Maktabgacha ta’lim yoshidagi bolalarni umuminsoniy qadriyatlar asosida tarbiyalashning pedagogik-psixologik aspektlari - Педагогика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	40000UZS
Размер	331.5KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Апрель 2026
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Педагогика

Продавец

Rajabov Yorbek

Дата регистрации 19 Март 2026

0 Продаж

Maktabgacha ta’lim yoshidagi bolalarni umuminsoniy qadriyatlar asosida tarbiyalashning pedagogik-psixologik aspektlari

Купить

« Maktabgacha ta lim yoshidagi bolalarni
umuminsoniy qadriyatlar asosida tarbiyalashning
pedagogik-psixologik aspektlari »
MUNDARIJA
K I R I SH.............................................................................................................. 3
I BOB . MAKTABGACHA TA LIM YOSHIDAGI BOLALARNI

UMUMINSONIY QADRIYATLAR ASOSIDA TARBIYALASHNING ILMIY-
NAZARIY ASOSLARI

1.1. Umuminsoniy qadriyatlarning mohiyati, jamiyatdagi o rnini pedagogika-

psixologiyada o rganilishi

1.2. Maktabgacha ta lim yoshidagi bolalarni umuminsoniy qadriyatlar asosida

tarbiyalashning prinsiplari va usullari ...11

II BOB . MAKTABGACHA TA LIM YOSHIDAGI BOLALARNI

UMUMINSONIY QADRIYATLAR ASOSIDA TARBIYALASHNING
PEDAGOGIK-PSIXOLOGIK SHART SHAROITLARI.

2.1. Maktabgacha ta lim yoshidagi bolalarni umuminsoniy qadriyatlar asosida

tarbiyalashning o ziga xos psixologik xususiyatlari
18
2.2. Tajriba- sinov natijalari ......................................................... ................... . 37
XULOSA VA METODIK TAVSIYALAR........................................... 51
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO YXATI...............................
57
Kirish

Muammoning dolzarbligi. O zbekiston Respublikasi mustaqillikka
erishgandan keyin mamlakatimizda huquqiy demokratik davlat qurish va jahon
hamjamiyati tomonidan rivojlangan davlat sifatida o rin olish vazifasi qo yildi.

Albatta yurtimizda jahon talablariga mos keladigan, har tomonlama rivojlangan,
o z kasbini puxta egallagan, vatanparvar fidoyi insonlarni tarbiyalab

yetishtirishda ta lim muassasalarida o qitishni yanada yuksak bosqichga

ko tarish, uning tarbiya bilan uyg unligini ta minlash katta ahamiyatga ega.

Shu sababli Prezidentimiz Islom Karimov ta limdagi islohotlarga katta

e tibor bilan qaradi. Shu o rinda haqli savol tug iladi, degan edi

yurtboshimiz, bizning o rta, o rta maxsus va oliy maktabgacha ta lim

muassasasilarimiz kasb mahorati va ma naviy-ma rifiy, umumbashariy jihatdan

ana shunday zamonaviy sohalarda ishlaydigan yoshlarni tayyorlashga qodirmi ?
Menimcha unchalik tayyor emas. Xalq ta limi yangicha sharoitlarda o z ishini

nihoyatda sekinlik bilan qayta qurmoqda. Jahon bozoridagi integratsiya, ilmiy-
texnikaviy taraqqiyot sur atlari xalq ta limining barcha bo g inlari o rtasidagi

o zaro aloqalarni mustahkamlashni talab etmoqda. Binobarin, bu hol tarbiya,

ta lim, siyosiy va kasbiy tayyorgarlik masalalarini hal etishga kompleks

yondashishni taqozo etmoqda . Barkamol insonni tarbiyalashda umumbashariy

qadriyatlarimiz, ma naviyat sohasida belgilangan maqsadlarni amalga oshirish

uchun o tgan davr ichida mamlakatmiz rahbariyati tomonidan juda katta ishlar

amalga oshirildi va oshirilmoqda. Jumladan 1994 yilda Prezidentimizning
Istiqlol va ma naviyat to plami chop etildi. 1994 yil 23 aprelda Prezident

tomonidan Ma naviyat va ma rifat jamoatchilik markazini tashkil etish

to g risida gi, oradan ikki yil o tgach, ya ni 1996 yil 9 sentabrda

Ma naviyat va ma rifat jamoatchilik markazi faoliyatini yanada

takomillashtirish va samaradorligini oshirish to g risida gi Farmonlar e lon

qilindi.
1997 yil 29 avgustda O zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining IX-

sessiyasida qabul qilingan Ta lim to g risida gi Qonun va Kadrlar

2

tayyorlash milliy dasturi da xalqimizning umumbashariy qadriyatlari,
ma naviyati masalasiga, yoshlarni milliy va umuminsoniy qadriyatlar ruhida

tarbiyalashga juda katta ahamiyat berilgan. Shuningdek Kadrlar tayyorlash milliy

dasturi dagi uzluksiz ta limni isloh qilish yo nalishlarida M i l liy mustaqillik

prinsiplari va xalqning boy intellektual merosi hamda umumbashariy
qadriyatlarning ustuvorligi asosida ta limning barcha darajalari va bo g inlarida

ta lim oluvchilarning ma naviy va ahloqiy fazilatlarini rivojlantirish alohida

belgilab qo yilgan. Bu hujjatlarga binoan Respublika oliy va o rta maxsus

ta lim vazirligi 1997 yildan boshlab barcha Oliy va o rta maxsus o quv

yurtlarida Ma naviyat va ma rifat asoslari maxsus kursini o qitish

to g risida Qaror qabul qilingan.

Ta lim muassasalarida Maktabgacha ta lim yoshidagi bolalarni

umuminsoniy qadriyatlar asosida tarbiyalash masalasiga e tibor berilayotgan

bo lsada, bu borada o z yechimini kutayotgan muammolar talaygina. Tadqiqot

ishlari, ilmiy izlanishlarda ko proq ta limiy muammolar, yangicha o qitish

texnologiyalari mavzulari ustida bahs yuritilmoqda. Aslida, Maktabgacha ta lim

yoshidagi bolalarni umuminsoniy qadriyatlar asosida tarbiyalash birinchi masala
darajasiga olib chiqish, maqsadga muvofiqdir. Chunki jamiyat ravnaqi uchun faqat
nazariy bilimlarga ega bo lgan, mexanik mashina singari vazifalarini bajaruvchi

kasb egalari emas, balki, eng avvalo chuqur his-tuyg uli, yuksak ma naviy-

axloqiy fazilatlarga ega shaxslar zarur. Maktabgacha ta lim yoshidagi bolalarni

mustaqil, erkin faoliyati orqali axloqiy fazilatlarni tarkib toptirish bilangina bunday
shaxsni Maktabgacha ta lim yoshidagi bolalarning qiziqish va qobiliyatlarilash

mumkin.
Mustaqillik sharofati bilan milliy qadriyatlar, urf-odatlar, an analarimiz,

axloq-odob, madaniyatimiz qayta tiklanib, ta lim-Maktabgacha ta lim yoshidagi

bolalarning qiziqish va qobiliyatlari mazmunining asosiga aylandi. Zero, o sib

kelayotgan yosh avlod o z milliy qadriyatlarini, axloq-odob madaniyatini

3

o zlashtirishi va ularga hurmat bilan qarashi lozim. Shundagina u o z yurtining
haqiqiy vakili degan ulug unvonga ega bo ladi.

O zbek xalqi tarixan Maktabgacha ta lim yoshidagi bolalarni

umuminsoniy qadriyatlar asosida tarbiyalash sohasida o ziga xos dorulfunun

yaratgan. Bu borada xalq pedagogikasi boy tajribaga ega. Bugungi kundagi
Maktabgacha ta lim yoshidagi bolalarni umuminsoniy qadriyatlar asosida

tarbiyalash maqsad va vazifalarini hal etishda uning o rni beqiyosdir.

Keyingi yillarda Maktabgacha ta lim yoshidagi bolalarni umuminsoniy

qadriyatlar asosida tarbiyalash an analariga oid muammolar yuzasidan ko plab

tadqiqot ishlari olib borilmoqda. Tarbiyachi olimlarimiz tomonidan yaratilgan bir
necha risola, qo llanma, ilmiy-tadqiqot ishlari bunga yaqqol misol bo la oladi.

R.H.Jo rayev, P.Holmatov, Sh.Sharipov, B.Raximov, U.Nishonaliyev,

N.Saidaxmedov, O .Tolipov, S.Nishonova, R.Safarovalarning tadqiqot ishlari

shular jumlasidandir. Maktabgacha ta lim yoshidagi bolalarni umuminsoniy

qadriyatlar asosida tarbiyalashning usul va vositalari muammosiga
bag shlangan tadqiqot ishlari ko plab uchrasada, ammo ular asosan katta

yoshdagi tarbiyalanuvchi va talabalar o rtasida ushbu muammoning yechimini

topishga qaratilgan. Lekin, Maktabgacha ta lim yoshidagi bolalarni

umuminsoniy qadriyatlar asosida tarbiyalashda qo llaniladigan usul va vositalar

haqida yaxlit bir tadqiqot ishi qilingan deb bo lmaydi.

Qolaversa, keyingi yillarda Maktabgacha ta lim yoshidagi bolalarni

umuminsoniy qadriyatlar asosida tarbiyalashga nisbatan ta limga e tibor

kuchayib bormoqda. Muammoning dolzarbligi, nazariy-pedagogik va amaliy
holatidan kelib chiqib, biz bitiruv malakaviy ishimizning mavzusini
Maktabgacha ta lim yoshidagi bolalarni umuminsoniy qadriyatlar asosida

tarbiyalash deb oldik.

Tadqiqot ishimizning maqsadi Maktabgacha ta lim yoshidagi bolalarni

umuminsoniy qadriyatlar asosida tarbiyalashning pedagogik shart-sharoitlarini
aniqlashdan iboratdir.
4

Tadqiqot ishimizning obyektini Maktabgacha ta lim yoshidagi bolalarni
umuminsoniy qadriyatlar asosida tarbiyalash tizimi, uning predmetini

Maktabgacha ta lim yoshidagi bolalarni umuminsoniy qadriyatlar asosida

tarbiyalash jarayonida qo llaniladigan samarali usul va vositalari etib oldik.

Muammoning dolzarbligi, maqsadi, obyekt va predmetidan kelib chiqqan
holda tadqiqot ishimizning quyidagi vazifalarini belgilab oldik:
Maktabgacha ta lim yoshidagi bolalarni umuminsoniy qadriyatlar

asosida tarbiyalashning mazmuni, maqsad va vazifalarini aniqlash;
Maktabgacha ta lim yoshidagi bolalarni umuminsoniy qadriyatlar

asosida tarbiyalashning qo llaniladigan samarali usul va vositalarini tasniflash;

Maktabgacha ta lim yoshidagi bolalarni umuminsoniy qadriyatlar

asosida tarbiyalashning samarali usul va vositalari ta sirida Maktabgacha ta lim

yoshidagi bola shaxsini aniqlash yo llarining pedagogik-psixologik shart-

sharoitlarini nazariy va metodik jihatdan asoslash;
To plangan nazariy-metodik ma lumotlar va tajriba-sinov natijalari

asosida uslubiy tavsiyalari berish.
Tadqiqot ishimizning bazasi bo lib, Qashqadaryo viloyati Qarshi shahridagi

maktabgacha ta lim muassasasigacha ta lim muassasalarining

tarbiyalanuvchilari xizmat qildi. Tajriba-sinov ishlarimizda 12 ta tarbiyachi va 59
ta tarbiyalanuvchilar ishtirok etdilar.
Tadqiqot ishimizning nazariy ahamiyati shundan iboratki, biz unda
Maktabgacha ta lim yoshidagi bolalarni umuminsoniy qadriyatlar asosida

tarbiyalashning maqsad va vazifalarini, uni amalga oshirishning samarali vosita va
usullarini ochib beriladi. Maktabgacha ta lim yoshidagi bolalarni umuminsoniy

qadriyatlar asosida tarbiyalashni uzviyligi, vositalarini tajriba-sinov ishlari
natijalari bilan asosladik.
Belgilangan tadqiqot maqsadi va vazifalarini hal etish bitiruv malakaviy
ishimizning mazmunini tashkil etadi. Bitiruv malakaviy ish o z ичига кириш,

5

ikki bob, uning to‘rt fasli, xulosa va metodik tavsiyalar, foydalanilgan adabiyotlar
ro‘yxatini oladi.
I bob. MAKTABGACHA TA’LIM YOSHIDAGI BOLALARNI
UMUMINSONIY QADRIYATLAR ASOSIDA TARBIYALASHNING
ILMIY-NAZARIY ASOSLARI

1.1. Umuminsoniy qadriyatlarning mohiyati, jamiyatdagi o rnini
pedagogika-psixologiyada o rganilishi

Mustaqillik mevasi bo lgan , biz qurayotgan xukukiy , demokratik jamiyatning

ma naviy binosi mustaxkam bulishi kerak . Bu esa avvalo , avlodni chukur

bilimli, teran fikrli uz o tmish durdonalaridan va ma naviy qadriyatlaridan

xabardor , vatanparvar , xalkparvar , fidoiy kilib tarbiyalashni takozo etadi .
Komil inson shaxsini tarbiyalash ishi esa eng murakkab qiyin jarayondir . Bu
jarayonni amalga oshirishda ular ongiga milliy va ma naviy qadriyatlarni

singdirish maqsadga muvofikdir . Demak , yosh avlod qachonki o z tarixini ,

madaniyatini , milliy qadriyatini , tilini , dinini va urf-odatlarini mukammal
bilgandagina mustakillikning tub moxiyatini yanayam chukurrok anglaydi .
Milliy istiklol mafkurasi xam ana shu milliy qadriyatlarga asoslanib
yaratilishi bejiz emas , albatta . Bu borada Prezidentimiz I.Karimovning « Xar
bir fukaro ajdodlarimizning bebaxo merosi , milliy qadriyat va
an analarimizga munosib bulishga erishish , yuksak fazilatli va komil

insonlarni tarbiyalash , ularni yaratuvchanlik ishlarida da vat kilish , shu

mukaddas zamin uchun fidoiylikni xayot mezoniga aylantirish - milliy istiklol
mafkuramizning bosh maqsadidir»- deganlari ayni muddaodir .
6

Prezidentimiz I.A. Karimovning bir qancha asarlarida, «Ta lim to g risida» gi
qonun, «Kadrlar tayyorlash milliy dasturi» va boshqa manbalarda Respublikamiz
yoshlarini qanday insonlar qilib Maktabgacha ta lim yoshidagi bolalarning

qiziqish va qobiliyatlari lozimligi aniq belgilab berilgan.
Bugungi kunda Maktabgacha ta lim yoshidagi bolalarni umuminsoniy

qadriyatlar asosida tarbiyalashadan asosiy maqsadi - yosh avlodni har tomonlama
yetuk, jamiyatimiz taraqqiyoti uchun zarur bo lgan barkamol insonlar etib

shakllantirishdir. Barkamol inson o zida ma naviy va jismoniy yetuklikni

mujassam etadi. Yoshlarimizni qadriyatlar asosida tarbiyalash uchun birinchi galda
sharq mutafakkirlarining meroslari dasturi amal bo lib xizmat qiladi. Al- Farobiy,

A.Yassaviy, B.Naqshbandiy, Al-Buxoriy, Beruniy, Ibn Sino, al-Xorazmiy, al-
Farg oniy, Firdavsiy, A.Temur, A. Navoiy va Bobur singari jahonga taniqli bir

necha aql egalarining ijtimoiy-siyosiy, falsafiy qarashlariga tayanib ish ko rilsa

Maktabgacha ta lim yoshidagi bolalarning qiziqish va qobiliyatlari

ta sirchanligi yanada mukammallik kasb etadi.

Maktabgacha ta lim yoshidagi bolalarni umuminsoniy qadriyatlar asosida

tarbiyalash, ma naviy qadriyatlar va istiqlol istikboli xamda mafkuraviy ong ,

yashash tarzi hakida, ya ni avlodlar mushtarakligi to g risida fikr yuritar

ekanmiz , uni uch toifaga bo lish lozim :

Keksa avlod istiklolni ardoqlab shunday erkin va ozod kunlarga yetib
kelgani uchun shukronalar aytayotgan bulsa , urta avlod talabchan , ochig ini

aytish kerakki , xayotda uz urnini topayotir , ayrim xollarda , iste molchilik

kayfiyatida xam yelib yugurmokda , yosh avlod esa xayotga faol kirib
kelmokda , ularning yashash tarzi to g risidagi qarashlarning shakllanishida

milliy va ma naviy qadriyatlarning aloxida urni va axamiyati borligini

ta kidlash mumkin va Ayni paytda , ularning xayotdagi ma naviy-ma rifiy

o zgarishlarni , ya ni mafkuraviy talablarni idrok etishdagi burchi va

mas uliyatini anglash tuyg usi tobora usayotganliga guvoxmiz .

7

Xush, ma naviy qadriyatlarimiz xususida sharq mutafakkirlarimizning
ilmiy , ma rifiy merosi borasida yoshlarimizning tasavvur va bilim darajasi

kanday ? Qayd kilish lozimki o rta asrlar uygonish davri , bunyodkorlari

bulmish allomalar bizning ajdodlarimiz ekanligidan faxrlanamiz . Bu borada
Ibn Sinoning ma naviy merosida kator muammolar tizimida axlok-odob

masalalari e tiborli saloxiyatga egadir . Uning «Burch xakida risola» , «Axlok

xakida risola» , «Insof xakida risola» kabi asarlarida axlok-odobning goyat
muxim kirralari bayon etilgan .
Mutafakkirlarning asarlarida, jumladan « Tadbiri manzil» risolasida xam
inson tabiati azaldan axloqli yoki axloksiz bulmaydi , degan g oya muxim

axamiyat kasb etadi . Aslida odamlar tayyor fazilat , odat va xayotiy
ko nikmalar bilan tug ilmaydilar. Bunday xususiyatlar ularning ijtimoiy

hayotida shaxsiy va o zgalar tajribasi , ajdodlar an analari , ta lim-

tarbiyaning faol ta siri ostida asta-sekin shakllana boradi . Ta lim-tarbiya

o zgalarning ma naviy ta siri ostida inson uzida ijobiy axlokiy fazilatlarni

shakllantiradi yoki «yomon dustlar» ya ni salbiy odatlar soxibiga aylana

boradi .
Jahonda XII asrdan boshlab xanuzgacha algebra fani asoschisi sifatida Al-
Xorazmiy nomi ulug lanadi . Hozirgi zamonda kosmik kemalar, havo

transporti , hisoblash texnikasi , ishlab chikarishning texnologik jarayonlar
algoritmi qoidasi asosida ishlaydi .
Abu Nasr Farobiy inson akliy va ijodiy faoliyatining takomillashuvida
musiqiy oxanglarning fizikaviy holatiga asos soldi .
U Musqkaning matematik nazariyasini yaratdi .
Bunday yaratuvchanlik milliy va ma naviy qadriyatlarimiz sifatida

ulug lanar ekan , ularni o rganish , o zlashtirish yosh avlodning muxim

burchi bo lmog i kerak .

Maktabgacha ta lim yoshidagi bolalarni umuminsoniy qadriyatlar

asosida tarbiyalash, bu yosh avloddan milliy g oya asosidagi tafakkur , chuqur

8

bilim va ixtisoslikni talab kilmokda . Uning negizi- milliy qadriyatlarimizdir. «
Yangicha yashash , ozod va obod Vatan erkin va farovon xayot kurish
tuygusi esa yosh avlod oldiga keksa avlodga qaraganda mas uliyatlirok
vazifalarni qo ymokda . Xususan , ong va tafakkur xamda ma naviy

qadriyatlardagi uzgarishlar xayot talabidan orkada kolayotganligi ma naviy

saloxiyatdagi qusurlar bilan bog likdir .

Shunday qilib, qadriyatlar-harakat usuli, metodikasi va uning individual
yetimga aylanishi uchun shart-sharoit yaratish degan ma noni bildiradi.

Mustaqillik milliy ma naviyatimizning zaminini tashkil qiluvchi «qadriyatlar»,

«milliy istiqlol», «milliy iftixor», «milliy g urur», «milliy ong» kabi

tushunchalarning ijtimoiy siyosiy va kundalik hayotimizdagi asosiy ahamiyati va
o rnini qayta tiklab berdi. Bu bizning ma naviy hayotimizda qo lga kiritgan

katta yutuqlarimizdandir.
Xush, qadriyatlar o zi nima? Ularning mohiyati, asosiy jihatlari nimadan

iborat? Eng avvalo, shuni qayd qilish kerakki, qadriyatlar juda sermazmun va
ko p qirrali tushunchadir. Shuning uchun ham adabiyotlarda mazkur

tushunchaning mohiyatini ifodalashda turlicha yondashuvlarni uchratishimiz
mumkin. Masalan, «Falsafiy ensiklopediya»ning beshinchi jildida qadriyatlar
quyidagicha tavsiflangan: «Qadriyat fal safiy va sotsiologik tushuncha. U,
birinchidan, biror obyektning ijobiy yoki salbiy qimmatini, ikkinchidan, ijtimoiy
ongning normativ, belgilovchi bag ishlovchi jihati (subyektiv qadriyatlar yoki

ong qadriyatlari)ni ifoda etadi. Shunga ko ra obyektiv (ashyoviy) va subyektiv

(ong) qadriyatlari bir biridan farqlanadi»
Mazkur manbada yozilishicha, tabiiy boyliklar va tabiat hodisalari (bular
yaxshilik va yomonlik nuqtai nazaridan baholanadi) mehnat mahsullarining
iste mol qiymati (umuman foydalilik); ijtimoiy hodisalarda mujassamlashgan

ijtimoiy ezgulik va yovuzliklar; tarixiy hodisalarning progressiv yoki reaqion
ahamiyati, hozirgi zamon kishilarining boyligi sifatida namoyon bo luvchi

moziynning madaniy merosi, ilmiy haqiqatning foydali samarasi yoki nazariy
9

ahamiyati, kishilarning hatti harakatlarida ifodalanuvchi axloqiy, yaxshilik yoki
yomonlik, tabiiy va ijtimoiy obyektlarning hamda san at asarlarining estetik
jihatdan tavsiflanishi, sajdagohlar, diniy ibodat buyumlari va boshqalar ashyoviy
qadriyatlarga kiradi
Ong qadriyatlariga normativ tasavvurlar (yaxshi lik va yomonlik adolat,
go zallik va xunuklik haqidagi, tarixning ma nosi va insonning vazifasi haqidagi

tasavvurlar, ideallar, harakat meyorlari va tamooyillari tarzida ifodalangan ijtimoiy
ko rsatmalar va baholar, talab va ta qiqlar, maqsad va loyihalar kiradi.

Qadriyatlarni mazmuni va harakteriga ko ra progressiv va reaqion tiplarga

ajratish mumkin» Bu esa, mazkur kategoriyani o ta sig imdor qilish bilan birga

uni izohlashni mushkullashtiradi. Turli chalkashliklar keltirib chiqaradi.
Shu jihatdan taniqli faylasuf olim V.P.Tugarinovning fikri e tiborga

loyiqdir: «Qadriyatlar muay yan jamiyat yoki guruhga mansub kishilar turmushi va
madaniyatining haqiqiy yoki ideal ne matlari bo lgan tabiat va jamiyat

hodisalarining mohiyati (yoki hodisaning bir jihati)dir. Bu ne matlarning

qadriyatlar deyilishiga sabab kishilar ularni qadrlaydilar, chunki bu qadriyatlar
ularning shahsiy va ijtimoiy turmushini boyitadi. Shuning uchun ham kishilar o z

tasavvurlaridagi qadriyatlarni ximoya qiladilar va o zlari uchun maqsad yoki ideal

bo lgan qadriyatlarni amalga oshirishga intiladilar.

Maktabgacha ta lim yoshidagi bolalarni umuminsoniy qadriyatlar asosida

tarbiyalashda, qadriyatlar ichida eng birinchi va eng umumiysi hayotning o zidir,

chunki hayotdan mahrum bo lish qolgan barcha qadriyatlardan foydalanishni

yo qqa chiqaradi. Qadriyatlarning boshqa turlari, aslini olganda, hayot

ne matlarining mohiyatidir, madaniy qadriyatlardir».

V.P.Tugarinov «qadriyat» va «baho» tushunchalarini bir biridan farqlash
zarurligini uqtiradi. U yoki bu hodisani qadriyatlarga mansub hisoblash, ya ni uni

qadriyatlarga qo shish yoki qo shmaslik ana shu munosabatga, ijobiy yoki salbiy

bahoga bog liq.

10

Yosh avlodni Maktabgacha ta lim yoshidagi bolalarning qiziqish va
qobiliyatlarini shakllantirish bizning burchimizdir.

1.2. Maktabgacha ta lim yoshidagi bolalarni umuminsoniy qadriyatlar

asosida tarbiyalashning prinsiplari va usullari
Davlatimizning mustaqillikka erishuvi ta lim va Maktabgacha ta lim

yoshidagi bolalarning qiziqish va qobiliyatlarining milliy shakllarini
rivojlantirishga keng imkoniyatlar ochib berdi. Maktabgacha ta lim yoshidagi

bolalarning qiziqish va qobiliyatlari - ma naviy manbalar va hozirgi zamon

talablari va ehtiyojlari nazarda to tgan xolda, tarbiyachilarning tarbiyalanuvchi

bilan aniq bir maqsadga qaratilgan o zaro amaliy va nazariy muloqatidir.

Maktabgacha ta lim yoshidagi bolalarni umuminsoniy qadriyatlar asosida

tarbiyalashda uning mohiyatini tushunib yetish kerak. Qadriyatlar o zining

mohiyatiga ko ra bir necha turga bo linadi. Jumladan, inson va uning hayoti eng

oliy qadriyat hisoblanadi. Inson yuq joyda biron narsaning qadr qimmati haqida
so zlash bema nilikdir. Shuning uchun ham inson qadr qimmatini e zozlash,

uning turmushini yaxshilash, bilimi va madaniy saviyasini rivojlantirish,
sog lig ini saqlash, hayotini himoya qilish davlatimiz siyosatining asosiy

yo nalishini tashkil etadi. Jamiyatimizda ro y berayotgan tub o zgarishlarning,

islohotlarning barchasi kishilar hayoti to q, boy, go zal bo lishi, inson o zini

chinakam erkin his etishi, o z mehnati natijasining, o z taqdirining, o z

mamlakatining egasi bo lishini ta minlashga qaratilgandir.

Inson ehtiyojlarini qondirishda tabiiy qadriyatlar katta ahamiyat kasb etadi.
Tabiiy qadriyatlarga yer va yer osti boyliklari, suv, xavo, o rmonlar, o simliklar,

xayvonot dunyosi va boshqalar kiradi.
Markaziy Osiyo, xususan, O zbekiston zamini xilma xil qazilmalarga boy.

Yer yuzasiga yaqin yotgan qazilmalarning aksariyati ochilgan va ular xalq
11

xo jaligi, fan va texnika tarakqiyoti uchun xizmat qilmoqda. Shu bilan birga xali
ochilmagan, ruyobga chiqmagan konlar ham ko p. Bu konlarning juda oz qismi

bevosita yer yuziga chiqqan bo lsa, aksariyati yer ichkarisida yashirinib yotibdi.

Iqtisodiy ahamiyatga ega bo lgan tabiiy xom ashyo uyumlari «foydali qazilmalar»

O zbekiston Respublikasining milliy boyligi, uning asosiy
qadriyatlaridandir.
O zbekiston behisob tabiiy boyliklarga, qulay jug rofik muxitga ega.

Tabiat tabiiy resurslar manbaidir. Tabiiy resurslar, ya ni yonilg i, har xil

metallar, rudalar, havo, suv, o simliklar, xayvonot dunyosi bo lmasa insoniyat

yashay olmaydi. Tabiat biz uchun moddiy ne matlarning bosh manbai sifatida

ham, cog lik, shodlik, turmushga mehr-muxabbatning va har bir kishidagi

ma naviy boyliklarning bitmas tuganmas omili sifatida ham o zining g oyat

zo r ahamiyatini hech qachon yuqotmaydi.

Ona Yer kishilar uchun moddiy ne matlar manbai, dastlabki mehnat

vositalarining xazinasidir, inso niyat taraqqiyotining beshigidir. Yerdan inson o zi

uchun zarur narsalarni undiradi. Yer insonni boqadi. Taniqli ingliz iqtisodchi olimi
Vilzm Petti aytganideq, mehnat boylikning otasi bo lsa, Yer uning onasidir.

Insonning kundalik hayoti va sevinchlari ham Yer tufaylidir. Shunday ekan, inson
uchun g oyat darajada muxim va zarur bo lgan hayot manbai Yerni

qadrlamaslik e zozlamaslik mumkin emas!

Zotan, O zbekistan Konstitutsiyasining 55-moddasida yozib qo yilgan:

«Yer, yer osti boyliklari, suv, o simlik va hayvonot dunyosi hamda boshqa tabiiy

zaxiralar umummilliy boylikdir, ulardan oqilona foydalanish zarur va ular davlat
muxofazasidadir»
Maktabgacha ta lim yoshidagi bolalarni umuminsoniy qadriyatlar asosida

tarbiyalashda ularga birinchi navbatda inson mehnati, xatti-harakati, aql zakovati
bilan yaratilgan «ikkinchi tabiat», ya ni turli tuman moddiy boyliklar, zavod va

fabrikalar, ishlab chiqarish kuchlari, transport vositalari, asbob-uskunalar, turar
joy, mol-mulk, noz-ne mat va shu qabilar moddiy qadriyatlar ekanligini

tushuntirish lozim.
12

Ma lumki, moddiy qadriyatlarning asosini jamiyatimizning moddiy texnika
bazasi tashkil qiladi. Insoniyat jamiyatining har biri o ziga xos moddiy texni
ka
bazasiga ega. Ular bir-biridan sifat jihatidangina emas, balki miqdor jihatdan ham
farq qiladi. Tosh va yog ochdan yasalgan sodda qurollarni ishlatish, yoyning

ixtiro qilinishi va ov qilish, olovdan foydalanishning kashf etilishi, metalldan
mehnat qurollarini yasash va boshqa shu qabilar hammasi ibtidoiy jamiyat
moddiy texnika bazasi uchun harakterlidir. Biroz takomillashgan mehnat
qurollarini dexqonchilik, hunarmandchilik va qurilish ishlarida qo llash, og ir

jismoniy mehnat talab qiladigan barcha sohalarda qullarning mehnatidan
shafqatsizlarcha foydalanish quldorlik jamiyatining moddiiy texnika bazasi
uchun xos belgilardir. Shamol va suv tegirmonlaridan foydalanish, metallarni
eritish va ularni qayta ishlash yo llarini yaxshilash feodal jamiyatiga taalluqli

moddiy texnika bazadir. Yirik va kuchli mashinalarni ixtiro qilish, ijtimoiy ishlab
chiqarishda fan-texnika yutuqlaridan keng foydalanish, ishlab chiqarish
jarayonlarini avtomatlashtirish va mexanizatsiyalashtirish, yangi texnologiyani
joriy etish, tabiiy, moddiy va mehnat resurslaridan har tomonlama foydalanish
indo strial jamiyatning moddiy texnik bazasini tashkil etadi.

Respublikamizda taraqqiy etayotgan mashinasozlik, metallurgiya, kimyo,
issiqlik energiyasi, transport va aloqa, kapital qurilishi, yengil, oziq-ovqat, agrar
sanoati va boshqa milliy boyliklar majmuasi mustaqil O zbekiston xalqining

moddiy qadriyatlarini tash kil etadi.
Moddiy qadriyatlarning negizini mulk tashkil eta di. Davlat
iste molchilarning hyquqi ustunligini hisobga olib, iqtisodiy faoliyat, tadbirkorlik

va mehnat qilish erkinligini, barcha mulk shakllarining teng huquqligini va
huquqiy jihatdan bab-baravar muhofaza etilishini kafolatlaydi
Prezidentimiz ta kidlaganidek mulkchilik munosabatlari masalalarida yaqin

vaqtlar ichida qat iy o zgarishlar amalga oshirilishi kerak. Mulk o zining

haqiqiy egasi quliga o tishiga erishish zarur. Faqat ana shundagina uning egasi

ushbu mulkni saqlash va ko paytirish uchun kurashadi. «Mulkning, - deydi I.

13

Karimov, mulkdorga tom ma noda xizmat qilishiga, uning mulk egasiga, butun
mamlakatga foyda keltirib, har bir fuqaroning farovonligiga xizmat qilishiga
erishish zarur.
Ana shundagina paydo bo layotgan mulkdorlar guruhi o z mamlakatining

iqtisodiyotini mustahkamlashdan chinakam manfaatdor bo ladi, ijtimoiy tuzumni

mustahkamlash va himoya qilish, ijtimoiy siyosiy barqarorlikni ta minlash uchun

barcha imkoniyatlarni yaratadi».
Insonning hayotida madaniy-ma naviy qadriyatlar katta o rin

egallaydi.
Unga ilmiy texnikaviy va intel lektual imkoniyatlar, maorif, ta lim tarbiya,

tibbiy xizmat, milliy meros, turli shakllarda namoyon bo ladigan madaniyat

durdonalari, til, adabiyot, san at, xalq hunarmandchiligi maxsulotlari, noyob

tarixiy va madaniy yodgorliklar, arxitektura va hokazolar kiradi.
Markaziy Osiyo azal-azaldan ilm-fan va madaniyatning, adabiyot va
san atning markazlaridan biri bo lib kelgan. Bu o lkada yetishib chiqqan buyuk

mutafakkirlar jahon ilm fani va madaniyatini o z kashfiyotlari va o lmas asarlari

bilan ijodiy boyitib, yuqori cho qqiga ko tardilar, uning keyingi taraqqiyotiga

samarali ta sir ko rsatdilar. Butun madaniy olamga taniqli olimlar va

mutafakkirlar, Samarkand, Buxoro, Shahrisabz, Xiva singari muxtasham shaharlar
yaratuvchilari bo lmish ulug ajdodlarimizning ijodiyoti o zining ulug vorligi

va go zalligi bilan hozirgacha hammani lol qoldirmoqda.

«O zbekistonda yuz berayotgan progressiv o zgarishlar, deydi

I.Karimov, uning juda katta tabiiy boyliklari, ishlab chiqarish, ilmiy texnikaviy

va intellektual imkoniyatlari, noyob milliy madaniy merosi, xalqimiz tarixi va
hozirgi hayoti bilan qiziqayotgan dunyoning barcha mintaqalaridagi siyosatchilar,
bizneschilar, oddiy odamlarni o lkamizga tabora ko proq jalb etmoqda»

14

Endilikda mintaqamizning boy ma naviy madaniyati, uning noyob milliy
qadriyatlari, bebaho falsafiy va ma naviy merosi xalqimizning ruhiyati,

ma naviyatini yanada yuksak darajaga ko tarish uchun xizmat qilmoqda.

Biz Sharq sivilizatsiyasi va madaniyatiga mansubligimiz bilan faxrlanamiz,
deydi Prezidentimiz I.Karimov,- Sharq sivilizatsiyasi va madaniyati esa doimo
xalqni bo lg usi o zgarishlarga ma naviy va ruhiy jihatdan tayyorlashga intilib

kelgan.
Axloqiy qadriyatlar kishilarning bir birlariga, o zlari mansub jamoaga,

vatanga nisbatan tarixan tarkib topgan munosabatlarini ifodalaydi. Axloq muayyan
xulq atvor, odob, xatti harakat, meyor, qoida va tamoyillar majmuasidir. Axloqiy
tushunchalarga yaxshilik va yomonlik burch, vijdon, sha n (or-nomus), baxt,

adolat, ideal qabilar kiradi. Insonning oila, jamiyat, xalq manfaatlarini anglab
qilayotgan har qanday xatti harakati yaxshilik kategoriyasi nuqtai nazaridan
baholanadi.
Burch kishining Vatan, xalq, jamoa, oila bilan o zaro munosabatlarida

o z oldidagi majburiyat va mas uliyatini sezishi, ularga nisbatan sadoqatni

ifodalaydi. Vijdon kishining xatti harakatiga o zining munosabatini, kishining

o z xulq odobi uchun ma naviy mas uliyat hissini ifodalaydi.

Qadriyatlar amal qilish doirasiga ko ra milliy, mintaqaviy va umuminsoniy

turlarga bo linadi.

Milliy qadriyatlar - murakkab ijtimoiy ruhiy hodisa bo lib, u millatning

tili, madaniyati, tarixi, urf odatlari, an analarini, jamiki moddiy va ma naviy

boyliklarini, iqtisodiy, ijtimoiy siyosiy hayotining barcha tomonlarini qamrab
oladi.
Har bir ruhan sog lom kishida o z qadr qimmatini saqlash, o zini hurmat

qilish tuyg usi mavjud. Har bir millatda ham xuddi shu holatni ko ramiz.

Millatlarning o z o zini anglash jarayoni takomillashgan sari milliy manfaatlar

ham, milliy qadriyatlar ham kuchayib, mustahkamlanib boraveradi.
15

Milliy qadriyatlarning e zozlanishi va kuchayib borishi zinhor milliy
hudbinlikka, manmanlikka olib kelmasligi kerak Shuning uchun ham bu masalada
xushyorlik, nazokat, insof, diyonat, bag rikengliq sahovat talab qilinadi. Zotan,

milliy qadriyatlarning o zi ayni paytda, mintaqaviy yoki umuminsoniy

qadriyatlarning uzviy qismi sifatida namoyon bo ladi.

Mintaqaviy qadriyatlar iqtisodiyoti, madaniyati, tarixi, tili, dini, urf-odat va
an analari mushtarak bo lgan xalqlar manfaatlariga xizmat qiladigan tabiiy va

ijtimoiy hodisalar majmuasini tashkil etadi.
Mintaqaviy qadriyatlarga misol sifatida Markaziy Osiyo xududida istiqomat
qiluvchi o zbeq qozoq, tojiq qirg iz, turkman xalqlariga xos bo lgan

qadriyatlarni eslatib o tishimiz mumkin. Buyuk Turon diyorida unib o sgan

mazkur xalqlarning tarixi, tili, mada niyati, dini, urf odat va an analarida juda

ko p umumiylik mavjud. Ular hamisha bir birlariga orasini, quda qudag ay

bo lganlar, hozir ham bahamjihat, totuv hayot kechirmoqdalar. Mazkur

xalqlarning iqtisodiy, madaniy, ma naviy, savdo sotiq. munosabatlari juda qadim

zamonlarga borib taqaladi.
Qadimdan bir ma naviy ruhiy iqlimdan nafas olib kelgan xalqlarimiz

tariximizning, ayniqsa, bugungi mas uliyatli davrida aql, zakovat va shijoat,

dunyoviy salohiyat va milliy g urur talab etadigan bir pallada yana ham yaqinroq,

yana ham mehr oqibatliroq bo lishlari lozimligini hayotiing o zi taqozo

qilmoqda.
Mintaqaviy qadriyatlar turkumiga Markaziy Osiyoda yagona iqtisodiy
hududni tashkil qilish, Orol muammolarini xal etish, ekologik xavfsizlikni
ta minlash, mintaqamizda yashovchi xalqlarni tibbiy, ijtimoiy jihatdan

himoyalash, boy tarixiy, ma naviy merosimizni avaylab asrash qabilar kiradi.

Umuminsoniy qadriyatlar milliy va mintaqaviy qadriyatlardan mazmuni
jihatdan chuqur va keng bo lib, umumbashariy ahamiyat kasb etadi.

Umuminsoniy qadriyatlar barcha millatlar, elatlar va xalqlarning maqsad va
intilishlariga muvofiq koladi. Shuni ta kidlash kerakki, jahondagi birorta xalq va

16

millat o zidan boshqa xalq va millatlardan, umuman jahon sivilizatsiyasidan
mutlaqo ajralgan, alohida madaniyatga ega emas. Millatlar boshqa xalqlarning
madaniy ma naviy yutuqlaridan foydalanmay turib rivojlana olmaydilar. Shu

sababli, barcha xalqlarning ijtimoiy iqtisodiy, madaniy ma naviy rivojlanishi,

tarixi bir biri bilan chambarchas bo lib ketgan.

Umuminsoniy qadriyatlar turkumiga insoniyat sivilizatsiyasining
tarakqiyoti bilan bog lik bo lgan umum
bashariy muammolar kiradi.
Ulardan eng asosiylari yer yuzida ilm fanini taraqqiy ettirish, tinchlikni
saqlash, yadroviy qurollarning poygasini to xtatish, xalqaro

xavfsizlikni ta minlash, turli kasalliklarning oldini olish, tabiatni

muxofaza qilish , qashshoqlik va savodsizlikka barham berish, sanoat xom
ashyosi, ener giya manbalari va oziq-ovqat bilan ta minlash, koinotni va jahon

okeani resurslarini o zlashtirish bilan bog lik bo lgan muammolar kiradi.

Jamiyatimizning iqtisodiyoti, mada niyati va ma naviyatining ilgari

qarab rivojlanishiga, milliy axloq, odob, urf-odat negizlarida komil insonni
tarbiyalashga, mustaqil Respublikamizni har tomonlama ravnaq toptirib, jahon
sivilizatsiyasiga qo shishga astoydil hizmat qiladigan qadriyatlar bu progressiv

qadriyatlarni tashkil etadi. Aksincha, jumhuriyatimizning oldida turgan ijtimoiy
siyosiy, iqtisodiy. madaniy, ma naviy muammolarni hal etishga tusqinlik

qiladigan hodisalar reaksion qadriyatlarga kiradi.
Shuning uchun tarbiyachi birinchi uchrashuvga alohida tayyorgarlik ko rib

tarbiyalanuvchining mashg ulot tayyorlaydigan xonasi, uydagi xo jalik ishlariga

ishtiroki, nimalarga ko proq qiziqadi, kun tartibi singari masalalar bo yicha fikr

yuritishi zarur. Ba zi Maktabgacha ta lim yoshidagi bolalarning qiziqish va

qobiliyatlari ota-onalarni maktabgacha ta lim muassasasiga kelishi uchun

Maktabgacha ta lim yoshidagi bolalarning qiziqish va qobiliyatlariga xilof ish

tutadi. Masalan, «Bolaning papkasi, kundalik daftarini olib qo yib, ota-onangni

aytib kelsang beraman»-deydilar. Bunday muomala ota-onalar bilan Maktabgacha
17

ta lim yoshidagi bolalarning qiziqish va qobiliyatlari o rtasidagi munosabatni
yomonlashtiradi. Oilada bola Maktabgacha ta lim yoshidagi bolalarning qiziqish

va qobiliyatlariga salbiy ta sir qiladigan omillar asosan ota-onalarning pedagogik

bilimlari yetarli emasligidan shaxsning rivojlanishi qonunlarini tushunmasligidan
kelib chiqadi. Pedagogik tashviqotning barcha turlari ota-onalar Maktabgacha
ta lim yoshidagi bolalarning qiziqish va qobiliyatlari sohasidagi kamchiliklarni

bartaraf etishi, o z farzandlarini yanada yaxshiroq o rganishlariga yordam

beradi. Bu Maktabgacha ta lim yoshidagi bolalarning qiziqish va

qobiliyatlariishlarimizni talab darajsiga chiqishda muhim o rin tutadi
[4, 6, 7, 9,
11, 12, 13, 30 ] .
II bob. MAKTABGACHA TA LIM YOSHIDAGI BOLALARNI

UMUMINSONIY QADRIYATLAR ASOSIDA TARBIYALASHNING
PEDAGOGIK-PSIXOLOGIK SHART SHAROITLARI.

2.1. Maktabgacha ta lim yoshidagi bolalarni umuminsoniy qadriyatlar

asosida tarbiyalashning o ziga xos psixologik xususiyatlari.

Qadriyatlar-harakat usuli, metodikasi va uning individual yetimga aylanishi
uchun shart-sharoit yaratish. Qadriyatlar inson ma naviy kamolotining muhim

omili hamdir. Har bir millat rivojlanishidagi tarixiy voqealar, unga ijobiy hissa
qo shgan shaxslar ham milliy qadriyatlar jumlasiga kiradi.

Qadriyatlarga baho berishdan oldin ular yuzaga kelgan konkret tarixiy
sharoitlar, o sha davrlarga xos bo lgan imkoniyat va ehtiyojlarni ham bilmoq

kerak. Kechagi voqealarni bugungi talab bilan o lchash mumkin bo lmaganidek,

har bir qadriyatning ijtimoiy ahamiyatini bilishga muayyan tarixiy sharoitlarni
hisobga olib yondashmoq kerak.
Qadriyatlarning ijtimoiy ahamiyatini anglash kishilarning istiqbol vazifalarini
to g ri tasavvur qila bilish imkoniyati bilan ham bog liq. Jamiyat a zolarida

yetuk ijtimoiy, milliy ong bo lishi, ma naviy kamolotning yuksakligi

18

qadriyatlarning rivojlanish imkoniyatlarini kuchaytiruvchi, ijtimoiy va tarbiyaviy
samaradorligini oshiruvchi omildir.
Qadriyat va meros tushunchalari o zaro yaqin bo lsa ham ular bir xil
ma noni bildirmaydi.

Qadriyat va meros bir-biriga uzviy bog liq bo lishiga qaramay, har qanday

meros qadriyat bo la olmaydi. Meros tushunchasining mohiyati qadriyatga

nisbatan kengdir. Bundan tashqari, qadriyat faqat o tmishdan qolgan merosgina

emas. Hozirgi kun talablari, yangi sharoit va imkoniyatlar asosida shaklla-
nayotgan ijtimoiy, ma naviy, siyosiy hodisalar ham qadriyat hisoblanadi.

Hozir O zbekistonda milliy istiqlol mafkurasini rivojlantirish uchun katta

ishlar olib borilmoqda. Taraqqiyotning hozirgi vazifalari va millat manfaatlariga
mos keluvchi bunday mafkura yaratilmoqda. Bu mafkurani yaratishda o tmish

merosidan unumli foydalanilsa ham u yangi davrda shakllangan qadriyat sifatida
yuzaga kemoqda.
Meros - o tgan avlodlar tomonidan yaratilgan, bizgacha yetib kelgan

ijtimoiy-ma naviy, moddiy hodisalar, madaniy boyliklar, urf-odatlar, marosimlar,

axloq normalaridir. Meros taraqqiyot uchun ham zarur omil bo lgandagina,

qadriyat darajasiga ko tarila oladi.

Meros bilan qadriyatlarni baholash mezonlari bir-biridan farq qiladi. Moddiy
va ma naviy merosni baholashda uning tarixiy shakllanishi sharoitlari va

imkoniyatlarini o rganishga katta e tibor beriladi. Merosning hozirgi kun uchun

ham bo lgan ahamiyatini bilish uni qadriyatlar jumlasiga kiritishdir.

Qadriyat turlari.
Qadriyatlar mohiyati jihatidan moddiy va ma naviy qadriyatlarga bo linadi.

Inson kuchi, aqli-zakovati bilan yaratilgan tabiat go zalliklari, arxitektura, san at

va madaniyat asarlari - barchasi moddiy, ya ni noosfera qadriyatlar jumlasiga

kiradi. Axloq odob, bilim, ilm, malaka, iymon, insof, e tiqod va boshqalar

ma naviy qadriyatlar. Moddiy va ma naviy qadriyatlar bir-biri bilan bog liqdir.

Ular o z navbatida, quyidagi shakllarda namoyon bo ladi:

19

1. Inson yashab turgan moddiy muhit bilan bog liq bo lgan qadriyatlar.
Qadriyatlarning bu turiga iqlim sharoiti, tabiat go zalliklari, milliy-davlat

ahamiyatiga molik bo lgan qo riqxonalar, tabiatning inson yashashi, mehnat

qilishi uchun zarur bo lgan sharoit va imkoniyatlari kiradi. Tabiiy muhit sharoiti

va imkoniyatlari ham inson ehtiyojlari, yashash imkoniyatlari bilan taqozolangan
taqdirdagina qadriyat, deb baholanadi. Shu ma noda olib qaraganda, tabiat

sharoitlarini qadriyat deb qarash unga ma lum maqsad va manfaat asosida

yondashayotgan inson tomonidan berilgan bahodir. Tabiatning inson manfaati
asosida o zlashtirilgan, o zgartirilgan qismi ham qadriyatdir.

2. An analar, urf-odatlar va marosimlarda namoyon bo ladigan axloqiy

qadriyatlar.
Bu qadriyatlar asosan obyektiv taraqkiyot va subyektiv ruhiyatning ifodasi
bo lib kishilarning o zaro munosabatlarida, turmush tarzi va faoliyatida, yurish-

turishida, axloqi va odobida ko zga tashlanadi. Axloq, insonning ichki ruhiy

e tiqodi, odob esa uning amalda namoyon bo lishidir. Turli urf-odatlar,

marosimlar kishilarning kundalik turmush tarzida, axloqiy qadriyatlar esa ularning
yurish-turishi, o zaro munosabatlarida namoyon bo ladi. Ma naviy kamolotni

o zida mujassamlashtirgan inson ham oliy qadriyat hisoblanadi.

3. Insonning aql-idroki va amaliy faoliyati zaminida shakllangan mehnat
malakalari va ko nikmalari, bilim va tajribalari, qobiliyat va iste dodlarida

namoyon bo ladigan qadriyatlar.

Bu qadriyatlar insonning mehnat malakalari, ijtimoiy qiziqishlari, mehnat
mahsuloti turlarini yaratish sohasidagi amaliy imkoniyatlari, bilimi, iste dodi va

qobiliyatlaridir. Rassom qo linda qalam ushlagani uchun emas, balki tajribada

shaklangan bilim va iste dod egasi bo lgani uchun ham buyuk san at asarlarini

yarata oladi.
4. Odamlar o rtasidagi jamoatchilik, hamkorlik, xayrixohlik, hamjihatlikka

asoslangan munosabatlarda namoyon bo layotgan qadriyatlar.

20

5. Kishilarning yoshi, kasbi, jinsi va irqiy xususiyatlari bilan bog liq
bo lgan qadriyatlar.

Albatta, qadriyatlarning bu turkumini alohida ajratib olib qaramasa ham
bo ladi. Lekin inson hayotining turli davrlari, faoliyat sohalariga nazar tashlar

ekanmiz, bu sohalarda ham e tiborga sazovor bo lgan qadriyatlar va ularning

mezonlari borligini ko ramiz.

Yoshlar va keksalar, erkaklar va ayollar, turli kasb egalari uchun xos bo lgan

qadriyatlar ham mohiyati jihatidan jamiyat va inson kamoloti uchun xizmat
qiladigan ma naviyatdir.

Yuqorida bayon etilgan qadriyatlar, o z navbatida, umuminsoniy,

mintaqaviy, milliy, diniy qadriyatlarga bo linadi.

Umuminsoniy qadriyatlar jahon sivilizatsiyasining yaxlitligi, uning barcha
bosqichlari bir-biri bilan uzviy bog langanligining ifodasidir.

Umuminsoniy qadriyatlar qandaydir o zgarmas, aqidaviy tushunchalar emas.

Davrlar o tishi, sharoit, talab va ehtiyojlarning o zgarishi bilan ularning

mazmuni, baholash mezonlari ham o zgarib boradi. Lekin bu o zgarishlardan

qat iy nazar, umuminsoniy qadriyatlar odamlarni jipslashtiruvchi, ma lum

maqsadlar, ijtimoiy, ma naviy kamolotning muayyan yo llari uchun birgalashib

kurashishga, harakat qilishga chorlovchi ijtimoiy hodisalardir. Umuminsoniy
qadriyatlar turli davlatlar, xalqlar o rtasidagi ko prik vositasini o tab, odamlarni

bir-biriga yaqinlashtiruvchi, hamjihatlik va hamkorlikka chorlovchi kuch vazifasini
o taydi. Ma naviyat borasida ham umuminsoniy qadriyatlar barcha xalqlarning

madaniyatini yaqinlashtiradi va ularni tezroq kamol topishga imkon yaratib beradi.
Umuminsoniy qadriyatlar inson ma naviy, ijtimoiy kamolotining qandaydir

alohida, boshqalardan ajralgan tomoni emas. Umuminsoniy qadriyatlar milliy va
mintaqaviy qadriyatlarning umumlashgan ifodasidir. Umuminsoniy qadriyatlar
butun insoniyatga xos qadriyatlar asosida tashkil topadi va rivojlanadi, ular ayni
vaqtda barcha milliy qadriyatlarning bir-biriga yaqinlashishi va rivojlanishiga ham
xizmat qiladi.
21

Insonparvarlik g oyalariga sadoqat, demokratiya, ijtimoiy adolat hamma
yerda barqaror bo lishiga intilish, inson huquqlari poymol etilishiga yo l

kuymaslik, hamma xalqlarning milliy mustaqillik uchun bo lgan kurashlarini

himoya qilish, kishilarni do stlik, hamkorlik va hamdardlikka chorlash, hamma

yerda tinchlik, osoyishtalik qaror topishiga harakat kalish, atrof-muhitni toza
saqlash umuminsoniy qadriyatlarning hozirgi kunda katta ahamiyat kasb etayotgan
jihatlaridir.
Bu qadriyatlar butun insoniyat tomonidan qo lga kiritilgan fan, texnika,

madaniyat, ijtimoiy ishlab chiqarish munosabatlarini rivojlantirish borasidagi yangi
jihatlar, demokratiya, qonunchilik, adolatni barqarorlash-tirish borasidagi
yutuqlardan ham iborat bo lib, ulardan oqilona foydalanish respublikamizni

jahondagi rivojlangan davlatlardan biriga aylantirish ishiga ham xizmat qiladi. Bu
borada biror chekinishlarga, milliy mahdudlik va kalondimog likka yo l

qo yish nihoyatda katta yo qotishlarga olib kelishi mumkin. Umuminsoniy

qadriyatlar mahalliy sharoit, imkoniyatlar, tarixiy an analar bilan

bog langandagina kerakli samara beradi.

Mintaqaviy qadriyatlar ham umuminsoniy qadriyatlar bilan chambarchas
bog langan.

Qadriyatlarning bu turkumi bir-biriga yaqin bo lgan sharoitlarda yashagan

va mehnat qilgan, tarixi tutash bo lgan mamlakatlar va xalqlarda uchraydi. Bu

qadriyatlar hozirgi kunda ham katta ahamiyat kasb etmoqda.
O rta Osiyo xalqlari ming yillar davomida bir-biri bilan yaqindan iqtisodiy

va siyosiy aloqalar o rnatganlar. Ularning turmush sharoitlari, tili, madaniyati,

dini, urf-odatlari bir-biriga yaqin bo lishi ko plab umummintaqaviy qadriyatlar

shakllanishiga olib kelgan. Bu qadriyatlar turli joylarda bir-biridan biroz farq
qilsada, mohiyat jihatidan yaqindir. Mehmondo stlik, bolajonlik, yaqin qo ni-

qo shnichilik, kattalarni hurmat qilish, kichiklarni izzat qilish, qarindosh-

urug lar, do stlar bilan yaqin aloqada bo lish, sahiylik, halol bilan haromni

farqlash O rta Osiyo xalqlarining hammasiga xos bo lgan ma naviy

22

fazilatlardir. Garchand mehmondo stlik bilan bog liq udumlar mintaqamizning
hamma yerida keng tarqalgan yaxshi an ana bo lsa ham ular turli joylarda bir-

biridan farq qiladi.
Keksalarni, ota-onani hurmat qilish ham O rta Osiyo xalqlarining o ziga

xos yuksak ma naviy boyligidir.

Keksalar ko pni ko rgan, aql va idrok bilan har ishda maslahat bera

oladigan, yoshlarga katta tarbiyaviy ta sir ko rsata oladigan kishilardir.

Keksalarni hurmat qilish, ulardan saboq olish, hayot tajribasini o rganish

ma naviy kamolot uchun yangi imkoniyatlar izlashga harakat qilishdir. Ota-onani

hurmat qilish, ularning gapiga, pand nasihatiga quloq solish ham katta ma naviy

qadriyatdir. Ota-ona hech vaqt o z farzandiga yomonlik ravo ko rmaydi. Ular

hayotda ko p og irlik, yengilliklarni ko rgani sababli, farzandlarining

istiqbolini ham ulardan ko ra ko proq o ylaydilar, Ba zan ota-onalarning

nasihatlari noqobil farzandlarga og irroq tuyuladi. Bu hayotni bilmaslik,

hayotning turli jarayonlariga yengil-yelpi qarashning oqibatidir. Farzandlar ota-
onaning qadrini o zlari ota-ona bo lganidan keyingina fahmlab oladilar. Bu davr

ichida ular ma naviy kamolotning ko p imkoniyatlarini qo ldan boy berib

qo yadilar. Shuning uchun ulkan ma naviy qadriyat bo lmish ota-onani hurmat

qilish odatini aslo unutmaslik kerak.
Ota-onaga bo lgan hurmat dunyodagi barcha xalqlarda uchraydi. Lekin

bizning mintaqamizda bu qadriyatni e zozlash boshqa hamma joylardagiga

nisbatan ustunroq turadi. Hashar yo li bilan uy-joy qurishda, uy joylarni

ta mirlashda bir-biriga yordam ko rsatish, yetim-yesirlarning, beva-

bechoralarning peshonasini silash, ularni qarindosh-urug lar o z himoyasiga

olib, xoru zor bo lib qolishiga yo l qo ymasligi ham mintaqamiz xalqlarining

barchasiga xos qadriyatdir.
Katta ijtimoiy va tarbiyaviy ahamiyatga ega bo lgan mintaqaviy qadriyat-

lardan yana biri - jamoatchilik fikridir. Jamoatchilik fikri odamlar o rtasidagi bir-

23

biriga yaqinlik, o zaro hurmatning ifodasi bo lib, keng foydalanish mumkin
bo lgan qadriyatdir.

Qadriyatlarning eng muhim turlaridan yana biri - milliy qadriyatlardir.
Milliy qadriyatlar umuminsoniy va mintaqaviy qadriyatlar bilan birlikda
mavjud bo ladi. Umuminsoniy va mintaqaviy qadriyatlar milliy qadriyatlarning

ko p tomonlarini o z ichiga oladi. Milliy qadriyatlar umuminsoniy va

mintaqaviy qadriyatlar ta sirida keng rivojlanish, takomillashish imkoniga ega

bo ladi. Ular o rtasidagi muntazam davom etib boradigan dialektik munosabat

jahon sivilizatsiyasi rivojlanishining muhim omillaridan biridir.
Milliy qadriyatlarning shakllanishi va rivojlanishi har bir millat-ning o ziga

xos tarixi, tili, madaniyati, axloqiy va psixologik fazilatlari, yashash sharoiti,
turmush tarzi, ishlab chiqarish faoliyati bilan bog langandir. Milliy

qadriyatlarning har bir ko rinishini uzoq tarixiy taraqqiyotining o ziga xos

xususiyatlarini chuqur o rganish orqaligina to g ri tushunib olish mumkin.

Millat mavjud ekan milliy qadriyatlarning ahamiyati aslo kamaymaydi.
Millatlarning ma naviyat jihatidan bir-biriga yaqinlashib borishi ham milliy

qadriyatlarning rivojlanish va amal qilish imkoniyatlarini kamaytirmaydi, balki
kengaytiradi. Umuman olib qaraganimizda, milliy qadriyatlar har bir millatning
mohiyatini, uning muayyan mustaqil ijtimoiy etnik birlik ekanini belgilab beruvchi
asosiy mezonlardan biridir.
Har bir millat o z qadriyatlarini rivojlantirishi va ularga amal qilishida milliy

ong, milliy birdamlik tuyg usining ahamiyati kattadir. Milliy ruhiyat va

ma naviyatdan mahrum bo lgan kishilardagina o z tili, tarixi, an analariga

nigilistik munosabatda bo lishi mumkin. Agar shunday ahvol ma lum siyosat

ta sirida kengayib borsa, millat birligi va kamoloti uchun nihoyatda xatarli bir hol

yuzaga keladi.
Albatta, har bir xalq o z milliy qadriyatlari qobig idagina o ralib

qolmasligi kerak. Bunday yo ldan borilganida millatning taraqqiyoti sur atlari

pasayadi.
24

Milliy mahdudlik va milliy kalondimog lik hech vaqt ma naviy, ijtimoiy
kamolot omili bo lgan emas. Boshqa millatlarning qadriyatlarini o rganish

hamma vaqt ham taraqqiyotning omillaridan biri bo lib kelgan.

Qadriyatlar qanchalik bir-biriga yaqinlashib, ta sir ko rsatmasin, har bir

millat uchun ma naviy kamolotning asosiy yo li va mezoni milliy qadriyatlar

bo lib qoladi. Biron millatning yaxshi urf odatlari, marosimlari qachonki boshqa

millat ruhiga, milliy ma naviy ehtiyoji va talablariga mos kelgandagina shu millat

hayotida chuqur tomir otish imkoniga ega bo ladi.

Xalqlarga yangi ma naviy qadriyatlarni singdirish uchun avval, ularga

nisbatan ehtiyoj tug dirmoq kerak. Ma naviy ehtiyojsiz, tarixiy an analarni

e tiborga olmay singdirilmoqchi bo lgan qadriyatlar millatning hayotida

ma lum o rin olsa ham, uning ruhiyatiga singmaydi, binobarin qalbidan o rin

olmaydi.
Har bir xalq qadrlagan narsa yoki hodisa, birinchi navbatda, uning milliy
ma naviyati bilan bog liq bo ladi.

Milliy qadriyatlar ham qandaydir o zgarmas hodisa emas. Millat taraqqiyoti

bilan bog liq bo lgan ijtimoiy, iqtisodiy, ma naviy hayotning takomillashib

borishi, yashash va mehnat qilish sharoitlari o zgarishi bilan milliy qadriyatlar

ham rivojlanib borishiga imkon yaratiladi.
Umuminsoniy, mintaqaviy, milliy qadriyatlar bilan bir qatorda, diniy
qadriyatlar ham mavjuddir.
Diniy qadriyatlar ham jamiyatning ma lum tarixiy davr va sharoitlardagi

talablari, ehtiyojlari asosida shakllanadi.
Diniy qadriyatlar umuminsoniy, mintaqaviy qadriyatlarning qandaydir
alohida, boshqalardan keskin ajralib turuvchi sohasi emas.
Ma lumki, har qanday din ham hayot talablari, turmush sharoiti va

ehtiyojlaridan ajralgan holda paydo bo lmagan. Barcha dinlarning kelib

chiqishiga ma lum tarixiy davrlardagi ijtimoiy, siyosiy, g oyaviy sharoitlar, ular

bilan bog langan ehtiyojlar sabab bo lgan.

25

Dinlarning kelib chiqishiga asos bo lgan sabablarni ijtimoiy hayotning
o zidan izlamoq kerak. Real hayot voqealari, ehtiyojlari ilohiylashtirilganida,

mohiyati, sodir bo lishi sabablari ilohiy kuchlarning irodasi bilan

bog langandagina diniy tus oladi.

Islom dini shakllanayotgan davrda Muhammad alayhissalom arab qabilalari
orasida keng tarqalgan ko plab urf-odatlar, marosimlar, axloqiy va huquqiy

normalarga ilohiy tus berib, ularni yangi dinning ajralmas qismiga aylantirdi.
Arablarning yurish-turishi, odobi va axloqi, oilaviy va qabilaviy munosabatlari
borasidagi ko plab qadriyatlari islom dinining tarkibiy qismi bo lib qoldi.

Sha riy hukmlarga kirgan axloq va odob, halollik, insonparvarlik, mehr-

oqibat, do stlik, birodarlik haqidagi ko plab g oyalar islom dinidan oldin ham

qadriyatlar sifatida saqlanib kelgan edi. Bu qadriyatlar islom dinining tarkibiy
qismiga aylanib, ularga rioya qilmaslik jamiyat oldidagina emas, balki xudo
oldidagi gunoh sifatida talqin etila boshlangan. Natijada islom dini bilan bog liq

bo lgan bu qadriyatlarga ham rioya qilishlik mas uliyati kuchayadi. Din

muqaddas, deb e tirof qilgan qadriyatlarni tan olmaslik, yoki ularga rioya

qilmaslik gunoh, do zax singari tushunchachar bilan bog landi. Shunday qilib,

diniy tus olgan hayotiy qadriyatlarga rioya qilishning zaruriyati ham kuchaydi.
Qadriyatlarga baho berishning bosh mezoni tarix saboqlari, tajriba, hozirgi

davr va istiqlolning talablari ehtiyojidir.
Qadriyatlarga aqidaparastlik, qiroatxonlik, ko r-ko rona sig inish yo li

bilan emas, balki sog lom aql, fan yutuqlari, ijtimoiy-ma naviy taraqqiyot

talablari va imkoniyatlariga asoslanib yondoshmoq kerak.
Qadriyatlar katta tarbiyaviy ahamiyatga egadir.
Qadriyatlarning mohiyatini bilish, ularga e tiqod, ixlos qo yish yoshlarda

milliy g urur, vatanparvarlik, milliy birdamlik va hamjihatlik tuyg usini

shakllantirishda, insonparvarlik, halollik, mshnatsevarlik. axloqiy poklik
fazilatlarini kamol toptirishda katta ahamiyatga ega. O zbekiston mustaqil

taraqqiyot yo liga o tgan hozirgi sharoitda vatanparvarlik tarbiyasi katta

26

ahamiyat kasb etmoqda. Vatanparvarlik o z vatanini vijdonan sevish, uning
taraqqiyot yo li va istiqlolini anglab olish, manfaatlarini hamma sohalarda

himoya qilishda fidoiylik namunalarini ko rsatishdir.

Maktabgacha ta lim yoshidagi bolalarni umuminsoniy qadriyatlar asosida

tarbiyalashda o zbek oilalarida, jamoatchilik o rtasida bola tarbiyasini amalga

oshirishda katta tajriba bor. Bu tajriba asrlar davomida sinovdan o tib, milliy

qadriyatga aylanib ketdi. Bu qadriyatlar bolalarda mehnatsevarlik, insonparvarlik,
halollik, ota-onani, kattalarni hurmat qilish, kichiklarni izzat qilish, kamtarlik kabi
xislatlarni tarbiyalashga yordam beradi. Milliy pedagogikaning bu boradagi merosi
ham buyuk qadriyatdir. Shu sababli ham o zbek yoshlari o zining tarbiyasi,

mehnatsevarligi, kattalarga hurmate tibori, kamtarligi, andishaliligi, halolligi

bilan ajralib turadi
O zbek qizlarini mehnatsevarlik, kamtarlik ruhida tarbiyalash borasida ham

katta tarixiy an analarimiz bor. Nomus, iymon, qizlik iffatini yuksak tutish odati

ham ulkan milliy qadriyatdir.
Qadriyatlarga xolisona yondoshish, ulardan ijtimoiy, tarbiyaviy masalalarni
hal etishda samarali foydalanish hozirgi kundagi ko plab dolzarb muammolarni

hal etishning muhim shartidir.
Qadriyatlar masalasi falsafiy ta limotlarda katta o rin tutishi ham ularning

shu jihatlari bilan taqozo qilinadi.

Boshlang ich Maktabgacha ta lim yoshidagi bolalarni umuminsoniy

qadriyatlar ruhda tarbiyalashni faqat mashg ulot jarayonlarida amalga oshirib

bo lmaydi. Bu jarayon Maktabgacha ta lim yoshidagi bolalarning

mashg ulotdan keyingi vaqtlarini taqsimlashlarida ham asosiy o rinni egallashi

zarur.
Katta guruh tarbiyalanuvchilari maktabgacha ta lim muassasasida olgan

nazariy bilimlarini amaliyotiga mashg ulotdan tashqari holatlarda: mahallada,

27

oilada, turli xil bayram va tadbirlarda duch keladi. Maktabgacha ta lim
muassasasigacha ta lim muassasasi tarbiyachisi vatanparvarlik, insonparvarlik

haqidagi dastlabki tushunchalarini ham maktabgacha ta lim muassasasiga

borgunlariga qadar oilada oladilar. Shu bois ota-ona tarbiyalanuvchi maktabgacha
ta lim muassasasiga borganda bu vazifani tarbiyachi zimmasiga yuklab

qo ymasdan, uning oilada bo lgan paytida unga befarq bo lmasligi, unga

ma naviy bilimlarini oshirishga va mustahkamalashga yordam berishlari zarur.

Eng avvalo, bolada o z oilasiga, ota-onasiga, opa-singil, aka-ukalariga mehr-

muhabbatli bo lishini o rgatish, keyinchalik bu tuyg uni qo ni-qo shni,

mahalla, tuman, shahar miqyosiga ko tarib, ona Vatanga cheksiz muhabbat

hissini uyg otish lozim..

«Bir bolaga yetti qo shni ota-ona», - deyishadi dono xalqimiz.

Demak, Maktabgacha ta lim yoshidagi bolalarning ma naviy kamolotida

qo ni - qo shni, mahallaning ham ahamiyati katta ekan. Katta guruh

tarbiyalanuvchisi mahallasidagi do stlari bilan bo sh vaqtini o tkazadi. Uning

do stlari aqlli, odobli, tarbiyali, ilimli bo lsa, ularga o xshashga, hatto ulardan

oshib ketishiga intiladi.
Maktabgacha ta lim yoshidagi bolalarning umuminsoniy qadriyatlarni

shakllanishida guruhdan va maktabgacha ta lim muassasasidan tashqari

o tkaziladigan tadbirlarning ahamiyati benihoyat kattadir. Shu bois tarbiyachi ota-

onalar bilan hamkorlikda turli tadbirlar o tkazilishi va bu tadbirlarga barcha

Maktabgacha ta lim yoshidagi bolalarni jalb qilish kerak. Agar tadbirlar faqat

a lochi va jamoatchi tarbiyalanuvchilar jalb qilinaversa guruhdan tashqari

tarbiyalanuvchilarga salbiy ta sir ko rsatishi, ularni ruhiyatini tushirishi, hatto

tarbiyachilarni xudbinlikda ayblashlari mumkin.
Har bir katta guruh tarbiyalanuvchisini qobiliyatiga yarasha mas uliyat

yuklash, bu mas uliyat esa uning olg a intilishi uchun turtki bo lishni esdan

chiqarmaslik kerak.
28

Maktabgacha ta lim yoshidagi bolalarning umuminsoniy qadriyatlarni
shakllantirishda ommaviy axborot vositalarining gazeta, jurnal, radio va
telvideniyaning ham ahamiyati kattadir. Har bir ota-ona farzandining qanday kitob,
gazeta yoki jurnal o qiyotganini, qanday radio tinglab tamosha

qilayotganliklarini nazorat qilib turishlari lozim.
Kerak bo lsa farzandlari bilan o qigan kitoblari, ko rgan teleko rsatuvlari

haqida suhbatlashib, ularni farzandlari ma naviyatiga qanday ta sir qilganligini

aniqlashlari maqsadga muvofiqdir.
Katta guruh Maktabgacha ta lim yoshidagi bolalarni umuminsoniy

qadriyatlar ruhda tarbiyalash kunning bir qismida, faqat maktabgacha ta lim

muassasasida amalga oshirilmay, u har doim maktabgacha ta lim muassasasida,

oilada ota-ona va tarbiyachilar hamkorligida, ularning ko magida amalga

oshiriladigan eng dolzarb mavzulardan biridir.
Maktabgacha ta lim yoshidagi bolalarni umuminsoniy qadriyatlar ruhda

tarbiyalashda guruhdan va maktabgacha ta lim muassasasidan tashqari

o tkaziladigan mashg ulotlar va tadbirlarning ahamiyati benihoyat kattadir.

Ta lim sifatini oshirishda guruhdan tashqari ishlarning o rni beqiyosdir.

Ayniqsa, tarixiy badiiy qadriyatlarimizdan foydalanish ta lim va tarbiyaning

milliy negizlarini mustahkamlashga xizmat qiladi. Shu ma noda umumiy o rta

ta lim maktabgacha ta lim muassasasilari Maktabgacha ta lim yoshidagi

bolalarni ma naviy, madaniy qadriyatlar bilan tanishtirishda guruhda, guruhdan

va maktabgacha ta lim muassasasidan tashqarida o tkaziladigan o quv-

tarbiyaviy tadbirlarning ahamiyati kattadir.
Maktabgacha ta lim yoshidagi bolalarni ajdodlarimiz asrlar davomida

shakllantirgan milliy qadriyatlar va an analarga sodaqat ruhida tarbiyalash

masalasi o zbek tarbiyachilarini oldida turgan dolzarb vazifalar sirasiga kiradi. Bu

borada guruhdan tashqari ishlaro alohida ahamiyatga molik.
O quv muassasalarida guruhdan va mashg ulotdan tashqari ishlarni tashkil

etish vositasida yosh avlodni aqliy tarbiyalash masalasi amalga oshiriladi.
29

Tarbiyalanuvchi bilim sifatining samarodorligini oshirish, uning umumbashariy
axloq meyorlari asosida kamol topishini ta minlash ko pincha mashg ulotdan
tashqari mashg ulotlar jarayonida amalga oshiriladi.

Mashg ulotdan tashqari tashkil etilgan tadbirning tabiati, xarakteri va

maqsadi axloqiy tarbiyaning ma lum yo nalishi bilan chambarchas bog liq

bo lishi tabiiy. Har qanday tadbirni tashkil etishdan oldin tashkilotchi tarbiyachi

o z oldiga ma lum didaktik maqsad qo yishi va shu maqsadni amalga oshirish

uchun qilinish lozim bo lgan vaziflarni to g ri belgilab olish zarur.

Har yili 9 fevralda buyuk bobokolonimiz Alisher Navoiyning tavallud topgan
kunlari nishonlanadi. Bu tadbirni katta guruh tarbiyalanuvchilari ishtirokida
o tkazish ularni a lo o qishga, yuksak ma naviyatli insonlar bo lib

yetishishlariga imkon yaratadi.
Tarbiyachi sahna uchun Alisherning yoshlik yillarini mavzu sifatida olsa,
yanada maqsadga muvofiq ish bo lar edi. Sahna did bilan bezatiladi. Milliy

musiqa asboblarimizdan foydalaniladi.
A. Navoiyning bolalikdagi qiyofasi tarbiyalanuvchi ishtirokida tiklanib, uning
o qishga havasmandligi, Mavlono Lutfiy bilan uchrashuvi va ular orasida bo lib

o tgan suhbat sahnalashtirilsa, tarbiyalanuvchini o z ustida ko proq ishlashga

da vat etadi.

Katta guruh tarbiyalanuvchilari tomonidan Alisher Navoiyning Maktabgacha
ta lim yoshidagi bolalarni bilim olishga, odobli bo lishiga, kattalarga hurmatda,

kichiklarga izzatda bo lishga, doimo xalq manfaatini ko zlashga undovchi

hikmatlaridan yod o qib berilsa yanada jonlanib ketadi.

«Navro z» umum xalq bayramini nisholashda ham yuqorida qayd etib

o tganmizdek ketma-ketlikni qo llash mumkin. Bu bayramni boshqa

bayramlardan farqi shundaki, uning bevosita xalq ma naviy qadriyatlarini

o zida mujassamlashtirish, xalqimizning ming yillik an analarini o z bag rida

kamol topdirish bilan beliglanadi.
30

Sahnada namoyish qilinayotgan adabiy kompozitsiya buloq suvlarining
shildirashi, bobodehqonning dalaga umid bilan chiqishi, mamo yerga ilk
urug larning qadash, ko k tangrisidan farzandlari rizq-ruzini so rab olish kabi
voqealar tasviri bilan boshlanib, xalqimizning mavsumiy marosimlari, sumalak
qo shiqlari, mehnat qo shiqlari ijrosi bilan ulanib ketishi kerak.

«Navro z» bayrami tadbirida namoyish qilinajak falklor asarlarini imkon

qadar Maktabgacha ta lim yoshidagi bolalarning o zlari yashab turgan

mahallalardan, bobo-buvilari og zidan yozib olishni tashkil etish muhim

ahamiyatga ega.
Buning muhimligi shundaki, tarbiyalanuvchi ajdodlarimiz og zaki ijodi

materiallarini o zi to playdi, marosim jarayonida bajariladigan amallarni o z

ko zi bilan ko radi. Ularni sahnalashtirish jarayonida ham badiiy rahbarga

qiyinchiliklar tug dirmaydi.

Mahalliy falklor materiallaridan foydalanishning yana bir muhim jihati
shundaki, bunda ishtirokchilar o zi yashab turgan muhitdagi milliy an ana va

marosimlarning, bobolari xirgoyi qilib yuradigan qo shiqlarning nechog li

muhimligini, uning teran, falsafiy mazmun kasb etishini anglaydi, uning qalbida
xalq ma anviy merosiga qiziqish, hurmat va muhabbat hissi shakllanadi.

Maktabgacha ta lim yoshidagi bolalarning bunday tadbirlarda bevosita

ishtirok etishi faqat ularni milliy urf-odatlarimiz ruhida tarbiyalab qolmay, ularni
qalbida bu an analarni davom etirish, boyitish, kelajak avlod uchun o zlari ham

nimadir qoldirish hissini uyg otadi.

Tarbiyachi yil davomida reja asosida bunday tadbirlarni ko plab o tkazish

va unga tarbiyalanuvchini ma naviy barkamollikka eltuvchi maqsadlarni singdirib

yuborishi zarur. Farzandga ta lim-tarbiya berish avvalo oiladan boshlanadi. Shu

bois oiladagi muhit, ota-onaning bolaga bo lgan munosabati oilaviy turmush

iqlimiga bog liq. Bu esa, o z navbatida jamiyatda ma naviyatni shakllantirishga

zamin bo ladi. Bola tarbiyasi va boshlang ich ta limda jamiyat

ma naviyatining ahamiyati katta.

31

Farzandlarga milliy qadriyatlar, xususan, sharq allomalari qoldirgan boy
meros asosida ta lim-tarbiya berish muhim ahamiyat kasb etadi. Ulug
allomalarimiz asarlarida bolalarga go daklik chog idanoq kattalarga hurmat, ota-

onaga alohida ehtirom ko rsatish, o zidan kichiklar izzatini o rniga qo yish

kabi ajoyib qadriyatlarimizga tayanib ish ko rishga chaqiradi. Shu ma noda ham:

«Biz sog lom avlodni tarbiyalab voyaga yetkazishimiz kerak, sog lom kishi

deganda faqat jismoniy sog lomlikni emas, balki sharqona axloq - odob va

umumbashariy g oyalar ruhida kamol topgan insonni tushunamiz», - deb

ta kidlaydi Prezidentimiz I. A. Karimov. Bolalarga ilk tarbiya asoslari oilada

beriladi. [11]
Farzandlarga boshlang ich ta lim berishda ta sirchan kuch oilaviy

tartib, ya ni ularning o zaro munosabati, ota-onaning xulq - atvori, ma naviy

va siyosiy saviyasi, muomala madaniyati, oilaning daromadi, yashash sharoiti va
boshqalardan ibrat bo ladi.

Yuqoridagi fikrlar qadimdan o tmish allamolarimiz tomonidan ko p bora

ta kidlangan va hayotiy hikmatga aylangan.

Buyuk bobomiz Alisher Navoiy asarlarida bola ta lim-tarbiyasiga,

dunyoqarashining kengayishiga va shaxsi rivojlanishiga oid qimmatli fikrlar
ko plab bayon etilgan. Xalqimizga xos bo lgan tortinchoqlik, andisha kabi

psixologik xususiyatlarni chuqur anglagan ulug bobomiz insonni faol

bo lishiga, bilim egallashga undab shunday yozadi: Bilmaganni so rab

o rgangan olim, Orlanib so ramagan o ziga zolim.

Yana bir hikmatida: Oz-oz o rganib, dono bo lur, qatra - qatra yig ilib,

daryo bo lur - deb yozadilar.

Hadisu sharifda ham quyidagi ibratomuz fikrlar bayon etilgan: «Ilm egallang!
Ilm sahroda do st, hayot yo llarida tayanch, yolg izlik damlarida-yo ldosh,

baxtiyor daqiqalarda rahbar, qayg uli onlarda-madadkor, odamlar orasida zebu-

ziynat, dushmanlarga qarshi kurashda quroldir», «Ilm olish har bir muslim va
muslima uchun farzdir», «Beshikdan to qabrga kirguncha ilm izlangiz»,
32

«Yoshlikda olingan ilm toshga o yilgan naqshdir». Bu nur ma no fikrlar ham
bolalarga ta lim berishda muhim o rin tutadi.[21]

Xalqimiz farzandlarini doimo tabiatga mehrli bo lish tevarak-atrof, suv,

havo, tuproq hayvonot olamini asrab-avaylash, insonni oliy qadriyat deb bilish,
uning haq-huquqlarini himoya qilish ruhida tarbiyalangan. Bular haqida ham
shunday beboho o git va yo l-yo riqlar, umuminsoniy ahamiyatga molik fikrlar

bayon etilganki, ular hozirga qadar ham o z qimmatini yo qotmagan.

Katta guruh tarbiyalanuvchilari ongida yuqoridagi fazilatlarni shakllantirishda
oila va tarbiyachi hamkorligi alohida o rin tutadi.

Ta lim jarayonida maktabgacha ta lim muassasasi bilan uy, pedagogik

jamoa bilan ota-ona hamjihatligi yaxshi samara berishi amalda isbotlangan.
Prezidentimiz «Turkiston» gazetasi muxbirlarining savollariga javoblarida:
«Erkin fuqaro-ongli yashaydigan, mustaqil fikrga ega bo lgan shaxs

ma naviyatini kamol toptirish bizning bosh milliy g oyamiz bo lishi zarur.

Shu bois endi oldimizda nihoyatda muhim, kelajagimizni hal qiluvchi yangi
vazifa turibdi. Bu vazifa erkin fuqarolik jamiyatining ma naviyatini shakllantirish,

boshqacha aytganda, ozod, o z haq - huquqini yaxshi taniydigan, boqimandalikni

har qanday ko rinishlarini o zi uchun or deb biladigan, o z kuchi va aqliga

ishonib yashaydigan, ayni zamonda o z shaxsiy manfaatlarini xalq, Vatan

manfaatlari bilan uyg un holda ko radigan komil insonlarni tarbiyalashdan

iboratdir» - deb ta kidlangan edi.

Darhaqiqat, inson ma naviyatining asosini bilim tashkil qiladi. Oila tarbiyasi

o z xususiyatiga ko ra boshqa har qanday tarbiyadan afzaldir. Uning asosiy

omili ota-onaning farzandlariga muhabbati va bunga javoban bolalarning o z ota-

onalariga mehru-oqibatidir.
Bola, ayniqsa, ilk yoshlarida ko proq oilaning ta sirida bo ladi. Oila

kichkintoyni asta-sekin kichik ijtimoiy guruhdan katta ijtimoiy hayotga olib
chiqish, unga ko nikma hosil qilishi hamda uning fikr doirasini kengaytira

borishga qodir dargohdir.
33

Bu borada ota-ona va tarbiyachi hamkorligi yaxshi natija beradi.
Maktabgacha ta lim muassasasigacha ta lim muassasasi tarbiyachilari va
ota-ona maslakdosh sifatida faoliyat ko rsatadilar. Shu o rinda tarbiyachi ham

o z ish faoliyatining jamiyat talablariga javob berishni tekshirib turish va yanada

takomillashtirishi lozim.
Bugungi kun tarbiyachilari yangi avlod ota-onalari bilan ishlashlari lozim
bo lgani bois ular oldida:

jamiyat rivojlanishi bilan ham fikr bo lishi;

oilaviy ildizning mustahkam bo lishi va tarbiyachining oilaga ta siri;

maqsadga erishish yo lida ota-ona hamda tarbiyachi hamkorligi;

tarbiyalanuvchi tafakkurida milliy ongni shakllantirishda ma naviy

meroslardan unumli foydalanish;
jamiyat qonunlariga asoslangan holda har tomonlama yetuk shaxsni kamol
toptirish kabi vazifalar turibdi.
Tarbiyachi ish jarayonida oilaning bugungi kundalik ahvoli va bolaning
o sha muhitda olayotgan tarbiyasi muhim o rin tutilishini nazarga oladi. Lekin

shuni ta kidlab o tish keraki, oiladagi turmush tarzi doimo bir xilda bo lmaydi,

u o zgarib turishi mumkin. Bu hol bola xulq - atvori va ma naviyatiga ta sir

ko rsatmay qolmaydi.

Bunda maktabgacha ta lim muassasasigacha ta lim muassasasi

tarbiyachisi oilaga yordam berish maqsadida bola holatiga o zini moslashtirib

borishi lozim. Shunday oilalar borki, maktabgacha ta lim muassasasi bilan

hamkorlik qilishga e tiborsizlik bilan qarashadi, guyoki tarbiyalanuvchiga

ta lim-tarbiya berish faqat maktabgacha ta lim muassasasining burchiga kiradi.

Bunday ota-onalar bilan ishlash tarbiyachilardan juda ko p mehnat talab

qiladi. Tarbiyachi bor imkoniyatdan foydalangan holda ularni faol hamkorlikka
jalb qila bilishi va bu yo lda o z maqsadiga erisha olishi lozim.

Ota-onalarning ko pchilik qismi maktabgacha ta lim muassasasi hamda

tarbiyachilar bilan uzviy aloqada bo lishi, maktabgacha ta lim muassasasi

34

jamoalarini qo llab-quvvatlash o z farzandlarining to g ri rivojlanishining
muhim shartlaridan biri deb bilishadi, binobarin, bunday hamkorlikning muhim
jihatlari ham ishlab chiqilgan, lekin bu maqsadga to liq erishildi, degan emas.

Shunday ekan, oilada maktabgacha ta lim muassasasiga yo naltirilgan

hamkorlikni yanada kengroq rivojlantirish zarur.
Buning uchun:
tarbiyachilar ko p qirrali tajribalarga ega bo lishi va yanada tushunarli, jalb

etuvchi usullarni ishlab chiqishi;
an anaviy tajriba-almashinuv usulini to la-to kis taqdim etishi;

«Hamkorlik faolligi» mavzusida o ziga xos dastur ishlab chiqish;

ota-onalar faolligi borasida alohida izlanish olib borilmog i, yig ilishlarda

oila va maktabgacha ta lim muassasasi hamkorligining natijalarini muhokama

qilish va tarbiyachilarni bu borada qayta ko rib chiqilgan datsurlar bilan

tanishtirish lozim.
Bunda ota-onalar yig inining ahamiyati katta. Natijada, yig in a zolari

rahbarga faqat o z ko rsatmalarini berib qolmasdan, ayni paytda, uning ijrosini

tarbiyachidan talab qilishlariga imkon bo ladi. Shuningdek tarbiyachining faol

ota-onalar bilan ishlashi qanchalik katta mas uliyat ekanini ko rsatadi. Quvonarli

tomoni shundaki, tarbiya jarayonida ota-onalarning faolligi maktabgacha ta lim

muassasasida va oila quchog ida Maktabgacha ta lim yoshidagi bolalarning

sog lom, bilimli va ma naviyatli bo lib yetishishlari uchun sharoit yaratadi.

Eng muhimi, bunday hamkorlikni yosh tarbiyachilarga saboq tarzida tavsiya
etish mumkin. Shuning bilan birgalikda ular har bir tajribali tarbiyachining
bilimidan foydalanib, o z Maktabgacha ta lim yoshidagi bolalarning ota-onalari

bilan ishlash tajribalarini boyitib boradilar va shaxsiy izlanishlari bilan pedagogika
fani rivojiga hissa qo shadilar.

Xulosa qilib shuni aytishimiz mumkinki, rivojlanayotgan jamiyatimizga
sog lom fikrli avlodni tarbiyalash, umuminsoniy qadriyatlarni shakllantirish

uchun ota-onalar va tarbiyachilar hamkorligi muhim masalalardan hisoblanadi. Bu
35

yo lda tarbiyachilar va ota-onalarga qulaylik yaratib berilishi kerak, shundagina
ko zlangan maqsadga to la erisha olish mumkin.

Maktabgacha ta lim yoshidagi bolalarning vatanparvarlik, insonparvarlik

tuyg ularini shakllantirishda ommaviy axborot vositalarining o rni nihoyatda

muhimdir.
Bugungi kunda tarbiyalanuvchi yoshlarni umuminsoniy qadriyatlar asosida
Vatanga mehr-muhabbat, sadoqat ruhida tarbiyalash muhim o rin tutadi.

Shuning uchun ham Respublikamiz Prezidenti I. Karimov «Ommaviy
axborot vositalari jamiyatimizning demokratik qadriyatlari va tushunchalarini
himoya qilish, odamlarning siyosiy huquqiy va iqtsiodiy ongini shakllantirish
bo yicha faol ish olib borishi lozim» ligini alohida ta kidlab o tgan edi.[1]

Demak, bugungi kunda ommaviy axborot vositalari-televideniya, radio,
gazeta va jurnallarning o rni beqiyosdir. Ommaviy axborot vositalari yoshlarni

ma naviy-axloqiy madaniyatini shakllantirish, vatanparvarlik tuyg ularini

tarbiyalash hamda shaxs ruhiyatiga ta sir qilishda doimo ma rifat manbai bo lib

xizmat qilayotir.
Ma naviy-axloqiy tarbiya ommaviy axborot vositalarining targ iboti tufayli

avloddan-avlodga o tib, kishilarning turmushi, mehnati muloqati va san atida

o z ifodasini topmoqda. Shuni alohida ta kidlash joizki, yosh avlodni

ma naviy-axloqiy tarbiyalash har bir davrda ommaviy axborot vositalarining

asosiy vazifasi bo lib kelgan.

Hozirgi vaqtda tarbiyalanuvchi yoshlarni ma naviy-axloqiy jihatdan

barkamol inson qilib voyaga yetkazish masalasi davlat siyosatining ustivor
yo nalishlaridan biri hisoblanadi.

O zbekiston radiosining bolalar uchun tayyorlangan dasturlari

tarbiyalanuvchi ma naviy dunyosining kengayishi uchun va ruhiy olamining

boyishiga xizmat qiluvchi vositalardan biridir.
Xulosa qilib shuni aytishmiz mumkinki katta guruhlarni umuminsoniy
qadriyatlarni singdirish, vatanparvarlik, insonparvarlik ruhida shakllantirishda
36

maktabgacha ta lim muassasasi, mahalla, oila, ota-ona, tarbiyachi va keng
jamoatchilik, ommaviy axborot vositalari va hamkorlikda ish olib borishlari talab
etiladi.

2.2. TAJRIBA - SINOV NATIJALARI

Katta guruh Maktabgacha ta lim yoshidagi bolalarni umuminsoniy

qadriyatlarni singdirishda tarbiyalashda har bir fanda o tilayotgan mashg ulot

mavzularining ahamiyati benihoyat katta ekanligi bilan tanishdik. Endi biz katta
guruhlardagi turli fanlardan o tiladigan ayrim mashg ulot mavzulariga

to xtalib, buni amalda guvohi bo lamiz.

Maktabgacha ta lim yoshidagi bolalarni umuminsoniy qadriyatlar asosida

tarbiyalashda o qish, ona tili, odobnoma tarbiyalash mashg ulotlari o z

37

mazmun va mohiyatiga ko ra kuchli tarbiyalanuvchilarda aniqlash vositalaridan
sanaladi. Ushbu fanlar mashg ulot mavzulari, Vatanni madh etuvchi, do stlik,

to g rilik, halollik, jasurlik, mardlik, ezgulik singari g oyalarni ilgari suruvchi

o quv materiallariga boydir. Undagi ertak, doston, hikoya, rivoyat, maqol,

topshiriq, she r, badiiy asar materiallari, matnlarda kishining insoniy fazilatlari

yuksaklarga ko tarilib, salbiy fazilatlar esa qoralanadi. Tarbiyachi bolalarning

badiiy qahromonlar ijobiy fazilatlaridan namuna olishlari, salbiy fazilatlaridan esa
nafratlanishlari, ularni qarashlarini chuqur tushunib yetishlari uchun barcha milliy
Maktabgacha ta lim yoshidagi bolalarning qiziqish va qobiliyatlari usullaridan

foydalanishi kerak.
Mashg ulotidan «Salomlashish odobi» mavzusida bir soatlik mashg ulot

reja-ishlanmasidan namuna.
Mashg ulot O zbekiston madhiyasi bilan boshlanadi. Tarbiyalanuvchilar

bilan siyosiy savol-javoblar o tkaziladi:

O zbekiston qachon mustaqil bo ldi?

Madhiya, gerb, bayroqni ta riflab bering.

Vatan haqida she rlar ayting.

Konstitutsiya qachon qabul qilingan?
Konstitutsiya moddalaridan ayting.
Yangi mavzu: Salomlashish odobi.
Mavzu asosida ma ruza o qiladi.

Salomlashib yurish - har insonga qarz ham farz. Salom berish - islom dinida
ham sunnat hisoblanadi.
«Assalomu alaykum» so zi arabcha so zdan olingan bo lib, «Men sizga

tinchlik, sog lik-salomatlik tilayman» degan ma noni bildiradi.

Bu so zni to g ri ayta olish, to g ri talaffuz qilish zarur. Kichik

yoshdagi tarbiyalanuvchilarga, salom berish odobi haqida tushuncha berish uchun
ham, ertaklardan, maqollardan namunalar keltirishimiz mumkin.
38

Salom berish ertaklarda ham yaxshiliklar keltirishini bilamiz. Masalan,
«Kenja botir» ertagida Kenja botir yalmog izga duch keladi!
Assalomu alaykum onajon deydi.
Gar saloming bo lmasa, ikki yamlab bir yutar edim - deydi yalmog iz.

Yalmog iz qanday inson ekanligini ham bilamiz. Lekin keyinchalik u

Kenja botirga yordam berdi.
Salom haqida she rlar, qo shiqlar, sahna ko rinishlar ijro etiladi.

Tarbiyalanuvchilar she rlar va qo shiqlar aytib, sahna ko rinishlarida har xil

obrazlarni ijro etib o z qobiliyatlarini rivojlantiradilar.

Mashg ulot yakunida salom haqida rivoyatlar, hadislar va maqollar

aytadilar.
Mashg ulotlarining muntazam ravishda o qitib borilishi maktabgacha

ta lim yoshidagi bolalarning odob-axloqi, qiziqish va qobiliyatlari rivojlanishiga

katta yordam beradi. Tarbiyachi tarbiyachilar uchun Maktabgacha ta lim

yoshidagi bolalarni Maktabgacha ta lim yoshidagi bolalarning qiziqish va

qobiliyatlarilash, ularning ongini o stirish, komil inson qilib yetishtirish juda ham

katta mas uliyat yuklaydi.

Mashg ulotlar tarbiyalanuvchilarga turli qiziqish va qobiliyatlarni yoritib

beradi va ularga odob-axloqdan chuqur bilim beradi.
Tarbiyalanuvchilar uchun mashg uloti juda ham katta ahamiyatga ega.

Tarbiyalanuvchilar bu mashg ulotga katta qiziqish bilan intiladilar, uni chuqur

o rganadilar.

Mav zu: Hadislar va ota-onaga hurmat hissi.
Mashg ulotning maqsadi: maktabgacha ta lim yoshidagi bolalarning

Qur on va Hadis haqidagi bilimlarini boyitish, ularni insonparvarlik, mehr-

oqibatlilik, ota-onaga hurmatda bo lish kabi ezgu fazilatlar ruhida Maktabgacha

ta lim yoshidagi bolalarning qiziqish va qobiliyatlarilash, vijdoniga hilof ish

tutmaslikni uqtirish.
39

Mashg ulotning jihozlanishi: Qur oni karim, Hadisu sharif kitoblari,
axloq-Maktabgacha ta lim yoshidagi bolalarning qiziqish va qobiliyatlariga oid

manbalar, savol javob uchun tayyorlangan tarqatma materiallar, ko rgazmali

qurollar.
Mavzuning qisqacha bayoni:
Hadis nima? Imom al-Buxoriy kim? Uning nomi nima uchun dunyoga
mashxur? Tarbiyachi mavzuning bayonnomasida avvalo mana shu savollarga
javob berishi kerak. Hadis so zi - arabchada «xabar», «rivoyat» kabi ma nolarni

ifodalaydi. Hadislar islom shariatida Qur oni karimdan keyin turadigan ikkinchi

manba hisoblanadi.
Hadislarda Islom dinining imon-e tiqod, axloq-odob, halollik, rostgo ylik,

insof-adolat, izzat-hurmat kabi g oyalari ulug langanini ko ramiz.

Kibr havo, hasad-adovat, baxillik, g iybat, manmanlik, yolg on-xiyonat,

fitna-fasod, zulm, dilozorlik kabi illatlar Xadislarda keskin qoralanadi. Hadislar
Payg ambarimiz Muhammad Alayhisalomning turli sharoitlarda, turli voqealarga

nisbatan aytgan so zlari, ko rsatgan yo l-yo riqlari, o gitlaridan iboratdir.

Hadislarni yig ib kitob qilish Payg ambarimizning vafotlaridan so ng

amalga oshirila boshladi. Ayniqsa bu harakat hijriy III asrda keng quloch yoydi,
hayotga tadbiq etildi.
Turkistondan yetishib chiqqan buyuk muhaddis Imom al-Buxoriy Xadislarni
to plashda ayniqsa ulkan xizmat ko rsatgan. U melodiy 810 yilda Buxoro

shaxrida tug ilgan. O tkir zehnli, irodasi, Hadis ilmiga, insonlarni to g ri

yo lga solishga mehri tufayli yoshligidanoq Islom olamida mashxur bo ldi va

chuqur iz qoldirdi.
Madina, Hijoz, Basra shaharlarida tahsil oldi. Bir necha yil Nishopur va
Iroqda yashadi. Uzoq yillar musofirlikdan so ng ona yurti Turkistonga qaytgan

Xoja Ismoil al-Buxoriy 62 yoshida Samarqand shahri yaqinidagi Xartang
qishlog ida vafot etadi (871 y.).

40

Ismoil Buxoriy ko plab Hadis to plamlari yaratdi, lekin ularning eng
mashxur asari «Al-Jome-as-sahih», (ishonarli to plam) kitobidir. Bu kitobga

muhaddis barcha Hadislar ichida eng ishonarlilarini kiritgan.
«Al-Jome -as-sahih» kitobidagi juda ko p hadislarda insonlar o rtasidagi

do stona munosabatlar, ota-ona va farzandlarining haq-huquqlarini e zozlash,

mehr-oqibatlilik ulug lanadi.

Hadislardan namunalar keltiramiz:
Abdulloh ibn Umar (r.a) rivoyat qiladi. U kishi: «Olloh Taoloning rozi
bo lishi otaning rozi bo lishiga va uning g azabi ham otaning g azabiga

bog liqdir», - dedilar.

Muoviya ibn Hayyida (r.a) aytadilarki, Rasulullohdan: «Ey Rasululloh, men
kimga yaxshilik qilsam bo ladi?» - deb so radim. «Onagga», - dedilar. Men yana

shu savolni uch marotaba qaytarsam ham, Rasululloh: «Onangga», - deyaverdilar.
To rtinchi marotaba so raganimda: «Otangga va yana yaqin bo lgan

qarindoshlaringa»,-dedilar.
Abdullo ibn Abbosdan rivoyat qilindi: «Qaysi bir musulmon farzandi savob
umidi bilan ertalab ota-onasini ziyorat qilsa, Olloh Taolo unga jannatdan ikkita
eshik ochadi. Agar ulardan bittasini ziyorat qilsa, unga jannatning bir eshigini
ochadi. Bola ota-onasidan qaysi birini hafa qilsa, uni rozi qilmaguncha Olloh
Taolo undan rozi bo lmaydi», - dedilar. Shunda bir kishi: «Agar ota-onalar

bolalarga zulm qilsa bola nima qilishi kerak?» - deb so radi. Abdulloh: «Agar ular

bolalarga zulm qilsalar ham bola ularni ranjitmasligi kerak»,- dedilar.
Abu Hurayra (r.a) aytadilar: «Rasululloh: Xor bo lsin, xor bo lsin, xor

bo lsin!» deb uch marotaba takror qildilar. Shunda sahobalari: «YO Rasululloh

kimni aytayapsiz?» - deb so rashdi.

Rasululloh: «Ota-onasining ikkalasi, yohud bittalari keksayib qolgan vaqtida
(ularni rozi qilmay) o zini do zaxga tushishiga mubtalo qilgan kishini», -

dedilar.
41

Tarbiyachi bu hadislardan namunalar keltirgandan so ng uning mazmun
mohiyatini tushuntirib beradi. Tarbiyalanuvchilar bilan ushbu hadislar haqida savol
javoblar qilinadi. Ular mana shu mavzuga doir sahna ko rinishlarini ham ijro

etishadi. Ular bu sahna ko rinishida ham har xil salbiy va ijobiy timsollarni

maromiga yetkazib ijro etishga intiladilar.
Xulosa shuki, yosh avlodni ma naviy barkamollik, go zal axloq-odob,

mehr-shavqat ruhida Maktabgacha ta lim yoshidagi bolalarning qiziqish va

qobiliyatlarilash borasida Hadislarning tutgan o rni beqiyosdir.

Maktabgacha ta lim yoshidagi bolalarni umuminsoniy qadriyatlar asosida

tarbiyalashda tarbiyachi yana bir bor mavzuning mazmun-mohiyatini
tarbiyalanuvchilarga tushuntirib o tadi. Mashg ulotni mustahkamlash maqsadida

o rtaga mavzuga oid turli savollar tashlashi mumkin. Nihoyat,

tarbiyalanuvchilarga hadislarni mustaqil o qishni tavsiya qiladi.

Maktabgacha ta lim yoshidagi bolalarni umuminsoniy qadriyatlar ruhda

tarbiyalashda «Odobnoma» mashg ulotlarining amaliyotdagi ahamiyatini biz

«Odobnoma» mashg ulotlarida o tkazilgan mashg ulotlar miqiyosida ko rib

chiqamiz. Qo yida biz «1-Sentabr-O zbekiston Respublikasining Mustaqillik

kuni» va «Ona tabiat go zallik manbai, uni asrash bizning burchimizdir»

mavzusidagi mashg ulotlarni ko rib chiqamiz.

Mav zu: « Ona t abiat go zallik manbai, uni asrash bizning

burchimizdir» .
Mashg ulot ning maqsadi
: Maktabgacha ta lim yoshidagi bolalarni
tabiatga muhabbat ruhida tarbiyalash. Ularni o simlik va hayvonot dunyosini

muhofaza qilishga, yashil boyliklarimizni avaylab-asrashga, jonivorlarga
g amxo r bo lishga o rgatish.

Mashg ulot ning jihozi
: turli rasmlar, xarita, test savollari
yozilgan kartochkalar.
42

Mashg ulot ning t uri: Noan anaviy mashg ulot.
Mashg ulot ning borishi:

Tarbiyachi: - Aziz tarbiyalanuvchilar, ona tabiat bir mo jizadir. Uning

beqiyos go zalliklarini tog u-toshlar, qir-adirlar, dala-dashtlar, qushlar,

hayvonlar, hashoratlar, moviy osmon, Quyosh, Oy, musaffo havo, umuman, butun
borliq nafosatini his etish insonga zavq - shavq bag ishlaydi. Tevarak-

atrofimizdagi tabiat Vatanimizning bir bo lagidir. Shu zamin, shu tuproq, shu

borliqni e zozlaymiz, unga mehr-muhabbat bilan munosabatda bo lishimiz

kerak.
Biz chor-atrofni qancha ozoda saqlasak, hayotbaxsh ne mat-suvni isrof

qilmaslik, o simligu hayvonlarga g amxo r bo lib, ularni mehr bilan parvarish

qilsak, ona tabiat ham bizdan o z muruvatini ayamaydi.

Endi esa bolajonlar, sizlar bilan tabait qo yniga sayohatga chiqamiz.

Birinchi tarbiyalanuvchi: Ikkinchi tarbiyalanuvchi:
Baland tog lar bizniki, Bog imizga bir qarang,

Tog larga yo l olaylik. Gul ochildi rang-barang.

Bog larga yo l olaylik. Tongda shudring tushibdi,

Gulga chiroy qo shibdi.

Uchinchi tarbiyalanuvchi:
Turnalar, hay turnalar,
Pastlab uchingiz.
Bizning tog va daryolar

Bag rin quchingiz.

(Qushlar tilga kiradi.)
Topishmoq:
Ola-bula qanotim,
Yopinchig im, banotim.

Tojimni bo yang sozlab,

43

Patlarimni pardozlab.
Uzun tumshug im bilan,
Yo l chetlarin kavlayman,

Qurt - qumursqa ovlayman.
Uzun quyruq:
Ola-bula qanotim,
Tinim bilmay uchaman.
Boshimda ko kim qalpoq

Quyrug im-uzun taroq.

(Qushlarning yoqimli ovozi, gullarni ham suhbatga tartadi.)
Birinchi tarbiyalanuvchi:
Ҳой, гулбеор – гулбеор,
Қанча ўртоқларинг бор?
Иккинчи тарбияланувчи:
Чучмома –ун- гулнора,
Райҳон, бинафша, лола
Тугмачагул, бойчечак,
Қизил, пушти гулпечак,
Оппоқ наргис, гулхайри,
Боғда ўсади бари.
Тарбиячи томонидан тест саволлари тарақатилади. Тарбияланувчилар
топшириқни бажарганларича икки тарбияланувчи иштирокида мусобақа
ўтказилади. Улар Ватан ҳақида ким кўп мақоллар билиши бўйича
беллашадилар.
Ҳар бир айтилган мақол учун биттадан мева шакли совға қилинади.
Мусобақа якунида тўпланган совғалар жамланиб, ғолиб аниқланади ва
рағбатлантирилади.
Шундан сўнг тест жавоблари йиғиб олинади ва натижалари эълон
қилинади.
44

Гуруҳга боғбон ота кириб келади. Боғбон ота болалардан Ватан ҳақида
шеър, қўшиқлар биласизми, дея сўрайди.
Тарбияланувчилар шеър, қўшиқлар айтишади. Шундан кейин отахон
табиатни асраш ҳақида болаларнинг билимларини синаб кўради. (Бу борада
тарбиячи бир нечта савол ҳам тузади) сўзнинг якунида боғбон ота
тарбияланувчиларга насиҳат қилади:
- Болаларим, табиат бойликларини асранг. Токи бу бойликлар келгуси
авлодларга ҳам насиб этсин;
- Мактабгача таълим муассасаси ҳовлиси, кўчаларга дарахт кўчатлари
экиб, парвариш қилинг;
- Йилда тўрт марта дарахтларни оқлашни унитманг, ушанда
зараркунанда ҳашоратлар уларга камроқ зарар етказади;
- Уйда, гуруҳ хоналарида гуллар ўстиринг ва кўпайтиринг;
- Ариқ ва зовурларга ахлат ташламанг. Оқар сувларни тоза сақлаш
лозимлигини унутманг;
- Қанотли дўстларимиз - қушлар учун ин донхўрак ясаб, уларни
муҳофаза қилинг. Қиш куналарида уларга дон бериб туришни ҳам
эсдан чиқарманг.
Ўзбекистон Конституциясининг 50 - моддасида: «Фуқаролар атроф,
табиий муҳитга эҳтиёткорона муносабатда бўлишига мажбурдирлар» деб
белгилаб қўйилган. Бу ҳозирги ва келажак авлодлар олдида ниҳоятда катта
масъулият юкланганлигидан далолатдир. Демак, сизлар ҳам, шуни
унитмангки, биз она табиатни қанча авайлаб-асрасак, ҳаётмиз шунча кўркам
бўлади. Ундан ташқари, конституциямизнинг 55-моддасида ҳам табиат,
унинг бойликларидан оқилона фойдаланиш зарурлиги, бу бойликлар
умумхалқ мулки ҳисобланиб, улар давлат муҳофазасида эканлиги ёзиб
қўйилган. Демак, она табиат барчамизники, уни авайлаб-сараш ҳам
барчамизнинг бурчимиздир. (Боғбон ота тарбияланувчилар билан
хайрлашиб чиқиб кетади.)
45

Тарбиячи машғулотни она табиатга муҳаббат, ватани ва ўз миллати
билан фахрланиш туйғусининг улуғлиги ҳақидаги сўзлари билан якунлайди:
- Ватан туйғуси она Ватанимизни қадрлаш, унинг буюклигини тан олиш,
душманлардан ҳимоя қилиш, керак бўлса, жонини фидо қилишидир. Ватан
туйғуси билан яшашдан боболаримиз уни кўз қорачиғидек асраганлар.
Муқаддас ватан туйғуси бизга боболаримиздан меросдир. Сиз ҳам болалар,
ўз Ватанимизни, унинг табиий бойликларини севинг, ҳар бир қаричини кўз
қорачиғидек асранг.
Тарбиячи машғулот якунида Мактабгача таълим ёшидаги
болаларни нг олган ба ҳ оларини эълон қ илади.
Уйга вазифа қ илиб
«Она қ ишло ғ им,табиат» мавзу ЛА ида иншо ёзиб келиш.
Mav zu: « 1 sent abr - O‘zbek ist on Respublik asining
Must aqillik k uni»
Mashg‘ulot ning t arbiy av iy maqsadi:
Maktabgacha ta lim yoshidagi bolalarni vatanparvar, dovyurak,
irodali, halol va bilimdon qilib, irodali, halol va bilimdan qilib tarbiyalash.
Mashg ulotning borishi:

Salomlashish, yozgi ta til to g risida so rash.

Yangi mavzuni e lon qilish:

A) O zbekiston madhiyasini tarbiyalanuvchilar bilan ijro etish;

B) Madhiya, Gerb, Bayroq haqida ikki og iz tushuncha-suhbat

o tkaziladi.

«Mustaqillik», «Ona-Vatan», «Istiqlol» erkinlikka
yo g rilgan so zlar! Kishini orombaxsh tuyg ular qamraydi.

46

Shu tuyg ular zaminida o zligimiz, o zbekligimiz milliy
qadriyatlarimiz, urf-odatlarimiz barcha barchasi jamuljamdir.

Mana, jonajon O zbekistonimizning mustaqillikka erishganiga 15

yil to ldi. Xalqimizning necha yillardan beri orzu qilib kelgan istaklari

ruyobga chiqdi.
1991 yil 29 dekabrda Mustaqil O zbekiston Respubli-kamizning

birinchi Prizdenti etib I. A. Karimov saylandi. Endilikda
Yurtboshimizning olib borayotgan dono siyosati tufayli barchamiz
buyuk istiqlol ne matidan bahramand bo lmoqdamiz. Mustaqillik

tufayli o z yerimiz, boyliklarimizga o zimiz ega bo ldik. Dunyo

xaritasining Markaziy Osiyo regioni o rtasiga «O zbekiston» deb

yozib qo yiladigan bo ldi. Dunyoning juda ko p mamlakatlari bizning

Respublikani tanidi, tan oldi.
O zbekistonning o z davlat ramzlari - bayrog i, tamg asi,

madhiyasida o zbek xalqining shon-sharafi, g ururi, tarixi va orzu-

istaklari mo jassamlashgan.

Mustaqillik sharofati bilan milliy qadriyatlarimiz qayta tiklana
boshladi. Millatimizga xos bo lgan ajoyib udumlar, a nanalar yosh

avlodga singdirish uchun, ularni kelajagi buyuk bo lgan mustaqil

O zbekistonning munosib vorislari qilib tarbiyalash borasida xayrli

qadamlar dadil tashlanmoqda.
«... o z tarixini bilmagan xalqning kelajagi bo lmaydi», - deydi

yurtboshimiz.
47

Mustaqillik tufayli Amir Temur tuzuklari, Al-Buxoriy hadislari, At-
Termiziy, Naqshbandiylarning adab durdonalari, Ahmad Yassaviy
hikmatlaridan yoshlarimizni bahramand etish sharafiga muyassar
bo ldik.
A. Navoiy, Xorazmiy, Lutfiy kabi allomlarimizning ta lim-

tarbiyaga oid qarashlari kengroq talqin etila boshladi.
Inson uchun eng oliy tuyg u, eng oliy hislat bu Vatan

tuyg usidir. U har qanday insonning kindik qoni to kilgan maskanini

e zozlashga ilhomlashtiradi. Inson uchun Ona-Vatandan ulug roq,

o z oilasidan sevikliroq makon yo q.

Bobolarimiz: «Kishi o zga yurtda sulton bo lguncha, o z

yurtingda cho pon bo l!»- demishlar. Buyuk mutafakkirlarimizning

fikricha biz tug ilgan yurtimizdan uzoq ketsak, bizni tortib keladigan

quvvat vatanimizning, ona tuproqning mehru muhabbatidir.
Alisher Navoiy demishlar: Vatan tarkini bir nafas aylama, yana
ranju g urbat havas aylama. «Vatan ostonadan boshlanadi», -deydi

donalar. Haqiqatdan ham ostonadan buyog i o z uyimiz, o lan

to shagimiz.

Go dakligimiz, bolaligimiz shu uyda kechgan, shu yerda onamiz

allasini eshitganmiz, uning mehr-shafaqatini, muhabbatini dilimizga jo
qilganimiz.
Biz hayotda vatanparvar so zini ko p ishlatamiz. «Vatanparvar

bo ling» deb ataymiz. Ularni vatanparvarlikka undaymiz. Vatanparvar

o zi kim? «O zbek tilining izohli lug ati»da bu so z Vatanini,

48

xalqini cheksiz sevuvchi, Vatan manfaatlari uchun jonbozlik
ko rsatuvchi, deb izohlangan.
Payg ambarimizning hadislarida ham «Vatanni sevmoq

iymondandir» - deyilgan.
Milliy qahramonimiz Shiroq o z hayotini xavf ostiga qo yib,

Vataniga bostirib kelayotgan Eron askarlarini jazirama cho lu-

biyobonlarga boshlab borishini eslang. Dushmanlar cho lning qizib

yotgan qumlarida qattiq ozob tortadilar, qum bo ronlari yuzlab

eronliklarni halok qiladi. Shiroq dushman askarlarini sahro iskanjasiga
boshlab boraveradi. Dushmanlar: «Shiroq, sen aqldan ozibsan, bizni
qayerga boshlab kelding?» deb baqiradilar. Shiroq mag rurlik bilan

turib: «Yo q, boylik orttirish maqsadida qurol ko tarib begona yurtga

bostirib kelayotgan, tinch xalqlarni talayotgan kishilar aqldan ozgan» -
deydi.
Dushmanlar unga qimmatbaho buyumlar va da qiladilar,

oyog i ostiga tilla tangalarni bisyor sochib, bizni qutqargin, deya iltijo

qiladilar, lekin Shiroq bu boyliklar uchun iymonini sotmaydi. Vatan
uchun jonini fido qiladi.
Ota-bobolarimiz vatanidan uzoqqa ketayotganlarida shu yurt
to prog idan bir chimdim ro molchaga tugib olib, yonlarida olib

yurganlar. Chunki ular Vatan ishqi bilan yashadilar.
«Vatanni astoydil himoya qilgan kishi - qahromon. Mehnatda
sidqidildan o zini ko rsatgan va yangilik yaratgan kishi mehnat

qahromoni. Tarbiyalanuvchilar-chi? A lo o qib, odobli bo lib,

49

maktabgacha ta lim muassasasini imtiyozli shahodatnoma bilan
tugatgan tarbiyalanuvchi ham chinakam qahromondir, u ajoyib
vatanparvar hisoblanadi».
Biz Maktabgacha ta lim yoshidagi bolalarni o qish

mashg ulotlarida milliy va umumbashariy qadriyatlar ruhda

tarbiyalashning nazariy asoslarini ko rib chiqdik. Endi uni

mashg ulot jarayonida amalga oshirish omili sifatida 4-guruhda

o qish mashg ulotidan o tkaziladigan bir soatlik mashg ulot

jarayonini ko rib chiqamiz.

Katta guruh tarbiyalanuvchilarida umuminsoniy qadriyatlarni
shakllantirish yuzasidan tajriba-sinov ishlarini olib borildi.
Bunda biz asosiy e tiborni katta guruhlarni barcha

mashg ulotlarda tarbiyalanuvchi egallagan bilim bilan birga

umuminsoniy qadriyatlar yuzasidan olingan bilimlarini qay darajada
o zlashtirganliklariga qaratdik.

Tajriba-sinov ishlari qo yidagi guruhlarda olib borildi.

Jadval-1
Mak t abga
cha t alim

muassasas
i Tajriba guruhi Nazorat guruhi J ami
t arbiy a -
chilar
soniгу ру
ҳ Tarbiyalanuvc
hilar soni guru
h Tarbiyalanuvchi
lar
soni
1 4 3 а
31 3 в
31 62
2 4 4 а
30 4 в
30 60
J ami 2 t a 61 2 t a 61 122
50

Tajriba-sinov ishlarini boshlashdan avval biz tarbiyalanuvchilarda
umuminsoniy qadriyatlari qay darajada ekanligini aniqlash maqsadida
sinov otkazdik. Sinov natijalari quyidagicha boldi.
Jadval-2
Mak t a
bgach
a
t alim

muass
asasi Tajriba guruhi Nazorat guruhi
Jam
i o
qituv
G
uruh
Past
Orta

Yuqori
Jam
i
G
uruh
Past
Orta

Yuqori
1 4 3 а
11 15 5 31 3 в
10 14 7 31 62
2 4 4 а
10 16 4 30 4 в
10 12 8 30 60
J ami 2 та 21 31 9 61 2 та 20 26 15 61 122
Tajriba guruhi tanlagan guruh Maktabgacha ta’lim yoshidagi
bolalarning mashg‘ulotda, guruhdan va maktabgacha ta’lim
muassasasidan tashqarida umuminsoniy qadriyatlar goyasidan olgan

bilimlari organiladi. Ularga vatanparvarlik, mehnatsevarlik, hallolik,

poklik, soflik, sadoqat kabi ezgu goyalarni singdirish holatlari kuzatildi.

Bir oylik suhbat, kuzatish va tajriba natijalari quyidagicha boldi.

Jadval-3
Tajriba guruhi Nazorat guruhi
51

Mak t a
bgach
a
t alim
muass
asasi
Jam
i o
qituv

chilar soni G
uruh
Past
Orta

Yuqori
Jam
i
G
uruh
Past
Orta

Yuqori
1 4 3 а
6 15 10 31 3 в
9 14 8 31 62
2 4 4 а
5 17 8 30 4 в
8 12 10 30 60
J ami 2 t a 11 32 18 61 2 та 17 26 18 61 122
Bu k o‘rsat k ichlarni foiz hisobida k o‘rsat sak .
Jadval-4
Mak
-t ab Tajriba guruhi Nazorat guruhi
Jam
i o‘qituv
G
uruh
Past
O‘rta
Yuqori
Jam
i G
uruh
Past
O‘rta
Yuqori
Jam
i
1 4 3 а
1,9
% 4,8% 3,3% 10
% 3 в
2,9
% 4,5% 2,6
% 10
% 62
2 4 4 а
1,7
% 5,6% 2,7% 10
% 4 в
2,7
% 4 % 3,3
% 10
% 60
J
Jami 2
t a 3,6
% 10,4
% 6,0% 20
% 2
та 5,6
% 8,5% 5,9
% 20
% 122
52

Tajriba-sinov ishlari shuni ko‘rsatadiki, tarbiyalanuvchida milliy va
umumbashariy qadriyatlarin shakllantirish uchun albatta, har bir
mashgulot mavzusidan kelib chiqqan holda ularga talim berish bilan
birga biror ijobiy hislat haqida malumot berish va tarbiyalanuvchini bu

hislatga ega bolishini taminlash alohida ahamiyat kasb etadi.

X ulosa v a met odik t av siy alar
Mustaqil Ozbekistonimizni kelajak istiqbolini belgilab berish, uni

dunyo hamjamiyatdagi orni va nufuzini yuksaltirish sozsiz bugungi

kun yosh avlodga bogliq. Manaviy barkamol yoshlarni tarbiyalash

bu yuksak orzular sari bir qadam desak mubolaga bolmaydi.

Shunday ekan, katta guruh tarbiyalanuvchilarida umuminsoniy
qadriyatlarini shakllantirish muhim ahamiyatga ega. Chunki
umuminsoniy qadriyatlarni shakllantirish jarayonida Vatan va uning
53

tarixi, millat qadr-qimmati, boy otmish madaniy merosimiz, odob
axloq masalalari, xalqimizning milliy urf-odatlari, buyuk allomalar va

ularning boy adabiy meroslari keng miqiyosida organiladi.

Ilmiy tadqiqot ishida katta guruh tarbiyalanuvchilarida
umuminsoniy qadriyatlarini shakllantirishning asoslari ishlab
chiqildi. Mashgulotda va mashgulotdan tashqari mashgulotlarda

umuminsoniy qadriyatlarni shakllantirish nazariy va amaliy jihatdan
tahlil etilgan.
Mashgulot mashgulotlarida Maktabgacha talim yoshidagi bolalarni

umuminsoniy qadriyatlarni tarbiyalashning tashkiliy-uslubiy
yonalishlari ishlab chiqilgan. 1-4 guruhlarning oqish

mashgulotligiga kiritilgan XIX asr shoir va yozuvchilarining ijod

namunalari ham manaviy barkamollik manbai ekanligi takidlab

otilgan.

Bu borada, katta guruhlarda umuminsoniy qadriyatlarni
shakllantirishda ijodkor, bilimdon tarbiyachilarning orni beqiyos

ekanligi korsatib otiladi. Katta guruhlarda umuminsoniy

qadriyatlarni shakllantirish tajribalari organiladi.

Boy tariximizga nazar tashlanib, donishmand ajdodlarimiz
siymosida - manaviyatimizning asl durdonalari mavjudligi korsatib

otilgan.

Tajriba-sinov ishlari natijasida shu narsa malum boldiki, katta guruh

Maktabgacha talim yoshidagi bolalarni umuminsoniy qadriyatlarni

tarbiyalashda qoyidagilarga amal qilish lozim.

54

Boshlangich talim jarayonini aniq maqsad asosida, uzluksiz, izchil va
tizimli tashkil etish;
Maktabgacha talim yoshidagi bolalarni umuminsoniy qadriyatlarini

ruhda tarbiyalashning shakl va uslublarini ishlab chiqish;
Ilg or pedagogik texnologiyalarning eng zamonaviy usullaridan

unumli foydalanish;
Tarbiyachining malakalarini oshirishni va o z ustida muntazam

ishlashlarini ta minlash.

Tadqiqot ishi natijasida qo yidagi xulosalarga keldik:

Katta guruh tarbiyalanuvchilarida umuminsoniy qadriyatlarni
shakllantirishda boshlang ich ta limning mazmun-mohiyati katta

ahamiyatga ega.
Umuminsoniy qadriyatlarni shakllantirish asosida
tarbiyalanuvchilarda ona vatanga muhabbat, muqaddas zaminga
hurmat, milliy g urur, odob-axloq, do stga sadoqat, yuksak axloqiy

fazilatlar shakllantiriladi. Bu esa mafkuramizning asosini tashkil
qiladi.
Ta lim tizimiga e tibor kuchaytirilishi, kompyuterlardan, yangi

pedagogik texnologiyalardan, boshlang ich ta limning eng ilg or

tajribalaridan unumli foydalanish zarur.
Ta limni tarbiya bilan uzviy bog lab, guruhdan tashqari ishlarni

ta lim jaryoni bilan uzviy aloqada tashkil etish orqali

tarbiyalanuvchilar ma naviy dunyosini boyitish, mashg ulot

samaradorligini oshirish maqsadga muvofiqdir.
55

Olib borilgan tadqiqot ishimiz natijalariga asosan qo yidagi
tavsiyalarni taqdim etish mumkin:
O zbekiston Respublikasining «Ta lim to g risida» gi Qonun va

«Kadrlar tayyorlash milliy dasturi»ni hayotga tadbiq etish ishlari
davlat siyosatining ustivor yo nalishlaridan biridir;

Vatanga muhabbat, ota-onaga hurmat, millatiga sadoqat, milliy
qadriyatlarga, an analarga va ajdodlarga, xalqiga, ona-tabiatga iliq

munosabat, milliy odob hamda qoidalarga rioya qilish singari
hislatlarni shakllantiruvchi uslubiy majmualar yaratish;
Respublikamizda katta guruh tarbiyalanuvchilariga ma naviy-

axloqiy tarbiya berishda sog lom muhit ustivorligiga erishish;

Ta lim va tarbiyaning uzuluksizligiga ahamiyat berish;

Ta lim va tarbiya jarayonida bola ruhiyatini tarbiyalash;

Ta lim jarayonida tarbiya samardorligini va ta lim qudratini

oshirish;
Ta lim-tarbiyani dunyoviy tasnifda shakllantirish;

Vatan ravnaqi yo lida halol va fidokorana mehnat qilish ruhida

tarbiyalash.;
Mehnat faxriylari va ilg orlari, ilm-fan xodimlari, ijodkorlar, priu

badvalat qariyalar bilan uchrashuvlar tashkil etish;
Suhbat, munozara, ma ruzalar, ertaliklar, musoboqalar uyushtirish,

xalq og zaki ijodi namunalari hamda bolalar ongini o stiruvchi

asarlardan foydalanish;
56

Boshlang ich ta lim fanlari mazmuniga milliy va umumbashariy
qadriyatlarni singdirish;
Tarbiyalanuvchilarda umuminsoniy qadriyatlarni shakllantirishga
qaratilgan ilg or pedagogik texnologiyalarni zamonaviy usullari

topish va uni amaliyotga joriy etish;
Maktabgacha ta lim yoshidagi bolalarni umuminsoniy

qadriyatlarni tarbiyalashda umuminsoniy, milliy ma naviy

qadriyatlar, o zbek xalqning urf-odatlaridan foydalanish;

Mashg ulotlar jaryonida tarbiyalanuvchilarda umuminsoniy

qadriyatlarni shakllantirishda maktabgacha ta lim muassasasi, oila

va jamoatchilikning birgalikdagi faoliyatini muvofiqlashtirish;
Katta guruh tarbiyalanuvchilarida umuminsoniy qadriyatlarni
shakllantirish mazmuni, ish shakllari va uslublarini belgilab beruvchi
pedagogik prinsiplar, ya ni tarbiyaning hayot va mehnat bilan

bog liqligi, jamoada tarbiyalash va jamoaga suyanib ish ko rish,

Maktabgacha ta lim yoshidagi bolalarning psixologik

xususiyatlarini hisobga olish, tarbiya jarayonining yaxlitligi,
tarbiyaviy ta sirlarning birligiga erishish.

O zbekiston Respublikasi Prezidenti I. A. Karimov «Buyuk

ma naviyatimizni tiklash va yanada yuksaltirish, milliy ta lim

tarbiya tizimini takomillashtirish, uning milliy zamini
mustahkamlash, zamon talablari bilan uyg unlashtirish asosida

57

jahon andozalari va ko nikmalari darajasiga chiqarish» ga davlat
etadi.
Bu dastlab kichik yoshdagi bolalar qalbini munavvar etish uning
ruhini sog lomlashtirish, axloqan pok bo lishiga erishish orqali

amalga oshiriladi va ularni buyuk maqsadlar sari intilishga
o rgatadi.

Boshlang ich ta lim jarayonida olib borilgan kuzatish ishlari va

pedagogik tajribalarimizni xulosa qilib, shuni aytish kerakki,
Maktabgacha ta lim yoshidagi bolalarni umuminsoniy

qadriyatlarni tarbiyalashda quyidagilarni tavsiya qilamiz.
Mashg ulotlarda yozuvchilarni tarjimai holi va asarlarini

o rganishda umuminsoniy qadriyatlariga oid savollar, muammolar

qo yish yo li bilan mashg ulot jarayonini tashkil qilish.

Tarbiyalanuvchilarga mashg ulotlarni o tgach, ulardan ongimizni

boyitishga xizmat qiladigan, tarbiyalanuvchiga ma naviy oziqa

beradigan misollarni topib kelishni vazifa sifatida topshirish.
Har bir mashg ulot o tilayotganda tarbiyalanuvchini umuminsoniy

qadriyatlarni tarbiyalashga ta sir etuvchi misollarni topishga

o rgatib borish.

Maktabgacha ta lim yoshidagi bolalarni umuminsoniy

qadriyatlarni tarbiyalashga doir mavzular asosida savollar tuzishga
o rgatish.

58

Mashg ulot jaryonida maktabgacha ta lim yoshidagi bolalarni
umuminsoniy qadriyatlarni tarbiyalashga doir ko rgazmalar, texnik

vositalar va adabiyotlardan foydalanish.
Mashg ulot jaryonida maktabgacha ta lim yoshidagi bolalarni

umuminsoniy qadriyatlarni tarbiyalashda ularni oldindan shunga
tayyor turishlariga erishish.
Har bir mashg ulotda maktabgacha ta lim yoshidagi bolalarni

umuminsoniy qadriyatlarni tarbiyalashga xizmat qiladigan asar
qahramonlari, ularning ma naviy qiyofalarini ochib beruvchi qisqa

suhbatlar o tkazib borish.

Umuminsoniy qadriyatlarning mazmuni va mohiyatini
tarbiyalanuvchilarga chuqur tushuntirish.
Katta guruhlarni umuminsoniy qadriyatlarni tarbiyalashga erishilsa,
ularni tabiatga nisbatan qarashlari o zgaradi. Ular o z atrofida

sodir bo layotgan voqealarga ongli munosabatda bo ladi, ularni

tahlil qiladi, kerak bo lsa xulosalar chiqaradi.

Mavzularni o rganish jarayonida tarbiyalanuvchining so z boyligini

oshirish, erkin va mustaqil fikr yuritish, ifodali va ravon so zlash

ham uning ma naviyatining bir bo lagi ekanligi singdiriladi.

Mavzular bilan bog langan holda o z xududlaridagi tarixiy

obidalar, urush faxriylari, mehnat faxriylari bilan tanishtirlib, ular
bilan suhbatlar uyushtirilib tarbiyalanuvchining ma naviy dunyosi

boyitiladi.
Biz bugungi kunda mustaqillik tufayli yangi jamiyat barpo etdik.
59

Bu jamiyatning kelajagi istiqboli shubhasiz, bugungi kun
yoshlarining qo lida. Shu bois biz o z ishmizga mas uliyat bilan
yondashib, ham jismonan, ham ma nan sog lom avlodni

shakllantirishga erishishimiz zarur.
Bugungi kunda ushbu muammoni hal etish uchun amalga oshirish
zarur bo lgan vazifalar:

Ma naviy-barkamol yoshlarni tarbiyalashda xalq og aki ijodi, milliy

urf-odat va an analar, diniy ta limotlar, buyuk

mutafakkirlarimizning asarlari, xalqimizning serqirra va mushtarak
madaniyatini o rganish;

Boshlang ich ta lim jarayonini takomillashtirish, katta guruh

tarbiyachilar jamoasini mustahkamlash, maktabgacha ta lim

muassasasida sog lom ma naviy muhit yaratish, katta guruhlar

tarbiyachilari uslub kengashi ishini to g ri yo lga qo yish,

nazoratni kuchaytirish;
Maktabgacha ta lim yoshidagi bolalarni mustaqil va erkin fikr

yuritishga o rgatish, ularda xalqimizning ahillik, tenglik, adolat,

saxiylik, hurmat, vatanparvarlik, insoniylik mafkuramizning nozik
tomonlarini shakllantirish;
Maktabgacha ta lim muassasasida turli xil tadbirlarni o tkazish,

ularga barcha maktabgacha ta lim yoshidagi bolalarni jalb qilish,

maktabgacha ta lim muassasasi, oila va jamoatchilik hamkorligini

mustahkamlash - yosh avlodni ma naviy barkamol shaxs sifatida

kamol topishida muhim omillardan bo lib hisoblanadi. Ularda milliy

60

va umumbashariy qadriyatlarni shakllantirish mas uliyatini
oshiradi.
Foy dalanilgan adabiy ot lar ro y xat i

1. 1 . Karimov I.A. O zbekiston mustaqillikka erishish ostonasida

T: 2011
2. Karimov I.A. Barkamol avlod orzusi. - T.: «Sharq»,1998.
3. Karimov I. A. Milliy istiqlol mafkurasi-xalq e tiqodi va buyuk

kelajakka ishonchdir. «Fidokor» gazetasi muxbiri savollariga
javoblar. - T.: «O zbekiston», 2000.

4. Karimov I. A. Bizdan ozod va obod Vatan qolsin., 2-jild. -T.:
«O zbekiston», 1996.

5. Karimov I. A. Ozod va obod Vatan, erkin va farovon hayot -
pirovard maqsadimiz. Ikkinchi chaqiriq O zbekiston Oliy

61

Majlisining birinchi sessiyasidagi ma ruza. -T.: «O zbekiston»,
2000. 77 bet.
6. Karimov I. A. Bunyodkorlik yo lidan. 4 jild. -T.: «O zbekiston»,

1996.
7. Karimov I. A. O zbekiston: Milliy istiqlol, iqtisod, siyosat,

mafkura. 1-jild, -T.: «O zbekiston», 1996.

8.Karimov I.A. Jamiyatimiz mafkurasi xalqni-xalq, millatni-millat
qilishga xizmat etsin. -T.: «Tafakkur» jurnali bosh muharriri
savollariga javoblar. 1998., № 2.
9.Karimov I.A. Tarixiy xotirasiz kelajak yo‘q. –T.: «Muloqat» jurnali,
1998.
10.Karimov I. A. Xafsizlik va barqaror taraqqiyot yo‘lida, 6-jild. –T.:
«O‘zbekiston», 1999.
11. Karimov I. A. Ma’naviyat yuksalish yo lida. T.:

«O zbekiston»,1998. 480 bet

12. Karimov I. A. Olloh qalbimizda, yuragimizda. -T.: «O zbekiston»,

1999.
13.Karimov I.A. Vatan sajdagoh kabi muqaddasdir. 3-jild. -T.:
«O zbekiston», 1996.

14. Karimov I.A. Yangicha fikrlash va yashash-davr talabi. 5-jild. -T.:
«O zbekiston», 1997.

15.Karimov I. A. Biz kelajagimizni o z qo limiz bilan quramiz. 7-

jild. -T.: «O zbekiston», 1999.

62

16. Karimov I. A. Donishmand xalqimizning mustahkamlash
irodasiga ishonaman. -T.: «Fidokor», gazetasi 2000.
17.Karimov I. A. Buyuk kelajagimizning huquqiy kafolati. 2-jild. -T.:
«O zbekiston», 1996.
18. Milliy istiqlol g oyasi: asosiy tushuncha va tamoyillar. -

T.:«O zbekiston»,
2000.
19. O zbekiston XXI asrga intilmoqda. -T.: «O zbekiston», 1999.

20. O zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi. T.:

«O zbekiston», 1993.

21. O zbekiston Respublikasi Ensiklopediyasi.-T.: Qomuslar bosh

tahriyati, 1997
22. Alpomish: O zbek xalq qahramonlik dostoni. T.: «Sharq»,

1998
23. Amir Temur «Temur tuzuklari», -T.: /. /ulom nomidagi
adabiyot va san at nashiriyoti. 1996.

24. A. Navoiy «Mahbub ul-qulub», -T.: 1987
25. Abdullayeva A., Safarova R., Bikboyeva N., Baxromova U.
Boshlang ich ta lim davlat ta’lim standartlari. Boshlang‘ich ta’lim

jurnali, 1998., № 6
26.Abdullayeva A., Safarova R., Bikboyeva N., Baxromova U.
Boshlang‘ich ta’lim konsepsiyasi. Boshlang‘ich ta’lim jurnali, 1998. №
6
27. Abdullayeva Q. Mashg‘ulotlarini tashkil etish. Boshlang‘ich
ta’lim jurnali. 2002. №1
63

28. «Jallodin Manguberdi», –T.: «Sharq», 1999.
29. Gegel «Filosofiya provo». Moskva, «Misl» nashiriyot, 1997.
30. «Geopolitika i mirovoye razvitiye», Moskva, 1995.
31. Z. M. Bobur «Boburnoma» -T.: «Cho lpon», 1989.
32. Imom Buxoriy «Hadis» 4-jildlik. T.: Qomuslar bosh
tahririyati,
1992.
33. Konfutskiy «Uroki mudrosti». Moskva. «Nouka», 1998
34.Ma naviyat yulduzlari. T.: A. Qodiriy nomidagi nashriyot,

1999.
35. Maxmudov O. Vatanparvarlik oliy tuyg‘u. Boshlang‘i ta’lim
jurnali. 2005. № 4.
36. Sog‘lom avlod-bizning kelajagimiz. –T.: Ibn Sino nomidagi
nashiryot, 2000.
37.Safarboyev M. Tarix vositasida milliy g‘ururni tarbiyalash. -T.,
Xalq ta’limi, 2004. № 3. 4-bet.
38. Qur’oni karim – T.: «Cho lpon», 1993.

39. Qurbonov Sh., E. Seytxalilov va boshqalar. Milliy istiqlol
g oyasini shakllantirishda tashkiliy uslubiy yondashuvlar.

Toshkent, Akadememiya . 2002

Int ernet mat eriallari
WWW. ip kpol aaa net. Ru
WWW. iet. mesi. Ru
WWW. adpima. Com
64

Купить