Mahmud tarobiy qo’zg’aloni
![KIRISH
Kurs ishining dolzarbligi: XIII asrning 20-yillarida Chig`atoy
tasarrufiga berilgan Movarounnahr, Yettisuv va Sharqiy Turkistonda
Chig`atoy ulusi tashkil topdi. Chig`atoyxonning ulusni boshqaradigan o`rdasi
Ili daryosi bo`yida edi. Viloyatlar va hunarmandchilik shaharlarini
boshqarishda Chig`atoy o`ziga bo`ysundirilgan xalqlarning qori tabaqa
vakillari xizmatidan foydalanadi.
Movarounnahrni bevosita idora etish ishlari hali Movarounnahr zabt
etilmasdan ilgari Chingizxon huzurida xizmat qilgan xorazmlik savdogar
Mahmud Yalavochga beriladi. U Xo`jand shahrini o`ziga qarorgoh qilib oladi
va shu yerda turib, Movarounnahrni idora qila boshlaydi. Harbiy hokimiyat,
aholini ro`yxatdan o`tkazish, soliq yig`ish ishlari dorug`achi va tamg`ach deb
ataluvchi mo`g`ul amaldorlari qo`lida bo`lardi. Mo`g`ul bosqoqlari (mahalliy
hokim) ixtiyoridagi ko`p sonli askarlar Mahmud izmiga bo`ysundirilgan edi.
Mahmud Yalavoch shularga suyanib mo`g`ul xoqonlari talabini ijro qilar va
o`zining cheksiz hukmronligini amalga oshirar edi 1
.
Chig`atoy xonlari markaziy hokimiyat xazinasi uchun aholiga turli
soliqlar solib, zo`ravonlik bilan undirib olishar edi. Ziroatchi dehqonlardan
olinadigan yer solig`i bu davrda "kalon" deb yuritilgan.Chorvadorlarga esa
"qopchur" solig`i solingan. Davlat xazinasi uchun "shulen" nomi bilan
yuritilgan oziq-ovqat solig`i ham undirilgan. "Shulen" har bir podadan ikki
yashar qo`y, qimiz uchun har ming otdan bir biya hisobida olingan.
Hunarmandlar va savdogarlardan "targ`u"(1/30) solig`i undirilgan. Targ`u
ishlab chiqarilgan mahsulot yokpsotilgan molning o`ttizdan bir qismi hajmida
undirilgan. Bulardan tashqari aholiga tuz solig`i, jun va kumush solig`i
solingan.
1
Tataromongoli v Azii i Yevrope, M., 1970[1]
3](https://docx.uz/documents/86b69956-2f01-4a77-8303-f2a43ed5cb61/page_2.png?v=1)
![Shuning uchun ilgarigi bekliklar tugatilib, tumanlar tashkil qilingan
(Samarqandda 7 ta, Farg‘onada 9 ta). Endi tuman boshliqlari xonning
amirlari bo‘lib qoladi. Shahar hokimlari tuman boshliqlarining noiblari
hisoblanadi. Tumanboshi bir vaqtning o‘zida ham hokim va umumiy sud
ishlarini ko‘ruvchi bo‘lgan. Davlatda oliy sud – hoqon hisoblangan. U eng
og‘ir jinoyatlarni ko‘rib chiqqan va hal etgan. Joylarda sudlov ishlarini
yorg‘uchilar olib borgan. Qo‘shin tizimli bo‘linmalarga bo‘lingan 2
.
O‘n jangchiga bitta boshliq, ya’ni o‘nboshi, o‘nta o‘nboshiga bitta
yuzboshi, mingboshi va tumanboshilar ta’sis etilgan. Qo‘shin tarkibida bir
qancha maxsus lavozimlar joriy etilgan. Jumladan, yurtchi – mansabdor
shaxs bo‘lib, uning asosiy vazifasi xon va qo‘shinning yozgi va qishki
ko‘chish qarorgohini oldindan belgilash, xon, amaldorlar va harbiylar
o‘tovini maxsus qoida asosida joylashtirishdan iborat bo‘lgan.
Bu qonun-qoidalarga ko‘ra xon o‘tovining o‘ng tomonida hokimlar,
amirlar, qo‘shin boshliqlarining o‘tovlari joylashgan. Chap tarafida esa
vazirlar, to‘ralar, Qurultoy a’zolarining o‘tovlari joylashgan. Devonxona
kotiblari, qozilar va muhim diniy amaldorlar xon o‘tovining qarshisiga
joylashgan. Odatda o‘tovlar aholi yashaydigan hudud va ekin
maydonlaridan uzoqda joylashtiradi. Qo‘shinda joriy etilgan
bo‘larg‘uvchining asosiy vazifasi o‘rdadan qo‘zg‘algan paytda o‘tovlarda
odamlar, buyumlar, qoramol, qullar va anjomlar qolgan yoki qolmaganligini
nazorat qilish, esdan chiqarilgan narsalarni egasiga qaytarish edi. Tevachi,
ya’ni tuyakash bo‘lgan. Bakovul qo‘shinga maosh berish, qo‘lga kiritilgan
o‘ljaga muhr qo‘yish, o‘ljani saqlash va taqsimlash bilan shug‘ullangan.
Torg‘uvchi esa qo‘shin muhrini saqlovchi hamda harbiy mansabdorlar
orasida yuzaga keluvchi nizolarni hal qiluvchi qozi vazifasini bajargan.
2
Tataromongoli v Azii i Yevrope, M., 1970[1]
13](https://docx.uz/documents/86b69956-2f01-4a77-8303-f2a43ed5cb61/page_12.png?v=1)
![FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
Rahbariy adabiyotlar
1. Mirziyoyev Sh.M. “Qonun ustuvorligi va inson manfaatlarini
ta’minlash-yurt taraqqiyoti va xalq farovonligi garovi ” mavzusidagi
O’zbekiston Respublikasi Konstitutiyasi qabul qilinganining 24 yilligiga
bag’ishlangan tantanali marosimdagi ma’ruzasi. - T.: “O’zbekiston” , 2016.-
48.
2. Mirziyoyev Sh.M. Tanqidiy tahlil, qat’iy tartib intizom va
shaxsiy javobgarlik – har bir rahbar faoliyatining kundalik qoidasi bo’lishi
kerak. - T.: “O’zbekiston” , 2016.-102 b.
3. Mirziyoyev Sh.M. Buyuk kelajagimizni mard va olijanob
halqimiz bilan birga quramiz. - T.: “O’zbekiston” , 2016.- 488 b.
4. Karimov I.A. O’zbekiston: milliy istiqlol, iqtisod, siyosat,
mafkura. 1-j.. T.: O’zekiston, 1996.
5. Karimov I.A. Bizdan ozod va obod Vatan qolsin. 2-j. T.:
O’zbekiston, 1996.
6. Karimov I.A. Vatan sajdagoh kabi muqaddasdir. 3-j. T.:
O’zbekiston, 1996.
Asosiy adabiyotlar
7. Buxoro Sharq durdonasi, T., 1997;
8. Tataromongoli v Azii i Yevrope, M., 1970[1]
9. Abdunabiyev A.G. Vklad v mirovuyu sivilizatsiyu. T.:
O’zbekiston, 1998.
10. Abu Tohirxo’ja: Samariya; Narshahiy: Buxoro tarixi; Bayoniy:
Shajarai Xorazmshohiy; Ibrat: Farg’ona tarixi. T.: Meros, 1991.
11. Abulg’oziy. Shajarai Turk. T.: Cho’lpon, 1992.
27](https://docx.uz/documents/86b69956-2f01-4a77-8303-f2a43ed5cb61/page_26.png?v=1)
MAHMUD TAROBIY QO’ZG’ALONI.docx