Majhul nisbatning ingliz va o’zbek tillarida ishlatilishi - Английский язык - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	138.4KB
Покупки	0
Дата загрузки	26 Сентябрь 2019
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Английский язык

Majhul nisbatning ingliz va o’zbek tillarida ishlatilishi

Купить

O`ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY VA O`RTA MAXSUS TA`LIM VAZIRLIGI QARSHI DAVLAT UNIVERSITETI XORIJIY TILLAR FAKULTETI INGLIZ TILI VA ADABIYOTI kafedrasi MUROTOVA DILBAR QOBILOVNA ning “5120100 filologiya va tillarni o’qitish (ingliz tili)” ta`lim yo`nalishi bo`yicha bakalavr darajasini olish uchun “ Majhul nisbatning ingliz va o’zbek tillarida ishlatilishi ” mavzusida yozgan Ilmiy rahbar: katta o’q. X. Xoliqova “Himoyaga tavsiya etildi” X orijiy tillar fakulteti dekani _______ dots. A.Aliqulov “_____”____________ 2015 yil Qarshi – 2015 1

MUNDARIJA KIRISH I. BOB. Fe’l haqida umumiy ma’lumot. I.1. Ingliz va o’zbek tillarida fe’l so’z turkumlari haqida. I.2. O’timli va o’timsiz fe’llar II. BOB. Nisbat kategoriyalari. II.1. Ingliz va o’zbek tillarida nisbat kategoriyasi. II.2. Ingliz tilida majhul nisbatning o’zbek tiliga tarjima qilish usullari. Xulosa. Foydalanilgan adabiyotlar ro’y x ati. 2

Kirish. Hozirgi kunda xorijiy tillarni o’rganish tili o’rganilayotgan mamlakat madaniyatini, tarixi va adabiyotini, urf-odatlari, marosimlari va boshqa qirralarini o’rganish bilan uzviy ravishda qaralmoqda, chunki ana shu qirralar tilda o’z aksini topadi. Ma’lumki, adabiyot fani inson dunyoqarashini fikr doirasini kengaytirishda muhim ahamiyat kasb etadi. Har qanday tilning go’zalligi, maftunkorligi va jozibasi o’sha tilning adabiyotida namoyon bo’ladi. Zero Prezidentimiz I.A.Karimov ta’kidlaganlaridek: “Insonni, uning ma’naviy olamini kashf etadigan yana bir qudratli vosita borki, u ham bo’lsa so’z san’ati, badiiy adabiyotdir. Adabiyotning insonshunoslik deb, shoir va yozuvchilarning esa inson ruhining muhandislari, deb ta’riflanishi bejiz emas, albatta.” 1 Mamlakatimizda ta’lim sohasida

an’anlari bilan tanishamiz va bu bilan o’sha xalqqa yanada yaqinroq bo’lamiz. Bu esa kishi qalbida nafaqat ona xalqini sevish va e’zozlashga, balki boshqa xalq va millat ahlini ham hurmat qilishga va qadrlashga o’rgatadi. Bitiruv malavakaviy ishining dolzarbligi. Hozirgi zamon ingliz tili gap strukturasida nisbat kotegoriyasi eng muhokama talab etiladigan muammo hisoblanadi. O‘zbek tilida gaplashadigan o‘quvchilar ingliz tili nisbatini tushunishga qiynalishadi. Bitiruv malakaviy ishining dolzarbligi nisbat kotegoriyasi og‘zaki va yozma nutqda osonroq tarzda ishlatilishi va o‘zbek tiliga tarjima qilish yo‘llarini ko‘rsatish muhim masaladir. Bitiruv malakaviy ishining maqsadi: ingliz tilidagi majhul nisbatining o‘zbek tiliga tarjima qilish usullari badiiy adabiyotlar misollarini tahlil qilis

Bitiruv malakaviy ishining strukturasi: Bitiruv malakaviy ishining Kirish qismida Prezident I. Karimov asarlaridan foydalanilgan. I bob asosan fe’l haqida umumiy ma’lumot berib olimlarining fikrlari, misollar berilgan. II bob majhul nisbatning ingliz va o’zbek tilidagi tarjima usullari ko’rsatib o’tilgan xulosa va adabiyotla ro’yxatidan iborat. Bitiruv malakaviy ishining obyekti: Bitiruv malakaviy ishining obyekti ingliz va o’zbek tili grammatikasida majhul nisbatning ishlatilishi. Bitiruv malakaviy ishining metodi: Bitiruv malakaviy ishni yozish jarayonida tarjima qilish, transformatsiya va qiyoslash metodlaridan foydalanildi. 5

I. BOB. Fe’l haqida umumiy tushuncha Shaxs yoki narsaning harakati yoki holatni ifodalovchi so’zlar fe’l deyiladi. 1. Fe’llar sodda, yasama va qo’shma bo’ladi: a) sodda fe’llar tarkibida qo’shimcha yoki old qo’shimcha bo’maydi. b) yasama fe’llarning qo’shimchasi yoki old qo’shimchasi bo’ladi. -en: to widen - kengaytirmoq -fy: to simplify – soddalashtirmoq - ize: to mobilize – jalb - ate: to demonstrate – namoyish qilmoq - re: to resell – qayta sotmoq To separate – ajratmoq. Fel, nisbat, mayl, zamon, va shaxs – son kabi grammatik kategoriyalarga ega bshlib, ularning kshpchiligi felning senantikasi bilan bo-lii va faiat unga xosdir. Felning zamon va shaxs - son kategoriyalari predikativ munosabati ifodalanishining asosiy shakllarida ishlatiladi. Felning o‘timli – o‘timsizligi, bo‘lishli va b

- ma affiksi bilan yasalgan bo‘lishsiz shaklda harakatning he saw how be is working and say nothing bajapilmayotganlirgi ifodalanadi, uning havas bilan ishlatilayotganini ko‘rib indamadi. Emas yordamchisi bilan: emas yordamchisi asosan gap affiksli sifatdosh va – moqchi affiksli kelasi zamon fe’lining bo‘lishsiz shaklini hosil qiladi: he never tried to deceive the people firm and nobody for got the war . Yo‘q yordamchisi bilan hosil qilinadi. Bu yordamchi asosan – gap , - yotgan affiksli sifatdoshlarga qo‘shilib bo‘lishsiz shakl hosil qiladi. Nobody is reading this novell. Bu asarni hech kim o‘qigani yo‘q. na ...na inkor yuklamasi yordamida ifodalanadi. Bu yuklama bo‘lishli fe’l bilan ishlatilsa bo‘lishsizlik ma’nosi ifodalanadi. He reads neither books no magazines – na kitob na jurnal o‘q

Ega harakatni bajaruvchi yoki harakatga yo‘naltiruvchi bo‘lishi mumkin. He ____________________ 1 M. M. Guxman 2 G. Paul 3 A.A. Bulamin 4 И . Бўронов, Х. Исматуллаев, “ Инглиз тили грамматикаси ” У. Турсунов. invited them gapida u harakatni bajaruvchi bo‘lsa, He was invited by them gapida ega to’ldiruvchi sifatida qo’llanilgan. Voice lingvistlar orasida ko‘p muhokama qilingan. O. Yespearsin ingliz tilining termini “Voice” haqida shunday fikr bildiradi. Nemis va boshqa davlat olimlari “Voice” terminini o‘rniga lotin so‘zi genus (genus verbi) ni ishlatiladi. Bu terminni ishlatish noqulaydir chunki genus substantive grammatik rodni anglatadi. Uning o‘rniga “turn ” – oborotini ishlatish maqullroqdir ya’ni active turn, passive turn aktiv oborot va majhul oborot. Bu iboralar aktiv va majhul so’z

Harakat yoki holat umuman ko‘rsatishi bilan birga qisman belgi yoki predmetlashganlikni ko‘rsatib keluvchi fe’l formalari fe’llarning noaniq yoki predikativ bo‘lmagan formalari deyiladi. Fe’lning noaniq formalri harakat yoki holatni gapning egasi bilan bog‘lanib emas balki undan ajralgan holda o‘z-o‘ziga ko‘rsatib kelishi mumkin. Fe’lning noaniq formalari odatda shahs – son, zamon, mayl kabi kategoriyalarni to‘g‘ridan – to‘g‘ri ko‘rsatmaydi, bu formalarga hozirgi ingliz tilida – infinitiv sifatdosh, grundiy kiradi. Fe’llarning aniq formalari gapda kesim vazifasida keladi, noaniq formalari esa gapda kesim bo‘la olmaydi, balki uning bir qismi vazifasida kelishi mumkin. Aye’l strukturasi (Verb structure) fe’llar ham boshqa so‘z turkumlari kabi sodda, yasama va qo‘shma fe’llarga bo‘linadi. Sod

erishtirib, uni boshqarib keladi. Gapning ikkinchi darajali bo‘laklari – hol va to‘ldiruvchi asosan fe’lga bog‘lanadi. Ma’no xususiyatlariga qarab fe’llar ikki turga bo‘linadi: Mustaqil fe’llar Yordamchi fe’llar. Mustaqil fe’llar harakat va holat ma’nosini mustaqil ravishda bildiradi, fe’l grammatik chususiyatga ega. Yordamchi fe’llar mustaqil fe’llarga birikib xilma-xil ma’no anglatgan formalar hosil qiladi: o‘qib chiqdi, o‘qib beradi, o‘qiy boshladi kabi. Yordamchi fe’llarnng bir turi deb qaraluvchi to‘liqsiz fe’llar asosan fe’lning analitik zamon shakllarini yasashda hamda ot kesimining bog‘lama qismi vazifasida qo‘llaniladi. 1.2 O‘timli va o‘timsiz fe’llar. O‘zbek tilidagi singari ingliz tilida ham anglashiladigan ma’noning boshqa predmetga qaratilganligini, biror obyektga ko‘chganligi

o‘timsiz ma’noni bildiradi. Masalan, to go -bormoq, to be - bo‘lmoq, to shine -nur sochmoq, smile - kulmoq, iljaymoq, kabi fe’lar faqat o‘timsiz bo‘lsa, to see -ko‘rmoq, to kill - o‘ldirmoq, to make -qilmoq, to catch -tutmoq, to polish -moylamoq fe’llari asosan o‘timli hisoblanadi. O‘timli fe’llar o‘zidan keyin grammatik obyekt talab ish- harakatni grammatik obyekt vazifasida keluvchi so‘zga ko‘chganligini ko‘rsatuvchi fe’llar o‘timli fe’lar deyiladi. Masalan, to see, to give, to show, to make, to put, to find and so on. 1. I was shown to a tiny waiting – room. (R. Gordon “Doctor in the house”) 2. Atticus put his hands in his pockets (“To kill a mocking bird” page 40) 3. Her father saw it (Horper SU “To kill a mocking bird” page 42”) 4. Walter made a vow to be more objective. (S.P. Hartley

He was talking to himself (Dictionary Oxford page 277) Cooking for oneself is a bore (Oxford 417) Well since never “worry” yourself about these things, it follows that you know nothing about them. O‘timli fe’llarga bir gruppa kauzativ fe’llarni ham kiritish mumkin. Bu fe’llar ham tub kauzativ va yasama kauzativ ma’nolariga ega bo‘lib, alohida semantik gruppani tashkil qiladi. Hozirchi ingliz tilida tub kauzativ ma’noli fe’llar juda oz bo‘lib, aksincha yasama kauzativ ma’noli fe’llar juda keng tarqalgan. Tub kauzativ ma’noli o‘timli fe’llarda kauzativ ma’no shu fe’llarning o‘zaklari orqali maxsus suffikslar ifoda etiladi. Masalan: To fell – yiqilmoq, ag‘anamoq . He fell of the ladder. To set – bir joyga qo‘ymoq . Set the phone on the table To drench – ho‘llamoq, namlamoq . Drenched by the r

To lightend –yoritmoq Equal –teng To equalize – tenglashtirmoq Formal – rasmiy To formalize – rasmiylashtirmoq Bu fe’llar bir vaqtning o‘zida ham o‘timsiz fe’l vazifasini bajaradi. Clay –loy To clay –loy bilan suvamoq Clean –toza To clean –tozalamoq White –oq To white – oqlamoq O‘timsiz fe’lar. Fe’ldan anglashilgan ish-harakat to‘g‘ridan-to‘g‘ri gammatik obyektga o‘tmasdan faqat grammatik subyektning o‘zigagina bog‘liqligini ko‘psatuvchi fe’l o‘timsiz fe’l deyiladi. O‘timsiz fe’llar anglatgan ma’nosiga ko‘ra quyidagi guruhlarga bo‘lish mumkin: a) holat yoki turg‘unlikni ko‘rsatuvchi fe’llar: to be, to exist, to live, to die….. for example: 1. Settle Dorothy lived on the great Kansas prairie (Y.K. Maghidson “The Magic of Oz. page 5”) He exists on S. 50 per week (Dictionary Oxford page 204)

5. At last our friends came home (Y.K. Maghidson “The Magic of Oz ” . page 76”) c) Tashqi muhitga bo‘lgan ta’sirni ifodalovchi fe’llar to laugh, to cry, to smile, to sorrow va boshqalar. For example: 1. But little Dorothy often laughed (Y.K. Maghidson “The Magic of Oz. page 5”) 2. Only Henry cried out to aunt Em (Y.K. Maghidson “The Magic of Oz. page 50”) 3. It was very dark in the house and there she was frightened (“The Magic of Oz. page 5”) Hozirgi zamon ingliz tilida timsiz fe’llarning o‘timli fe’llarga o‘tishi oson. Deyarli hamma o‘timsiz fe’llar ot bilan birga bikfnbkbib natijasida o‘timlashib kauzativ ma’noga ega bo‘ladi. To march –yurmoq To march someone –birovni yurgizmoq To walk – piyoda yurmoq To walk a horse – otni yurgizmoq O‘timli va o‘timsizligi teng huquqli bo‘lgan fe’llar

O‘timli va o‘timsiz fe’llardagi leksemalar tilning leksik darajasini elementar birligi hisoblanib, u eng avvalo u yoki bu so‘z turkumlariga bog‘liq bo‘ladi. Shuning uchun o‘timli va o‘timsiz leksemalar haqida gapirganimizda fe’lli, otli, adjektiv, adverbial yoki ravishli, o‘timli fe’l leksemalari otli, sifatli va ravishli bo‘lishi mumkin. Hozirgi zamon ingliz tilida o‘timlilik muammosi. Hozirgi vaqtgacha o‘timlilik rus hamda xorij tilshunosligida faqatgina fe’llarga xos tushuncha deb hisoblanar edi. 5 O‘timli fe’llar yonida to‘ldiruvchini talab qiladi hamda ushbu to‘ldiruvchitushum kelishigi bo‘ladi deb hisoblangan. Biroq unday fikr faqatgina flektiv tillarga shu jumladan ingliz tiliga ham mosdir. Chunki ingliz tilida kelishiklar yo‘q. Ko‘pgina tilshunoslar o‘timli fe’llarning yonida to‘ld

deya ta’kidlaydi. Yuqorida aytilganlardan so‘ng o‘timli fe’llar to‘ldiruvchi bilan bilan qo‘shimchaga yordamlashadi, lekin qo‘shimchasiz bo‘lganida ham leksik – grammatik hislatlarga, xususiyatlarga qaraydigan bo‘lsak, farq yuqligini ko‘ramiz. Masalan, ingliz tilidagi fe’llar look – qaramoq, enquire- xabarlashmoq, follow - ergashmoq, va boshqa shu kabi fe’llar aloqada after qo‘shimchasi bilan bo‘ladilar. To look after a child – bolaga qaramoq, g‘amxhrlik qilmoq To enquire after somebody’s health –kimningdir sog‘ligidan xabar olib turmoq. To follow after somebody – kimgadir ergashmoq, quloq solmoq, gapiga kirmoq. Ushbu iboralarda qo‘shimcha boshqaruvga aloqador deb hisoblanadi hamda ushbu fe’llar o‘timlilik hislatiga egadir degan tushuncha paydo bo‘ladi. Tilshunos olim A.M Muxinning fikrich

B. A. Ilish va A. I. Smirinskiy misollarida gapda predloglar ining rolini ko‘rsatib B. A. Ilish shunday yozadi 1 . The book is lying on the table. The book is lying under the table. Bu yerda on predlogi va under predlogi fe’l bilan birikadi. Agar biz quyidagicha bersak, The book is lying …. The table holida bersak nuqtalar o‘rniga on, in, under, beside va boshqa predloglarni qo‘yish mumkin bo‘ladi.Bu misoldan ko‘rinib turibdi-ki “lie” fe’li tahlil metodini bu fe’llarga o‘tkazishi mumkin emas. O‘timli fe’llarni leksik birlik deb qarab, har xil variantli gap yasalishida, gap qurilishida material sifatida ishlab, ularning farqlarini leksik-semantik gruppalardagi bir va ikki o‘timli fe’llar va ularning leksema to‘ldiruvchilarini formal distributiv me’zon deb xarakterlaydi. Masalan: ikki o‘timl

Bunday xollarda fe’l ikki o‘timli xolicha qoladi, tashqi ko‘rinishidan bir o‘timlmdek ko‘rinsada, unda obyekt sintaksema ishlatiladi. 1. Dorothy knocked at the gate. Dorati darvozani taqillatdi. 2. The gate was knocked. Darvoza taqilladi. ( Y.K. Maghidson “ The Magic of Oz ” page 15 ) O‘timli fe’llarning boshqaruvini ko‘pincha modellar yordamida beriladi. Murakkab frazalar bir yoki ikki o‘timli fe’lli suvstantiv leksemalar yeksperiment transformatsiya metodi orqali beriladi. Bunda murakkab va qat’iy frazalar modellashadi : A talk with somebody about somethihg – to talk with somebody and somethihg Vtr+Str+with+C1+about+C2_____Vtr+with+C1+about+C2 . She talked with her mother about her future. U onasi bilan o‘z kelajagi haqida gaplashdi. Children sometimes talk with their toys about thiers d

sitemali tahlil qilishda nazariy va metodalogik xususiyatlarga suyangan xolda ish olib borish maqsadga muvofiq bo‘ladi. Ikki o‘timli fe’llarning bir o‘timli fe’llardagidan farqi shundan iboratki, agar bir o‘timli fe’llar ajratib olingan gruppa ularni leksik to‘ldiruvchilar birikmasi bilan bo‘lsa, ya’ni bir tomonlama boshqaruvda, ikki o‘timli fe’llarda, tabiiyki ikki boshqaruvli birikmalarni o‘rganishga to‘g‘ri keladi. To‘ldiruvchi leksemalari S1 va S2 modelida belgilanadi. Ular shubhasiz ikki boshqaruvli murakkab va ko‘p qirrali bu fe’l gruppalarining klassifikatsiyasi to‘ldiruvchining o‘rniga S1 va S2 ning bir – biriga munosabatiga bog‘liq. Ikkilangan boshqaruvli predlogsiz gaplarni ko‘p sonli o‘timli fe’l gruppa sostaviga ko‘ra alohida fe’llarni kiritamiz. Ulardan biri “ e’tiroz” yoki “i

atashadi, uning leksikaga mansubligi shundaki, u leksik birliklar yordamida, ya’ni fe’lda o’z aksini topadi. O‘timli – o‘timsiz kategopriyasining leksika bilan aloqasi uning semantik strukturvsini belgilaydi. Ish – harakatning gap obyektiga yo‘naltirilganligi yoki, yo‘naltirilmaganligi ushbu kategoriyaning semontik strukturasi deyiladi. Fe’l va ot birikuviga muvofiq semantik strutura yuzaga keladi. O‘timli va o‘timsizlikning semantik strulturasi ya’ni, yo‘naltirilganlik – yo‘naltirilmaganlikning ifodalanishi har – hildir. Ish – harakatning yo‘naltirilgan – yo‘naltirilmagan ligi fe’l ma’nosiga qarab aniqlanadi. Hind – yeiropa tillarida o‘timli – o‘timsiz fe’llarning muayyan kelishikda ot bilan birilishiga qarab aniqlanadi. O‘timli – o‘timsizlik sof semontik asosida ajratilib, tipologik umum

3.fe’l o‘timliligiga ko‘ra belgilanganda: shu fe’ldan keyin qanday so‘z kelishi kerakligi o‘z – o‘zidan aniq bo‘ladi. Semantik jihatdan o‘timli – o‘timsizlik nisbatning ma’lum bo‘limlari bilan bog‘liqdir, masalan morfemalardan yasalgan tegishli formulalar bilan ifodalangan majhullik o‘zlik va birlik bir paytning o‘zida o‘timsizlikni ifodalaydi, aks holda kuzatuvlik o‘timsizlikka sabab bo‘ladi. Tillarning qurilishiga ko‘ra o‘timli – o‘timsizlik turli usul va har – xil formula bilan ifoda etiladi. Masalan: agar hind – yevropa tillarida o‘timsizlikni ifodalash uchun tushum kelishigini o‘zi kifoya qilsa, ingliz – tilida bunga bir qancha o‘zgarishlar kiritiladi. Ingliz tilida ifodalangan faoliyatining o’tuvchanligini fe’l predlog yoki ko‘makchi bilan anglash mumkin. O‘timli – o‘timsizlikni leks

hosil bo‘ladi. s – v ikki bo‘lakli, s – v – o uch bo‘lakli konstruksiyalardir. Ikkilamchi o‘timli – o‘timsizlik turli yo‘llar bilan ifodalanadi. S-subject, v- verb, o-object.a) o‘timli o‘timsizlik bilan aloqador bo‘lgan so‘z yasovchi morfemalar fe’l negiziga qo‘shilishi natijasida: b) fe’lga shakl yasovchi grammatik morfemalar qo‘shilishi natijasida: c) sintaktik usul bilan yangi ma’no yasash natijasida. Bu xolatda uchalasi ham o‘zbek tilida birlamchi va uchinchisi ingliz tili uchun xosdir. Fe’lning o‘timlilikdan o‘timsizlikka o‘tishini hamda ularga nisbatan yasovchi affiksini qo‘shishni ikkilamchi o‘timli – o‘timsizlik yasalishini morfologik usul deyiladi. Boshqa turkiy tillar qatori o‘zbek tilida ham nisbat yasovchi suffiks o‘timli – o‘timsizlikni o‘zgartira oladi. Fe’llar o‘timli – o‘ti

o‘timlilik deganda fe’l bilan ifodalangan ish harakat yoki subyektdan obyektga, ish harakatning bajaruvchidan uning obyektiga o‘tish tushuniladi. Sintaksis birikish usuliga ko‘ra o‘zidan keyin vositasiz to‘ldiruvchini qabul qiladigan fe’llar o‘timli fe’llar deyiladi. O‘timsizlik deganda ish – harakatning bajaruvchidan qabul qiluvchiga o‘tmasligi tushuniladi. O‘zidan keyin vositasiz to‘ldiruvchini qabul qilmaydigan fe’llar o‘timsiz fe’llar deb ataladi. Masalan: To live a long life – uzoq umr ko‘rmoq. To die violent death – birov tomonidan o‘ldirilmoq. To laugh a long laugh - uzoq kulmoq. To fight of leroes – qaxramonlarcha kurashmoq. O‘timli fe’llarga bir gruppa kuzatuv fe’llarini ham kiritish mumkin. Bu fe’llar ham tub kuzatuv va yasama kuzatuv ma’nolariga ega bo‘lib alohida, semantik grup

kelishigining belgilari va belgisiz formalari bilan birikib keladigan fe’l va fe’l birikmasi kiradi. Predlogsiz va ko‘makchisiz o‘timli fe’llarning differensial belgilari semantik yarusda prosesning subyektdan obyektga yo‘naltirilganligi bilan struktura yarusida esa predlogning bo‘lmasligi bilan ifodalanadi. Ingliz va o‘zbek tillarining sof fe’llar vositasida o‘timlilikni ifodalashdagi bir – biridan farqi shundaki, ingliz – tilidagi ot morfologik belgilanmagan bo‘lsa, o‘zbek tilida esa o‘timli fe’llar bilan birikadigan ot tushum kelishigi formulasida bo‘ladi. To‘ldiruvchi bilan predlog ishtirokida birikadigan fe’llar predlogli o‘timli fe’llar deyiladi. Fe’l bilan ifodalanadigan prosesning obyektiga o‘timli predlog ishtirokida sodir bo‘ladi va predlog tanlash erkin bo‘lmay fe’l bilan aniqla

fe’l bilan otni biriktiruvchi hisoblanadi. Bu asosan o‘zbek tiliga xos. Ammo ingliz tilidagi fe’llar turkumiga kiruvchi yordamchi elementlar aslida fe’llar bilan birikib, ularning o‘rnini to‘ldirib keluvchi posleloglardir. Ingliz tilshunosligida poslelog ko‘p tilshunoslar tomonidan e’tirof etilmagan. Masalan: A look over the rail – men panjara ustidan qarab turibman. Gapdagi over so‘zi look fe’li bilan birikib bir vaqtning o‘zida ham uning ma’nosini to‘ldirib kelyapti, ham fe’ni ot bilan bog‘lab kelyapti o‘zbek tilida ko‘makchilar o‘timlilikni ifodalaganda, turli kelishik qo‘shimchalari bilan ma’nodosh bo‘ladi. Ikki obyektli fe’l ditranzitiv fe’l bo‘lib, u bir paytning o‘zida ikki to‘ldiruvchi bilan keladi. Fe’llar bilan birga kelgan otlarning biri vositasiz to‘ldiruvchi, ikkinchisi vosita

qo‘llanishiga qarab aniqlanadi. Fe’ldagi o‘timli o‘timsizlik nisbat kategoriyasi bilan uzviy bog‘liq. Chunki, nisbat yasovchi affeksni olgan fe’lning o‘timli o‘timsizlikligida quyidagi o‘zgarishlar ro‘y beradi: a ) o‘timli fe’l o‘timsiz fe’lga aylanadi, umumsizlashadi: w a shed – w a shed himself, dressed – dressed himself , opened – opened i tself. Yuvdi – yuvindi , kiydi – kiyindi , ochdi – ochildi. b ) o‘timli fe’ldan yana o‘timli fe’l hosil qilinadi : wrote – have someone written, repair it have repaired. Yozdi – yozdirdi, chaqirdi – chaqirtirdi, ichdi – ichirdi . c) o‘timsiz fe’l o‘timli fe’lga aylanadi, o‘timlilashadi : drank – have smth drink, called – have, have – somebody called. Uxladi – uxlatdi, kuldi – kuldirdi, keldi – keltirdi, o‘timli o‘timsizlik analitik shakllarda yetakchi

We grow cotton – Biz paxta yetishtiramiz (o’timli). o’smoq. Beautiful flowers grow in the garden. (o’timsiz) – Bog’da chiroyli gullar o’sadi. (o’timsiz). Ingliz tilidagi ba’zi o’timli fe’llarga o’zbek tilidagi o’timsiz fe’llar tog’ri keladi. To follow – kuzatmoq, ergashmoq. To approach – yaqinlashmoq ] Please follow me – iltimos meni orqamdan yuring. Ingliz tilidagi ba’zi o’timsiz fe’llarga o’zbek tilidagi o’timli fe’llar to’g’ri keladi. To listen to –ni tinglamoq To wait for - ni kutmoq Listen to me please - Meni tinglang iltimos. She is waiting for her brother – U akasini kutyapti. O’timli fe’llar o’zidan keyin to’ldiruvchini talab etadi va majhul nisbatda ishlatiladi. Nisbat kategoriyasi tilshunoslikning muhim qismi bo’lgan grammatikada eng murakkab va muammoli holatdir. II. Bob. Nisbat

2.1. Ingliz va o’zbek tillarida nisbat kategoriyalar Nisbat kategoriyasi barcha tillarda eng noaniq muammodir. Ba’zi olimlar nisbat kategoriyasi eganing harakatini anglatadi desa boshqalari obektga yo’naltirilgan ish – harakatni ko’rsatadi deb fikr bildiradi. M. M. Guxman ta’kidlashidan “nafaqat hind, yevropa tillarida balki, turk, mongol, kavkaz tillarida ham nisbat kategoriyasi eng noaniq, tushunarsiz va muhokama talab etadigan muammodir” 1 . Bunga I. P. Muchnik fikrini qarama- qarshi qo’yish mumkin. Rus tilida deb yozadi u, “Nisbat kategoriyasi nazariy rus tilida tortishuvli bo’limdir”. Bu shundan dalolat beradiki, bu kategoriya leksikaning ko’p qirralari, so’z yasalish morfologiya va sintaktik orasida murakkab bog’liqqa egadir. Nisbat kategoriyasi asosan fe’l bilan bog’liq bo’lganligi

noma’lumligicha qoladi. Aniq va majhul nisbat lingvistik adabiyotlarda muammoning terminologik tamoil bo‘lib qoladi. O. Yespersen “takidlashicha” ingliz termini bo‘lgan” “voice” o‘rniga ba’zi nemis grammatslari va boshqa mamlakatlarda lotincha “genus” (genus verbi) ni ishlatadi. Ammo bu noqulaylikka olib keladi chunki “genus” grammatik rodim aniqlaydi. (genus substantive). Hammadan ko’ra, “turk” terminini ishlatilsa, yaxshiroq bo’ladi ya’ni active turk, passive turn, aktiv va passiv oborot. Bu termin active va passive so’zi ishlatilmasa, chalkashlikka olib keladi. Nisbat kategoriyasi munosabatini ko’rsatib shuni ta’kidlash joizki nisbat faqat kesimga taalluqli bo’lsa u gapdagi eganing harakati yoki ega harakatining obektga (to’ldiruvchiga) yo’naltirilganligini ko’rsatadi. Aslini olganda de

Bu uy bobom tomonidan qurilgan. Two hundred people are employed by the company. Majhul nisbatni yasalishida to be yordamchi fe’lining kerakli formasi ya’ni is, are, was, were, has been va hokozolar + sifatdosh II . Be done, be cleaned, be demoyed be built, be seen. Many accidents are caused by careless driving – Ko‘p yo‘l hodisalari ehtiyotsiz mashina haydashdan kel ib chiqadi. I’m not often invited to parties - Men ko‘pincha ziyofatlarga taklif qilinmayman. How is this word pronounced? Bu so’z qanday talafuz qilinadi . Birinchi gapda are caused by careless driving ya’ni ehtiyotsiz mashina haydashdan kelib chiqadi. Ikkinchi gapda I’m not invited men taklif qilinmayman va uchinchi gapda this word is pronounced - bu so‘z talaffuz qilinadi. Bu misollardan ingliz tilidagi majhul nisbatni o‘zbe

dam uyg’onib ketdik. Ingliz tilida esa to be yordamchi fe’li va fe’lning sifatdosh II shaklidagi yasaladi. Bu farq har doim muammo bo’lib kelgan. Har bir tilda o’xshashlik, o’xshamaslik holatlar bo’ladi. Qiyosiy tahlilda bu bu holat tillardagi umumiylik ya’ni (universals) deyiladi. Universallar deganda hamma tillarda mavjud bo’lgan umumiy birliklar tushuniladi. Masalan, nisbat, fe’l, ega, kesim o’zbek va ingliz tillarida ham mavjud ammo, to be yordamchi fe’li yoki sifatdosh II dek birliklar ingliz tiliga xos va ularning tarjima qilishda o’zbek talabalari bir qanch qiyinchiliklarga duch kelishadi. Majhul nisbat asosiy fe’llardan tashqari modal fe’llar bilan ham ishlatiladi. Masalan, The situation is serious something must be done before it’s too late. Vaziyat jiddiy o’ta kech bo’lmasihdan a

O’timsiz fe’llarda esa faqat aniq (aktiv) uchta shakli mavjud. Present – coming Past – come Perfect – having come. Nisbat kategoriyasida sifatdoshlarning yasalishi katta ahamiyatga ega ya’ni bu shakl faqat ingliz tiliga xos. Present participle active (oddiy nisbatdagi hozirgi zamon sifatdoshi) fe’lning negiziga - to yuklamasi tushirib qoldirilgan infinitivga – ing qo’shimchasini qo’shish bilan yasaladi. To read – o’qimoq. Reading – o’qiyotgan. To stand – tik turmoq. Standing – tik turayotgan. To study – o’rganmoq. Studying – tik turayotgan. To’g’ri fe’llarning Past Participle shakli fe’lning asosiga -ed qoshimchasini qo’shish bilan yasaladi. To ask - so’ramoq. Asked – so’ralgan. To order – buyurmoq. Ordered – buyurilgan. Noto’g’ri fe’llarning o’tgan zamon sifatdosh shakli fe’lning o’zagiga

Having been + Past Participle Having been written , having been asked. Bo’lishsiz shakli sifatdosh oldiga not inkor yuklamasini qo’shish bilan yasaladi: not asking, not having asked. Yuqoridagi misollardan ko’rinib turibdiki, nisbat kategoriyasi juda qiyin va muammolidir. Ingliz tili roman-german tillari oilasiga kiradi. Gap strukturasi, so’z yasalishi va so’z tartibi o’zbek tilidagidan mutlaqo farq qiladi. Masalan, ingliz tilidagi to be yordamchi fe’li juda noaniqdir. Uni tarjimasi bo’lmoq deb ham ishlatiladi. Agar bo’lmoq degan ma’noni anglatsa, unda o’zbek tiliga asosiy bo’lmoq fe’liga to’g’ri keladi. I am a student gapida to be yordamchi fe’li ishlatilgan. Agar talabalarga to be + ot birikmasi tushuntirilmaganda bu gapni tarjima qilganda qiyinchilikka duch keladi. Ba’zi maktab o’quvchi

The wolf was killed by the hunter. He read “Hamlet” “Hamlet” was read by him. Aktiv nisbatda ish – harakatni bajaruvchi sha х s ega bo’lib kelsa, harakat yo’naltirilgan shaxs esa to’ldiruvchi ya’ni ob’ekt bo’ladi. Majhul nisbatda harakat bajaruvchisi muhim bo’lmay harakat yo’naltirilgan ob’ekt asosiy ega bo’ladi. Hunter killed wolf, wolf was killed yoki wolf was killed by hunter. Majhul nisbatda bajaruvchi shaxs tushib qoldirilsa ham bo’ladi ammo aktiv nisbatda bajaruvchi tushirib qoldirilsa gap strukturasi buziladi. Hunter killed the wolf. ….. killed the wolf. The wolf was killed by the hunter The wolf was killed …… The flight was cancelled because of fog. This road isn’t used much by people. 2.2. Ingliz tilidagi majhul nisbatning o’zbek tilidagi tarjimasi. Majhul nisbatda ko’pincha ish –

To police were given the information – politsiyaga ma’lumot berildi yoki The information was given to the police – ma’lumot politsiyaga berildi. Ikkita to’ldiruvchi bilan bog’lana oladigan boshqa fe’llar ham mavjud bular: ask, offer, pay, show, teach, tell. Bu fe’llar ishtirok etgan majhul nisbatdagi gaplar shaxsni ifodalovchi so’zlardir. I was offered the job, but I refused it. Menga ish taklif qilishdi, lekin uni rad etdim. You will be given plenty of time to dicede – sizga qaror qabul qilish uchun vaqt beriladi. Have you been shown the new machine? Sizga yangi dastgohni ko’rsatishdimi? The men were paid 40000 sums to do the work - ishni bajargnligi uchun kishilarga 40000 so’m to’landi. I was asked some difficult questions at the interview. Linda was given a present by her collegues when

1. She is looking at the woman sitting at the window – U deraza yonida o‘tirgan ayolga qaradi.When I entered the room, I gave the letter to the woman sitting at the window – Xonaga kirganimda men xatni deraza yonida o‘tirgan ayolga berdim.When you enter the room, you will hive the letter to the woman sitting at the window – Xonaga kirganingizda, Siz xatni deraza yonida o‘tirgan ayolga berasiz. 2. Knowing the English language well, he can translate newspaper articles without a dictionary – Ingliz tilini yaxshi bilgani uchun u gazeta maqolalarni lug‘atsiz tarjima qila oladi. Knowing the English language well, he was table to translate newspaper articles without a dictionary – Ingliz tilini yaxshi bilgani uchun u gazeta maqolalarni lug‘atiz tarjima qila oladi.Knowing the English language well

While discharging the ship (= While we were discharging the ship) we found a few broken cases – Biz kemaning yukuni tushurayotganimizda bir necha siiniq qutilarni topdik. When going home (=When I was going home) I met my brother – Uyga borayotganimda akamni uchratdim. Oddiy, takrorlanib turuvchi ish - harakatni ifodalash uchun ham sifatdoshdan oldin when ishlatilishi mumkin: When drawing up a contract for the sale of goods it is necessary to give a detailed description of the goods – mollarni sotish da shartnoma tuzishda, mollarni batafsil tasvirlab berish zarur. Payt holi bo‘ltb keladigan sifatdoshli iboralarda ba’zan Present Participle gapining kesimidagi ish - harakatdan oldin sodir bo‘lgan harakatni ifodalaydi: Arriving at the station (=When I arrived at the station ) I called a porter

He sat in the armchair and read a newspaper - U kresloda o‘tirardi va gazeta o‘qirdi. The customs officer stood on deck and counted the cases - Bojxona xodimi palubada turardi va qutilarni sanardi. 6.Persent Participle Active to be fe’lining shakllari bilan kelib Continuous va Perfect Continuous zamonlarini yasaydi: I am reading, I was reading, I shall be reading, I have been reading, I had be reading. Prefect Participle Active hol bo‘lib keladi va gapning kesimidagi ish – harakatdan oldin sodir bo‘lgan ish – harakatni ifodalaydi. Prefect Participle Active sifatdoshli iboralarda kelib sabab holibo‘lib kelaadi. Bunday iboralarni kesimi Perfect zamonida kelgani sabab, ergash gaplari bilan almashtirish mumkin: Having lived in London for many years (=As he had lived in London for many years he

Arriving at the station (= When we arrived at the station) we went straight to the booking office. (Taqqoslang:We arrived at the station and went straight to the booking office) – Stansiyaga yetib kelib (Biz stansiyaga yetib kelganimizda), to‘g‘ri kassaga bordik. Receiving the telegram (When he receiving the telegram), he rang up the director. (Taqqoslang: He received the telegram and rang up the director.) – Telegrammani olib (Telegrammani olganida) u direktorga qo‘nng‘iroq qildi. Present Participle Passive hozir yoki hozirgi vaqt davomida sodir bo‘ladigan ish - harakatni ifodalaydi. Bunday birikma o‘rnida Present Continuous Passive ishlatilgan ergash gap ishlatish mumkin: Present Participle Passive sifatdoshli iboralarda aniqlovchi bo‘lib keladi va kesimi Present Continuous Passive zamon

Being packed in strong cases ….. = Packed in strong cases….. Being asked whether … = Asked whether ….. Past Participle otlar oldida aniqlovchi bo’lib keladi: A broken cup was lying on the table – Stolda siniq payola yotardi. She mended the torn sleeve of her dress – U ko’ylagini yirtiq yengini yamadi. Past Participle otlar orqasidan aniqlovchi bo’lib keladi va ular aniqlovchi ergash gaplarga mos keladi: This firm is interested in the purchase of automobiles produced by our plants (= which are produced by our plants) – Bu firma bizning zavodlarimizda ishlab chiqarilgan avtomabillarni sotib olishga qiziqadi. The answer received from the sellers (= which had been received from the sellers) greatly surprised us – sotuvchilardan biz olgan javob bizni juda hayron qoldirdi. The ship chartered by

They sent us a list of goods imported by that firm – (=which are imported by that firm) – Ular bizga o’sha tomonidan import qilinadigan mollarning ro’yxatini yuborishdi. A thermometer is an instrument used for measuring temperature (=which is used for measuring temperature) – Termometr – haroratni o’lchash uchun ishlatiladigan asbob. Past Participle qo’shma kesim tarkibida keladi: My pencil is broken – Mening qalamim siniq. The letters were typed – Xatlar mashinkada yoziladi. Past Participle sifatdoshli iboralarda ishlatiladi, payt va sabab holi bo’lib keladi. Bunday iboralar kesimi majhul nisbatda bo’lgan ergash gaplarga to’g’ri keladi. Asked (=When he was asked ) whether he intended to return soon, he replied that he would be away for about three months. – Undan tezda qaytish- qaytmaslig

Past Participle to have fe’lining shakllari bilan birikib kelib Perfect zamonlarni yasaydi: I have read – men o’qidim, I had read – men o’qigandim, I shall have read – men o’qigan bo’laman. Past Participle to be fe’lining shakllari bilan birikib kelib majhul nisbat shakllarini yasaydi: I am given – menga berishadi, I was given - menga berishdi, I shall be given – menga berishadi . Perfect Participle Passive sabab va payt holi bo’lib keladi va gapning kesimidagi ish –harakatdan oldin sodir bo’lgan ish –harakatni bildiradi: Having been sent to the wrong address (= as the letter had been sent to the wring address) the letter didn’t reach him – Xat noto’g’ri manzilga yuborilgani uchun, u (xat) unga yetib bormadi. Having been dried and sorted (= After the goods had been dried and sorted) the go

Bunga I. P. Muchnik fikrini qarama-qarshi qo’yish mumkin. Rus tilida deb yozadi u, “Nisbat kategoriyasi nazariy rus tilida tortishuvli bo’limdir” . Bu shundan dalolat beradiki, bu kategoriya leksikaning ko’p qirralari, so’z yasalish morfologiya va sintaktik orasida murakkab bog’liqqa egadir. Nisbat kategoriyasi asosan fe’l bilan bog’liq bo’lganligi uchun morfologiya tilning asosiy tilning negizi sifatida qarashimiz kerak. Nisbat kategoriyasi zamon mayl formalarida farqlanadi. Shuning uchun G. Paul zamon va mayl formasi deb yozadi u, o’z- o’ziga sintaktik forma emas, ular o’zaro aloqaga kirishganda murakkab gaplardagina sintaktik munosabatga kirishadi. O’zbek va ingliz tillarida so’z turkumlari misollar yordamida ko’rib chiqildi. Ingliz tili grammatikasida fe’llar o’timli va o’timsiz bo’lad

4. M. A. Yanshins, N. M. Vasilevskaya “English grammar” 1999 5. A. M. Muxin. “Lingvisticheskiy analiz” Leningrad. 1983 6. M. Iriskulov, A. Kuldoshev “Theoretical grammar of the English language” Tashkent 2008 7. R. L. Kovner, V. L. Kaushanskaya “A grammar of the English language” Leningrad. 1963 8. Qiyomov Ro‘zi “Hozirgi zamon ingliz tilida after predlogli birikmalarning leksik va sintaktik – semantik tahlili” Toshkent 2007 9. M. A. Belyayev “Grammatika angliyskogo yazika” 1987 “Verbs Curriculum associates” Book 2. 10. Bo‘ronov. “O‘zbek va ingliz tilining qiyosiy grammatikasi”. Toshkent 1978. 11. Betty Schrampfer Azar “Fundamentals of English grammar” 1992 USA. 12. Saodat Sultonsaidova “O‘zbek tilidagi Grammatik kategoriyalarning o‘zaro munosabati”. 2001 13. M. G‘apporov. “Ingliz tili gram

21. S. W. W.S. – Stuart Woods “White Cargo” 1989. New York. 312 pages. 22. J. C. T. – James Cavell’s “Tai - Pan” 1966. USA. 734 pages. 23. J. C. M. T. – Jan Carlzon “Moments a Truth” 1987. 135 pages. 24. K.M.M.O. – Kameron Maghidson “The Magic Oz” 1983. 445 pages. 25. K.M.S.S. - Katherine Mansfield “Selected Stories” 1989. 365 pages. 26. S.A.G. – “Stacy Aumonier General” 1981. 655 pages. 27. F.F.D.J. – Frederick Forsyth “The day of the Jackal”. 382 pages 28. S.W.D.W. – Stuart Woods “The dirty Work”. 360 pages. 1978 Great Britain. 29. E.H.A. – Ernest Hemingway “A farewell to arms” 1971. 240 p. 30. P.A.P. – Pater Abrahams. “The path of Thunder” 313 p. FOYDALANILGAN LUG‘ATLAR. 31. “Inglizcha – o‘zbekcha lug‘at” Shavkat Bo‘tayev. Toshkent 2009. 32. “Modern English – Russian Dictionary”. A. Ker

Купить