takomillashtirish nisbati bor. Yana bir muhim nuqta
ixtisoslashgan va umumiy, rivojlantirish va asosiy ustida omillar tasnifi
hisoblanadi. Bundan quyidagicha deb, yuqoridagi shartlarga asoslangan tashqi
bozorda davlat barqarorlida, yetarlicha kuchli mo'rt va qisqa umr. Amalda, Maykl
Porter modelini qo'llab-quvvatlash uchun dalil mo'l bor. Misol - Shvetsiya. Bu,
asosan, G'arbiy Evropa bozor metallurgiya jarayonini o'zgartirib bo'lmaydi qadar
qadar kam oltingugurt, temir, ularning eng yirik konlari foydalanish qulay
hisoblanadi. Natijada, ruda sifati uning ishlab chiqarish yuqori xarajatlarini
qoplash uchun to'xtadi. yuqori texnologiyali ishlab, bir qator har qanday
5

afzalliklarga berish mumkin emas (masalan, arzon mehnat resurslari va tabiiy
resurslardan bir boylik) muayyan asosiy shartlari. ish faoliyatini yaxshilash uchun,
ular muayyan tarmoqlar uchun moslashtirilgan bo'lishi kerak. Bu boshqa joylarda
muammoli tashkil sanoat korxonalari, qayta ishlash xodimlari ixtisoslashgan
mumkin.
Maykl Porter ning model ma'lum asosiy sharoitlar yo'qligi yaxshilash va
rivojlantirish uchun kompaniya rag'batlantirish, kuchli harakat mumkin, deb
ta'kidlaydi. Misol uchun, Yaponiyada, er qiyinchilik yo'q. Bu muhim omil
etishmasligi o'z navbatida, jahon bozorida juda mashhur bo'lib kelgan, ixcham
texnologik operatsiyalar va jarayonlarini rivojlantirish va amalga oshirish uchun
asos sifatida harakat edi. muayyan sharoitlar yo'qligi, boshqa imtiyozlar tomonidan
qoplanadi kerak. Shunday qilib, yangilik uchun malakali kadrlar berilishi kerak.
6

II . ASOSIY QISM
2.1. Raqobatning besh kuch nazariyasi .
1991 yilda amerikalik iqtisodchi Maykl Porter o’zining “Mamlakatlarning
raqobat ustunliklari” deb nomlangan tadqiqotini nashr qildi.
Ushbu tadqiqotda xalqaro savdo muammolariga umuman yangicha
yondashuv ishlab chiqilgan. Bu yondashuvning shartlaridan biri: “Xalqaro bozorda
mamlakatlar emas, firmalar raqobatlashadi. Bu jarayonda mamlakatning o’rnini
aniqlab olish uchun firma raqobat ustunligini qanday yaratishi va uni qanday
óshlab turishini tushunish talab etiladi” degan tezisdir. Tashqi bozordagi
muvaffaqiyat to’g’ri tanlangan raqobat strategiyasiga bog’liq bo’ladi.
Raqobat ustunligi strategiyasi. M. Porterning fikricha, raqobatning asosiy
birligi - bu tarmoqdir, ya’ni tovar ishlab chiqaruvchi yoki xizmat ko’rsatuvchi va
o’zaro raqobat qiluvchi raqobatchilar guruhi hisoblanadi. Tarmoqda firma uchun
raqobat strategiyasini tanlashda ikki muhim omil ta’sir etadi:
1. Firma faoliyat yuritayotgan tarmoq tuzilmasi, ya’ni raqobatning o’ziga
xosliklari.
Tarmoqdagi raqobatga beshta omil ta’sir qiladi:
- yangi raqobatchilarning paydo bo’lishi;
- o’rinbosar tovar va xizmatlarning paydo bo’lishi;
- yetkazib beruvchilarning savdolashish qobiliyati;
- xaridorlarning savdolashish qobiliyati;
- mavjud bo’lgan raqobatchilarning o’zaro raqobati.
Bu besh omil tarmoqning daromadliligini belgilaydi. CHunki, u bahoga,
harajatga, kapital quyilmalarga va boshqalarga ta’sir qiladi.
2. Firmaning tarmoqda tutgan o’rni. Firmaning tarmoqdagi o’rni, avvalo,
raqobat ustunligi bilan aniqlanadi. Agar firma barqaror raqobat ustunligiga ega
bo’lsa, u o’z raqiblarini ortda qoldiradi:
-Firmaning raqobatchilariga nisbatan kam xarajatlar bilan tovarlarni ishlab
chiqara olish va sota olish qobiliyati haqida dalolat beruvchi, juda past xarajatlar;
7

-Tovarlar differentsiyatsiyasi, ya’ni firmaning iste’molchi ehtiyojini qondira
olish qobiliyati.
Firmaning tarmoqda tutgan o’rniga ta’sir qiluvchi boshqa bir muhim omil –
bu firmaning o’z tarmog’i doirasida mo’ljalga oluvchi raqobat muhiti yoki firma
maqsadining kengligi hisoblanadi. Firma o’zi uchun necha turdagi tovarlarni
chiqarishini, qanday sotish kanallaridan foydalanishini, qanday xaridorlarga xizmat
ko’rsatishini, dunyoning qaysi joylarida o’z mahsulotini sotishini va qaysi milliy
tarmoqlarda raqobatlashishini hal qilib olishi kerak.
Xalqaro raqobatning xususiyatlari. Raqobat va raqobat strategiyasi haqida
yuqorida ta’kidlanganlarning barchasi ichki bozor bilan bir qatorda tashqi bozorga
ham taalluqlidir. Lekin shu bilan birga xalqaro raqobat ba’zi bir o’ziga xos
hususiyatlarga ham ega.
M. Porter mavjud raqobatning o’ziga xosligiga ko’ra ikki turdagi
tarmoqlarni ajratadi:
1) Ko’pmilliy tarmoqlar. Ushbu tarmoqlar uchun aloxida mamlakatlarda
raqobatning turlicha kechishi xosdir. Bunday tarmoqlarda yagona strategiyani
qo’llash mumkin emas. Misol uchun, jamg’arma banklari.
2) Global tarmoqlar. Ushbu tarmoqlar dunyo bo’yicha yagona raqobat
maydoniga ega bo’ladilar. Aynan shunday tarmoqlarda oddiy raqobat usutunligini
emas, balki global raqobat usutunligini yaratish kerak bo’ladi.
M. Porter global strategiya sharoitida raqobat ustunligiga erishishning va
undan foydalanishning ikki usulini ajratadi:
1) faoliyatni tartibga solish (konfiguratsiya), ya’ni o’ziga xos
hususiyatlaridan foydalanish maqsadida turli mamlakatlarda faoliyatning turli
ko’rinishlarini joylashtirish.
Faoliyat turlarini davlat quyidagi mezonlardan kelib chiqib joylashtiradi:
-omillarning minimal qiymati;
-ITTKI ni o’tkazish uchun zarur øaroitlarning mavjudligi;
-maxsus êo’íikmalarning mavjudligi;
-mijozlar bilan munosabatlarning rivojlanganlik darajasi va boshqalar.
8

2) filiallar faoliyatini muvofiqlashtirish. Bu o’z ichiga
-ma’lumot almashinuvini;
-javobgarlikni taqsimlashni;
-xatti-harakatlarni kelishishni oladi.
Raqobat ustunligining determinantlari. Har bir tarmoq doimo yangilanib va
zamonaviylashtirib ko’riladi. Bu jarayonni rag’batlantirishda asoslanuvchi
mamlakat muhim o’rin tutadi. Asoslanuvchi mamlakat bu asosiy mahsulot va
texnologiya strategiyasi ishlab chiqariladigan va kerakli tajribaga ega bo’lgan
ishchi kuchi mavjud mamlakatdir. M.Porter mamlakatning atrof-muhitni
shakllantiruvchi to’rt hususiyatni ko’rsatdi, bunda xalqaro muvaffaqiyatga ta’sir
qiladigan mahalliy firmalar raqobatlashadi.
SWOT analiz va uning korxonalar faoliyatidagi roli.
Hozirgi kunda jahon miqyosida amal qilayotgan bozor iqtisodiyoti sharoitida
faoliyat yuritayotgan har bir xo’jalik yurituvchi subyekt o’z faoliyatini uzoqni
mo’ljallangan holda amalga oshirishini taqoza qilmoqda. Ma’lumki bozor
iqtisodiyoti tizimini to’rtta dastak - talab , taklif, narx va raqobat tartibga solib
turadi. Har bir korxona o’z mahsulotining hayotiyligini oshirish uchun ushbu
to’rtta dastakni qo’llagan holda o’rganishi juda katta ahamiyat kasb etadi . Bu
borada korxonalarda marketing hamga boshqaruv tizimi qay tarzda yo’lga
qo’yilganligi muhim omillardan biri hisoblanadi. Ushbu omillarni o’rganishda va
tahlil qilishda korxonalarda marketing faoliyati va tahlil usullaridan biri SWOT
analiz usulidan keng foydalaniladi. SWOT analiz tahlil usuli birinchi marta 1960-
yilda AQSHning Stenford Universiteti iqtisodchi olimi Albert Humphrey
tomonidan yaratilgan.
SWOT analiz - bu korxonalarning kuchli (Strengths) va kuchsiz (Weakness)
tomonlarini aniqlaydigan , shuningdek bozor imkoniyatlari (Opportunities) va
xatarlari (Threats) ni o’rganadigan yoki boshqacha qilib aytganda, korxonaning
ichki (Strengths or Weakness) va tashqi (Opportunities or Threats) omillarini
hisobga olgan holda mahsulot turlarini raqobatga bardoshligini baholaydigan tahlil
9

usulidir. Ushbu usul ayrim manbalarda matritsa usul deb ham nomlanadi, chunki
tahlil chizmasi ko’rinishi 2x2 ko’rinishdagi matritsani eslatadi.
Korxonaning kuchli tomonlari (Strengths of enterprise) - bu korxonaning
bozordagi boshqa raqobatdosh korxonalarga nisbatan ustun tomonlari yoki
kelajakda korxona uchun qo’shimcha imkoniyatlar yaratish omillarini hisobga
oluvchi jadval ko’rsatkichidir.
Korxonaning kuchli tomonlariga quyidagi omillarni kiritish mumkin: katta
ilmiy texnik-tajribalar , zamonaviy texnologiyalar xodimlarning yuqori malakasi ,
yuqori sifatli mahsulotlar , brendning mashhurligi va boshqalar.
Korxonaning kuchsiz tomonlari (Weakness of enterprise) -bu korxona
tomonidan boshqarilishi zarur bo’lgan , lekin ularga ta’sir o’tkazish imkoniyati
mavjud bo’lmagan korxona ichki omillarni hisobga oluvchi jadval ko’rsatkichidir.
Ushbu jadval ustuniga korxona quyidagi omillarni kiritishi kerak: balans
likvidligining pastligi, moliyaviy barqarorlikning bir maromda emasligi,
zamonaviy texnolgiyalarning mavjud emasligi, xodimlarning malakasining yuqori
emasligi va boshqalar.
Bozor imkoniyatlari (Market opportunities) - korxonaning bozordagi
faoliyatidan oladigan afzalliklarini ifodalovchi omillarni aks ettiradigan jadval
ko’rsatkichidir. Bozor imkoniyatlariga quyidagilarni kiritish mumkin: talabning
yuqori darajada o’sishi , raqobatchilar imkoniyatlari pasayishi , mahsulot ishlab
chiqarish texnologiyasining jadal o’zgarishi va boshqalar. SWOT analizd a faqat
bozordagi imkoniyatlar emas , balki bozordan tashqaridagi imkoniyatlar hisobga
olinadi.
Bozor xatarlari (Market threats) - bu korxona tomonidan umuman ta’sir
o’tkazish imkoniyatlari yo’q bo’lgan omillarni hisobga oluvchi jadval
ko’rsatkichidir. Bozor xatarlariga quyidagilarni kiritish mumkin: bozorga yangi
raqobatchilarning kirib kelishi, soliq stavkalarining o’sishi , iste’molchilar didining
o’zgarishi va boshqalar kiradi.
10

Quyida Swot analizga misol tariqasida dunyo bozorida elektronika sohasida
yetakchilikni anchadan beri o’zida saqlab kelayotgan Apple koorporatsiyasining
2015 yil uchun chiqqan Swot analiz jadvalini keltirib o’tamiz.
Ushbu tahlil jadvali Applening moliyaviy masalalar bo’yicha xodimi John
Dudovskiy tomonidan ishlab chiqilgan.
Kuchli tomonlar
Xizmatlar va mahsulotlar bozoridagi yetakchilik
Mashhur brend (logotip)
Moliyaviy barqarorlik
Taklif qilinayotgan mahsulotlar turi ko’pligi
Kuchsiz tomonlar
Raqobatchilarga qaraganda yuqori narxlar
Apple mahsulotlari va xizmatlarining boshqa mahsulot va xizmatlarga mos
kelmasligi
Tor ishlab chiqarish doirasi
Eng so’nggi mahsulot versiyalarida yangiliklarning kamligi
Imkoniyatlar
• Tadqiqot va rivojlantirish uchun
• Mahsulot xilma-xilligi kamayganligi
• Strategik hamkorlik shakllanish
• Foyda ko’rsatkichlaridan kelib chiqib
Xatarlar
• Apple asoschi Stiv Jobsning vafotidan investitsiyalar mavjudligi keyin
innovatsion g’oyalarning
• Xitoy va Hindiston tomonidan mavjudligi raqobatning yanada
chuqurlashtiriHshi
• Intellektual mulk huquqlarini narxlarni pasaytirish imkoniyatining
raqobatdosh korxonalar tomonidan mavjudligi poymol qilinishi yoki
o’girlanishining mavjudligi
• Soliq siyosati orqali ko’riladigan zararlarning mavjudligi
11

Xulosa qilib aytadigan bo’lsak , har bir mahsulot ishlab chiqaruvchi korxona
o’z biznes rejasini yuqoridagi to’rtta ko’rsatkich yordamida barcha ishlab chiqarish
va bozor omillarini to’g’ri baholasagina , ularning mahsuloti bozorda raqobatga
bardoshli mahsulotlar sirasiga kirishi mumkin. Bu korxonalarda marketing va tahlil
ishlarini yaxshi yo’lga qo’yish va SWOT analizni to’g’ri belgilab olish da muhim
ahamiyatga ega.
Raqobat 5 kuchi nazariyasining oltin qoidasi
Porter nazariyasiga ko’ra tarmoq raqobatini tahlil qilishning o’ziga xos
xususiyatlari quyidagilardan iborat:
1. Tarmoqda raqobat kuchlarining aniqligi va samaradorligini aniqlashga;
2. Kompaniyaning raqobat kuchlari ta’siridan maksimal himoyalanish
pozitsiyasiga ega bo’lishga;
3. Raqobat kuchlariga qarshi ta’sir kursatishga yordam beradi.
Raqobat 5 kuchi nazariyasining oltin qoidasi quyidagilardan iborat.
Raqobat kuchlarining ta’siri naqadar zaif bo’lsa, tarmoqda kompaniya
ko’proq foyda olish imkoniyatiga ega bo’ladi, va aksincha;
Raqobat kuchlarining ta’siri naqadar kuchli bo’lsa, tarmoqda kompaniya
kamroq foyda olish imkoniyatiga ega bo’ladi.
Rivojlangan G’arb mamlakatlarida, xususan, Jahon iqtisodiy forumida
muntazam markaziy o’rin egallaydigan Raqobat ustunligi nazariyasi bugungi
kunda O’zbekiston misolida qayta-qayta o’z tasdig’ini topmoqda.
Raqobat ustunligi nazariyasiga ko’ra (M.Porter, Dj.Saks, P.Krugman)
xalqaro bozorda kompaniyaning raqobatbardoshligi mamlakatning ishlab chiqarish
omillari bilan ustunroq ta’minlanganligi emas, balki ushbu kompaniya uchun
davlat qanday iqtisodiy institutlar va mexanizmlar orqali imkoniyat
yaratayotganligi bilan baholanadi.
5 kuch modeli ko’proq strategik boshqarishda va marketingda quyidagi
yo’nalishlarida qo’llaniladi:
- Kompaniyada SWOT analiz o’tkazishda
- Kengaytirilgan raqobat tahlili va bozor tahlilini tuzishda ishlatiladi
12

2.2. Korxona (firmada)SWOT analizini qo’llash sxemasi va analizi bosqichlari
SWOT analiz 1-bosqichi vazifalari quyidagilardan iborat:
• Tovarlar patentbardoshligi;
• Tovarlar narxi;
• Texnologiyaning progressivligi;
• Kadrlar malakasi;
• Resurslar narxi;
• Asosiy fondlar yoshi (yangi, esqiligi);
• Firmaning geografik joylashuvi;
• Infrastruktura;
• Marketing va menejment tizimi;
• Tizimga kirish va chikishda raqobat kuchi darajasi kabilar o’rganiladi.
SWOT analiz 2-bosqichi vazifalari quyidagilardan iborat:
•Firmaning kuchsiz tomonlari o’rganiladi.
Ishlab chiqarilayotgan tovarlarning raqobatbardoshligi barcha bozorlar
bo’yicha o’rganiladi. Konkret tovarlar raqobatbardoshligining kompleks
kursatkichlari, foydali effekt (integral sifat kursatkichi), jami xarajatlar, tovardan
foydalanish shartlari, firmaning raqobat ustunligi bo’yicha 1 bosqichdagi
kursatkichlar zaifligi aniqlanadi.
3-bosqich. Firmaga strategik va taktik tahdidilarni prognozlash va o’z
vaqtida xarajatlarni kamaytirish maqsadida firmaning makro muhit omillari
o’rganiladi. (siyosiy, iqtisodiy, texnologik, bozor va boshqalar).
4-bosqich. Firmaning tahdidni bartaraf etish, kuchlarni o’sishi va zaiflikni
pasaytirish uchun zarur bo’lgan strategik va taktik imkoniyatlari (kapital aktiv va
boshqalar) o’rganiladi.
5-bosqich. Firma strategiyasining aloxida bo’limlari proektini shakllantirish
maqsadida kuchlar va imkoniyatlar muvofiqlashtiriladi.
Ta’minotchilar tovarning bozordagi raqobatbardoshligiga xom ashyo
yetkazib beruvchi sifatida ta’sir kursatadi. Xom ashyo narxlarining ko’tarilishi
14

ishlab chiqarish xarajatlarining ko’payishiga va shu asosda tayyor mahsulot
tannarxining oshishiga olib keladi.
Agar tovarlarning chakana narxlarini ko’tarish imkoni bo’lmasa, xom ashyo
narxlarining ko’tarilishi hisobidan tarmoqda tovar va xizmatlarni sotishdan
keladigan foyda xajmi kamayib ketadi.
Rivojlangan G’arb mamlakatlarida, xususan, Jahon iqtisodiy forumida
muntazam markaziy o’rin egallaydigan Raqobat ustunligi nazariyasi bugungi
kunda O’zbekiston misolida qayta-qayta o’z tasdig’ini topmoqda.
Raqobat ustunligi nazariyasiga ko’ra (M.Porter, Dj.Saks, P.Krugman)
xalqaro bozorda kompaniyaning raqobatbardoshligi mamlakatning ishlab chiqarish
omillari bilan ustunroq ta’minlanganligi emas, balki ushbu kompaniya uchun
davlat qanday iqtisodiy institutlar va mexanizmlar orqali imkoniyat
yaratayotganligi bilan baholanadi.
15

2.3. “ McKinsey 7S” tahlil modeli va Firmaning strategik holatini baxolash
kursatkichlari
Korxona (firmaning) ma’lum bir davr mobaynida strategik holatini baxolash
quyidagi kursatkichlarga asoslanadi:
1. Korxona (firmaning) nisbiy o’lchami;
2. Korxona (firmaning) o’sishi;
3. Bozordagi tovar va xizmatlarni sotishdagi ulushi;
4. Bozordagi pozitsiyai;
5. Korxona (firmaning) solishtirma rentabelligi;
6. Sof daromadi;
7. Korxona (firmaning) texnologik holat;
8. Tashqi ko’rinishi;
9. Rahbariyat va peronal (kadrlar).
Differentsiatsiya kuchayib borgan sari har bir sotuvchi absolyut (mo’tloq)
monopoliyaga ega bo’ladi, ammo shu bilan birga, o’rnini bosa oladigan boshqa
mahsulot ishlab chiqaruvchining nomukammal raqobatiga uchraydi. Shundan kelib
chiqib, barcha sotuvchilar «raqobatchi monopolistlar» bo’lib, «monopolistik
raqobat» kuchlari ta’siri sharoitida ish yuritadilar.
Sotuvchi-monopolist qo’shimcha harajatlar qilish yo’li bilan sotilayotgan
mahsulot hajmini oshirishi (bunda tovar bahosi pasayishi) mumkin. Boshqa xuddi
shunday tovar sotuvchilar esa buni darhol amalga oshira olmaydi deb raqobatdosh
tovar markasi bahosini pasaytirish yoki yangisini i.ch. davomida, xuddi shunday
choralar boshqa raqobatchi tomonidan qo’llanilishi mumkinligidan behavotir
bo’ladi.
Raqobatning baholanmaydigan omillari qatoriga tovarlar sifati va reklama
kiradi va ular individual yoki alohida xususiyatlarga egadir. Differentsiatsiya
mahsulotning o’z ma’lum xususiyatlari asosida shakllanishi, masalan, alohida
xususiyatlar - firma markasi, firma nomi, qadoqlash yoki tara (agar ular bo’lsa)
bo’yicha yoki sifat, shakl, rang, stil asosida individual xususiyatlari bilan
belgilanadi.
16

Differentsiatsiyalashgan mahsulot baho muammosi raqobatli talab va harajat
egri chiziqlari doirasiga kiritilishi mumkin emas, bu avvaldan xulosalardagi
xatolarga olib keladi; baho haddan tashqari past, ishlab chiqarish masshtabi - juda
katta, korxonalar soni - juda kichik bo’lib chiqadi.
Bundan tashqari raqobatning yana ikkita jihati: differentsiatsiya va sotish
harajatlari butunlay tushib qoladi. Shu sababli baholarni to’la bilmaslik mahsulotga
talab elastikligi (qayshiqoqlik)ni pasaytiradi, bu esa reklama talabning elastikligini
oshirishi, baholar raqobatini esa ancha keng qilishiga o’xshaydi va baholar
yordamida talab etiladigan qo’shimcha harajatlarni qoplaydi.
Raqobat kurashi evolyutsiyasi tovar sifatini oshiradi (buni patent, mualliflik
huquqlari, firma himoya belgilari, firma alohida qadoqlash usuli, mahsulot sifatini
yaxshilash maqsadida, firmaning qulay joylashuvi). Reklama esa, erkin raqobat
sharoitidan farqli ravishda, bozorlar qo’shilib ketishiga yo’l qo’ymaydi.
Baholanmagan raqobat omillari firmani haridorlar talabini qondirish uchun yangi
imkoniyatlar qidirishga undaydi, ularga «havasning pullik qoidalari» ni singdirib
boradi. Ishlab chiqarish va sotish harajatlari kontseptsiyasida harajatlar fabrika
doirasida tovarlarni ishlab chiqarishga ketgan sarflardangina (birinchi) emas deb
qaraladi. Transport (tashish), sartirovka (ajratish), saqlash, uylarga yetkazish
harajatlari (ikkinchi) mavjud bo’lib, ular talablarni qondirish uchun yanada yaxshi
qulayliklar yaratadi. Ikki xil ko’rinishdagi harajat o’rtasida chegara o’tkazish
(ishlab chiqarish harajatlari, sotish harajatlari) taklif va talab o’rtasidagi farq kabi
qiymat nazariyasida fundamental ahamiyat kasb etadi.
Sotish harajatlari Mazkur maxsulotga talabni oshiradi, ishlab chiqarish
harajatlari uning taklifini oshiradi. Raqobatning baholanmaydigan omillari qatoriga
tovarlar sifati va reklama kiradi va ular individual yoki alohida xususiyatlarga
egadir.
17

2.4. Mamlakat raqobatbardoshligini baxolash metodikasi. O’zbekistonning
raqobat jihatdan ustunliklari.
Mustaqil tovar ishlab chiqaruvchilar (korxonalar) o’rtasidagi raqobat
tovarlarni qulay sharoitda ishlab chiqarish va yaxshi foyda keltiradigan narxda
sotish, umuman iqtisodiyotda o’z mavqeini mustahkamlash uchun kurashdan
iborat. Bunda ular kerakli ishlab chiqarish vositalari, xom ashyo va materiallar
sotib olish, ishchi kuchini yollash uchun ham kurashadi. Ishlab chiqaruvchilar
o’rtasidagi raqobat oxir-oqibatda iste’molchilar uchun kurashdir.
Resurslarni yetkazib beruvchilar o’zlarining iqtisodiy resurslarini (kapital,
yersuv, ishchi kuchi) yuqori baholarda sotish uchun raqobat kiladilar. Ishlab
chiqaruvchilar va resurslarni yetkazib beruvchilar o’rtasidagi raqobat bozor
munosabatlari rivojlangan, iqtisodiyot to’liq erkinlashgan sharoitda yorqin
namoyon bo’ladi.
Raqobat iste’molchilar o’rtasida ham yuz beradi; ular tovarlarni qulay va
arzon baholarda sotib olishga harakat qiladilar, ya’ni xaridor har bir sarflangan pul
birligi evaziga ko’proq naflilikka ega bo’lishga harakat kiladi. Arzon va sifatli
tovarni tezroq sotib olish uchun kurashadi.
Taniqli ingliz olimi M.E.Porterning tadqiqotlariga ko’ra, alohida bozordagi
raqobatning holatini beshta raqobat kuchi orqali tavsiflash mumkin:
1. Raqobatlashuvchi sotuvchilar o’rtasidagi bellashuv.
2. Bir birini o’rnini bosuvchi va narx nuqtai nazaridan raqobatbardosh
bo’lgan tovarlar o’rtasidagi raqobat.
3. Yangi raqobatchilarning paydo bo’lish xavfi.
4. Mol yetkazib beruvchilarning iqtisodiy imkoniyatlari va savdo
"qobiliyatlari.
5. Xaridorlarning iqtisodiy imkoniyatlari va savdo qobiliyatlari. 3-ilovada
keltirilgan model raqobat kuchlarining strukturaviy sxemasini formulirovka qilish
va o’rganish uchun kontseptual vosita bo’lib hisoblanadi.
Raqobatning beshta kuchi pirovardida har bir bozor hamda uni tarkib
yurituvchi iqtisodiy birliklar amal qiluvchi sharoitlarni belgilab beradi. Har bir
18

kuchning holati va ularning birgalikdagi ta’siri raqobat kurashidagi konkret ishlab
chiqarish tizimi imkoniyatlarini va uning salohiyatini belgilab beradi.
Raqobat kurashining mazmuni to’g’risida to’laroq tushunchaga ega bo’lish
uchun uning asosiy shakllari va belgilarini har tomonlama, chuqur ko’rib chiqish
zarur.
Bozordagi korxona tovarlari raqobatining bir necha turlari (funktsional
raqobat, ko’rinishi bo’yicha raqobat, predmet bo’yicha raqobat) amal qiladi.
Funktsional raqobat har qanday ehtiyojni turli vositalar orqali qondirish
mumkinligi natijasida kelib chiqadi. SHunga ko’ra, bunda qondirishni ta’minlovchi
barcha tovarlar funktsional raqobatlashuvchi xisoblanadi. Ko’rinishi bo’yicha
raqobatlashuv - bu bir maqsadga mo’ljallangan, biroq, qandaydir ahamiyatli
parametri bo’yicha farqlanuvchi tovarlarning mavjudligidan kelib chiqadi. Predmet
bo’yicha raqobatlashuv — bu firmalar tomonidan faqat tayyorlanish sifati jihatidan
farqlanuvchi bir xildagi tovarlarning ishlab chiqarilishi natijasida vujudga keladi.
SHuningdek, predmet bo’yicha raqobatlashuvni yana firmalararo raqobatlashuv
deb ham ataladi.
Raqobat holatining tahlilini quyidagi to’rtta asosiy mezondan kelib chiqqan
holda amalga oshirish mumkin:
1) sotuvchining xulq-atvori tavsifiga ko’ra:
- polisiyosiy raqobat;
- oligosiyosiy raqobat.
2) tovarning tabaqalashuvi darajasiga ko’ra:
- bir turdagi raqobat;
- bir turdagi va gomogen (tovarning tabaqalashuvisiz) raqobat;
- geterogen (tovarning tabaqalashuvi) raqobat.
3) tarmoqqa kirishning erkinlik darajasiga ko’ra:
- ochiq raqobat;
- yopiq raqobat.
4) qo’llanilayotgan hatti-harakatlarga ko’ra:
- narx bo’yicha raqobatlashuv;
19

- narxsiz raqobatlashuv.
Uz miqyosiga ko’ra raqobat eng avvalo ikki turga — tarmoq ichidagi
raqobatga va tarmoqlararo raqobatga bo’linadi.
Iqtisodiy adabiyotlarda bir tarmoq ichidagi raqobatning to’rtta shakli alohida
ajratilib ko’rsatiladi. Bular erkin raqobat, monopolistik raqobat, monopoliya va
oligopoliyadir.
Erkin raqobat ikki darajada namoyon bo’ladi: tarmoq ichida, ya’ni bir xil
tovarlar ishlab chiqaruvchi korxonalar o’rtasidagi raqobat va tarmoqlaro, ya’ni turli
tarmoqlardagi korxonalar o’rtasidagi raqobat. Tarmoqlar ichidagi raqobat ishlab
chiqarish va sotishning qulayroq sharoitiga ega bo’lish, qo’shimcha foyda olish
uchun bir tarmoq korxonalari o’rtasida boradi. Har bir tarmoqda texnika bilan
ta’minlanish darajasi va mehnat unumdorligi darajasi turlicha bo’lgan korxonalar
borligi sababli shu korxonalarda ishlab chiqarilgan tovarlarning individual
(alohida) qiymati bir xil bo’lmaydi.
Tarmoq ichidagi raqobat tovarlarning ijtimoiy qiymatini, boshqacha
aytganda, bozor qiymatini aniqlaydi va belgilaydi. Bu qiymat, odatda, o’rtacha
sharoitda ishlab chiqarilgan va muayyan tarmoq tovarlarining anchagina qismini
tashkil etadigan tovarlarning qiymatiga mos keladi.
Tarmoqlar ichidagi raqobat natijasida texnikaviy darajasi va mehnat
unumdorligi yuqori bo’lgan korxonalar qo’shimcha foyda oladilar va aksincha,
texnika jihatdan nochor korxonalar esa, o’zlarida ishlab chiqarilgan tovar
qiymatining bir qismini yo’qotadilar va zarar ko’radilar.
Tarmoqlararo raqobat turli tarmoqlar korxonalari o’rtasida eng yuqori foyda
normasi olish uchun olib boriladigan kurashdan iborat. Bunday raqobat foyda
normasi kam bo’lgan tarmoqlardan foyda normasi yuqori tarmoqlarga
kapitallarning oqib o’tishiga sabab bo’ladi. Yangi kapitallar ko’prok foyda
keltiruvchi sohalarga intilib, ishlab chiqarishning kengayishiga, taklif ko’payishiga
olib keladi. SHu asosda, narxlar pasaya boshlaydi. SHuningdek, foyda normasi
ham pasayadi. Kam foyda keltiruvchi tarmoqlardan kapitalning chiqib ketishi
teskari natijaga olib keladi: bu yerda ishlab chiqarish hajmi o’zgaradi, tovarlarga
20

bo’lgan talab ular taklif kilishidan oshib ketadi, buning oqibatida narxlar
ko’tariladi, shu bilan oirga foyda normasi oshadi. Natijada tarmoqlararo raqobat
ob’ektiv ravishda qandaydir dinamik muvozanatni keltirib chiqaradi. Bu
muvozanat kapital qaerga sarflanganligidan qat’iy nazar, teng kapital uchun teng
foyda olinishiga intilishni ta’minlaydi. Demak, tarmoqlararo raqobat kapital qaysi
tarmoqqa solinmasin, xuddi shu tarmoq foyda normalarini o’rtacha foyda
normasiga «baravarlashtiradi».
Raqobatni, uning vujudga kelishi va amal qilishidagi tabiiylik, bu
jarayonlarga tashqi kuchlarning ta’sir qilish darajasidan kelib chiqqan holda ikki
asosiy guruhga mukammal va nomukammal raqobatga ajratish mumkin.
Mukammal raqobat quyidagi bir qator belgilar bilan tavsiflanadi:
- bozor ichidagi resurslarning harakatchanligi;
- bozorga kirish va undan chiqishning erkinligi;
- sotuvchilar xatti-harakatining bir-biriga bog’liq bo’lmasligi;
- ishlab chiqarilgan mahsulotning bir xil ko’rinishda ekanligi;
- sotilgan mahsulot hajmi;
- narx to’g’risida to’liq axborotga ega bo’lish imkoniyati.
Mukammal raqobatning yagona ko’rinishi - sof yoki erkin raqobatdir. Sof
raqobat gomogen mahsulotning savdo-sotig’i bilan shug’ullanuvchi ko’plab
sotuvchi va xaridorlarning mavjudligi bilan tavsiflanadi. Yuqori darajada tashkil
qilingan bozorda ko’plab sotuvchilar o’zlarining mahsulotlarini taklif qiladilar.
Bunday sharoitda bozorda mahsulot tabaqalashuvi mavjud bo’lmay, ko’p sonli
sotuvchi va xaridorlar, erkin holda harakat qilib, bozor narxining shakllanishiga
ta’sir ko’rsata olmaydilar.
Sof raqobatli bozorda alohida korxonalar mahsulot narxi ustidan sezilarsiz
nazoratni amalga oshiradi. CHunki har bir korxonada umumiy ishlab chiqarish
hajmi uncha katta bo’lmaydi. SHu sababli alohida korxonada ishlab chiqarishning
ko’payishi yoki kamayishi umumiy taklifga, demak mahsulot bahosiga sezilarli
ta’sir ko’rsatmaydi.
21

Sof raqobat sharoitida yangi korxonalar tarmoqqa erkin kirishi, tarmoqda
mavjud bo’lgan korxonalar esa uni erkin tashlab chiqishi mumkin. Xususan yangi
korxonalarning paydo bo’lishi va ularning raqobatli bozorda mahsulotlarini
sotishga huquqiy, texnologik, moliyaviy va boshqa jiddiy iqtisodiy to’siqlar
bo’lmaydi.
SHuningdek, iqtisodiy adabiyotlarda «samarali raqobat» tushunchasi ham
qo’llaniladi. Samarali (real) raqobat bozorda sof raqobat yoki mukammal raqobat
sharoiti mavjud bo’lmagan holda ham undagi sotuvchi va xaridorlar bir-biriga
bog’liq bo’lmagan holda harakat qilgan chog’da vujudga keladi.
Sof raqobat, umuman olganda, raqobatning har bir shakli ham milliy
iqtisodiyotda alohida-alohida, ya’ni sof holda uchramaydi. Iqtisodiyot sohalarini
batafsil o’rganish, cheksiz ko’p har xil raqobatli vaziyatlar mavjudligi sharoitida,
ikkita bir xil tarmoqni topish qiyinligini ko’rsatadi.
SHu sababli sof raqobatli bozorning xarakterli belgilari bilan, sof
monopoliya, monopolistik raqobat va oligopoliyaning xususiyatlari o’rtasidagi
farqlarni ko’rsatib berish foydali. Bunday taqqoslashni yengillashtirish uchun
bozorning keying uchta modelini bildirish uchun «takomillashmagan» yoki
«nomukammal» raqobat degan umumiy nomdan foydalaniladi.
Nomukammal, monopolistik raqobat XIX asrning oxiri - XX asrning
boshlarida monopoliyalarning paydo bo’lishi bilan vujudga keldi. Mazkur davr
kapitalning kontsentratsiyasi, aktsiyadorlik jamiyatlarining vujudga kelishi bilan
tavsiflanadi.
«Monopoliya» atamasi tom ma’noda tovarning yagona sotuvchisi
mavjudligini anglatadi. Biroq, hozirgi vaqtda bu atama o’zining dastlabki talqinini
yo’qotib, nomukammal raqobatga xos bo’lgan bozor holatining turli ko’rinishlarini
belgilashda foydalaniladi. Monopolistik raqobatning asosiy belgisi bo’lib yuqori
monopol narxlar va monopol foydalar hisoblanadi.
Monopoliyada tarmoq bitta firmadan iborat bo’lishi sababli, u mavjud
mahsulot (xizmat) ning yagona ishlab chiqaruvchisi hisoblanadi va yakka
hukmronlik shakllanadi.
22

Monopoliya sharoitida firma narx ustidan sezilarli nazoratni amalga
oshiradi. Buning sababi oddiy bo’lib, u mahsulot (xizmat)ning yagona ishlab
chiqaruvchisi hisoblanadi va demak, taklifning umumiy hajmi ustidan nazorat
qiladi.
Monopoliyaning mavjud bo’lish tarmoqqa kirish uchun to’siqlarning mavjud
bo’lishiga sabab bo’ladi. Iqtisodiy, texnik, huquqiy yoki boshqa to’siqlar yangi
raqobatchilarning tarmoqqa kirishiga yo’l qo’ymaydi. Tarmoqqa kirish uchun
to’siqlar har xil ko’rinishlarni oladi. Bularning asosiylari quyidagilar:
a) ishlab chiqarish miqyosi keltirib chiqaradigan to’siqlar;
b) tabiiy monopoliyalar vujudga keltiradigan to’siqlar;
v) patent va litsenziyalar kabi qonuniy to’siqlar;
g) xom-ashyoning muhim turlariga xususiy mulkchilik;
d) g’irrom raqobat.
SHu o’rinda halol raqobatning belgilarini ham ko’rsatib o’tish maqsadga
muvofiq hisoblanadi. Halol raqobat:
- qalbaki bellashuv, majburiy safarbarlikni tan olmaydi;
- boqimandalik, befarqlik, yuzakichilik, ko’zbo’yamachilik kabi salbiy
holatlarga barham beradi;
- qarindosh-urug’chilikni, oshna-og’aynigarchilikni, tanish- bilishlikni,
ma’muriy-buyruqbozlikni tan olmaydi.
Nomukammal raqobat turlarini tahlil qilishda monopoliya sharoitida
raqobatning yana quyidagi ko’rinishlari ham farqlanadi: monopsoniya,
oligopsoniya, duopoliya, bilateral monopoliya.
Monopsoniya - muayyan tovarning yagona xaridori monopoliyasi mavjud
bo’lgan bozor tuzilmasi turi. O’z xarid hajmini cheklash orqali xaridor sotuvchi
daromadining bir qismini yo’qotish hisobiga monopol foyda olish imkoniga ega
bo’ladi.
Oligopsoniya - muayyan tovarning bir guruh xaridorlari mavjud bo’lgan
bozor tuzilmasi turi.
23

Duopoliya - muayyan tovarning faqat ikki nafar yetkazib beruvchisi mavjud
bo’lgan va ular o’rtasida narx, sotish bozorlari, ishlab chiqarish kvotasi bo’yicha
monopolistik kelishuvlar bo’lmagan sharoitdagi bozor tuzilmasi turi.
Bilateral (ikki tomonlama) monopoliya — yagona mol yetkazib beruvchi va
yagona (birlashgan) iste’molchining qarama-qarshi kurashi vujudga keluvchi bozor
tuzilmasi turi.
Raqobatlashuvning har qanday shakli narx mexanizmini qo’llashga
asoslanadi. Narxlarning shakllanishi uch tomonlama raqobatlashuv natijasida
vujudga keladi. SHunga ko’ra narx bo’yicha va narxsiz (nobahoviy) raqobatni
farqlanadi. O’zbekistonda raqobatchilik muhitining vujudga kelishi va
antimonopoly qonunchilik.
Raqobatning amal qilishi ma’lum shart-sharoitlar mavjud bo’lishini taqazo
qiladi. Bu shart-sharoitlar faqat bozor munosabatlari qaror topgan muhitda bo’lishi
mumkin. SHunday ekan bozor iqtisodiyotini yuzaga keltirish ayni vaqtda
raqobatchilik muhitining shakllanishini bildiradi.
Bozor munosabatlari rivojlangan mamlakatlarda raqobatchilik muhiti uzoq
davr davomida, o’z-o’zidan evolyutsion yo’l bilan vujudga kelgan. Bu asta-sekin
erkin raqobat muhitini tashkil qilgan.
Iqtisodiyotda monopollashuv tamoyillari kuchayib borishi bilan raqobat
cheklanadi, shu sababli raqobatchilik muhitini vujudga keltirishda davlat ham
qatnashadi. Bu davlatning monopoliyalarga qarshi siyosatida o’z aksini topadi. Xar
bir mamlakatdagi aniq vaziyat, ya’ni iqtisodiyotning monopollashuv darajasi,
uning miqyosi va xarakteriga qarab, bu siyosat erkin raqobat muhitini yangidan
yaratish, uni saqlab qolish, zarur bo’lganda qaytadan tiklash, raqobat usullarini
qaror topshirish kabilarga qaratiladi. Masalan, AQSHda davlatning xususiy
monopoliyalar faoliyatini cheklashga qaratilgan tadbirlari 1980 yilda qabul
qilingan trestlarga qarshi qonunda(“SHerman qonuni”) o’z ifodasini topadi.
Monopoliyalarga qarshi qonunchilik va uni amalga oshirish uchun zarur bo’lgan
chora-tadbirlar boshqa mamlakatlarda ham sharoit taqozo etgan shakllarda amal
qiladi.
24

Jahon mamlakatlari tajribasi ko’rsatadiki, monopoliyalarga qarshi
qonunchilik asosan qo’yidagi yo’nalishlar bo’yicha shakllanadi. Birinchidan,
ishlab chiqarish (tarmoq) ni boshqaruvchi qonunlar. Bu qonunlarga ko’ra odatda
hech bir korxona (korporatsiya) biror turdagi mahsulot ishlab chiqarishning
yarmidan ortig’ini nazorat qilishiga haqqi bo’lmaydi. Ikkinchidan, barcha yirik
korporatsiyalar ishtiroqchilari boshqa korporatsiyalar aktsiyalarining ma’lum
cheklangan miqdordan ortig’iga ega bo’la olmasliklari kerak. Uchinchidan,
baholarni bozor muvozanati belgilagan darajadan yuqori yoki past tutib turishni,
narx ustidan kelishib olishni ta’qiqlovchi kartellarga qarshi qonunlarni joriy qilish.
Davlatning monopoliyalarga qarshi siyosati, milliy iqtisodiyotida raqobat
oldidan shakllanib bo’lgan mamlakatlarda raqobatchilik muhitini
takomillashtirishga, bozor iqtisodiyotiga o’tayotgan mamlakatlarda esa bu muhitni
yangidan shakllantirishga qaratiladi.
Monopoliyaga qarshi faol choralarni amalga oshirish uchun moliya vazirligi
tizimidan monopoliyadan chiqarish va raqobatni rivojlantirish bosh boshqarmasi
tuzildi. Unga ro’yhatga kiritilgan monopoliya mavqeidagi korxonalar mahsuloti
bo’yicha narxlarni va rentabillikni tartibga solib turish xuqiqi berildi.
1996 yil 1 iyul holati bo’yicha Respublika va mahalliy bozorlar Davlat
reestrida 5153-ta mahsulot, tovarlar, ishlar va xizmatlar turi bo’yicha jami 878
korxona hisobga olingan . Respublikada monopol mavqeiga ega bo’lgan
korxonalarni Davlat reestriga kiritish uchun mezonlarini belgilashda jahon tajribasi
hamda o’tish davrining o’ziga xos jihatlari hisobga olinadi.
Hozirgi davrda Respublikada agar korxona ishlab chiqargan muayyan
mahsulotlar, tovarlar bozoridagi shunday mahsulotning 35% dan ortiq bo’lsa, bu
korxona monopolistik korxona sifatida Davlat reestririga kiritiladi. Oziq-ovqat
tovarlari guruhi uchun bunday mezon darajasi qilib 20% belgilangan.
Respublikada monopoliyalar ro’yxatga kirgan korxona (tarmoq)larning
bozordagi mavqeini tartibga solishda davlat bir qator usullardan foydalanadi. Bu
usullardan ikkitasini ajratib ko’rsatish lozim:
25

1. Monopol mavqeidagi mahsulotlarga narxlarning eng yuqori darajasini
yoki rentabillkning chegarasini belgilab qo’yish;
2. O’z monopol mavqeini suiste’mol qilgan monopolik birlashmalarni bo’lib
tashlash yoki maydalashtirish. Bu usul Vazirlar Mahkamasining qarori (1994 yil
18 iyuldagi 366 sonli) bilan tasdiqlangan “Ob’ektlarning xo’jalik yurituvchi
jamiyatlar va shirkatlar tarkibidan chiqish tartibi to’g’risidagi Nizom” asosida
amalga oshiriladi. Respublikada faqat 1994-1996 yillar davomida monopol
mavqeidagi aktsiyadorlar jamiyatlari, ijara va boshqa jamoa korxonalar tarkibidan
14972 ob’ekt chiqarilib, mustaqil korxonalariga aylantirildi.
O’zbekiston Respublikasining “Iste’molchilarning xuquqlarini himoya qilish
to’g’risida” (1996 yil, aprel) qonuni asosida g’irrom raqobatga, shu jumladan
Respublika bozorlariga belgilangan talablarga javob bermaydigan tovarlarni
chiqarishga yo’l qo’ymaydigan mexanizmni yaratishga ham alohida e’tibor
beriladi.
Tabiiy monopoliyalarni davlat yo’li bilan tartibga solish ular mahsulot
(xizmat)lariga narxlar va tariflar darajasini, shuningdek taklif etiladigan tovarlar va
xizmatlar turiga doir asosiy ko’rsatkichlarni belgilashni o’z ichiga oladi.
Raqobatchilik muhitini shakllantirish maqsadida va davlatga qarashli bo’lmagan
sektorni qo’llab-quvvatlash uchun tadbirkorlikni rivojlantirish fondi, kichik va
o’rta biznesni rivojlantirishga ko’maklashish fondi tashkil etildi. Raqobatchilik
muhitini shakllantirishga ko’plab xalqaro tashkilotlar ham faol qatnashmoqda.
Jumladan YuNIDO yordamida bir nechta biznes inkubator tashkil etildi. Yevropa
hajmiyati
KomissiyasiAmaliy aloqalar markazini, Germaniya texnikaviy
ko’maklashuv jamiyati kichik va o’rta biznesni qo’llab-quvvatlash markazini
tashkil etdi. Respublikada raqobatchilik muhitini vujudga keltirish yuzasidan
amalga oshirilayotgan barcha tadbirkorlik ishlaribozor iqtisodiyotini tarkib
toptirishga xizmat qiladi.
Raqobat strategiyasi raqobat kurashining uzoq davrga mo’ljallangan bosh
yo’li va yo’l-yo’riqlarini ifoda etadi. Strategiyaning maqsadlari tez kunda foydani
26

maksimumlashtirish, oz foyda bilan qanoat qilgan holda o’z bozorini kengaytirish
yoki raqibni bozordan siqib chiqarish, yangi bozorga sekin-asta kirib borish kabi
masalalarda harakat yo’llarini belgilashdan iborat. Strategiyaga qarab kurash
taktikasi (usuli va shakllari) tanlanadi. Firmalar raqobatning bir usulidan asta-sekin
boshqa usuliga utishi yoki bir yo’la turli usullarni qo’llashi mumkin. Masalan,
Xitoy firmalari sifati past bo’lsada, arzon tovarlar chiqarib, narx raqobati yo’lidan,
G’arbiy Yevropadagi firmalar narxi yuqori bo’lsada, sifatli tovarlarni taklif etish
yo’lidan boradilar, chunki G’arbiy Yevropada aholining harid qobiliyati Xitoyga
qaraganda ancha yuqori. Yangi industrial davlatlardagi (Tayvan ь , Gonkong,
Singapur, Koreya Respublikasi) firmalar ham sifat, ham narx vositasida
raqobatlashuvga moyil. Bu mamlakatlarda yuksak texnologiya mavjud va ish kuchi
malakali bo’lsa-da, arzon turadi. Natijada mavjud afzalliklar xarajatlarni
pasaytirgan holda, sifatli tovar chiqarish imkonini beradi. Bunga misol qilib
Koreyaning «Samsung elektronik» kompaniyasi bozorga chiqaradigan
televizorlarni va DEU korporatsiyasi avtomobillarini olish mumkin. Ular
raqobatbardosh bo’lganidan jahon bozoriga shiddat bilan kirib bormoqda.
Raqobatga har xil yondashuv O’zbekistonda ham bor. Masalan, Toshkent
bozori uchun ishlovchi firmalar ham narx, ham sifat raqobatini qo’llashi mumkin,
mazkur shaharda aholining boy qatlamlari borki, ular uchun narxga kura tovarning
sifati afzalroq, ayni vaqtda aholining kamquvvat qismi ham borki, ular uchun
tovarning arzon bo’lishi muhim. Nukus, Urganch yoki boshqa shaharlardagi
firmalar kup hollarda narx raqobatiga moyil bo’ladilar, bu yerda aholining harid
qobiliyatiga kura arzon tovarlar raqobatbop hisoblanadi.
Raqobat qo’l qovushtirib o’tirishga yo’l qo’ymaydi, u kurash bo’lganidan
hammani harakatga, yaxshi ishlashga undaydi.
Raqobat bozor iqtisodiyotini harakatga keltiruvchi mexanizm, uni oldinga
eltuvchi kuch hisoblanadi.
Raqobatdagi iqtisodiy tanlov tamoyiliga kura iqtisodiyot ishtirokchilari
saralanadi, yaxshi ishlagan firma boyib ketadi, yomonishlagani sinadi, yopiladi
yoki kuchli firmalarga qo’shilib ketadi. SHu sababli har yili dunyoda millionlab
27

firmalar yopilsa, millionlab yangilari ochiladi. Raqobatga bardosh bera olmagan
firmalar zarar ko’radilar, o’z majburiyatlari bo’yicha pul tulay olmay qoladilar,
ya’ni bankrot holiga tushadilar.
Firmalar raqobat tufayli yangilikni joriy etishga majbur bo’ladilar, chunki
bozordan o’z raqibini surib chiqarish uchun nisbatan sifatli va arzon tovarni taklif
etish shart.
Buning uchun, o’z navbatida, mehnat unumdorligini oshirish, yangi
modadagi tovarlarni yaratish, ilgari ishlab chikarilgan tovarlarni
modernizatsiyalash talab etiladi. Xullas, raqobatda unumdorlikni oshirish va sifatni
yaxshilashga intilish iqtisodiy o’sishini
ta’minlaydi. Raqobat qizg’in joyda iqtisodiy o’sish jadal boradi, u
sustlashgan sharoitda esa iqtisodiy turg’unlik yuz beradi. Raqobat ishchi-
xizmatchilarni ham yaxshi ishlashga undaydi, ular yaxshi daromad beradigan ish
joyidan ajrab qolmaslik uchun doimo harakat qiladilar. Raqobat ularning ish unumi
va sifati, o’z firmasining obrusi uchun javobgarligini oshiradi. Raqobat, hatto firma
egalari bilan ishchi-xizmatchilari o’rtasida hamjihatlikni yuzaga keltiradi, negaki
firma raqobatda mag’lub bo’lsa, bundan hamma zarar ko’radi - ishchilar ishsiz
qoladi, xo’jayinlar foydadan mahrum bo’ladi. SHu boisdan raqobat hammani firma
uchun jon kuydirishga majbur qiladi.
Iqtisodiy tanlov tamoyili iqtisodiyot sub’ektlarining muqarrar ravishda
tabaqalashuviga olib keladi. Bunday tabaqalashuv firmalarga ham,
ishchixizmatchilarga ham xos hisoblanadi. Kurashda yutib chiqqan firmalar
foydani kup olib, boyib ketadilar, aksincha, kurashda yutqizganlar bor-yo’g’idan
ajralib, xonavayron bo’ladilar. Tabaqalashuv va bankrotlik qanday borishini erkin
misollar asosida tuzilgan jadvalda ko’rib chiqishimiz mumkin. Bugungi kunda
ishlab chiqarish korxonalari oldida turgan eng asosiy vazifa raqobatbardosh
mahsulot ishlab chiqarishdir. SHuni ta’kidlab o’tish lozimki
Resublikamizda ishlab chikarilayotgan mahsulotlar import tovarlar urnini
bosa oladigan va ular bilan raqobatlasha oladigan bo’lishi kerak. Bugungi kunda
ishlab chiqarish korxonalari oldida turgan eng asosiy vazifa raqobatbardosh
28

mahsulot ishlab chiqarishdir. SHuni ta’kidlab o’tish lozimki Resublikamizda ishlab
chikarilayotgan mahsulotlar import tovarlar urnini bosa oladigan va ular bilan
raqobatlasha oladigan bo’lishi kerak.
Eng asosiy e’tiborni sifatli, keng assortimentli raqobatbardosh mahsulot
ishlab chiqarish, jaxon bozori talablariga javob beradigan mahsulotlar salmogini
kutarishimiz darkor.
Korxonada tovarlar raqobatbardoshligini oshirishda bir necha muhim
shartsharoitlarni yaratish kerak:
-yuqori sifatli tovarlarni ishlab chiqarish;
-ishlab chiqarishni rivojlantirish;
-kushma korxonalar bilan muntazam xamkorlik o’rnatish;
-savdoni yangi-yangi shakllarini tadbik etish;
- tashki iqtisodiy alokalarga chiqish;
-reklama darajasini dunyoviy me’yorga yetkazish.
Bu vazifalarni bajarish uchun ishlab chiqarishni takomillashtirish va
avtomatlashtirish yangi materiallardan kiyim tikish, ishlab chiqarishni tashkil
qilishimiz zarur.
Tikuvchilik korxonalari iste’molchilarning did va istaklari xamda bozorning
raqobatmuhitidagi uzgarishlaridan kelib chikib, uz faolitini muvaffakiyatli tashkil
etish uchun maqsadli strategiyani ishlab chiqishi lozim bo’ladi. Ushbu kurs
ishimda «Tong» tikuvchilik korxonasi ochiq hissadorlik jamiyati rivojlanishining
marketing strategiyasini ishlab chiqilishi maqsadida olib borilgan tadkikotlar
natijasini bayon etaman. Tikuvchilik korxonasida olib borilgan tadkikotlar
qo’yidagibosqichlarda amalga oshirildi:
1.Korxona maqsadini aniqlash
2.Bozorni va undagi iste’molchilarni tadqiqqilish
3.Firmaning muayyan imkoniyatlarini tadqiq etish
4.Tovar xayotiy tsiklini aniqlash
5.Korxonaning marketing strategiyasini ishlab chiqish
6.Bozor o’zgarishlariga moslanuvchan boshqaruv tizimini ishlab chiqish.
29

Tahlil natijalarini olib karaydigan bulsak, besh yil davomida ushbu
korxonaning sotuv hajmi 10 foizdan, foyda mikdorini esa yiliga 12 foizdan oshirib
borish asosiy maqsadqilib belgilandi. Sanoat korxonasi faoliyatini tahlilqilish ikki
yunalishda olib boriladi:
1.Korxona faoliyatiga ta’sir qiluvchi tashki omillarni taxlilqilish
2.Raqobat kurashida korxonaning kuchli va ojiz tomonlarini aniqlash.
Tikuvchilik korxonasi ish faoliyatiga ta’sir qiluvchi muxim tashki omillari
keng urganilgan.
Bozorni jalb etuvchanligini aniqlash maqsadida, tikuvchilik korxonalari
faoliyati emas uning faoliyat olib borish muhiti Mak-Kinzi usuli yordamida
urganilib, korxonalarni baholash mezonlari tanlandi, ularning bozorga ta’sir etish
salmogi aniqlandi. Bozorning jalb etuvchanligi 65,5 ballga teng deb topildi 100
balli tizimdan,iste’mol bozoridagi korxonalar raqobatbardoshligi 10 ta aniqlab
olingan mezonlar bo’yichaaniqlab olindi. SHuningdek bozor iqtisodiyoti sharoitida
yengil sanoat korxonalari mahsulotlarining raqobatbardoshligini oshirish
muammosini urganish ilmiy metodologik dolzarbligini aks ettirgani kabi amaliy
jixatda xam namoyon bo’lishi lozim.
Yaratilgan matritsa barcha tikuvchilik mahsulotlari ishlab chiqaruvchi
korxonalar uchun bir xilda bozor jalb etuvchanligi sharoitda xar bir korxona
raqobat kurashida egallagan mavqeini ko’rsatadi. Doira hajmi mavjud iste’mol
bozoridagi korxonaning ulushini ifodalaydi.
Sung mahsulot assortimentini tahlil qilish orqali tovar xayotiy tsiklini
aniqlash amalga oshiriladi. Olingan ma’lumotlardan shuni bilsa bo’ladiki
«O’zbekengilsanoat»
DAKda keyingi turt yilda tikuvchilik mahsulotlari assortimentida keskin
uzgarishlar ro’y bergan. Palto, yarim pal ь tolar ishlab chiqarishda 2003 yilda 1999
yilga nisbatan ikki arovarga oshgan bulsa boshqa barcha assortimentlar bo’yicha
esa, shim kurtkalardan tashkari kamayish ruy bergan.
Korxonaning u ishlab chikarayotgan tovarlarning iste’mol bozoridagi
raqobatbardoshligini baholash orqali «Tovar-bozor» marketing strategiyasi
30

matritsasi tuziladi. «Tovar-bozor» matritsasi korxona ishlab chiqarish ko’lamiga
bog’liq bulmagan xolda, uning ishlab chiqarish quvvatini oshirish bo’yicha
strategiyasini ishlab chiqarishda qo’llaniladi. Ushbu matritsa savdo-sotiq hajmini
saklash yoki oshirish uchun turtta muqobil marketing strategiyasidan ya’ni
(bozorga chiqish, bozorni rivojlantirish, mahsulot ishlab chiqarish va
diversifikatsiya) foydalanishni nazarda tutadi. «Tovar-bozor» matritsasini tahlil
qilish ushbu matritsaning amaliyotga tadbiq etilishida bir kancha kiyinchiliklarni
keltirib chiqarishini ko’rsatadi.
Korxonaning muayyan imkoniyatlari bo’yicha xujalik portfelini tahlil qilish
orqali u yoki bu darajada samarador bo’lgan ishlab chiqarish kulamini aniqlash
xamda ularning xar biriga doir qanday ishlarni amalga oshirish va kaysi mahsulot
turlarini ishlab chiqarishni aniqlash imkonini beradi.
SHuningdek, olingan ma’lumotlarni tahlilqilish natijalariga asoslanib,
korxonaning bozor hajmini, uning o’sish sur’atini, moliyaviy axvolini raqobatga
bardoshliligini assortiment siyosatini o’rganish natijalariga tayangan xolda
tikuvchilik korxonasi uchun marketing strategiyasi majmuini kurib chiqishda
maxsus «iste’molchi talabi korxonasi imkoniyati» matritsasidan foydalanishni
samarali deb xisoblaymiz.
Mazkur matritsadan foydalangan xolda, korxona iste’molchilari talabidan
kelib chikib, uni qondirish borasida uz imkoniyati doirasida ishlab chiqarish
faoliyatining strategic yunalishini belgilash mumkin. Ushbu matritsa tovar
assortimentini takomilashtirish bo’yicha strategik maqsadlarni amalga oshirish
chora tadbirlarini xam o’z ichiga oladi.
SHunday qilib, bozor kon’yunkturasi va iste’mol bozoridagi haridorlar xatti
harakatini atroflicha o’rganish, korxona ishlab chikarayotgan mahsulotlarinin
raqobatbardoshligini ojiz va kuchli tomonlarini o’rganish natijalariga asoslanib
o’rganilayotgan tikuvchilik korxonasi rivojlanishi bo’yicha ishlab «chikilgan
iste’mol talabi korxona imkoniyati» takomillashtirilgan «tovar-bozor» matritsalari
bozor uzgaruvchanligiga moslanuvchan tizim doirasida iste’molchilar talabiga mos
tikuv buyumlari ishlab chiqarishga imkoniyat yaratadi.
31

«Tovar-bozor» matritsalari yengil sanoat korxonalarida maketing xizmatini
tashkil etishning «tovar-bozor» tarkibiy tuzilmasi ishlab chiqishga asos bo’ladi.
Marketing xizmatini tashkil etishning «funktsional-tovar» shaklidan «tovar-
bozor» shakliga utilishi bozor kon’yunkturasini atroflicha tadkik etish,
iste’molchilar hattiharakatidagi o’zgarishlarni hisobga olgan holda ular talabini
tularok qondirishni ta’minlaydigan keng assortimentdagi yuqori sifatli tikuv
buyumlarini ishlab chiqarishga asos bo’ladi.
XULOSA
Maykl Porter nazariyasi asosiy omillar orasida uni ko'rib bo'lmaydi. Biroq,
tashqi bozorlarda mamlakatimiz barqarorligini ta'sir omillar bayoni davlat alohida
o'rni bor. Maykl Porter u katalizator sifatida harakat qilishi kerak, deb hisoblaydi.
uning siyosati orqali davlat tizimining barcha elementlar harakat mumkin. ta'siri,
shuningdek, foydali va salbiy bo'lishi mumkin. Shu munosabat bilan, davlat
siyosatining ustuvor aniq muhim ahamiyatga ega. umumiy ko'rsatmalar
rivojlanishiga ko'maklashish himoya sifatida, ichki bozorlarda raqobat ortib,
yangilik rag'batlantirish.
Ishlab chiqarish omillaridan ko'rsatkichlari ta'sir subsidiyalar, ta'lim siyosati,
moliyaviy bozorlar va boshqalar bor to'g'risida. Hukumat iste'mol xatti ta'sir
ko'rsatmalarga ko'ra, ichki standartlar va ayrim mahsulotlar ishlab chiqarish
darajasini belgilaydi. Davlat odatda turli xil mahsulotlar (tovar transport, harbiy,
ta'lim, axborot, shunday qilib, sog'liqni saqlash va) bir katta xaridor sifatida
bajaradi. tuzilishi, strategiya, soliq mexanizmlari, qonun qoidalarini orqali, ayniqsa
raqobat korxonalar ishlarini davlat davlat siyosati. raqobatbardoshligini mamlakat
darajasida hukumatning ta'siri yetarlicha katta, lekin har holda u faqat qisman
hisoblanadi.
Har qanday qarshilik holatini ta'minlash tahlil tizimi elementlari, uning
rivojlanish darajasini, iqtisodiyot tarkibini aniqlash imkonini beradi. individual
mamlakatlar tasnifi, muayyan bir vaqt oralig'ida amalga oshirildi. ishlab chiqarish
32

omillaridan, davlat, yangiliklar, investitsiyalar: Natijada u to'rtta asosiy kuchlari
bilan muvofiq rivojlanish 4 bosqichlarini ajratildi. Har bir bosqich uchun o'z
korxonalari tarmoqlari va faoliyati o'z vositasi bilan xarakterlanadi. bosqichlarida
izolyatsiya, iqtisodiy rivojlanish jarayonini misol kompaniyalari tomonidan duch
muammolarni aniqlash imkonini beradi.
33

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. “O‘zbekiston Respublikasini yanada rivojlantirish bo‘yicha Harakatlar
strategiyasi to‘g‘risida” O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017 yil 7
fevraldagi PF-4947-son Farmoni;
2. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoevning Oliy
Majlisga Murojaatnomasi (2017 yil 22 dekabr);
3. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoevning Mustaqil
Davlatlar Hamdo‘stligi Davlat rahbarlari kengashi majlisidagi nutqi (2017 yil 12
oktyabr);
4. O‘zbekiston Prezidenti Shavkat Mirziyoev BMT Bosh
Assambleyasining 72-sessiyasida nutq so‘zladi (2017 yil 20 sentyabr);
5. Ikramov M.A., Yodgorov M.X. «Global marketing». O‘quv
qo‘llanma. T.: 2013;
6. Xodiyev B.Y.,Shodmonov Sh.Sh. “Iqtisodiyot nazariyasi”. Darslk.-
Т .: IQTISOD-MOLIYA, 2017.-783b. Toshkent. “Barkamol fayz media”
7. Alimov R.O., Rasulev A.F., Qodiro A.M. “O‘zbekiston
iqtisodiyotinng raqobatbardoshligini oshrish muammolari:nazariya va amaliyot”
monografiya Т.:CONSAUDITINFORM -NASHR, 2006. – 45 438b.
8. Майкл Портер. Конкурентная стратегия. Методика анализа
отраслей и конкурентов. 5- издание. Издательство-Альпина Паблишер, 2016
г. 456 с.
9. Michael E. Porter. Competitive strategy: Techniques Analyzing
Industries and Competitors. The free press. New York London Toronto Sydney
Singapore. 2017 y. 840 p.
10. Чиркунов Олег Анатольевич Государство и конкуренция; Новое
литературное обозрение (НЛО) - М., 2016. - 277 c.
11. Кулешова А. Б. Конкуренция в вопросах и ответах; ТК Велби,
Проспект - М., 2016. -256 c.
12. Овчинников, В. В. Глобальная конкуренция. М.: Институт
экономических стратегий, 2016. - 360 c.
34

13. www.stat.uz – O‘zbekiston Respublikasi Davlat statistika qo’mitasi
sayti.
14. www.mineconomy.uz – O‘zbekiston Respublikasi Iqtisodiyot vazirligi
sayti.
15. www.lex.uz – O‘zbekiston Respublikasi Qonun hujjatlari
ma’lumotlari milliy bazasi sayti.
16. www.webofscience.com – Xalqaro ilmiy maqolalar platformasi.
35

M.PORTER USLUBIYATIGA KO’RA O’ZBEKISTONNING RAQOBAT USTUNLIGI..docx

Купить