Maktabgacha yoshdagi bolalarni shaxsga yo’naltirilgan ta’lim asosida tarbiyalash texnologiyasi - Педагогика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	40000UZS
Размер	396.5KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Апрель 2026
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Педагогика

Продавец

Rajabov Yorbek

Дата регистрации 19 Март 2026

0 Продаж

Maktabgacha yoshdagi bolalarni shaxsga yo’naltirilgan ta’lim asosida tarbiyalash texnologiyasi

Купить

Maktabgacha yoshdagi bolalarni shaxsga
yo naltirilgan ta lim asosida tarbiyalash’ ’
texnologiyasi
1

MUNDARIJA
Kirish……………………………………………………………………… ........... 3
I BOB. Shaxsga yo naltirilgan ta limning nazariy asoslari
’ ’ ... ................... ......
. . . 8
1.1 . Shaxs , shaxsni shakllantirish , shaxs
“ ” “ ” “ ga yo naltirilgan ta lim ’ ’ ”
tushunchalariga pedagogik tavsif .................... ..................... ..... ................ ... ........ 8
1.2. Maktabgacha yoshdagi bolalarni shaxsga yo naltirilgan ta lim asosida
’ ’
tarbiyalashga texnologik yondashuv ... .17
……………………………… …………
II BOB. Maktabgacha yoshdagi bolalarni shaxsga yo naltirilgan ta lim
’ ’
asosida tarbiyalash texnologiyasining samaradorligi .............................34
………
2.1. Maktabgacha yoshdagi bolalarni shaxsga yo naltirilgan ta lim asosida
’ ’
tarbiyalashga texnologik yondashuvni amalga oshirish
yo llari.
’ ....... ...............34
2.2. Maktabgacha yoshdagi bolalarni shaxsga yo naltirilgan ta lim asosida
’ ’
tarbiyalash texnologiyasi .. ................47
…………………… …………… …………
Umumiy xulosa va tavsiyalar............................................................. ........... .......51
Foydalanilgan adabiyotlar
ro yxati....................................................
’ .............. ...54
Ilovalar.................................................................................................... ....... .. . ...1- 6
2

KIRISH
Bitiruv malakaviy ish mavzusining dolzarbligi. O zbekiston Respublikasi‘
Prezidenti Shavkat Mirziyoyev mamlakatimizni 2016 yilda ijtimoiy-iqtisodiy
rivojlantirishning asosiy yakunlari va 2017 yilga mo ljallangan iqtisodiy
‘
dasturning eng muhim ustuvor yo nalishlariga bag ishlangan Vazirlar
‘ ‘
Mahkamasining kengaytirilgan majlisidagi ma ruzasida eng birinchi dolzarb
’
vazifa bu maktabgacha ta lim tizimini rivojlantirish bo lmog i lozim deya
’ ’ ’
ta kidlab o tdilar.
’ ’
Muxtaram birinchi Prezidentimiz I.A.Karimov tomonidan ishlab chiqilgan
ta lim tarbiya jarayonini rivojlantirishga qaratilgan barcha qarorlar, qonunlar va
‘ –
dasturlarning pirovard maqsadi barkamol yoshlarni tarbiyalashga qaratilgan.
Birinchi Prezidentimiz I.A.Karimov o zlarining “Yuksak ma naviyat
’ ‘ –
yengilmas kuch” nomli asarlarida “Ta lim-tarbiya masalasi davlat va jamiyat
‘
nazoratida bo lishi asosiy qonunimizda belgilab qo yilgan. Shu bilan birga, bu
’ ’
keng jamoatchilik, butun xalqimizning ishtiroki va qo llab quvvatlashini talab
’
qiladigan umummilliy masaladir.
Shuni unutmasligimiz kerakki, kelajagimiz poydevori bilim dargohlarida
yaratiladi, boshqacha aytganda, xalqimizning ertangi kuni qanday bo lishi
’
farzandlarimizning bugun qanday ta lim-tarbiya olishiga bog liq.
‘ ’
Buning uchun har qaysi ota ona, ustoz va murabbiy har bir bola timsolida
–
avvalo shaxsni ko rishi zarur. Ana shu oddiy talabdan kelib chiqib,
’
farzandlarimizni mustaqil va keng fikrlash qobiliyatiga ega bo lgan, ongli
’
yashaydigan barkamol insonlar etib voyaga yetkazish ta lim-tarbiya sohasining
‘
asosiy maqsadi va vazifasi bo lishi lozim...” deb ta kidlaydilar[5;7-9]. Milliy
’ ‘
istiqlol g oyasining asoslanishi esa jamiyat hayotining barcha sohalarida keng
’
ko lamli islohotlarni yanada jadal amalga oshirish orqali rivojlangan demokratik
’
3

davlatlar darajasida taraqqiy etishning samarali yo nalishlarini belgilab olish’
imkoniyatini yaratdi.
Bu davrda barcha sohalarda bo lgani kabi ta lim sohasida ham yosh
’ ‘
avlodga jahon ta limi andozalariga muvofiq ta lim berishning ijtimoiy-huquqiy
‘ ‘
asoslari ishlab chiqildi. O zbekiston Respublikasining Ta lim to g risida gi
’ “ ‘ ’ ’ ”
Qonuni hamda Kadrlar tayyorlash Milliy dasturida davlat ta lim siyosatining
‘
mohiyati to liq ochib berilgan. Ijtimoiy-ta limiy qarashlarni o zida mujassam
’ ‘ ’
ettira olgan mazkur hujjatlarda qayd etilishicha, umumiy pedagogik jarayonning
asosiy maqsadi ta lim sohasini tubdan isloh qilish, uni o tmishdan qolgan
“ ‘ ’
mafkuraviy qarash va sarqitlardan to la xalos etish, rivojlangan demokratik
’
davlatlar darajasida, yuksak ma naviy va axloqiy talablarga javob beruvchi yuqori
‘
malakali kadrlar tayyorlash Milliy tizimini yaratishdan iboratdir [6,7].
”
Kadrlar tayyorlash Milliy modeli tarkibiy qismlaridan biri bo lgan shaxsni
’
har tomonlama kamolga yetkazish, yuksak ma naviy va axloqiy sifatlarni
‘
tarbiyalash muhim ahamiyatga ega.
Ta lim-tarbiya jarayonining samaradorligini ta minlash, tarbiyachi va
‘ ‘
tarbiyalanuvchilar o rtasidagi munosabatlarni qaror toptirishdagina emas, balki
’
shaxsni shakllantirishga texnologik yondashuv borasida ham katta imkoniyatlarga
ega. Bu imkoniyatlar quyidagilar bilan tavsiflanadi:
- s haxsni shakllantiri sh ta lim-tarbiyaning asosiy maqsadi ekanligi;
‘
- ta lim-tarbiyaning asosiy mazmuni har tomonlama rivojlangan shahsni
‘
shakllantirishda uning aqliy, nafosat va jismoniy rivojlanishi, ijodiy
qobiliyatlarining namoyon bo lishi, unda insonparvarlik munosabatlarini tarkib
’
toptirishga yordam beruvchi zarur shart-sharoitlar yarata olishi;
- ta lim va tarbiya qonuniyatlari hamda tamoyillari birligi, o zaro
‘ ’
uyg unligini ta minlash asosida shaxsga yo naltirilgan ta limni amalga
’ ‘ ’ ’
oshirish mumkinligi.
Muammoning o rganilganlik darajasi:
’ Sharq mutafakkirlari Abu Nasr –
Forobiy , Abu Ali ibn Sino , Alisher Navoiy, Abdulla Avloniy va boshqalarning
4

asarlarida shaxs ega bo lishi zarur bo lgan sifatlar majmui, ularning mohiyati’ ’
haqidagi qarashlar yoritilgan.
U.Abduvahobov, A.Aliev, B.Ziyomuhammadov, S.Ziyomuhammadova,
M.Imomnazarov, F.Ismoilov, V.Karimova, T.Mahmudov, J.Tulenov,
S.Shermuxamedov, A.Erkaev, E.Yusupov, S.Qodirov, E.G oziev, Z.G ofurov,
’ ’
U.A.Qosimov va boshqalar tomonidan shaxs kamoloti negizida aks etuvchi
ma naviy-axloqiy sifatlar, ularning milliy-etnik, ijtimoiy-psixologik jihatlari,
‘
shaxs tushunchasining falsafiy, tarixiy va psixologik talqini o z ifodasini
“ ” ’
topgan. Shuningdek, A.A.Asmolov, L.G.Borisova, A.N.Leontev , R.S.Nemov,
I.P.Podlasiy hamda V.A.Slasteninlar tomonidan shaxs tushunchasining mohiyati
har tomonlama rivojlangan shaxs talqini asosida tahlil etilgan.
V.I.Andriyanova, Q.Yo ldoshev, Sh.N.Majitova, U.Mahkamov,
’
O.Musurmonova, S.Nishonova, M.Ochilov, S.Ochil, M.Quronov va boshqalarning
ishlarida barkamol shaxs tarbiyasi, uni samarali tashkil etish, shaxs shakllanishida
oila, ta lim muassasalari hamda jamoatchilik o rni va roli, shuningdek, shaxsga
‘ ’
yo naltirilgan ta limga yo naltirilgan pedagogik faoliyat samaradorligini
’ ’ ’
ta minlash masalalari o rganilgan.
‘ ’
Biroq, muammoni nazariy jihatdan o rganish ta lim muassasalari hususan
’ ‘
maktabgacha ta lim muassasalarida
’ shaxsga yo naltirilgan ta lim asosida ’ ’
tarbiyalash davr talabi bo lishiga qaramasdan yetarlicha tahlil qilinmaganligini,
’
bu jarayonning mazmuni va muhim tamoyillari zamon talablari darajasida
asoslanmaganligini ko rsatdi. Shuning uchun biz bitiruv malakaviy ish mavzusini
’
“ Maktabgacha yoshdagi bolalarni shaxsga yo naltirilgan ta lim asosida
’ ’
tarbiyalash texnologiyasi ” deb belgiladik.
Bitiruv malakaviy ishning maqsadi: Maktabgacha yoshdagi bolalarni
shaxsga yo naltirilgan ta lim asosida tarbiyalash
’ ’ muammosining ilmiy-nazariy
va texnologik asoslari hamda ularni amalga tatbiq etishga yo naltirilgan ilmiy-
’
metodik tavsiyalarni ishlab chiqishdan iborat.
5

Bitiruv malakaviy ishning predmeti: Maktabgacha yoshdagi bolalarni
shaxsga yo naltirilgan ta lim asosida tarbiyalash texnologiyasining’ ’ mazmuni,
tamoyillari, shakl, metod va vositalari.
Bitiruv malakaviy ishning ob ekti:
‘ Maktabgacha yoshdagi bolalarni
shaxsga yo naltirilgan ta lim asosida tarbiyalash
’ ’ jarayoni.
Bitiruv malakaviy ishning vazifalari:
1. Muammoga oid ijtimoiy-falsafiy, psixologik, pedagogik va metodik
manbalarni o rganish.
’
2. Shaxs , shaxsni shakllantirish ,
“ ” “ ” “ shaxsga yo naltirilgan ta lim ’ ’ ”
tushunchalariga doir fikrlarni nazariy asoslash.
4. Maktabgacha yoshdagi bolalarni shaxsga yo naltirilgan ta lim asosida
’ ’
tarbiyalashga doir pedagogik texnologiyalarni tanlash.
4. Maktabgacha yoshdagi bolalarni shaxsga yo naltirilgan ta lim asosida
’ ’
tarbiyalashga texnologik yondashuvni qo llashning samaradorligiga oid ilmiy-
’
metodik tavsiyalarni ishlab chiqish.
Bitiruv malakaviy ish metodlari: falsafiy, pedagogik, psixologik va metodik
adabiyotlarni o rganish; pedagogik kuzatish; , modellashtirish, kontent-tahlil,
’
Bitiruv malakaviy ishning ilmiy yangiligi:
1. Maktabgacha yoshdagi bolalarni shaxsga yo naltirilgan ta lim asosida
’ ’
tarbiyalash texnologiyasi ilmiy-pedagogik muammo sifatida o rganildi.
’
2. Shaxs , shaxsni shakllantirish ,
“ ” “ ” “ shaxsga yo naltirilgan ta lim ’ ’ ”
tushunchalariga doir falsafiy, pedagogik, psixologik adabiyotlar o rganilib, tahlil
’
qilindi.
3. Maktabgacha yoshdagi bolalarni shaxsga yo naltirilgan ta lim asosida
’ ’
tarbiyalash muammosining nazariy va texnologik asoslari ishlab chiqildi.
4. Maktabgacha yoshdagi bolalarni shaxsga yo naltirilgan ta lim asosida
’ ’
tarbiyalash texnologiyasi samaradorligiga oid ilmiy-metodik tavsiyalar berildi.
Bitiruv malakaviy ishning nazariy-amaliy ahamiyati: Bitiruv malakaviy
ishning mohiyatini yorituvchi “shaxs , shaxsni shakllantirish ,
” “ ” “ shaxsga
yo naltirilgan ta lim
’ ’ ” kabi muhim tushunchalarga pedagogik ta riflar berilib, ‘
6

ular mohiyatining yoritilganligi; ta lim-tarbiya jarayonida shaxsga yo naltirilgan‘ ’
ta limning nazariy va texnologik asoslari, shaxsga yo naltirilgan ta limga oid
’ ’ ’
ilmiy-metodik tavsiyalarning ishlab chiqilganligi bilan tavsiflanadi.
Bitiruv malakaviy ishning natijalaridan maktabgacha yoshdagi bolalar
shaxsini shakllantirish amaliyotini yangilash, o quv-metodik majmualar
’
tayyorlash, shuningdek metodik tavsiyalardan tarbiyachilar malakasini oshirish va
qayta tayyorlash institutlarida ma ruzalar sifatida foydalanish mumkin.
‘
Bitiruv malakaviy ishning tuzilishi va hajmi: Bitiruv malakaviy ish kirish,
ikki bob, boblar yuzasidan xulosalar, umumiy xulosa va tavsiyalar, foydalanilgan
adabiyotlar ro yxati hamda ilovalardan iborat bo lib, umumiy hajmi 56 betni
’ ’
tashkil etadi.
7

I BOB. Shaxsga yo naltirilgan ta limning nazariy asoslari’ ’
1.1. Shaxs , shaxsni shakllantirish , shaxs
“ ” “ ” “ ga yo naltirilgan ’
ta lim
’ ” tushunchalariga pedagogik tavsif
Kadrlar tayyorlash Milliy dasturi da shaxs - kadrlar tayyorlash tizimining
“ ”
bosh sub ekti va ob ekti, ta lim sohasidagi xizmatlarning iste molchisi va
‘ ‘ ‘ ‘
ularni amalga oshiruvchi, deb ko rsatib o tiladi [7;3-4]. Demak, davlat
’ ’
tomonidan uning ta lim xizmatlari iste molchisi sifatida bilim olishi va kasb-
‘ ‘
hunarga ega bo lishi uchun zarur shart-sharoit yaratiladi. O z navbatida shaxs
’ ’
ta lim xizmatlarining yaratuvchisi sifatida kasbiy malakaga ega bo lgach,
‘ ’
ta lim, moddiy ishlab chiqarish, fan, madaniyat va xizmat ko rsatish sohasida
‘ ’
faoliyat olib borib, bilimi va tajribasini namoyon etadi. Bu esa ta lim jarayonida
‘
aqlan rivojlangan, ma naviy-axloqiy shakllangan, jismoniy yetuk, muayyan kasb-
‘
hunar asoslarini puxta egallagan, har tomonlama rivojlangan barkamol shaxsni
shakllantirishga jiddiy talablar qo yadi. Shunga ko ra, dastavval shaxs ,
’ ’ “ ”
inson , barkamol shaxs tushunchalarining mohiyatini aniqlashtirish taqozo
“ ” “ ”
etiladi.
Shaxs qator ijtimoiy fanlar, xususan, falsafa, psixologiya va sotsiologiya
fanlarining o rganish ob ektidir. Falsafa shaxsni uning ijtimoiy ahvoli, faoliyati,
’ ‘
bilish, ijod sub ekti sifatida qarab chiqadi. Psixologiya shaxsni psixik holatlar,
‘
psixologik xususiyatlar, ijtimoiy-psixologik munosabatlar, shaxsning
temperamenti, fe l-atvori, qobiliyati, irodaviy fazilatlari va hokazolarning
‘
uyg unligi asosida o rganadi.
’ ’
Sotsial yondashuv esa shaxsning ijtimoiy o ziga xosligini belgilab beradi.
’
Faylasuflarning fikrlariga ko ra shaxs keng ma noda inson individ, kishi; tor
’ ‘ –
ma noda ruhiy jihatdan taraqqiy etgan, o z xususiyatlari bilan boshqalardan farq
‘ ’
qiluvchi muayyan jamiyat a zosi. Inson tushunchasi barcha kishilarga xos
‘ “ ”
8

bo lgan sifat va qobiliyatlarni ifodalash uchun qo llaniladi va hayot, faoliyat’ ’
usuli bilan farqlanadigan odam, inson sifatida sub ektlarning tarixiy birligini
‘
ifodalaydi. Inson tarixiy taraqqiyotning barcha bosqichlari va barcha zamonlarda
o ziga xos mavjudot sifatida muayyan antologik maqomni saqlab keladi.
’
Insonning o ziga xosligini ifodalaydigan xislatlar va fazilatlar uning
’
individualligini belgilaydi. Individ esa insoniyat vakili bo lib, ijtimoiy va
’
psixologik belgilar (jumladan, aql-idrok, iroda, ehtiyojlar, qiziqish, mayllar va
hokazolar)ni o zida ifodalaydi. Individ tushunchasi alohida inson sifatida
’ “ ” “ ”
tushuniladi. Masala bunday qo yilganda turli biologik omillar (yosh xususiyatlari,
’
jinsi, temperamenti)ga muvofiq inson hayoti va faoliyatining ijtimoiy xususiyatlari
belgilanadi. Insonning individual, shuningdek, tarixiy rivojlanishining turli
bosqichlaridagi xususiyatlarini aks ettirish uchun individ tushunchasi bilan
“ ”
birga shaxs tushunchasi ham qo llaniladi. Bu o rinda individ shaxs
“ ” ’ ’ “ ”
sifatida shakllanishga yo naltirilgan inson sifatida qaraladi. Shaxs individ
’ –
rivojlanishining yakuni, barcha insoniy fazilatlarning to la namoyon bo lishidir.
’ ’
Shaxsning rivojlanishi va shakllanishiga ta sir nuqtai nazaridan tarbiya
‘
doimo maqsadga yo naltirilgan bo lib, birinchi navbatda, aniq maqsadga
’ ’
qaratilgan jamiyatning faoliyatidir. Bunda jamiyat o zida mavjud bo lgan
’ ’
barcha imkoniyat hamda vositalardan foydalanadi. Tarbiya insonni muayyan
ijtimoiy zaruriy bilimlar majmui, ko nikma va malakalar bilan qurollantirish, uni
’
hayotga va mehnatga, xulq-atvor me yorlari va qadriyatlariga rioya qilishga,
‘
kishilar bilan muomala qilishga, ijtimoiy munosabatlarga tayyorlashni nazarda
tutadi. Mazkur holatlarning barchasi, tabiiy ravishda shaxsning individual belgi va
fazilatlarini shakllantirishni istisno etmaydi. Tarbiya ijtimoiy muhitning insonga
ta sirining tarkibiy qismi sifatida ham baholanadi. Tarbiya inson shaxsining
‘ –
rivojlanishi va shakllanishiga kuchli ta sir etuvchi muhim omil bo lsa-da, biroq
‘ ’
bu jarayonda yana qator omillar, jumladan, muhit ta siri va irsiyat ham muhim
‘
ahamiyat kasb etadi.
Inson, ijtimoiy mavjudod sifatida turli ijtimoiy guruhlar bilan o zaro
’
harakatda bo ladi, jamiyat hayotida birga ishtirok etadi.
’
9

Biroq, amalda shaxs hech qachon muayyan guruhga to la dahldor bo lib’ ’
qolmaydi. Ayni paytda ko plab ijtimoiy guruhlarning ishtirokchisi sifatida
’
ularning har birida guruhlarning boshqa a zolari bilan o zaro turlicha
‘ ’
munosabatda bo ladi.
’
Shaxsning o z-o zini rivojlantirishi tarbiyaning asosiy mohiyati bo lib
’ ’ ’
qoladi, - deydi psixolog olim A.V.Petrovskiy. Bunday munosabat sub ektning
‘
temperamenti, aqliy darajasi, qobiliyati, qiziqishlari va boshqalarda o ziga
’
xoslikni nazarda tutadi. Bu borada shaxsni ijtimoiylashtirish bilan bir qatorda
uning o ziga xosligini saqlab qolish kerakligini alohida ta kidlaydi. Chunki har
’ ‘
qanday tarbiyani majburlovlarsiz, erkin holda shaxsning his-tuyg ulariga tayanib
’
amalga oshirish hozirgi ijtimoiy-iqtisodiy sharoitda ishbilarmon kishilarnigina
emas, balki vijdonli, insofli, oliy himmat insonlarni shakllantirishni nazarda tutadi.
B.T.Lixachev esa shaxs tarbiyasida uning ongli ravishda bilim olishga
intilishi, bu borada o ziga xos ko nikma, malaka va mahoratga ega bo lishi,
’ ’ ’
mehnatga, kasb-hunar egallashga ijodkor mutaxassis sifatida yondasha olishiga
erishish, fuqarolik mas uliyatini tarkib toptirish, va nihoyat, unga zararli
‘
odatlarning ta sir etishiga yo l qo ymaslik kabi muammolarni ilgari suradi.
‘ ’ ’
Ye.V.Bondarevskaya, A.V.Kirivchuk, L.Yu.Gordinlar esa shaxsni shakllantirishda
bir xillikka yo l qo ymasdan unga individual yondashish, shaxsni faqat
’ ’
sotsiumda rivojlanishi mumkin, degan g oyani qayta ko rib chiqish taklifini
’ ’
ilgari suradi. R.G.Gurova shaxs tarbiyasida milliy va umuminsoniy qadriyatlarga
tayanish, shaxsni har tomonlama rivojlantirishda mehnat tarbiyasi, fuqarolik,
vatanparvarlik, axloq masalalarida an anaviy ta riflardan chetlanib, ularni inson
‘ ‘
hayotini o zgartiruvchi, shaxsning o z-o zini rivojlantiruvchi vosita sifatida
’ ’ ’
e tirof etishni taklif qiladi. T.G.Minchuk esa pedagogik g oyalarning mazmun-
‘ ’
mohiyati o zgarayotgan sharoitda yoshlar tomonidan shaxs mohiyatining
’
anglashiga erishish, ularning dunyoqarashlari, o z nuqtai nazarlarini ifodalash
’
huquqlarini hurmat qilishga o rgatish, o z shaxsini yuqori baholay olish, shaxsiy
’ ’
qobiliyat, bilim va ko nikmalarini to la namoyon etish asosida o z Men ini
’ ’ ’ “ ”
qaror toptirish zarur deb hisoblaydi. Zero, o z-o zini anglash, o z shaxsini
’ ’ ’
10

hurmat qilish insonni jamiyatga nisbatan hurmat bilan munosabatda bo lishga’
undaydi, degan xulosaga keladi.
Faylasuf olim S.Shermuhamedov insonni jamiyatning mavhum a zosi
‘
sifatidagi yondashuvga, totalitar tuzum mexanizmidagi vint sifatidagi
“ ”
qarashlarga zid ravishda insonni tarix, madaniyat va o z hayotining ob ekti
’ ‘
sifatida shakllantirish va rivojlantirish uchun imkon yaratish zarurligini ta kidlar
‘
ekan, insonga nisbatan munosabatning ijobiy tomonga o zgarganiga alohida
’
urg u beradi. Shuningdek, muallif O zbekiston Respublikasi Prezidenti
’ ’
I.A.Karimovning Har bir fuqaroning shaxs sifatida tiklanishi uchun barcha
“
imkoniyatlar yaratib berishdan iborat degan fikriga tayangan holda insonga
” “
nisbatan bir zarracha sifatida emas, balki dunyoni o zgartiruvchi qudratli kuch
’ ”
sifatida qarash g oyasini ilgari suradi .
’
Inson shaxs darajasiga yetishi uchun uning ongi, faoliyati, o z-o zini
’ ’
anglashidan iborat ichki yo naltiruvchi mexanizmi muhim ahamiyatga ega.
’
Insonning shaxs sifatida rivojlanishi uning qiziqishi, xarakteri, qobiliyati, aqliy
rivojlanganligi, ehtiyojlari, mehnat faoliyatiga munosabati bilan belgilanadi. Ana
shu xususiyatlar rivojlanib, insonning ijtimoiy voqelikka, mehnatga, kishilarga,
jamiyatga bo lgan munosabati ma lum bosqichga yetgandagina u barkamol
’ ‘
shaxs darajasiga ko tariladi. O zbek tilining izohli lug ati (Moskva: Rus tili
’ “ ’ ’ ”
nashriyoti, 1-tom, 1981. 82-bet)da barkamol tushunchasi lug aviy jihatdan
“ ” ’
kamolga yetgan , bekamu ko st , yetuk , to kis , mukammal
“ ” “ ’ ” “ ” “ ’ ” “ ”
degan ma nolarni anglatishi ta kidlanadi [27;25].
‘ ‘
Garchi bugungi kunda ham tarbiyaning eng oliy maqsadi barkamol shaxsni
shakllantirishdan iboratligi e tirof etilayotgan bo lsa-da, biroq barkamol
‘ ’ “
shaxs , barkamol inson tushunchalari hali hatto pedagogik lug atlardan ham
” “ ” ’
o rin olmagan.
’
Pedagogikada barkamol shaxs tarbiyasi tarixini birinchilardan bo lib tadqiq
’
etgan S.Nishonova mazkur tushunchaga ham tarixiy, ham zamon talablari nuqtai
nazaridan yondashadi va quyidagicha ta riflaydi: Barkamol inson bu o zida
‘ “ – ’
ma naviy-axloqiy xislatlar majmuini mujassamlashtirgan, jamiyatda o zligini va
‘ ’
11

o z qobiliyatini har tomonlama namoyon eta oladigan, ma rifatli, irfoniy va’ ‘
dunyoviy bilimlarni mukammal egallagan, aqlan yetuk, yuksak iste dod va
‘
salohiyatga ega bo lgan, ma naviy jihatdan yuksak, axloqan pok, jismonan
’ ‘
sog lom, hayot go zalliklarini his eta oladigan erkin, ijodkor shaxs .
’ ’ ”
Muallif barkamol shaxs tushunchasini pedagogik nuqtai nazardan
“ ”
ta riflash bilan birga uning yaxlit modelini ham yaratadi va bu model bugungi
‘
kunda oliy pedagogik ta limda asos bo lib xizmat qilmoqda. S.Nishonova
‘ ’
barkamol shaxs tarbiyasida tarbiyaning tarkibiy qismlarini aqliy tarbiya,
ma naviy-axloqiy tarbiya, sog lom avlod tarbiyasi, estetik tarbiya, ijodkorlik
‘ ’
tarbiyasi, mehnat tarbiyasi va kasbga yo llash, huquqiy tarbiya, ekologik tarbiya,
’
iqtisodiy tarbiyani asos qilib olar ekan, o z navbatida har birida shakllanishi zarur
’
bo lgan asosiy xislatlarni zamonaviy ta lim-tarbiya mazmuni, milliy va
’ ‘
umuminsoniy qadriyatlar, shuningdek, ijtimoiy talablarga tayangan holda tartib
beradi[27;31].
Masalan, aqliy tarbiyada tafakkurni rivojlantirish, zehnni tarbiyalash, xotirani
mustahkamlash, zukkolik, idroklilik, zakovat, topqirlik, omilkorlik kabi sifatlarni
tarbiyalash g oyalari an anaviy pedagogikada umuman eslatilmagan. Yoki
’ ‘
an anaviy pedagogikada axloqiy tarbiya o rganilgan bo lsa, S.Nishonova
‘ ’ ’
shaxsning ma naviy-axloqiy tarbiyasini uyg unlikda olib borishni taklif etish
‘ ’
bilan birga shaxsda quyidagi xislatlarni tarkib toptirish zarurligini qayd etadi:
iymonlilik, e tiqodlilik, qanoat, donolik, mehr-oqibat, yaxshilik, nafs me yori,
‘ ‘
vijdonlilik, milliy g urur, iltifotlilik, hilm, hayo, iffat va boshqalar.
’
Sog lom avlod tarbiyasida esa xalq tabobati namunalari bilan tanishtirish,
’
dilovarlik (jangovarlik) tarbiyasi, sobitlik, faollik, tezkorlik, jo shqinlik,
’
dovyuraklik, vaqtdan to g ri foydalanish; ijodkorlik tarbiyasida ijodiy tafakkur,
’ ’
mustaqil fikrlash va tasavvurni rivojlantirish, fikrlar tafovuti va xilma-xilligi,
kuzatuvchanlik va hokazolar nazarda tutiladi.
Muallif, shuningdek, intellektual qobiliyatni shakllantirishda yetakchi asos
bo luvchi ijodkorlik sifatini tarbiyalash maqsadga muvofiqligiga alohida urg u
’ ’
beradi.
12

Ko rinib turibdiki, S.Nishonova barkamol shaxs tarbiyasida milliy’
qadriyatlar sifatida ulug lanib kelinayotgan muhim insoniy xislatlarni
’
shakllantirishga alohida e tibor berishni uqtiradi va bu g oya pedagogikada
‘ ’
yangi mazmun kasb etdi. Shu bilan birga shaxslik xislatlarini shakllantirishda
muallif tavsiya etgan shakl, metod va vositalarda ham milliylik zamonaviylik bilan
uyg unlashib ketgan. Masalan, o git-nasihat, muammolarni hal etish,
’ ’
rag batlantirish, ishontirish, qiyoslash, munozara, bahs, debatlar kabi metodlar;
’
milliy va umuminsoniy qadriyatlar, o quv-tarbiya jarayoni, oila, mahalla, udumlar
’
va an analar, ommaviy axborot vositalari, badiiy adabiyot kabi vositalar shular
‘
jumlasidandir.
Lekin S.Nishonova hozirgi davr talablari asosida yoshlarni ijtimoiy-g oyaviy
’
jihatdan tarbiyalash masalasini nazardan chetda qoldirgan. Zero, jahon miqyosida
mafkuraviy kurash va globallashuv jarayoni kechayotgan mavjud sharoitda
mafkuraviy tarbiyaga e tibor qaratish o ta dolzarb pedagogik vazifalardan
‘ ’
sanaladi.
Rus olimi I.P.Podlasiy shaxs tarbiyasi va uni shakllantirish haqida so z
’
yuritar ekan, avvalo shaxsni aqliy, axloqiy, emotsional estetik, va jismoniy
rivojlantirish, uning ijodiy qobiliyatini har tomonlama namoyon etishi uchun
imkoniyat yaratish, insonparvarlik munosabatlarini shakllantirish, yosh
xususiyatlarini hisobga olgan holda individual qobiliyatini yuzaga chiqarish uchun
zarur shart-sharoitlar yaratishni pedagogikaning asosiy maqsadi sifatida belgilaydi.
Muallifning qayd etishicha, shundagina shaxs ongli ravishda fuqarolik nuqtai
nazariga ega bo ladi, hayotga va mehnat qilishga, ijodiy faoliyat yuritishga, o z-
’ ’
o zini boshqarishga va vatani uchun xizmat qilishga, uning rivojlanishi uchun
’
kurashishga tayyor turadi.
I.P.Podlasyning fikricha, Barkamol inson tarbiyaning oliy maqsadi, unga
“ –
intilib yashaydigan ideal. Bu ideal tarbiyaning buyukligi va insonning tabiatan
nomukammalligini anglash hamda tarbiyaning buyukligiga ishonch asosida paydo
bo lgan. Jamiyatning maqsadi barcha insonlarni har tomonlama rivojlantirishdan
’
iborat [27
” ; 26].
13

Bizning fikrimizcha, barkamol shaxs bu aqlan va ruhan yetuk, yuksak–
iste dod va salohiyatga ega bo lgan, ma naviy boy, axloqan pok, jismonan
‘ ’ ‘
sog lom, nafosatli, jamiyatda o zligini tanigan, mustaqil fikrlaydigan, erkin,
’ ’
ijodkor, tashabbuskor, ishbilarmon, fidoiy shaxs [27;27].
Demak, insonning barkamol shaxs sifatida shakllanishi uchun nasl-irsiyat
(inson biologik mavjudod sifatida), ijtimoiy muhit (ijtimoiy-iqtisodiy hayot)
–
hamda maqsadga muvofiq tashkil etilgan tarbiya va uning faoliyati kabilar ta sir
‘
etadi.
Shuning uchun ham pedagogik ta lim jarayonida shahs rivojlanishi, uning
‘
har tomonlama kamolga yetishi qonuniyatlari, shaxs kamolotiga ta sir etuvchi
‘
omillar o rganiladi.
’
Tarbiya qonuniyatiga ko ra shaxsning kamolga yetishi jamiyat
’
rivojlanishidan orqada qolsa, ijtimoiy maqsadni amalga oshirish uchun shart-
sharoitlar yaratilmagan bo lsa, uni amalga oshirish qiyin.
’
Sh.Majitova bir butun, yaxlit shaxsni rivojlantirish muammosini tadqiq etar
ekan, shaxsning ijtimoiy munosabatlar va ongli faoliyat sub ekti sifatida talqin
‘
etadi. Shuningdek, shaxsning yaxlitligi atrof-olamni anglash hamda ijtimoiy muhit
sharoitida aniqlanadi.
Yuqoridagi talablarni amalga oshirish uchun:
- shaxsni aqliy, ma naviy-axloqiy, hissiy-estetik, jismoniy rivojlantirish;
‘
- ijodiy imkoniyatlarini namoyon etishga yo llash;
’
- insonparvarlik munosabatlarini shakllantirish;
- yosh xususiyatlarini hisobga olgan holda shaxsning individual o ziga
’
xosligini namoyon etishga sharoit yaratish;
- fuqarolik nuqtai nazarining tarkib topishiga erishish;
- hayotga, mehnatga, ijtimoiy ijodkorlikka tayyorlash;
- o z-o zini boshqarish, demokratik tamoyillarni anglash, Vatani va xalq
’ ’
oldida o z mas uliyati va burchini his etish kabi mezonlar asos bo lib xizmat
’ ‘ ’
qiladi. Shaxsni axloqiy tarbiyalashda, avvalo, jamiyat talabiga mos holda axloqiy
14

tushunchalar, qoidalar, his-tuyg ular, e tiqod va xulqiga doir ko nikmalar va’ ‘ ’
malakalarni shakllantirish muhim vazifa sanaladi.
Ma naviyatli inson bilimli, kasb-hunar egasi, Vatanning sodiq fuqarosidir.
‘
U o z davlati qonunlarini biladigan va ularga amal qiladigan, o z yurtidan
’ ’
g ururlana oladigan, o z Vatani boyliklarini saqlash bilan birga uni yanada
’ ’
boyitadigan, go zalliklaridan bahramand bo ladigan shaxs. U har qanday zararli
’ ’
illatlarga qarshi kurashadi, xalq boyligini avaylab asraydi.
Axloq esa shaxsning xatti-harakatlari, yurish turishi, turmush tarzi, hayot
kechirish tamoyillari, qoidalari, ijtimoiy munosabatlar mazmunini ifodalaydi.
Axloq ijtimoiy hodisa sifatida jamiyat ma naviy-ruhiy hayotida o ziga xos o rin
‘ ’ ’
tutadi. U jamiyat tomonidan tan olingan tartib-qoidalar bo lib, kishilarning xatti-
’
harakatlarini tartibga soladigan tamoyil sanaladi.
Axloq ma naviyatning tarkibiy qismi sifatida shaxs rivojlanishining
– ‘
yuqori bosqichi sanaladi. Zero, axloqsiz, axloqiy me yorlarsiz shaxsning ruhiy,
‘
jismoniy va ma naviy yetukligi shakllanmaydi. Shuning uchun ham ma naviy-
‘ ‘
axloqiy tarbiyada uzviylik, aloqadorlik dialektik xarakterga ega bo lib, shaxsning
’
ma naviy-axloqiy shakllanishida muhim sanaladi.
‘
Ma naviy-axloqiy tarbiyaning asosiy vazifalari:
‘
1) ma naviy-axloqiy ongni shakllantirish;
‘
2) ma naviy-axloqiy xulq-atvor, ko nikma va odatlarni shakllantirishdan
‘ ’
iboratdir.
Ma naviy-axloqiy tarbiya mohiyatiga ko ra insonning jamiyat oldida
‘ ’
burchliligi, o z xulq-atvorining jamiyat taraqqiyoti darajasi bilan uyg unligi,
’ ’
shuningdek, ma naviy-axloqiy xulq-atvorning insonning kishilarga bo lgan
‘ ’
hurmat-e tiborini namoyon etuvchi mezonlardan ekanligini tushunishi, axloqiy
‘
ideallarining to g riligiga ishonch hosil qilishi, ma naviy-axloqiy bilimlarining
’ ’ ‘
e tiqodga aylanishi va e tiqodning tizimli bo lishini ta minlash va ma naviy-
‘ ‘ ’ ‘ ‘
axloqiy odatlarning shakllanishi uchun zarur shart-sharoitlarni yaratadi.
Estetik (nafosat) tarbiya bolalar tomonidan estetik bilimlarning egallanishi,
ularda estetik madaniyatni tarkib toptirish, voqelikka estetik munosabatlarni
15

shakllantirish, estetik his-tuyg uni rivojlantirish, hayot go zalliklari, tabiat va’ ’
mehnatga muhabbatni tarbiyalash; estetik idealni shakllantirish hamda hayotiy
faoliyatni tashkil etishda estetik qonuniyatlariga rioya etish ko nikmalarini
’
shakllantirishga xizmat qiladi.
Shaxsda sog lom turmush tarzi ko nikmalarini shakllantirishda uning
’ ’
jismonan to g ri rivojlanishi, o z salomatligini mustahkamlashi; aqliy va
’ ’ ’
jismoniy faoliyatning yuqori darajada bo lishiga erishish; gigienik malaka va
’
ko nikmaga ega bo lishi; turmush tarzini mavjud axloqiy talablarga muvofiq
’ ’
tashkil etish.
Bolalar o rtasida mehnat tarbiyasini tashkil etishda milliy va umumbashariy
’
an analariga tayanish, ustoz-shogird, oilaviy mehnat va hunarmandchilikning eng
‘
samarali metod va usullaridan foydalanish, zamonaviy kasb-hunarlar asoslarini
o zlashtirish, ular tomonidan mehnatning shaxs rivojlanishida asosiy omillaridan
’
ekanligini anglanishiga erishish muhim sanaladi.
Yuqoridagilarga tayangan holda s haxsni shakllantirishning asosiy
yo nalishlari quyidagilardan iborat deb belgilandi:
’
16S H AXS
A q liy rivojlantirish
Ma naviy-axlo
‘ q iy shakllanish Badiiy-estetik
rivojlantirish
So g
’ lom turmush tarzi
K o
’ nikmalarini shakllantirish
Kasb- h unar k o
’ nikmalarini
shakllantirish
Shaxsga yo naltirilgan ta limning asosiy yo nalishlari
’ ’ ’ Jismoniy rivojlantirish
G
’ oyaviy-ijtimoiy q arashlarni
tarkib toptirish
I q tisodiy ongni shakllantirish
H u q u q iy madaniyatni
tarbiyalash Ekologik madaniyatni
tarbiyalash
Shaxsga yo naltirilgan
’
ta lim
’

1.2 Maktabgacha yoshdagi bolalarni shaxsga yo naltirilgan’
ta lim asosida tarbiyalashga texnologik yondashuv
’
Jamiyatning hozirgi taraqqiyoti inson faoliyatining ma naviy va moddiy
‘
sohalarida katta o zgarishlar qilishni taqozo etmoqda. Bu shaxs omili, uning
’
ijtimoiy-siyosiy faoliyati rolining ahamiyati ortib borayotganligi bilan belgilanadi.
Zero, shaxs intellektual qobiliyatini rivojlantirmay, uni ma naviy-axloqiy
‘
tarbiyalamay, shuningdek, imkoniyatlarining yangi qirralarini to la ro yobga
’ ’
chiqarmay turib ijtimoiy taraqqiyotga erishib bo lmaydi. Jamiyat tomonidan
’
shaxs imkoniyatlarini ro yobga chiqarish uchun zarur shart-sharoit yaratilar ekan,
’
o z navbatida shaxs qobiliyati, imkoniyatlari ana shu jamiyatning ham ijtimoiy,
’
ham iqtisodiy, ham madaniy jihatdan rivojlanishiga o z hissasini qo shadi. Ayni
’ ’
vaqtda shaxs qobiliyati, imkoniyatlarini rivojlantirish va uni yagona ijtimoiy
maqsadga yo naltirish o ziga xos dolzarblik kasb etmoqda.
’ ’
Mavjud sharoitda ta lim tizimida 1) shaxsga yo naltirilgan maqsadli ta lim
‘ ’ ‘
(ta limiy jarayon shaxsning sub ektiv tajribasiga tayangan holda olib boriladi);
‘ ‘
2) amaliy-faoliyatli (shaxs ta limiy faoliyatning faol sub ekti hisoblanadi); 3)
‘ ‘
ta limga insonparvarlik-shaxsiy (pedagogik munosabatlarni insonparvarlashtirish
‘
va demokratlashtirish, ijobiy Men kontseptsiyasini shakllantirish) hamda
“ ”
shaxsga yo naltirilgan ta lim kabilar yetakchi o rin tutmoqda. Bunday
’ ’ ’
yondashuvlar asosida tashkil etilgan ta lim jarayonida ta lim oluvchi shaxs:
‘ ‘
- o rganilayotgan muammo bo yicha shaxsiy fikrlarini erkin bayon etish,
’ ’
ularni yangi muammolarni aniqlash va hal etishda qo llay olish;
’
- turli ijtimoiy guruhlarda muloqotga kirisha olish, turli soha va turli
vaziyatlarda ziddiyatlarni mohirlik bilan hal qila bilish;
- axloqi, intellekti, madaniy darajasini rivojlantirish yo lida mustaqil izlanish
’
kabi shaxslik xislatlariga ega bo lishi talab qilinadi.
’
17

Ushbu talablar O zbekiston Respublikasining Ta lim to g risida gi’ “ ‘ ’ ’ ”
Qonuni va Kadrlar tayyorlash Milliy dasturi g oyalarida ham o z ifodasini
“ ” ’ ’
topgan bo lib, ta lim jarayonining ularga muvofiq tashkil etilishi ijtimoiy
’ ‘
buyurtmaning muvaffaqiyatli bajarilishini ifodalaydi. Jumladan, Kadrlar
“
tayyorlash Milliy dasturi da ta lim islohotlarining asosiy maqsadi yuksak
” ‘
ma naviy va axloqiy talablarga javob beruvchi yuqori malakali kadrlar tayyorlash
‘
milliy tizimini yaratishdan iborat ekanligi alohida ta kidlab o tilgan [6,7].
‘ ’
Milliy istiqlol g oyasi: asosiy tushuncha va tamoyillar risolasida ham
“ ’ ”
erkin fuqarolik jamiyatini ma naviy barkamol, mustahkam e tiqodga ega
‘ ‘
shaxslargina bunyod eta olishiga urg u berilib, yangilanayotgan jamiyatda
’
sog lom avlodni tarbiyalash, erkin fuqaro ma naviyatini shakllantirish,
’ ‘
ma naviy-ma rifiy ishlarni yuksak darajaga ko tarish orqali barkamol
‘ ‘ ’
insonlarni voyaga yetkazishga e tiborni qaratish alohida dolzarblik ahamiyatga
‘
ega ekanligi aytiladi .
Pedagog olimlar Sh.Qurbonov, M.Quronov, E.Seytxalilovlar inson shaxsini
shakllantirishda ta lim jarayonini takomillashtirishning asosiy shartlari uni
‘
insonparvarlashtirish, ijtimoiylashtirish, tabaqalashtirish, fuqarolik va sog lom
’
turmush tarzi asoslarini shakllantirishdan iborat ekanligini ko rsatib o tadilar:
’ ’
Milliy model va dastur... o z Vataniga fidokor, istiqlol va demokratiya
“ ’
g oyalariga sadoqatli shaxsni shakllantirishga xizmat qiladi. Ijtimoiy-siyosiy
’
hayotda ongli ravishda qatnashadigan, ijtimoiy jarayonlarga faol ta sir
‘
ko rsatadigan, o z mamlakati taqdiri uchun mas ul bo lgan shaxsni tarbiyalash
’ ’ ‘ ’
- Kadrlar tayyorlash milliy dasturining bosh maqsadlaridan biridir [28; 45,47].
”
Pedagogik nazariya g oyalariga ko ra shaxs kamolotida tarbiya (ta lim) va
’ ’ ‘
ijtimoiy muhit muhim o rin tutadi. Jamiyatning a zosi sifatida u ijtimoiy
’ ‘
ahamiyatga ega muayyan vazifalarni bajaradi, yosh jihatidan ulg aygani sari u
’
tomonidan bajarilayotgan ijtimoiy rollar shakli va mazmuni o zgarib boradi,
’
qiziqishlari va qobiliyati darajasida atrofdagilar bilan munosabatga kirishadi.
Mazkur jarayon o z mohiyatiga ko ra bevosita shaxsning ijtimoiylashuviga
’ ’
ta sir ko rsatadi. Shaxsning ijtimoiylashuvida esa ta lim tizimi, unda ustuvor
‘ ’ ‘
18

bo lgan maqsad hamda ana shu maqsadni amalga oshirishga yo naltirilgan’ ’
pedagogik jarayonning sezilarli ta siri va rolini inobatga olgan holda ta limni
‘ ‘
shaxsga yo naltirish talab etiladi. Bu esa o z navbatida shaxsni shakllantirish
’ ’
jarayoniga texnologik yondashuvni talab qiladi.
Yuqorida ilgari surilgan g oyalarga tayangan holda shaxsga yo naltirilgan
’ ’
ta lim mazmunida quyidagi holatlar o z aksini topishi lozim degan xulosaga
’ ’
kelindi:
1. Kadrlar tayyorlash borasidagi davlat siyosati uzluksiz ta lim tizimi,
‘
intellektual va ma naviy-axloqiy tarbiyasi bilan bog liq har tomonlama
‘ ’
rivojlangan shaxsning kamol topishini nazarda tutadi. Bunda har bir yoshning ilm
olish, ijodiy qobiliyatini namoyon etish, intellektual rivojlanish, kasbiy, mehnat
huquqlari ro yobga chiqadi. Respublika uzluksiz ta lim tizimida har bir
’ ‘
shaxsning har tomonlama shakllanishi uchun zarur pedagogik shart-sharoitlarni
yaratish taqozo etiladi. Bu o rinda milliy-madaniy, tarixiy an analar, urf-odatlar,
’ ‘
qadriyatlarga asoslangan ta lim tizimining tashkiliy-pedagogik tamoyillarining
‘
ishlab chiqilishi muhim ahamiyat kasb etadi.
2. Islohotlar jarayonida ta limni demokratlashtirish va insonparvarlashtirish
‘
erkin fuqaroni, o z haq-huquqini taniydigan shaxsni shakllantirish uchun zarur
’
shart-sharoitni yaratadi. Shaxs qobiliyati va iste dodini rivojlantirish, uni milliy
‘
va umuminsoniy ma naviy boyliklardan bahramand etish, shaxsga ta lim-tarbiya
‘ ‘
berishda tarixiy an analarga asoslanish, shaxs va jamiyat o rtasidagi ijtimoiy
‘ ’
munosabatlarda o zaro uyg unlikni ta minlash, shuningdek, ta lim jarayonida
’ ’ ‘ ‘
shaxsning haq-huquqlarini inobatga olish, uning qadr-qimmati, sha nini hurmat
‘
qilish ta limda insonparvarlik g oyalarining ustuvorligi (ta limning
– ‘ ’ ‘
insonparvarlashuvi)ni ifodalaydi. Mazkur jarayonda shaxsning ongli ravishda o z
’
qobiliyati va imkoniyatlarini hisobga ola bilish, intellektual va axloqiy
imkoniyatlarini to laqonli ro yobga chiqarishga intilishi muhimdir.
’ ’
Ta limni demokratlashtirish ta lim jarayonida shaxsning qiziqish va
‘ – ‘
hayotiy ehtiyojlarini inobatga olish, ta lim tizimida shaxs istaklarini inobatga
‘
olish, unga moslashish bo lib, yangilanayotgan jamiyatda fuqarolik haq-huquqini
’
19

anglaydigan, mustaqil fikrlaydigan, ijtimoiy faol shaxsni shakllantirishga
yo naltirilgan ma naviy-ma rifiy tadbirlarni tashkil etishni taqozo etadi. ’ ‘ ‘
3. Ta limning ijtimoiylashuvi esa uzoq va murakkab jarayon sanaladi.
‘
Jamiyatda har bir fuqaro shu jamiyatning ma lum ijtimoiy va axloqiy qadriyatlar
‘
tizimiga, me yor va qoidalariga rioya qilishga, shu jamiyatda yashash uchun
‘
uning teng huquqli a zosi bo lishga intiladi. Jamiyat tuzilishi va faoliyat
‘ ’
yo nalishi turlicha bo lgan ijtimoiy institutlarga ega. Ijtimoiy institutlar
’ ’ –
shaxsning tarixan tarkib topgan va tartibga solingan, shuningdek, murakkab shakl,
tarkibiy tuzilmaga ega faoliyati va ijtimoiy munosabatlarni o rganadi. Ana shu
’
institutlardan biri ta lim tizimidir. Ta lim jarayonida yosh avlod ijtimoiy
‘ ‘
qoidalar va axloq-odob me yorlarini o zlashtiradi. Shu bois bilim olish
‘ ’
jarayonida bola nafaqat shaxs sifatida rivojlanadi, balki jamiyat hayotiga
moslashadi.
Ta limni ijtimoiylashtirish insonparvarlashtirish bilan uzviy aloqada amalga
‘
oshadi va yosh avlodni o z qobiliyati, ichki imkoniyatlarini ro yobga chiqarishga
’ ’
imkoniyat yaratadi. Natijada har bir yoshning shaxsiy qiziqishlari hamda hayotiy
intilishlarining ko lami kengayadi.
’
4. Ta limni differentsiatsiyalash shaxsning o ziga xos xususiyatlari,
‘ ’
qiziqishlari, qobiliyati, aqliy rivojlanishi va uning moslashuvchanligi darajasini
hisobga olgan holda ta lim mazmuni va hajmini belgilash hamda o qitishning
‘ ’
turli shakllaridan foydalanishdir.
Differentsiatsiyalashgan ta lim shaxsga yo naltirilgan ta lim bo lib, har
‘ ’ ‘ ’
bir shaxsning individual xususiyatlarini hisobga olgan holda shaxsga yondashilgan
ta limni tashkil etilishini ifodalaydi. Mazkur ta lim bolalarning bilimlari,
‘ ‘
malakalari, muayyan fanga qiziqishlari, qobiliyatlari, yoshlari, jinslari, fiziologik
holatlari, xarakterlari, ular yashayotgan muhit mohiyati kabilarning hisobga
olishini anglatadi. Hozirgi davrda tabaqalashtirilgan ta lim zamonaviy
‘
texnologiyalardan foydalanilgan holda bolalarning imkoniyat va layoqatlarini
hisobga olib, o qitishni tashkil etishda ta limning turli shakl va metodlarini
’ ‘
qo llashni taqozo etmoqda.
’
20

Differentsiatsiyalashgan ta lim individual yoki guruh shaklida‘
mashg ulotlarni to g ri va maqsadga muvofiq tashkil etish orqali barcha ta lim
’ ’ ’ ‘
oluvchilar bilim, ko nikma va malakalarining dinamik rivojlanishiga yordam
’
beradi. Mazkur ta lim bolalar shaxsining bosqichma-bosqich shakllanib borishini
‘
ta minlaydi.
‘
5. Ta lim jarayoniga yangi pedagogik texnologiyalarni tatbiq etish Kadrlar
‘ “
tayyorlash Milliy dasturi ning asosiy talablaridan biri sanaladi. Zero, pedagogik
”
texnologiya uzluksiz ta lim tizimida barkamol shaxsni shakllantirishga
‘
yo naltirilgan va nazariy g oyalarni amaliyotda qo llashning eng qulay
’ ’ ’
vositasidir. Ilg or pedagogik texnologiyalar mohiyatiga ko ra shaxsni
’ ’
rivojlantirish qonuniyatlariga asoslangan bo lib, ularni ta lim jarayoniga tatbiq
’ ‘
etish shaxsni rivojlantirishning eng maqbul yo llarini izlab topish imkonini
’
yaratadi.
6. Ta lim jarayonida iqtidorli bolalarni aniqlash ularning intellektual
‘
salohiyatlarini yuzaga chiqarish uchun shart-sharoitlar yaratish muhimdir. Zero,
har bir jamiyatning intellektual salohiyati shu davlatning texnologik qudrati va
moddiy farovonligining asosidir. Jahon ta lim tajribasining ko rsatishicha, ilm-
‘ ’
fan va innovatsion texnologiyalar ijtimoiy va iqtisodiy taraqqiyot poydevori
bo lib, har bir jamiyatning barqaror rivojlanishini ta minlaydi. Shu bois yosh
’ ‘
avlodni ijtimoiy hayotga tayyorlash, yangicha fikrlay oladigan, intellektual
qobiliyati yuqori darajadagi shaxsni shakllantirish mustaqillik yillarida
O zbekiston Respublikasi uzluksiz ta lim tizimi oldida turgan eng muhim
’ ‘
vazifalardan biri sifatida e tirof etilmoqda.
‘
Demak, shaxsga yo naltirilgan ta lim mazmunida quyidagi jihatlar o z
’ ’ ’
aksini topishi lozim:
21 Shaxsga yo naltirilgan ta lim mazmuni ’ ’
Ta
limning milliy,
‘ madaniy, tarixiy
qadriyatlarga asoslanishi
Ta
limni
‘
demokratlashtirish
va
insonparvarlashtirish
Ta
limning
‘
ijtimoiylashuvi
Ta
limni
‘
differentsiatsiyalashtirish
Ta
limni
‘
texnologiyalashtirish
Shaxsni shakllantirishga texnologik yondashuv mazmuni

Bugungi kunda jahon pedagogik amaliyotidagi ta limning an anaviy‘ ‘
tarbiyachi - ta lim vositalari va tarbiyalanuvchi tizimi o rnida
“ ‘ ” ’
tarbiyalanuvchini bilish faoliyatiga yo naltiruvchi tarbiyalanuvchi -
’ “
mashg ulot - tarbiyachi ko rinishidagi yangi tizim tarkib topmoqda.
’ ” ’
Ta limning an anaviy tizimida tarbiyachi markaziy o rin egallagan
‘ ‘ ’
bo lsa, zamonaviy ta lim tizimida esa tarbiyalanuvchi asosiy sub ekt sifatida
’ ‘ ‘
e tirof etiladi. Ya ni pedagogik faoliyat markazida an anaviy ta limda
‘ ‘ ‘ ‘
bo lgani kabi o qitish emas, balki ta lim oluvchining bilish faoliyati, uning
’ ’ ‘
intellektual qobiliyatini rivojlantirish muhim ahamiyat kasb etadi.
Shaxsning intellektual salohiyatini shakllantirish fan asoslarini o rganish va
’
o zlashtirish bilan birga aqliy faoliyatning maqsadga muvofiq usullariga ega
’
bo lishni ham nazarda tutadi. Aqliy faoliyat nafaqat bilim asoslarini egallash,
’
balki o zlashtirilgan bilimlarni qiyoslash, tahlil qilish, sintezlash, abstraktlash,
’
umumlashtirish va ularni turli vaziyatlarda amalda qo llay olish tajribasiga ega
’
bo lishni ham anglatadi. Shu tarzda faoliyatning samarali usuli umumlashtiriladi
’
hamda turli ko rinishdagi faoliyatni xilma-xil usullar yordamida bajara olishning
’
umumiy metodi shakllantiriladi.
Shaxsni shakllantirishda uning mustaqil fikrlay olish qobiliyatiga ega
bo lishi muhim ahamiyatga ega. Shu bois ta lim tizimida ta lim oluvchilarni
’ ‘ ’
fikrlashga, o zlashtirilgan bilimlarni mushohada qilishga o rgatish zarurdir.
’ ’
Fikr tarbiyasi, - deya ta kidlagan edi ulkan ma rifatparvar Abdulla
“ ‘ ‘
Avloniy, - ko p zamonlardan beri tadqiq qilinib kelgan, muallimlarning
’
diqqatlariga suyalgan, vijdonlariga yuklangan muqaddas bir sharofatlik, g ayratlik
’
bo lishiga sabab bo ladir [11; 15].
’ ’ ”
22

Fikrlash qobiliyatiga egalik, birinchidan, ma lumotlarni, axborotlarni‘
o zlashtirish, ularni o zaro qiyoslash va umumlashtirishni, ikkinchidan,
’ ’
o zlashtirilgan bilimlarni turli vaziyatlarda faoliyatni tashkil etishda qo llay olish
’ ’
tajribasini nazarda tutadi. Bunday ko nikmani shakllantirish uchun bolalarni turli
’
masalalarni mustaqil yechishga o rgatish, ularni harakatlar tizimi, tarkibiga ko ra
’ ’
dastlab oddiy, keyin esa murakkab mashqlarni yechishga o rgatish muhim. Bunda
’
topshiriqlarni bajarishni rejalashtirish (tahlil qilish, usullarni tanlash va bajarish
tartibini belgilash), jarayoniga alohida e tibor qaratish, tanqidiy fikrlashga
‘
o rgatish maqsadga muvofiq. Tanqidiy fikrlash g oya va axborotlar bilan
’ ’
faoliyatni o zaro uyg unlashtirishning tabiiy usuli bo lib, bu jarayonda,
’ ’ ’
shuningdek, ish natijalarini baholash, ya ni o z-o zini nazorat qilish muhimdir.
‘ ’ ’
Respublika va rivojlangan xorijiy davlatlar ta lim tajribalari shuni
‘
ko rsatadiki, tanqidiy fikrlash turli g oya va fikrlarni muhokama qilish,
’ ’
bolalarning shaxsiy fikrlariga hurmat bildirish, ularga fikrlash uchun sharoit
yaratish va ularning intellektual qobiliyatlarini shakllantirishga yordam beruvchi
ta lim sharoitlarini aniqlash imkoniyatini beradi. Savollar va javoblarni tashkil
‘
etish ham fikrlash jarayonlarini takomillashtirish va rivojlantirishning muhim
vositalaridan biri sanaladi.
Shuni ta kidlash muhimki, samarali (produktiv) fikrlashni reproduktiv
‘
fikrlashdan farqlovchi muhim belgi mustaqil ravishda yangi bilimlarni kashf
qilishdir. Samarali fikrlashning eng oliy darajasi ijodiy fikrlash bo lib, uning
’
vazifasi ijod qilish, o ylash, tayyorlash, yangilik yaratish, ixtiro qilish va
– ’
hokazolardan iborat.
Yoshlar, shu jumladan, maktabgacha yoshdagi bolalarning intellektual
qobiliyatini rivojlantirishda B.Blum, V.P.Bespalko, M.A.Choshanov, G.I.Shukina,
V.V.Davidov, E.G oziev, B.Qodirov va boshqalar tomonidan taklif etilayotgan
’
modellardan foydalanish shaxsga yo naltirilgan ta limda ijobiy yutuqlarni
’ ’
qo lga kiritishga imkon beradi.
’
Bugungi kun talabi ham ta lim mazmuni va hajmini cheksiz kengaytirishga
‘
yo l bermay, balki shaxsni mavjud muammolarni noan anaviy tarzda yechishga
’ ‘
23

tayyorlashni taqozo etadi. Shaxs ongida o zlashtirilgan yoki shakllashtirilgan’
nazariy tushunchalar tizimi o quv faoliyatining asosi bo lib qoladi. Bolaning
’ ’
o quv faoliyatini takomillashtirish, ya ni uning intellektual, fikrlash qobiliyatini
’ ‘
shakllantirish zamonaviy ta limning asosiy natijasi bo lishi lozim. Shuni ham
‘ ’
ta kidlash joizki, aqliy rivojlanishning asosini bilish jarayonlarini tabaqalashtirish
‘
tashkil etadi. Zero, tabaqalashtirish bevosita hissiy bilishdan abstrakt yechimlarga
o tishning muhim jarayoni hisoblanadi.
’
Zamonaviy ta lim ta lim oluvchilar oldiga quyidagi vazifalarni qo yadi:
‘ ‘ ’
- tezkor o zgarishlarga ko nikish, hayotiy faoliyat, shuningdek, mavjud
’ ’
muammolarni hal qilishda o zlashtirgan bilimlarini mohirlik bilan qo llay olish;
’ ’
- mustaqil va tanqidiy fikrlash qobiliyatiga ega bo lish, real borliq va yuzaga
’
keluvchi muammolar mohiyatini anglay olish, zamonaviy texnologiyalardan
foydalangan holda ularni bartaraf etish yo llarini izlab topish;
’
- egallagan bilimlarni amaliyotda qo llashning samarali usullarini topish,
’
yangi g oyalarni ilg ab olish va ijodiy fikrlash;
’ ’
- axborot texnologiyalaridan o z vaqtida samarali foydalana olish va ularni
’
qo llay bilish.
’
Respublika ta lim muassasalari amaliyotida shaxsni intellektual
‘
rivojlantirish, tarbiyalashda ta limni individuallashtirish muhim ahamiyatga ega.
‘
Individuallashtirish o quv faoliyatining barcha shakllarida: ommaviy, guruhli va
’
yakka (individual) tartibda amalga oshirilishi mumkin.
Bularning barchasi shaxsning kamolga yetishida katta ahamiyat kasb etadi.
Lekin shaxsda ijodkorlikni shakllantirish hozirgi davrda yangicha munosabat,
yangicha yondashuvni talab etmoqda. Ijodkorlikni shakllantirish XXI asrning
–
jamiyat taraqqiyotida barcha davlatlar siyosatining ma naviy omili bo lib
‘ ’
qolmoqda.
An anaviy ta lim bolalarning ijodiy qobiliyatini rivojlantirishda u qadar
‘ ‘
katta imkoniyatlarga ega emas edi. Ijodkorlik qobiliyatini rivojlantirishning muhim
sharti bolalarning bilishga yo naltirilgan faoliyatlarining ijodiy xususiyat kasb
– ’
24

etishiga erishish, mazkur jarayonni faollashtirish sanaladi. Bunda bolaga tayyor
bilimlarni yetkazish emas, balki:
- tarbiyachilarni bolalar bilan o zaro hamkorlikka yo naltirish;’ ’
- ta lim jarayonida bolalarni tarbiyachilarning buyruqlarini bajartirishdan
‘
cheklab, ularning faoliyatlarini faollashtirishga tayyorlash.
Demak, bilim olishdagi faollik bolalarda ijodiy qobiliyatni rivojlantirishning
muhim shartidir.
Bilim olishdagi faollik shaxsning bilim olishiga bo lgan intilishi, aqliy
– ’
bilishga diqqatini kuchaytirishi va iroda kuchini namoyon etishga doir shaxs
faoliyati holati bo lib, u faoliyatning quyidagi holatlarida namoyon bo ladi:
’ ’
- bolaning ijodiy faoliyatida bilim olish jarayonida idrok, diqqat, xotira,
tafakkurni intensiv rivojlantirish;
- ma naviy-axloqiy me yorlarni bilish va ularga amal qilish (yaxshilik va
‘ ‘
yomonlik, hamdardlik va ko rolmaslik, jasurlik va qo rqoqlik)ning farqiga
’ ’
yetish;
- o zining shaxsiy xususiyatlari hamda hayotiy muammolarning mohiyatini
’
tushunish;
- shaxsiy imkoniyat va layoqatlarini namoyon eta olish;
- o z ustida ishlash, shaxsiy kamchiliklarini tushunib, ularning oldini olish
’
qobiliyatiga ega bo lish;
’
- o z qadr-qimmatini aniqlash va o zini hurmat qilish;
’ ’
- bilish faolligini oshirish, tasavvurlarini boyitish, bilimlarini, tajriba va
qiziqishlarini kengaytirish.
bolalarning ijodiy qobiliyatini rivojlantirish shart-sharoitlari quyidagilardan
iborat:
- har bir mashg ulotda bolalarning his-tuyg ularini uyg otish, o z
’ ’ ’ ’
faoliyatidan qanoat hosil qilishga erishish;
- bolalarning o z salohiyati va qobiliyati darajasini bilishga erishish;
’
- qobiliyatli bolalar bilan individual ishlash dasturlarini tuzish;
- turli ijtimoiy guruhlar bilan muloqotga kirisha olish;
25

- o z axloqi, ilmiy salohiyati, madaniy darajasini o stirish ustida mustaqil’ ’
shug ullana olish;
’
- atrof-olamni o rab turgan narsalar va voqea-hodisalarning o zaro
’ ’
aloqadorlik qonuniyatlariga ijodiy yondashib, o zgarishlarga ijodiy munosabatda
’
bo lish;
’
- bilim olishga rag bat, axloqiy talablarga rioya etish.
’
Mustaqil izlanish, ijodiy topshiriqlarni yechish, olingan natijalarni
umumlashtirish hissiy kechinmalar bilan bevosita bog liq bo lib, u tabiiy holda
’ ’
bola nutqida aks etadi. Shu sababli maktabgacha yoshdagi bolalarni shaxsga
yo naltirilgan ta lim asosida tarbiyalashda til madaniyatini tarbiyalash talab
’ ’
etiladi.
Tilni bilish uning asosiy vazifalari aloqa, xabar, bilish, faoliyatni
–
rejalashtirish va muloqotni tashkil etish, hissiy-estetik va ma naviy-axloqiy ta sir
‘ ‘
etish, tarbiyalash vositasi sifatida inson ehtiyojlarini qondiradi. Psixologik-
pedagogik tadqiqotlarning natijalariga ko ra (A.V.Petrovskiy, B.M.Nemenskiy va
’
boshqalar) inson shaxsi mantiqqa nisbatan fikr va hissiyot birligiga e tibor
‘
qaratadi. Boshqacha qilib aytganda, hissiyotlar insonni insonga aylantiradi.
Bu holat turli fikrlarni qiyoslash muhim ahamiyatga ega ekanligini
ko rsatadi. Zero, qiyoslash, chog ishtirish asosida shaxsning mantiqiy va
’ ’
kognitiv tasavvurlari til vositasida ifodalanadi.
Qiyoslashning fikrlash va bilish jarayonidagi muhim ahamiyati taniqli olimlar
Muhammad Muso al-Xorazmiy, Abu Nasr Forobiy, Abu Rayhon Beruniy, Abu
–
Ali ibn Sinolar tomonidan alohida e tirof etilgan bo lib, ularning fikrlaricha,
‘ ’
axborot, ma lumotni tushunish fikrlashning asosi sanaladi. Borliqda kechayotgan
‘
har qanday voqea-hodisalarning mohiyati qiyoslash asosida anglanadi. Shu bois
bolalarni ta lim jarayonida qiyoslashga o rgatish maqsadga muvofiqdir.
‘ ’
Qiyoslash (chog ishtirish) umumiy va o ziga xoslikni ifodalaydi.
’ ’
Umumiylik barcha o quv fanlari doirasi (tahlil, sintez, qiyoslash va h.o.)da,
’
o ziga xoslik esa muayyan predmet bo yicha o quv materiallarini o zlashtirish
’ ’ ’ ’
jarayonida aks etadi.
26

Mavjud adabiyotlarning tahlili qiyoslashning quyidagi to rt bosqichdan’
iborat ekanligini tasdiqladi: dastlabki belgilarni ajratish; umumiy va muhim
belgilarni aniqlash; qiyoslash uchun asosiylarini ajratish; berilgan asosiy belgilar
bo yicha qiyoslash.
’
S h axsning intellektual qobiliyatini rivojlantirish davr talabi bo lib, uni
’
kamolga yetkazishning muhim asosi sanaladi. Yuqori darajada intellektual
qobiliyatga ega shaxs:
- tez o zgaruvchan hayotiy vaziyatlarga moslashgan holda o zini boshqara
’ ’
oladi;
- hayotiy muammolarni hal etishda mavjud bilim, ko nikma va malakalarini
’
faol qo llay oladi;
’
- voqea-hodisalarga tanqidiy munosabatda bo lib, mavjud muammolarni
’
tahlil etish, vaziyatdan chiqish yo llarini izlab topa oladi;
’
- yangi g oyalarni, ijodiy fikrlarni boshqalarga tushuntira oladi;
’
- axborotlarni savodxonlik bilan o zlashtira oladi.
’
Bugungi kunda shaxsning dunyoqarashi, uning jamiyatda tutgan o rni, shaxs
’
va shaxslararo munosabatlarning qaror topishi, shaxs va davlat, shaxs va jamiyat
munosabatlari, uning burch va mas uliyati, ijodiy qobiliyati va intellektual
‘
salohiyatini tarkib toptirish muhim sanaladi.
Mualliflar guruhi (R.X.Jo raev, R.Safarova, X.I.Ibragimov, U.Q.Musaev)
’
tomonidan tuzilgan Pedagogika fani kontseptsiyasi da shaxsga yo naltirilgan
“ ” ’
ta lim mazmunida quyidagilarning aks etishi maqsadga muvofiqligiga alohida
’
urg u berilgan:
’
1. Ta lim jarayonida o zlashtirilishi majburiy bo lgan bilim davlat va
‘ ’ ’
jamiyat taraqqiyoti, shaxs, fan, ishlab chiqarish hamda ijtimoiy soha ehtiyojlari va
manfaatlariga mos kelishi.
2. Davlat ta lim standartlari doirasida belgilab beriladigan yo nalishlarning
‘ ’
muayyan o quv fani yoki ta lim sohasi bo yicha taqdim etiladigan o quv
’ ‘ ’ ’
materiallarining maksimum hamda minimum darajalarini aniq belgilab bera olishi.
27

3. Bolalarning egallangan bilim, ko nikma, malakalarini nazorat qilish’
mexanizmini yaratish [19; 25].
Zamonaviy pedagogika ta lim jarayonini texnologik yondashuv asosida
‘
tashkil etish va uni shaxsga yo naltirish g oyalarining ustuvorligi bilan
’ ’
an anaviy ta limdan farqlanadi.
‘ ‘
Tub ta limiy islohotlar amalga oshirilayotgan mavjud sharoitda ta lim
‘ ‘
jarayoni o zaro hamkorlikka asoslanadi va o ziga xos xususiyat kasb etadi. Zero,
’ ’
tarbiyaning samarali bo lishiga bir qator omillar sezilarli ta sir etadi, shu sababli
’ ‘
sub ektiv va ob ektiv omillardan maqsadga muvofiq foydalanish, tarbiyachi va
‘ ‘
tarbiyalanuvchi o rtasida o zaro hamkorlikni qaror toptirish talab etiladi.
’ ’
Maktabgacha yoshdagi bolalarni shaxsga yo naltirilgan ta lim asosida
’ ’
tarbiyalash quyidagilarda namoyon bo ladi:
’
1. Maktabgacha ta lim jarayonida muomala mazmuni, muhit, o zaro
‘ ’
munosabatlar uslubi tarbiyalanuvchiga barcha insoniy xislatlarni o zlashtirish,
’
o zini inson sifatida anglash, hurmat qilish tuyg usini tarbiyalashga yordam
’ ’
berishi kerak.
2. Pedagogik jarayon o zgalarning his-tuyg ulariini his etish, axloqiy
’ ’
me yorlarga amal qilish, shuningdek, ta limning ijtimoiy ahamiyatini
‘ ‘
tushunishga yordam berishi zarur.
3. Pedagogik jarayon tarbiyalanuvchilarda ijodkorlik, ziyraklik, mustaqillik va
ijtimoiy faollik kabi sifatlarni tarbiyalashi lozim.
Shu jihatdan pedagogik jarayonni tarbiyalanuvchilarning o ziga xos
’
xususiyatlarini hisobga olgan holda modellashtirish muhim ahamiyatga ega. Bu
o rinda tarbiyalanuvchilarning yetuk balog at yoshida ekanliklari hamda
’ ’
ularning Men ini hisobga olgan holda o qitish texnologiyalarini tanlash
“ ” ’
maqsadga muvofiq. Shuningdek, quyidagi shartlarga amal qilish ham talab etiladi:
1. Maktabgacha ta limda tarbiyalanuvchilarning erkin tanlash hissiga ega
’
bo lishlari muhim. Bu ular nimani xohlasalar, shuni qilishlari mumkin degani
’
emas, aksincha, ta lim jarayonida o quv-bilish faoliyatini demokratik tamoyillar
‘ ’
asosida tashkil etish, o quv materiallarining ular uchun shaxsiy ahamiyat kasb
’
28

etishiga erishish, bilimlarni ongli o rganishga nisbatan xohish-istakni uyg otish’ ’
zarur.
Bilimlar ta lim oluvchilarga tayyor holda yetkazilmay, turli faoliyatga jalb
‘
etgan holda ularni o ylashga, xulosalar chiqarishga, shaxsiy qarashlarini erkin
’
bayon etishga yo llash muhim ahamiyatga ega bo lib, bu jarayonda tarbiyachi
’ ’
va tarbiyalanuvchi o rtasida o zaro hamkorlik yuzaga keladi.
’ ’
3. Pedagogik jarayon tarbiyalanuvchida muayyan his-tuyg ularning
’
uyg onishiga olib kelishi zarur. Zero, ta limni tashkil etishdan ko zlangan
’ ‘ ’
maqsad tarbiyalanuvchiga ilmiy bilimlarni berish, ularda amaliy ko nikma va
’
malakalarni shakllantirish bilan cheklanmay, har bir tarbiyalanuvchining his-
tuyg ularini rivojlantirish, o z ichki kechinmalarini anglash, xohish-istak va
’ ’
ehtiyojlarini baholay olish qobiliyatlarini rivojlantiradi. Bunday jarayon
tarbiyalanuvchining shaxs sifatida shakllanishlarida o ziga xos ahamiyat kasb
’
etadi. Bu g oyani L.V.Zan kov, V.V.Davidov, A.N.Leontevlar ham
’ ‘
tasdiqlaydilar. Ta limga nisbatan tarbiyaning natijasi birdan ko zga
‘ ’
tashlanmaydi. Ayrim holatlarda salbiy ta sirlar tarbiyalanuvchining ijobiy
‘
sifatlariga teskari ta sir etadi. Demak, tarbiya jarayoni o zgaruvchan xususiyatga
‘ ’
ega va u uzoq muddatli sanaladi.
Tarbiyaviy ta sirlar vaqti-vaqti bilan ko rsatilmay, balki uzluksiz, izchil,
‘ ’
uzviy, tizimli va maqsadga muvofiq bo lishi zarur.
’
Tarbiya jarayoni, shuningdek, variativ bo lib, u bir xil shakl yoki metod
’
yordamida emas, turli shakl va metodlar yodamida amalga oshiriladi hamda goho
natijaga erishishda noaniqliklar ham paydo bo lishi mumkin. Bunday holat
’
tarbiyalanuvchining ham, tarbiyalovchining ham individual farqi, ijtimoiy tajribasi,
tarbiyaga munosabati bilan belgilanadi.
Tarbiya, ikki tomonlama xususiyatga ega bo lib, u tarbiyalanuvchidan ↔
’
tarbiyachiga; tarbiyachidan ↔ tarbiyalanuvchiga yo’naltiriladi. Tarbiyaga
texnologik yondashuv mazkur talabning to’la qondirilishiga yordam beradi.
Zamonaviy sharoitda pedagogika nazariyasi va amaliyotida “texnologiya”
tushunchasi yangi mazmun kasb etmoqda. U.N.Nishonaliev, B.L.Farberman,
29

V.P.Bespalko, M.Ochilov, N.N.Azizxodjaeva, N.Saidahmedov, M.V.Klarin,
V.A.Slastenin, S.K.Ismagulova, O .Tolipov, va boshqalarning ta riflarini’ ‘
umumlashtirgan holda pedagogik texnologiya Pedagogik faoliyat
“
muvaffaqiyatini kafodatlay oluvchi hamda tarbiyalanuvchi shaxsini
shakllantirishga yo naltirilgan jarayon loyihasi degan ta rifga muammo nuqtai
’ ” ‘
nazaridan qo shilamiz.
’
Mazkur jarayon o zaro ketma-ketlikka asoslanuvchi bosqichlarda amalga
’
oshiriladi:
- ta lim jarayonining umumiy, asosiy maqsadini belgilab olish;
‘
- ta lim jarayonini real, muayyan bosqichlarga bo lish va har bir bosqich
‘ ’
uchun xususiy maqsadlarni belgilash;
- asosiy maqsadga erishish uchun juz iy maqsadlarni hal etish.
‘
Texnologik yondashuvga asoslanuvchi pedagogik faoliyatning o ziga xos
’
murakkabligi shundaki, birinchidan, ta lim bir butun, yaxlit jarayon bo lib,
‘ ’
pedagogik ta sir shaxsda alohida sifatlarni tarkib toptirishga emas, balki tarbiyani
‘
yaxlit olib borishni nazarda tutadi; ikkinchidan, shaxsda muayyan sifatlarni
shakllantirishga xizmat qiluvchi texnologiyalar ma lum qismlarga ajratilmasdan,
‘
balki tarbiyachining o ziga xos mahoratiga tayangan holda umumiy texnologik
’
jarayonni tashkil etishga e tibor beriladi; uchinchidan esa, yaxlit shaxsni
‘
shakllantirishga yo naltirilgan pedagogik jarayon tarbiyachining ijodkorligi,
’
ta lim qonuniyatlaridan kelib chiquvchi asosiy bosqichlarni o z ichiga oladi.
‘ ’
Zamonaviy ta lim texnologiyalari asosida shaxsga yo naltirilgan ta limda
‘ ’ ’
quyidagi holatlarga e tibor qaratiladi:
‘
- tarbiyalanuvchining ongi, his-tuyg usi, xulqiga ta sir etish;
’ ‘
- tarbiyalanuvchining tashqi ta sir asosida o z-o zini tarbiyalashi;
‘ ’ ’
- shaxs tarbiyasi bilan bog liq barcha sohalarning o zaro aloqasi;
’ ’
- shaxsni shakllantirishda aqliy, axloqiy, estetik va boshqa tarbiyaning tarkibiy
qismlarining uyg unligiga erishish;
’
- shaxsni shakllantirish jarayonining tizimliligi;
- tarbiyalanuvchining bilim darajasini aniqlash.
30

Tarbiyalanuvchi shaxsini axloqiy tarbiyalash jarayoniga texnologik
yondashuvda tarbiyachi va tarbiyalanuvchi o rtasida hamkorlik, ularning bir-’
biriga ta siri hamda ta lim-tarbiya jarayonini tashkil etish va boshqarish, shaxsni
‘ ‘
shakllantirishga yo naltiruvchi uslublar, tarbiyalanuvchi faoliyatini to g ri
’ ’ ’
tashkil etish, pedagogik jarayonda paydo bo lgan muammolarni bartaraf etish,
’
ijodiy ishchanlik muhitini yaratish, tarbiyalanuvchi faoliyatini baholash kabi
o quv-biluv ishlari amalga oshiriladi. Ammo ta lim jarayoniga texnologik
’ ‘
yondashuv bu hali shaxsni shakllantirishni to liq hal etadi, degan so z emas.
– ’ ’
Bosh maqsad tarbiyalanuvchilarni axloqiy shakllantirishga yo naltirilar ekan,
’
ta lim jarayonini muayyan bosqichlarga bo lib olish va har bir bosqich uchun
‘ ’
xususiy maqsadlarni ham belgilash, shuningdek, bosh va xususiy maqsadlarni
amalga oshirishga yordam beruvchi metod hamda usullarni tanlash, bu yo lda
’
uchraydigan katta-kichik muammolarni hal etish asosida ular o rtasida o zaro
’ ’
uyg unlikni hosil qilishga qaratiladi. Bu jarayonda bosh maqsad bilish jarayonini
’
tashkil etish, tarbiyalanuvchida pedagogik bilim, ko nikma va malakalarni hosil
’
qilishdan iborat bo lsa, uni amalga oshirish chog ida quyidagi xususiy maqsadlar
’ ’
ham hal etiladi:
- shaxs rivojlanishiga ta sir etuvchi omillar;
‘
- irsiyatning shaxs kamolotidagi o rni;
’
- naslning ma naviy-axloqiy sifatlarning shakllanishiga ta siri;
‘ ‘
- muhitning shaxs rivojlanishiga ta siri;
‘
- tarbiyaning shaxs shakllanishidagi o rni;
’
- faoliyatning inson hayotidagi ahamiyati;
-shaxsni shakllantirishda individual xususiyatlar (shu jumladan,
tarbiyalanuvchining yosh xususiyatlari)ni hisobga olish;
- akseleratsiya va bu jarayonda yuzaga keluvchi pedagogik muammolar;
- shaxsning ma naviy-axloqiy rivojlanishining o ziga xos jihatlari;
‘ ’
- jismoniy rivojlanish qonuniyatlari;
- shaxsning ijtimoiylashuvi.
31

Ushbu xususiy maqsadlar tarbiyalanuvchilarni axloqiy shakllantirish
jarayonida:
- ta limni insonparvarlashtirish va demokratlashtirish;‘
- kasb-hunarga yo llash;
’
- ma naviy- axloqiy tarbiya;
‘
- aqliy tarbiya;
- ijtimoiy-g oyaviy tarbiya;
’
- jismoniy tarbiya va sog lom turmush tarzi ko nikmalarini shakllantirish;
’ ’
- estetik tarbiya;
- fuqarolik tarbiyasi kabilarni uyg un holda tashkil etishni taqozo etadi.
’
Masalan, aqliy tarbiya jarayonida ilmiy bilimlar asosida tarbiyalanuvchi
dunyoqarashi shakllanib, tabiat va jamiyatda kechayotgan voqea-hodisalar haqida
tushunchalar paydo bo ladi, mantiqiy tafakkur rivojlanadi, aqliy qobiliyat
’
namoyon bo ladi. Bu esa o z navbatida hayotni to g ri yo lga qo yishga
’ ’ ’ ’ ’ ’
yo llaydi.
’
Tarbiyalanuvchining axloqiy kamolga yetishida:
- muayyan ilmiy bilimlarga ega bo lish;
’
- ilmiy dunyoqarashga egalik;
- aqliy qobiliyatni rivojlantirish va uni ro yobga chiqarish;
’
- bilishga doir qiziqishlarini uyg otish va faollashtirish;
’
- bilimlarni doimiy ravishda oshirib borishga nisbatan ehtiyojni hosil qilish va
hokazolar muhim sanaladi.
Zamonaviy pedagogika ta lim jarayonini texnologik yondashuv asosida
‘
tashkil etish va uni shaxsga yo naltirish g oyalarining ustuvorligi bilan
’ ’
an anaviy ta limdan farqlanadi.
‘ ‘
Tub ta limiy islohotlar amalga oshirilayotgan mavjud sharoitda ta lim
‘ ‘
jarayoni o zaro hamkorlikka asoslanadi va o ziga xos xususiyat kasb etadi. Zero,
’ ’
tarbiyaning samarali bo lishiga bir qator omillar sezilarli ta sir etadi, shu sababli
’ ‘
sub ektiv va ob ektiv omillardan maqsadga muvofiq foydalanish, tarbiyachi va
‘ ‘
tarbiyalanuvchi o rtasida o zaro hamkorlikni qaror toptirish talab etiladi.
’ ’
Pedagogik jarayon ijodiy xususiyat kasb etadi. Bu quyidagilarda ko rinadi:
’
32

1. Ta lim jarayonida muomala mazmuni, muhit, o zaro munosabatlar uslubi‘ ’
tarbiyalanuvchiga barcha insoniy xislatlarni o zlashtirish, o zini inson sifatida
’ ’
anglash, hurmat qilish tuyg usini tarbiyalashga yordam berishi kerak.
’
2. Pedagogik jarayon o zgalarning his-tuyg ulariini his etish, axloqiy
’ ’
me yorlarga amal qilish, shuningdek, ta limning ijtimoiy ahamiyatini
‘ ‘
tushunishga yordam berishi zarur.
3. Pedagogik jarayon yoshlarda ijodkorlik, ziyraklik, mustaqillik va ijtimoiy
faollik kabi sifatlarni tarbiyalashi lozim.
Xulosa qilib aytganda, shaxs individ shaxs inson tizimida o z
– – ’
dunyoqarashi, nuqtai nazariga ega bo lish, o z haq-huquqini hurmat qilishga
’ ’
o rganish, shaxslik xislatlarini tushunish, shuningdek, o z bilim, qobiliyat va
’ ’
ko nikmalarini namoyon etib, mehnat faoliyatiga munosabati bilan belgilanadi.
’
Insonda yuqorida ko rsatilgan xususiyatlar rivojlanib, uning ijtimoiy voqelikka,
’
mehnatga, kishilarga, jamiyatga bo lgan munosabati muayyan bosqichga
’
yetgandagina u barkamol shaxs darajasiga ko tariladi.
’
Pedagogik ta limning asosiy maqsadi ham shaxsni aqliy, ma naviy-axloqiy,
‘ ‘
estetik, jismoiy rivojlanishini ta minlash, uning ijodiy imkoniyatlarini har
‘
tomonlama yuzaga chiqarish, unda insonparvarlik munosabatlarini shakllantirish
uchun zarur shart-sharoit yaratishdan iboratdir.
Shaxsga yo naltirilgan ta lim jarayonini tashkil etishda ilg or
’ ’ ’
texnologiyalarni qo llash, milliy va umuminsoniy qadriyatlarga tayanish, uning
’
mazmunini demokratlashtirish va insonparvarlashtirish, ta lim jarayonini
‘
ijtimoiylashtirish va differentsiatsiyalash shaxsga yo naltirilgan ta limni amalga
’ ’
oshirishda muhim ahamiyat kasb etadi.
33

II BOB. Maktabgacha yoshdagi bolalarni shaxsga yo naltirilgan’
ta lim asosida tarbiyalash texnologiyasining samaradorligi
’
2.1 Maktabgacha yoshdagi bolalarni shaxsga yo naltirilgan ta lim
’ ’
asosida tarbiyalashga texnologik yondashuvni amalga
oshirish yo llari
’
Shaxs ga yo naltirilgan ta limni
’ ’ amalga oshirishda maktabgacha ta ’ lim
muassasalari ning maktabga tayyorlov guruhlari katta imkoniyatlarga ega. Bu
imkoniyatlar quyidagilarda namoyon bo ladi:
’
-bolalarning intellektual rivojlanishi;
-jismoniy rivojlanishi;
-mehnatga ijobiy munosabatning tarkib topisi;
-estetik did va estetik ongning shakllanishi;
-ekologik madaniyat;
-iqtisodiy tarbiya elementlari va xokazo.
Inson tafakkuri mustaqilligining shakllanishi va rivojlanishi o z-o zidan,
’ ’
avtomatik ravishda amalga oshavermaydi. Buning sharti ta lim tizimiga bilimlarni
’
34

yangicha o zlashtirish yo llari va buning uchun zarur bo lgan topshiriqlarni olib’ ’ ’
kirishdan iborat. Bulardan biri muammoli ta limdir.
’
Muammoli ta lim
’ xususidagi qator adabiyotlar bilan tanishish, uning
tarbiyalanuvchilarni mustaqil fikrlashga o’rgatishdagi o’rnini aniqlash yuzasidan
qilingan tadqiqotlar va о tkazilgan tajriba-sinov natijalariga tayanib, shuni aytish
mumkinki: tarbiyalanuvchilar o'zlashtirishlari lozim bo'lgan bilimlarni o'zlarining
ishtirokida, ularning mehnati bilan o'rgatish maqsadida tarbiyalanuvchi oldiga
o'sha bilimlarni muammo shaklida qo'yish yo'li bilan amalga oshiriladigan о’qitish
jarayoni muammoli ta'lim deb ataladi:
-muammo tarzida o'zlashtirilishi lozim deb topilgan, tarbiyalanuvchi oldiga
muammo shaklida qo'ysa bo'ladigan masala yoki topshiriqni muammoli masala
deyish mumkin;
-an'anaviy metodlar bilan o'zlashtirilishi qiyin bo'lgan yoki mohiyatiga
chuqurroq kirish lozim deb topilgan biror mavzu yuzasidan tarbiyachi tomonidan
ataylab tashkil qilinadigan didaktik vaziyatni muammoli vaziyat deb atash
mumkin. Bunday vaziyat har xil muammoli savollar va topshinqlar yordamida
tashkil qilinadi;
-muammoli ta'lim asosida o'rganiladigan, muammoli masala tarzida foydalansa
bo'ladigan, muammoli vaziyat hosil qilishga, tortishuvlarga asos bo'ladigan, fikrlar
xilma- xilligini keltirib chiqarishga arziydigan hodisa muammo sanaladi.
Muammoli ta'limda tarbiyachining muhim vazifalaridan biri bolada intellektual
aqliy zo'riqishga ehtiyoj va qiziqish uyg'otishdir. Buning uchun tarbiyalanuvchi
duch kelishi mumkin bo'lgan qiyinchiliklarni to'g'ri hisobga olish kerak: bola
uchun hamma muammoli masala ham qiziq bo'lavermaydi. Boladan aqliy
zo'riqishni, bilim, zehn va ongli izlanishni talab qiladigan masalalargina uning
uchun qiziq bo'ladi. Tarbiyachi qiyinchiliklarni chamalaganda bolaning intellektual
imkoniyatini ham hisobga olishi kerak. Ayrim tarbiyalanuvchilar uchun masala
qancha qiyin bo lsa, shuncha qiziqarli bo'ladi, boshqalarning darrov "tarvuzi
’
qo'ltig'idan tushadi". Shuning uchun masalaning ob'ektiv qiyinligidan tashqari
yechilishining sub'ektiv imkoniyatlarini ham inobatga olish kerak. Gap faqat
35

tarbiyalanuvchilar tayyorgarligi darajasining har xilligi haqida emas, ular aqliy
faoliyatining individual xususiyatlari haqida ham ketyapti.
Tarbiyalanuvchining oldiga muammo qo'yishdan maqsad shuki, u asta-sekin
o'zi mustaqil ravishda muammo shakllantira oladigan darajaga yetishi kerak. Bu
uning shunday ishlarni bajarishga bo'lgan ehtiyoji darajasiga bog'liq.
Quyida maktabgacha ta lim muassasalarining maktabga tayyorlov guruhlarida’
olib boriladigan mashg ulotlar jarayonida shaxsga yo naltirilgan ta limni
’ ’ ’
amalga oshirishning usul va vositalarini ko rib chiqamiz:
’
Aqliy hujum
“ ” - o quv muammolarini hal qilishda keng qo llaniladigan metod. ’ ’
Amerikalik mutaxassis A.F.Osborn tomonidan tavsiya etilgan bu metodda
tarbiyalanuvchilar oldiga ulardan aqliy zo riqishni talab qiladigan muayyan bir
’
masala qo yiladi. Shu masala bo yicha ishlayotgan har bir tarbiyalanuvchi
’ ’
tomonidan aytilgan fikrni rag batlantirish va qayd etib borish, ishtirokchilarning
’
erkinligini ta minlash, bildirilgan fikrlar asoslanishini talab etish, bahs davomida
’
birorta fikrni e tiborsiz qoldirmaslik talab qilinadi. Tarbiyalanuvchilar tomonidan
’
aytilayotgan fikrlarga e tiborsiz qarash ularni tanqid qilish yoki fikrlaridan kulish
‘
ta qiqlanadi.
‘
Aqliy hujumdan foydalanilganda quyidagi qoidalarga amal qilinadi:
O ylash jarayonida hech qanday baholashlarga yo l qo yilmaydi. Agar bu
’ ’ ’
jarayondagi g oyalar baholanadigan bo lsa, qatnashchilar moddiy manfaatdorlik
’ ’
yo liga tushadilar va o z fikr-g oyalarini himoya qilishga urg u beradilar.
’ ’ ’ ’
Yangi fikrlar, yangicha kashfiyotlar xususida o ylamay qo yadilar. Xar bir
’ ’
tarbiyalanuvchi bitta masala yuzasidan xilma-xil mulohazalar yuritishga
yo naltiriladi. Tarbiyalanuvchiilarda kutilmagan fikr, favqulodda g oyalar
’ ’
tug ilmasa, qatnashchilar o z fikrlarini qayta qo llashga, bir-birlarini
’ ’ ’
takrorlashga majbur bo ladilar.
’
G oya va fikrlar miqdori rag batlantiriladi. Ma lumki, miqdor odatda
’ ’ ’
o sib sifatga aylanadi. Tezkor izchillikda katta miqdordagi g oyalar paydo
’ ’
bo lganda ularni baholash mumkin. Qatnashchilarning o z tasavvurlariga erk
’ ’
36

berishiga imkoniyat varatilishi kerak. Bu erkinlik natijasida yaxshi, betakror va
kuchli g oyalar tug iladi.’ ’
Xar bir tarbiyalanuvchi o zgalar g oyasiga asoslanishi va ularni
’ ’
o zgartirishi mumkin. Chunki fikrdan fikr tug iladi. Avval taklif etilgan
’ ’
g oyalarni biriktirish yoki o zgartirish ko pincha asos bo lgan fikrdan
’ ’ ’ ’
kuchliroq, yaxshiroq g oyalarni keltirib chiqaradi.
’
Aqliy hujumdan foydalanish shartlari quyidagilardan iborat:
-tarbiyalanuvchilar erkin o tiradigan qilib joylashtiriladi.
’
arbiyalanuvchilarning g oya va fikrlarini yozish yoki belgilash uchun varaqlar
’
tayyorlab qo yiladi;
’
- h al etilishi lozim bo lgan muammo aniqlanadi
’ ;
-ish jarayoni belgilab olinib, tarbiyachi «Ilg ab oling, g oyalarga asoslaning,
’ ’
qo shing, kengaytiring, o zgartiring» kabi luqmalar orqali bahs-munozarani
’ ’
boshqarib turadi ;
- q o yilgan muammo yuzasidan barcha fikrlar tinglanadi va yozib boriladi.
’
- o
’ zgalarning fikrlaridan kulish, kinoyali sharhlarga aslo yo l qo yilmaydi. ’ ’ ’
- v araqlar g oya va fikrlar bilan to lganda, ular ko rinarli yerga osib
’ ’ ’
qo yiladi
’ ;
- g
’ oyalar tugamaguncha ish davom ettirilaveriladi ’ ;
- b archa fikr va g oyalar tinglangach yangi, kuchli, asosli va original g oyalar
’ ’
tarbiyachi tomonidan rag batlantiriladi, baholanadi.
’
1. Faoliyat o yini
“ ” ’ deb ataladigan metod yangi sohani o zlashtirish, ’
masalan, topshiriq o rganishda ijodiy tafakkur faoliyatini jadallashtirish
’
maqsadida alohida ahamiyatga ega. Bu usulning qimmatli xislati shuki, faoliyat
modelini ijro etish orqali bolalarga biror bir kasb-hunar haqida tushuncha berish,
shunmgdek, mazkur sohada ijodiy mulohaza yurita olishni, voqea-hodisalarni
jonli, dinamik ravishda tasavvur qila olishni o rgatish mumkin. Natijada
’
salohiyatli, yetuk mutaxassislarni tarbiyalash imkoni yaratiladi.
Bu o rinda shuni ta'kidlash joizki, yuqorida keltirilgan usullarni qo llashda
’ ’
tarbiyachidan yuqori malaka va tarbiyalanuvchilar fikrlarining to g’ri-
’
37

noto g’riligini baholash, sharhlab borish talab qilinadi. Biror ko rinishda’ ’
baholangan faoliyat yanada jonlanish, fikrlash jarayonini faollashtirish
xususiyatiga ega bo ladi.
’
1. Suhbat metodi .
“ ” Tarbiyalanuvchi larni mustaqil mulohaza yuritishga
undashda ta limning suhbat metodi o ziga xos ahamiyat kasb etadi, metodika
’ ’
llmida suhbat metodiga bagishlangan anchagina ishlar mavjud. Bugun ta lim
’
tizimida yangi bilim va ma naviy sifatlarning qayta kashf etilishi
’
tarbiyalanuvchilar ishtirokida tarbiyachi tomonidan emas, balki
tarbiyalanuvchilarning o zlari tomonidan tarbiyachi yordamida amalga oshirilishi
’
talab qilinmoqda. Bunday qayta kashfiyotlar asar ustida ishlash davomida
tarbiyachi va tarbiyalanuvchining jonli muloqotida, tom ma noda izlanuvchi
’
suhbatlarda amalga oshadi.
Tarbiyalanuvchi tafakkuri mustaqilligini ta minlashga qaratilgan suhbatning
‘
asosiy talablaridan biri - savollarning shakl tomonidan ham, mazmun jihatidan
ham har xil bo lishi.
’ Tarbiyalanuvchini o ylantiradigan, mustaqil ravishda ’
mulohaza yuritishga undaydigan savollarni tayyorlayotganda tarbiyachi sinfdagi
barcha tarbiyalanuvchilarning rivojlanganlik, ijodkorlik darajasini nazarda tutishi
lozim. Ta lim-tarbiya jarayonining har bosqichida tashkil qilingan suhbatlarda
‘
tarbiyalanuvchilar hamisha ham asoslangan, jiddiy javoblarni beraverishmaydi.
Savollarga tarbiyalanuvchilarning to laqonli javoblar berishida tarbiyachining
’
yordamchi savollari qo l keladi. Bunday vaziyatlarda bitta fikrga aniqlik
’
kirituvchi bir nechta yoki o sha fikrni rivojlantiruvchi turkum qo shimcha
’ ’
savollar beriladi. Oquvchilarni mustaqil mulohaza yuritishga undovchi suhbatlarni
muvaffaqiyatli tashkil etishning shartlaridan biri - ularning javoblariga e tibor,
’
hurmat va chuqur mulohaza bilan yondashishdir. Javob berayotgan
tarbiyalanuvchining fikrlari chalkashib ketishi yoki noaniq bo lishi tabiiy.
’
Tarbiyachining vazifasi uni butun guruhga tushunarli qilib sharhlab berish emas.
Bu ta lim metodikasida mutlaqo noto g ri hodisa. Tarbiyalanuvchi aytmoqchi
’ ’ ’
bo lgan fikrni qiynalib, izlanib, munosib so zlarni topib, o zi ifodalashi kerak.
’ ’ ’
Tarbiyalanuvchining fikrini aytishga o rinsiz ko maklashish uni o ylamaslikka
’ ’ ’
38

o rgatib qo yadi. Agar yordam berish kerak bo lsa, qo shimcha savollar bilan’ ’ ’ ’
tarbiyalanuvchining o z fikrini aniqroq, tiniqroq lfodalashiga lmkon yaratish
’
mumkin.
Tarbiyalanuvchi nutqi haqida shuni aytish mumkinki, tarbiyachi javoblardagi
silliqlikni birinchi o ringa ko tarmasligi kerak. Tarbiyalanuvchining javoblarini
’ ’
muntazam ravishda tuzatib, to ldirib turish ham mutlaqo noto g ri. Albatta,
’ ’ ’
maktabgacha ta lim muassasasi tarbiyalanuvchisining fikri olim yoki
’
tarbiyachining fikridek to kis bo lmaydi. Tarbiyalanuvchining fikri - mana shu
’ ’
to mtoqligi, jo’nligi, jaydariligi, tarqoqligi bilan olimnikidan qadrliroq,
’
tarbiyachinikidan qimmatliroq. Tarbiyachining vazifasi fikr ifodalashda mantiq,
mustaqillik, izchillik, madaniyat va bilimlilikni tarbiyalashdir.
2. Evristik metod .
“ ” Ta lim jarayonida qo lIanilgan evristik metod tafakkur ’ ’
mustaqilligi nisbatan yuqori bo lishini ta‘minlaydi, tarbiyalanuvchilarda mustaqil
’
mulohazalar uyg’otadi, muhokama qilishga, xulosa chiqarishga undaydi. Bu
metodning asosiy shakli muhokama hisoblanadi. Suhbat metodida tabiyachi ко’p
roq sukut saqlashi, eshitishi talab qilinsa, evristik metodda adabiy haqiqatlar
tarbiyachi bilan fikr almashishlar, birgalikdagi tadqiqot va kuzatishlar orqali
o zlashtiriladi. Evristik metod tarbiyalanuvchilarda
’ mustaqil fikrlash, o z ’ holicha
ishlash va yaratish xususiyatlarini qo zg’atadi.
’
3. Tadqiqot
“ metodi . ” Ta limning tadqiqot metodida tarbiyalanuvchilar ’
oldiga ularning bilimini orttiradigan masalalar qo yiladiki, bu masala tarbiyachi
’
rahbarligida tarbiyalanuvchilar tomonidan yechilib, yangi bilimlar o zlashtiriladi.
’
Tadqiqot metodi o quv jarayonida tarbiyachi tomonidan baland
’ darajadagi
muammoli nazariy va amaliy tadqiqiy masalalar ko tarilishini nazarda tutadi.
’ Bu
bilim olishning har bir bosqichida ta limning mahsuldor-amaliy va
’ izlanish
usullarini mustaqil ravishda qo llash orqali amalga oshiriladi. Mazkur
’ metodda
tarbiyalanuvchilar amaliy ishni dalillar to plash, ularni nazariy
’ tahlil qilish,
tizimga solish va umumlashtirish bilan birgalikda bajaradilar.
Ta limda tashkil etilgan tadqiqot metodining evristik metoddan
’ farqi shundaki,
unda kashfiyot
“ ” mustaqil ravishda ajratilgan hodisa tahlilidan keyin, daliliy
39

ashyolar, olingan natijalar solishtirilib, umumlashtiriladi, so ng amaliy ish’
jarayonida sodir bo ladi. Bunda tadqiqot topshirig i sifatida tarbiyalanuvchilar
’ ’
mustaqil ravishdagi o quv-biluv faoliyatining to liq sikli –
’ ’ ma lumot ’
to plashdan
’ tortib uning tahliligacha, mustaqil ravishda muammo qo yish va uni ’
hal etish, masalaning yechimi va yangi bilimlarni amaliyotda qo llashga qadar
’
qamrab olinadi.
4. Ijodkorlik metodi .
“ ” Mashg ulotlarda tarbiyalanuvchilarni ’ mustaqil
mulohaza yuritishga o rgatish uchun ularni ijodga undash maqsadga
’ muvofiq.
Masalan, barchaga yaxshi tanish bo lgan “
’ Zumrad va qimmat” yoki “ Ur
to qmoq”
’ ertaklarining nomini aytmasdan ularda ko p qo llaniladigan ’ ’ beshta
tanish so zni keltirish: “
’ mehnatkash”, “егка”, “o’gay ona”, “ o’rmon”,
“sehrgar kampir” hamda oltinchi begona so’z – “ vertolyot” ko’magida ertak
tuzish vazifasini topshirish mumkin. Yoki “ochil dasturxon”, “ laylak”, “ shum
bola”, “ qaynar xumcha”, “ chol” va begona so’z – “ uchar gilam” ko’magida
yangi ertak to qishga yo naltirish mumkin. Yoxud tugagan ertakni
’ ’ davom
ettirish, qahramonlarning keyingi hayotini tasavvur qilishni talab etish ham o ta
’
foydali ijodiy ish turi hisoblanadi. Muhimi, bu bilan tarbiyalanuvchida mustaqil
ijodiy fikrlash ko nikmasi paydo bo ladi.
’ ’
Ertak qahramonlari xarakterini o zgartirish bilan ham bolalarni
’ ertak
to qishga o rgatish mumkin. Bolalarning xayolot olami
’ ’ o ta ’ kuchli. Bundan
mashg ulotlarda unumli foydalana bilish kerak. Masalan, tanish ertak syujeti
’
asosida yangi ertak yaratish, ya ni o sha qahramonlar bilan boshqa ertak
‘ ’
to qish; sinfda hikoyachi rolini o ynash - o ylab topilgan voqeani sinfdoshlarga
’ ’ ’
aytib berish singari topshiriqlar ham tarbiyalanuvchilarni mustaqil fikrlashga
yo naltiradi.
’
5. Izlab top .
“ ” Bunda , doskaga birini ko rsatib, birini ko rsatmay magnitli ’ ’
suratlar yopishtiriladi, shu ikki surat yordamida hikoya tuzishni tashkil qilinadi.
Masalan, qu y osh-(qalam), shkaf-(it). Suratlar ishtirokida hikoya tuzishda bolalar
ikkinchi suratning nima ekanini bilmaydilar. Shu ikkinchi suratni qidirib dunyo-
dunyo voqealarni aytib yuboradilar. Buni o zlari ham sezmay qoladilar.
’ Kimning
40

ertagida mana shu ikkinchi so z ishtirok etganini tarbiyachi belgilab borishi,’
o yinning oxirida buni yuzaga chiqarishi, muvaffaqiyat qozonganlarni,
’ albatta,
rag batlantirishi kerak bo ladi. Mustaqil fikrlashga o rgatishning bu turidan
’ ’ ’
maqsad berkitilgan suratni topish emas, shu surat ko magida
’ tarbiyalanuvchilarni
ijodga, mustaqil mulohaza yuritishga undashdir.
6. Nima bo lardi agar metodi.
“ ” ’ Tarbiyalanuvchilarga “Nima bo lardi agar” ’
(davomi kutilmagan savollar) - siz dinozavr bilan to qnashib qolsangiz;
’ siz suv
osti mamlakatiga tushib qolsangiz; siz parilar makoniga borib qolsangiz; siz
sehrgar bo lib qolsangiz; dunyoda
’ pul bo lmasa; dunyoni pul ’ bosib ketsa;
Toshkent o zga sayyoraga uchib ketsa;
’ va hokazo g ayrioddiy, ’
xayolparastlikka undaydigan savollarni berish bilan ularni ijodga yo naltirish,
’ shu
asosda bolalarni mustaqil mulohaza yuritishga o rgatish mumkin.
’
7. Hikoya metodi .
“ ” Ushbu metodni qo llashda tarbiyalanuvchilarga ularni ’
o ylantirgan, qiynagan yoki sevintirgan tuyg ularga hamohang mavzularda
’ ’
xikoya qilish topshirig i berilishi kerak. Masalan, ma lum shaxs haqidagi xikoya
’ ’
mavzulari: O rtog imning kuchugi ,
“ ” ’ ’ Do stim “ ’ mening - faxrim mening ; ”
o rganilgan asarlar yuzasidan:
’ Mening sevimli “ ertagim , Xurishni eplolmagan ” “
kuchukchaga munosabatim ;
” tabiatni kuzatishga doir Baxor faslidan olgan “
taassurotlarim», Bizning bog da , Sevimli
“ ” “ ’ Maktabim ; ” K asb tanlashga doir
Kim bo lsam ekan? Mening otam
“ ” “ ’ - quruvchi ” kabi mavzularda aytilgan
hikoyalar istisnosiz ijod mahsuli sanaladi. Bunda tarbiyalanuvchilar qo yilgan
’
maqsad sari ongli ravishda harakat qiladilar, o zlarining aqliy va jismoniy
’
kuchlari, imkoniyatlarini u yoki bu shaklda ifodalashga urinadilar. Ishning
mustaqil ravishda bajarilishi uchun tarbiyalanuvchining faoliyatiga hech kim
aralashmasligi, uning o zi o z xatti-
’ ’ harakatlarmi to g ri yo naltirib, ’ ’ ’
imkoniyatlaridan oqilona foydalanib, oldida turgan masalani o zi mustaqil hal
’
qilishiga muvofiq sharoit yaratilishi lozim. Shu jarayonda bola mustaqil ravishda
fikrlaydi. Chunki uning bunday faoliyati mustaqil fikrlagandagina amalga oshishi
mumkin bo ladi. Unga hech kim
’ yo l-yo riq ham ’ ’ ko rsatmaydi, yordam ham ’
41

bermaydi. Yuqoridagi hikoya mavzularini tarbiyalanuvchilarga mustaqil ish tarzida
topshirish mumkin.
8. Uyga “ vazifa ” Tarbiyalanuvchilarni mustaqil fikrlashga undaydigan
ishlardan yana biri - uy vazifalarining berilishi va bajarilishidan iborat.
Maktabgacha ta lim muassasasi tarbiyalanuvchilariga
’ uyga beriladigan
topshiriqlar shaklan o tilgan
’ mashg ulotlarni takrorlamasligi kerak. Aks holda bu ’
o quv materialini mexanik tarzda eslab qolishga olib keladi. Uy vazifalari
’
tarbiyalanuvchining guruhdagi faoliyatidan shunisi bilan farq qiladiki, uning
barcha topshiriqlari tarbiyalanuvchining o zi tomonidan mustaqil ravishda
’
bajariladi. Ta limning bu turidan tarbiyalanuvchilarda mashg ulot jarayonida
’ ’
tarbiyalangan tafakkur faoliyatini yanada mustahkamlash va rivojlantirish uchun
foydalanish lozim. Uy vazifasining ma lum reja asosida tayyorlanishi ham
’
tarbiyalanuvchilar aqliy mustaqilligi va faolligini oshiradi. Uy vazifasini
tayyorlashni to g ri yo lga qo ya bilgan tarbiyalanuvchi undan mustaqil
’ ’ ’ ’
mulohaza talab qiladigan muhokamalarga o ziga ishongan holda qatnashadi.
’
9. Guruhlarda ishlash .
“ ” Mashg ulot jarayonini ’ tarbiyalanuvchilarni kichik-
kichik guruhlarga umumlashtirib ham tashkil etish mumkin. Bu metod J.Donald
tomonidan ishlab chiqilgan. Guruhdagi tarbiyalanuvchilardan kichik guruhlar
tashkil etishda:
- Tarbiyachi guruhlarni belgilab oladi;
- Guruhga rahbarlik qila oladigan tarbiyalanuvchi va guruhning barcha
a zolari haqida yaxshilab o ylab olinadi;
‘ ’
- Xar bir guruhda zehnli va qobiliyatli tarbiyalanuvchilar bo lishiga harakat
’
qilinadi.;
- Bo shroq o zlashtiradigan tarbiyalanuvchilar ham guruhlarga irnkon
’ ’
qadar teng taqsimlanadi;
- Guruhlar bir-biriga mutanosib a'zolar bilan to ldiriladi.
’ Guruh
a zolarimng vazifalari belgilanadi;
‘
- Guruh rahbari va a'zolarining vazifalari tushuntiriladi;
42

- Xar bir guruh doira shaklida o tirishi, guruhmng har bir a'zosi bir-birini’
kutib turishi shart;
- Ish jarayonida har bir guruhning faoliyatiga, g oyalariga e tibor berib
’ ‘
boriladi;
-Yaxshi g oya egalari ragbatlantiriladi.
’
Bunday guruhlarni tashkil etishdan avval: tarbiyalanuvchilarning shu ishni
bajarishga bilim va malakalari yetarliligiga ishonch hosil qilish; guruhlarga aniq
yo l-yo riqlar ko rsatish; vazifaning bajarilishi uchun yetarli vaqt ajratish; o z
’ ’ ’ ’
vazifasini vaqtdan ilgari bajargan guruhmng bandligini tahminlashga tayyor
bo lish; qo yiladigan
’ ’ masala murakkab bo lganda guruh a zolari ’ ‘ sonini
kengaytirish; baholash va mukofotlash jarayonimng guruh a zolariga ta
‘ ’
siriga
tayyorlanish; kuchli guruhlarni mukofotlash; bajarilgan ish natijasini qanday
topshirish yo llari haqida o ylab ko rish va ma lum qilish; jamoaning
’ ’ ’ ’
erkinligiga imkoniyat yaratish kerak bo ladi.
’
10. Klaster metodi.
” ” Uning asoschisi - D. Klaster. Bu metoddan ham
guruhlar tashkil etish yo sinida foydalanish mumkin.
’ Unda guruh
a zolari
‘ tomonidan aytilayotgan fikrlarni uyg unlashtirish va ular ’
orasidagi umumiylikni topish inikoniyati paydo bo ladi. «Klaster»
’
metodidan foydalanish quyidagicha amalga oshiriladi: tarbiyalanuvchilar ma lum
’
mavzu xususida nimaniki o ylagan bo lsalar, shuni qog’ozga tushiradalar.
’ ’
Masalan Bahor mavzusi asosida bolalarga bahor faslida tabiatda ro y
“ ” ’
beradigan o zgarishlarni qog ozga tasvirlash vazifasi topshiriladi. Bu yerda
’ ’
fikrning sifati va mantiqining ham, xatolarning ham ahamiyati yo q.
’
Tarbiyalanuvchilar belgilangan vaqt tugamaguncha fikrlarini tasvirlayveradilar. Bu
harakat mavzu haqida yangi bir g oya tug ilgunga qadar davom ettirilaveradi.
’ ’
Muayyan mavzu doirasida imkon qadar ko proq fikrlar ilgari surishga harakat
’
qilinadi. Ular yig indisining sifati va orasidagi aloqadorlik, uyg unlikni
’ ’
ko rsatish cheklanmaydi.
’
11. “Qarorlar shajarasi” (qarorlar qabul qilish texnologiyasi) deb
nomlanadi. Uning asoschisi - D.Kolb. Bu metod ma lum murakkab mavzuni
’
43

o zlashtirish, undagi g oyalarni har tomonlama, puxta tahlil etish asosida’ ’
muayyan xulosalarga kelish, bir muammo xususida bildirilgan bir nechta xulosalar
orasidan eng maqbuli va to g risini ajratib olishga yo naltirilgan. Qarorlar
’ ’ ’
shajarasi metodi tarbiyalanuvchilarning bilimlari darajasini aniqlash, ularning
fikrlarini bir joyga jamlash va baholash imkonini beradi.
Har bir guruhning qarori ikkinchi guruh tomonidan baholanadi. Belgilangan
vaqt tugagach har bir guruhdan bir a zo o z guruhining qarori haqida axborot
‘ ’
beradi. Zarur bo lganda qarorlar tahlil qilinadi, savollar tug ilganda javob
’ ’
beriladi, aniqliklar kiritiladi.
12. 6x6x6
“ ” metodi. Bu metod Ye.A.Aleksandrov tomonidan ishlab
chiqilgan hamda G.Ya.Bush tomonidan takomillashtirilgan.
Bunda guruhdagi tarbiyalanuvchilar oltita-oltitadan guruhlarga bo linadi.
’
Jami 36 tarbiyalanuvchi ishtirok etadi. Xar bir guruhga muayyan nom beriladi.
Mavzu e lon qilinib, ma lum vaqt belgilanadi. Tarbiyalanuvchilar mavzu
‘ ’
atrofida bahslashadilar, o z munosabatlarini bildiradilar. Vaqt yakunlangach,
’
tarbiyachi guruh a zolarini almashtiradi. Yangi guruhda avvalgi guruhdan bitta
‘
vakil qoladi va u o z guruhining mavzu yuzasidan chiqargan xulosasmi yangi
’
guruhga bayon qiladi. Yangi guruh a zolari avvalgi guruh fikrlarini o rganadilar,
‘ ’
unga munosabat bildiradilar. Qisqa vaqt ichida tarbiyalanuvchilar bir-birlarining
fikrlarini o rganib, tahlil qiladilar va baholaydilar.
’
1 3 . Kubik-kubik
“ ” metodi. Ushbu metod maktabgacha ta lim muassasasi ’
o qish mashg ulotlarida o tilgan mavzularni mustahkamlash yuzasidan
’ ’ ’
qo llanilishi mumkin.
’
Quyida ushbu metod asosida tashkil etilgan mashg ulotning texnologik
’
xaritasi va mashg ulot ishlanmasini keltiramiz:
’
Mashg ulot mavzusi: Rasm asosida ertak to qish
’ “ ’ ”
Mashg ulot maqsadi: ta limiy
’ ’ - bolalarga o tilgan mavzuni ’
mustahkamlashga doir bilim, tushunchalar berish, tarbiyaviy - bolalarda
vatanparvarlik tarbiyasi ko nikmalarini tarkib toptirish,
’ rivojlantiruvchi -
bolalarning o qish va ijodkorlik malakalarini rivojlantirish.
’
44

Mashg ulotning jihozi: ’ magnit doska, kubiklar, turli rasmlar tushirilgan
kartochkalar, kompyuter, proyektor, televizor, DVD pleer.
Mashg ulot turi:
’ O tilgan mavzuni mustahkamlash ’
Mashg ulot metodi:
’ kubik-kubik metodi
Mashg ulotning texnologik haritasi:
’
Qism-
lar Bos-
qichlar Mashg ulotning borishi
’ Vaqti Kutilgan natijalar
I
a M a s h g u l o t n i n g t a s h k i l i y
’
q i s m i Salomiashish davomatni 3
b Hona va bolalarni mashg ulotga
’
tayyorlash 1 salomatlik tuman boylik
mashg ulotga tayyorlash
’
II M a s h g u l o t n i n g a s o s i y q i s m i
’
20
1 Bu nimaning rasmi 4 kubiklardagi rasmlarni
nomini aytadilar
2 Rasmni tiklang 3 Kubiklar asosida rasmni
tiklaydilar3 Rasmni tiklang
Rasm asosida ertaklar to qing
’ 4 Kubiklar asosida rasmni
tiklaydilar. Rasm asosida
ertaklar to qiydilar
’
III
M a s h g u l o t n i n g y a k u n i y q i s m i
’ 3 Mashg ulot haqidagi
’
fikrlarini bildiradilar, uyga
vazifani belgilaydilar.

Mashg ulotning
’ borishi:
Ma lumki maktabgacha ta lim muassasasi tarbiyalanuvchilar hayotining
’ ’
asosini o’yinlar tashkil etadi. Shuni hisobga olgan holda tarbiyachilar
mashg’ulotlarni о’yin asosida tashkil qihshga harakat qiladilar. Bu esa
mashg’ulotdan ko’zlangan maqsadga erishish yo’lini qisqartiradi.
О’yinning birinchi bosqichida oldindan tayyorlab qo’yilgan tomonlari 8 sm
ga teng tomonli kubiklarga bola kundalik hayotida ко’rib turadigan narsalarning
suratlari yelimlanadi va kubiklar aralashtirib tashlanadi. Bolalardan ma’lum
turkumga kiruvchi predmetlarning masalan, mashinalarning rasmlarini yoki uy
xayvonlarining rasmlarini kubiklar orasidan terib olish topshirig i
’ beriladi.
Bunday
mashqlarni bola tez uddalaydi. Bu o yin bir necha marta takrorlansa bolaga
’
o yinga qiziqish uyg onadi.
’ ’
45

O yinning ikkinchi bosqichida kubiklarning bir tomoniga bir predmetning’
olti yoki sakkizga bo lingan rasmi yelimlanadi. Kubiklar aralashtirib tashlanadi
’
va boladan birorta rasmni tiklab berish talab qilinadi. Bunday o yinlarda bolada
’
rasmlarni yodda saqlab qolish qobiliyatlari tarkib toptirila boradi.
O yinning uchinchi bosqichida kubiklarning oltala tomoniga rasm
’
bo laklari yelimlanadi. Endi kubik o yinidan ko zda tutilgan asosiy maqsadga
’ ’ ’
erishish vaqti yetib keladi. Kubiklar aralashtirib tashlanadi va bolalardan birorta
rasmni tiklab berish talab qilinadi. Bolalar rasmni tiklashga erishganlaridan so ng
’
rasm asosida ertak to qish vazifasi yuklanadi. Mashq bir necha marotaba
’
takrorlanadi va bitta rasm asosida bir necha hil ertaklar yuzaga keladi.
Mashg ulotda yaxshi ishtirokchilar rag batlantirib boriladi. Shunday qilib
’ ’
mashg ulot osondan qiyinga, oddiydan marakkabga qarab rivojlantirib boriladi.
’
Bunday mashg ulotlarni tashkil qilish va o tkazish, maktabgacha ta lim
’ ’ ’
muassasasi tarbiyalanuvchilarining o tilgan mavzu yuzasidan bilimlarining
’
mustahkamlanishiga, ijodiy, mustaqil fikrlash malakasiga ega bo lishlarida, ijodiy
’
fikr mahsulini nutq sharoitiga mos ravishda og zaki, yozma shakllarda to g ri,
’ ’ ’
ravon ifodalash ko nikmalariga ega bo lishlarida, o zaro o rtoqlik, do stlik
’ ’ ’ ’ ’
munosabatlarining tarkib topishida, chaqqonlik va epchillik fazilatlarining
rivojlanishida muhim omil bo lib hizmat qiladi.
’
Xulosa qilib aytadigan bo lsak, ta lim taraqqiyotida pedagogik
’ ’
innovatsiyalarni to liq o zlashtirish nazariyasi va amaliyoti ta lim sohasida
’ ’ ’
yangicha fikrlashga olib kelishi shubhasizdir. Bu o rinda shuni ta kidlash joizki,
’ ’
yuqorida keltirilgan usullarni qo llashda tarbiyachidan yuqori malaka va bolalar
’
fikrlarining to g’ri- noto g’riiligini baholash, sharhlab borish talab qilinadi. Biror
’ ’
ko rinishda baholangan faoliyat yanada jonlanish, fikrlash jarayonini
’
faollashtirish xususiyatiga ega bo ladi.
’
46

2.2 . Maktabgacha yoshdagi bolalarni shaxsga yo naltirilgan’
ta lim asosida tarbiyalash texnologiyasi
’
Maktabgacha yoshdagi bolalarni shaxsga yo naltirilgan ta lim asosida
’ ’
tarbiyalash texnologiyasiga yo naltirilgan bitiruv malakaviy ishida ilgari surilgan
’
nazariy masalalar hamda amalga oshirilgan amaliy tajribalar uning natijasini
aniqlashni taqozo etdi.
Ta kidlovchi va yakuniy tajriba-sinov ishlari Qarshi shahridagi 17-sonli
’
Turnacha maktabgacha ta lim muassasasida olib borildi. Unda jami 8 nafar
“ ” ’
tarbiyachi hamda maktabga tayyorlov guruhining 68 nafar tarbiyalanuvchisi
ishtirok etdi. Shakllantiruvchi tajriba bosqichida ham tajriba-sinov ishlari
ta kidlovchi tajriba jarayonida foydalanilgan metodlar asosida olib borildi.
‘
Dastlab, maktabgacha ta lim muassasasi tarbiyachilariga pedagogik
’
innovatsiyalar haqida nazariy ma lumotlar berishdan avval ularning ushbu mavzu
’
47

doirasidagi bilim va tasavvurlarini o rganishga harakat qildik. Mashg ulotlarda’ ’
maktabgacha ta lim muassasasi tarbiyalanuvchilari shaxslik xislatlarini
’
shakllantirishga doir qanday texnologiyalardan foydalanilayotganligi bilan
qiziqdik.
Ana shu maqsadda tajriba-sinov ishlariga jalb etilgan respondent
tarbiyachilar o rtasida maxsus so rovnoma o tkazildi. Biz so rovnomani
‘ ‘ ‘ ‘
og zaki tarzda amalga oshirdik, negaki, tarbiyachilar og zaki so rovnomada
‘ ‘ ‘
o zlarini erkin tutishlari, bizning mavzuimiz doirasida ham fikrlarini ochiq bayon
‘
etishlari barchamizga ayon. So rov savolnomasi mazmunidan quyidagi savollar
‘
o rin oldi:
‘
1. Pedagogik texnologiya tushunchasini qanday izohlaysiz?
2. Mashg ulot o tayotgan vaqtda, shuningdek, mashg ulotdan tashqari paytlarda
’ ‘ ’
ta lim amaliyotiga kirib kelayotgan yangiliklarni tadbiq qilishga harakat
’
qilasizmi?
3. Sizningcha tarbiyalanuvchilarni innovatsion faoliyatga tayyorlashda kimlar
ko proq mas ul deb hisoblaysiz?
‘ ’
4. Fikringizcha, maktabgacha yoshdagi bolalarni shaxsga yo naltirilgan ta lim
’ ’
asosida tarbiyalashda qanday pedagogik texnologiyalardan foydalangan ma qul?
’
5. Mashg ulotlarda qanday pedagogik texnologiyalardan foydalanasiz?
’
6. Maktabgacha ta lim muassasasi tarbiyalanuvchilarida shaxslik xislatlarini
’
shakllantirish yuzasidan qanday takliflarni ilgari surgan bo lar edingiz?
‘
Tarbiyachilar bilan o tkazilgan savollar tahlili shundan dalolat beradiki,
‘
ular o z faoliyatlari jarayonida tarbiyalanuvchilarni pedagogik texnologiyaga
‘
tayyorlash borasida yetarlicha nazariy bilim va tasavvurga ega emaslliklari tufayli
mashg ulotlar jarayonida ko proq o quv adabiyotlarga suyanib qolishmoqda.
’ ‘ ‘
Buning oqibatida 94 % respondent tarbiyachi maktabgacha ta lim muassasasi
’
tarbiyalanuvchilarini pedagogik innovatsiyaga tayyorlash dolzarb muammo deb
hisoblasalarda, 15,0 % respondent tarbiyachi bu o z-o zidan ro y beradigan
‘ ‘ ‘
tabiiy jarayon deb qarashlari ma lum bo ldi.
’ ‘
48

Mashg ulotlarda qanday innovatsion texnologiyalardan foydalanasiz degan’
savolimizga deyarli aniq javob ololmadik.
Olingan natijalardan qoniqmaganligimiz tufayli shakllantiruvchi tajriba-
bosqichida huddi shu tarbiyachilar o rtasida o rganilayotgan mavzu doirasida
’ ’
testlar, seminar-treninglar tashkil etildi.
O tkazilgan seminar-treninglarda maktabgacha ta lim muassasasi
’ ’
tarbiyalanuvchilarini pedagogik innovatsiyaga tayyorlash yuzasidan nazariy
ma lumotlar berildi. Mashg ulotlarda biz taklif etgan 15 nomdagi pedagogik
’ ’
texnologiyalar asosida mashg ulotlar tashkil etildi. Taklif etilgan texnologiyalar
’
asosida tashkil etilgan mashg ulotlar orqali tarbiyalanuvchilarda shaxslik
’
xislatlari bilan bir qatorda yangiliklarni tez ilg ab olish, aniq muammo doirasida
’
fikr yuritish, uni yechimini topish va hal qilishga doir ko nikmalarning
’
shakllanganligining guvohi bo ldik.
’
Tahlil natijasiga ko ra chiqarilgan umumiy xulosaga tayanib, shuni qayd
‘
etish zarurki, maktabgacha ta lim muassasasi tarbiyalanuvchilarini pedagogik
’
innovatsiyaga tayyorlash nafaqat mashg ulotlarning samaradorligini oshirishda,
’
balki, tarbiyalanuvchilarni bir muammo doirasida faoliyat olib borishlari orqali
ularda o zaro hamkorlik, muammoni hal qilishga nisbatan qat iyatlilik, chuqur
’ ’
mulohazalilik, iroda, do stlik, tashabbuskorlik kabi qator shaxslik xislatlarining
’
shakllanganligining guvohi bo ldik.
’
Pedagogik texnologiyalarni qo llash ijodiy jarayon bo lib, unda
’ ’
munozaralar, ishchan o yinlar, tashxisli metodika, pedagogik vaziyatlarni
’
loyihalash, suhbat va uchrashuvlar, tajriba almashish, referatlar, taqrizlar,
annotatsiyalar, ma ruzalar, tarbiyalanuvchilarga tavsiyanomalar yozishni tavsiya
‘
etish muhim sanaladi. Zero, shaxsning kamolot darajasini baholashda uning
qiyofasida aks etuvchi barcha sifat (xislat)larini yaxlit holda o rganishni taqozo
’
etadi.
Pedagogik innovatsiyalar nafaqat mashg ulotlar jarayonida, balki
’
tarbiyalanuvchilar bilan tashkil etiluvchi ma naviy-axloqiy tadbirlarni samarali
‘
tashkil etilishda ham muhim rol o ynaydi. Tadbirlar mazmuni va shakliga ko ra
’ ’
49

xilma-xil bo lsa-da, ularning barchasi yagona ijtimoiy-ta limiy maqsad ’ ‘ –
barkamol shaxsni shakllantirishga yo naltirilishi lozim. Ijtimoiy tarbiyaning turli
’
yo nalishlarida amalga oshirilgan ma naviy-axloqiy tadbirlar o z
’ ‘ ’
yo nalishlariga ko ra muayyan pedagogik vazifalarni bajarishga xizmat qiladi.
’ ’
Tajriba-sinov ishlarining so nggi bosqichida maktabgacha ta lim
’ ’
muassasasi tarbiyalanuvchilari faoliyatini bevosita kuzatish, ularning turli
pedagogik topshiriqlarni qay darajada bajarganliklarini tahlil qilish va yakuniy
natijalarni umumlashtirish asosida matematik-statistik tahlil amalga oshirildi.
Matematik-statistik tahlilni amalga oshirishda qulaylik yaratish maqsadida
hamda tenglik tamoyiliga muvofiq 68 nafar tarbiyalanuvchini o z ichiga olgan 2
’
ta maktabga tayyorlov guruhi tanlab olindi. Natijalar nazorat va tajriba-sinov
guruhlarining tajriba yakunidagi umumiy ko rsatgichlari quyidagicha ekanligini
’
ko rsatdi:
’
Yakuniy natijalar
Guruhlar Talabalar soni
(nafar) Жавоблар сони
Yuqori O’rta Past
Tajriba 34 28 4 2
Nazorat 34 14 6 14
Demak, maktabgacha yoshdagi bolalarni shaxsga yo’naltirilgan ta’lim asosida
tarbiyalash texnologiyasi yuzasidan o’tkazilgan tadqiqotchilik faoliyati samarali
kechgan.
Tahlil natijalari shuni ko rsatdiki, maktabgacha yoshdagi bolalarni shaxsga
’
yo naltirilgan ta lim asosida tarbiyalashga tizimli, maqsadga muvofiq,
’ ’
texnologik yondashuv pedagogik ta lim samaradorligini ta minlaydi. Mazkur
‘ ‘
fikrning isbotini tajriba-sinov ishlari natijalari ko rsatib turibdi.
’

50

UMUMIY XULOSA VA TAVSIYALAR
O zbekiston innovatsion rivojlanish turining hozirgi zamon modeliga’
o tish uchun hamma zarur sharoitlarga ega.
’
Biroq bugungi kunda mutaxassis kadrlarni tayyorlash, ta'lim va bilim berish
tizimi hayotimizda, jamiyatimizda bo layotgan islohot, yangilanish jarayonlari
’
talablari bilan yaqindan boglanmaganligi har tomonlama sezilmoqda.
Hususan tarbiyalanuvchilarning ko pchilik qismida ijodiylik, mustaqil
’
fikrlash, ijodiy fikr mahsulini nutq sharoitiga mos ravishda og zaki, yozma
’
shakllarda to g ri, ravon ifodalash ko nikmalari hamon past saviyada qolib
’ ’ ’
kelmoqda. Bu holning asosiy sabablarini faqat tarbiyachiga to nkash yoki ta lim
’ ’
muassasalarini moddiy-texnikaviy qashshoqligidan izlash adolatsizlik bo lardi.
’
51

Mavjud holat ko p jihatdan mashg ulotning maqsadi, mazmuni va usuliga’ ’
aloqador bo lib, uni yangilash hayotiy zaruriyatga aylanib qoldi.
’ Bu o rinda ’
tarbiyachilarning o ziga zamonaviy bilim berish, ularning
’ ma lumotini, ’
malakasini oshirish kabi paysalga solib bo lmaydigan dolzarb masalaga duch
’
kelmoqdamiz.
Innovatsion ta'lim usullarini ishlab chiqish va amalda tatbiq etish bo yicha
’
mamlakatimiz o quv muassasalarida birmuncha ijobiy tajriba vujudga keldi.
’
Bunda «Internet» xizmatidan foydalanish muhim ahamiyat kasb etmoqda.
Ammo o qitishning bu tizimini joriy etishni ma'lum bir muammolar
’
kechiktiryapti:
- maktabgacha ta lim muassasalari texnik bazasining nochorligi;
’
- mukammal dasturiy ta minot tanqisligi;
‘
-tayyorgarlik muammolari - mutaxassislarning texnika va texnologiyalardan
foydalanish malakasi shakllanmaganligi.
Biz ushbu bitiruv malakaviy ish mohiyatini yoritishda pedagogik
texnologiya tushunchasi va uni maktabgacha ta lim muassasasi tarbiyachilari
’
tomonidan amalda qo llashga doir 13 nomdagi texnologiyalarni tavsiya etdikki bu
’
kelajakda maktabgacha ta lim muassasasi tarbiyalanuvchilarida zamon talablariga
’
to la javob beradigan barkamol yoshlarni tarbiyalashga hizmat qiladi:
’

Tarbiyachining innovatsion faoliyatini samarali amalga oshirish bir qator
shart-sharoitlarga bog liq. Unga tarbiyachining tayinli muloqoti aks fikrlarga
’
nisbatan beg araz munosabat, turli holatlarda ratsional vaziyatning tan olinishini
’
uqtirishga tayyorligi kiradi. Buning natijasida tarbiyachi o z bilim va ilmiy
’
faoliyatini ta'minlaydigan keng qamrovli mavzu (motiv)ga ega bo ladi.
’
Tarbiyachi faoliyatida o z-o zini faollashtinsh, o z ijodkorligi, o z-
’ ’ ’ ’
o zini bilishi va yaratuvchiligi mavzu (motiv)lar muhim ahamiyat kasb etadi. Bu
’
esa tarbiyachi shaxsining kreativligini shakllantirish imkoniyatini beradi.
Maktabgacha ta lim muassasasida pedagogik texnologiyalarni qo llash
’ ’
tarbiyalanuvchilar bilimlarining mustahkamlanishiga, ijodiy, mustaqil fikrlash
52

malakasiga ega bo lishlarida, ijodiy fikr mahsulini nutq sharoitiga mos ravishda’
og zaki, yozma shakllarda to g ri, ravon ifodalash ko nikmalariga ega
’ ’ ’ ’
bo lishlarida, o zaro o rtoqlik, do stlik munosabatlarining tarkib topishida,
’ ’ ’ ’
chaqqonlik va epchillik fazilatlarining rivojlanishida muhim omil bo lib hizmat
’
qiladi.
Yuqoridagilardan kelib chiqib m aktabgacha yoshdagi bolalarni shaxsga
yo naltirilgan ta lim asosida tarbiyalash texnologiyasiga
’ ’ doir quyidagi
tavsiyalarni ishlab chiqdik.
TAVSIYALAR:
1. “Kadrlar tayyorlash Milliy dasturi talablaridan kelib chiqqan holda
”
ta lim jarayonini avtoritar ta limdan xalos etib pedagogik texnologiyalar asosida
’ ’
tashkil etish.
2.Pedagogik texnologiyalarni hamkorlik pedagogikasi shaxsga
yo naltirilgan ta lim asosida tashkil etish.
’ ’
3. Pedagogik texnologiyalardan milliy-ma naviy merosimiz materiallarida
‘
ilgari surilgan g oyalar bilan moslab foydalanish.
’
4. M aktabgacha ta limning metodik ta mmotini pedagogik innovatsiyalar
’ ’
asosida tarbiyalashga imkon beruvchi o quv manbalari majmuasi (o quv va
’ ’
metodik qo llanmalar, tavsiyanomalar) hamda o quv materiallari bilan boyitish.
’ ’
Ta’lim-tarbiya jarayonida hamkorlikka asoslangan pedagogik texnologiyalar dan
foydalanishga jiddiy e tibor berish.
’
6. Ta lim va ma naviy-ma rifiy ishlar jarayoni o rtasida o zaro izchillik
’ ‘ ‘ ’ ’
va uzviylikni ta minlash orqali bolalarda erkinlik, mustaqillik, ijtimoiy faollik
’
sifatlarini tarbiyalash maqsadida tarbiyaviy tadbirlar rejasini ishlab chiqish.
7. Mashg ulot va mashg ulotdan tashqari tadbirlarni pedagogik
’ ’
innovatsiyalar asosida tashkil etish orqali barkamol shaxsni tarbiyalash yuzasidan
uzluksiz ravishda monitoring tashkil etish va uning natijalarini tahlil etib borish.
53

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO YHATI:’
1. O zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi //O n ikkinchi chaqiriq
’ ’
O zbekiston Respublikasi Oliy Kengashining o n birinchi sessiyasida 1992 yil 8
’ ’
dekabrda qabul qilingan. T.: O zbekiston, 1992. 48 b.
– ’ –
2.O zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning Oliy Majlisga
‘
Murojaatnomasi. // Halq so zi gazetasi, 22 dekabr 2017 yil.
“ ‘ ”
3.Mirziyoyev Sh.M. Tanqidiy tahlil, qat iy tartib-intizom va shaxsiy javobgarlik
’
har bir rahbar faoliyatining kundalik qoidasi bo lishi kerak. T.:
– ‘ –
O zbekiston . 2017. 102b.
“ ‘ ” – –
54

4. Karimov I.A. Barkamol avlod orzusi // Tuzuvchilar: Sh. Qurbonov, H. Saidov,
R.Ahliddinov. T.: Sharq NMAK. 1999. 148 b.– –
5. Karimov I.A. Yuksak ma naviyat-engilmas kuch. T.: Ma naviyat, 2008, 171
‘ – ‘
b
6. O zbekiston Respublikasining Ta lim to g risida gi Qonuni // Bola
’ “ ‘ ’ ’ ”
ma naviyatini tarbiyalash /Tuzuvchilar: J.Fozilov, R.Sultonov, H.Saidov. T.:
‘ –
Ma rifat-Madadkor , 2000. 7-19-b.
“ ’ ” –
7. Kadrlar tayyorlash Milliy dasturi //Bola ma naviyatini tarbiyalash
‘
/Tuzuvchilar: J.Fozilov, R.Sultonov, H.Saidov. T.: Ma rifat-Madadkor ,
– “ ’ ”
2000. 20-55-b.
–
8. Milliy istiqlol g oyasi: asosiy tushuncha va tamoyillar. T.: O zbekiston,
’ – ’
2000. 80 b.
–
9. Abduvahobov U. Shaxs (Komil inson haqida). T.: Vatan, 1996. 20 b.
– –
10. Avesto. Tarixiy-adabiy yodgorlik /Asqar Mahkam tarjimasi. T.: Sharq
–
NMAK, 2001. 400 b.
–
11. Avloniy Abdulla. Turkiy guliston yoxud axloq. T.: Tarbiyachi, 1992. 160
– –
b.
Azarov Yu.P. Tarbiyaviy ish metodikasi. T.: Tarbiyachi, 1991. 67b.
– –
12. Azizxo jaeva N.N. Tarbiyachi mutaxassisligiga tayyorlash texnologiyasi.
’ –
T.: TDPU, 2000. 52 b.
–
13. A zamova M. Maktabga tayyorlov guruhidagi bolalar orasida hamkorlik
’
muhitini ta minlashning pedagogi
’ k imkoniyatlari. Xalq ta limi jurnali, T.: “ ’ ”
2012. 2 - son, 132-135b.
14. Asadov B “Yoshlar va qadriyatlar”. T. 2000 y. 27b
15. Akbarov X. ,v a boshqalar Ma naviy va ma rifiy tarbiyaviy ishlarni tashkil
„ ’ ’
etishga oid me yoriy hujjatlar to plami . T. A.Navoiy nomidagi Ozb. Milliy
’ ’ ”
kutubxonasi nashriyoti. 2007 y., 87b.
1 6 . Barotov Sh. Bola shaxsini o rganish usullari /MTM tarbiyachilari va
’
pedagogika institutlari bo lajak tarbiyachisi uchun qo llanma. T.: Tarbiyachi,
’ ’ –
1995. 56 b.
–
55

17. Bolajon tayanch dasturi. Toshkent.: 20“ ” 08 yil.-1 67 b.
18. Buyuk siymolar, allomalar (O rta Osiyolik mashhur mutafakkir va
’
donishmandlar) / Nashrga tayyorlovchi M.M. Xayrullaev. T.: Xalq merosi, 1-k.
–
1995. 104 b.
–
19. To`xtaxodjayeva M.X va boshqalar Pedagogika T. O`zbekiston faylasuflar
„ “
milliy jamiyati nashriyoti. 2010 y., 356b.
20. Ziyodova T. Ta limda tarbiyalanuvchi va tarbiyachi hamkorligi omili. Xalq
’ “
ta limi jurnali, T.: 2012. 4- son, 9-12 b.
’ ”
21. Zunnunov A. Pedagogika tarixi /Oliy o quv yurtlari uchun mashg ulotlik.
’ ’ –
T.: Fan, 2004. 335 b.
–
22. Ibn Sino, Abu Ali. Tib qonunlari (Uch jildlik saylanma). T.: Xalq merosi, 1-
–
jild. 1993. 3-182-b.
–
23. Ibragimov X., Abdullaeva Sh. Pedagogika / O quv qo llanma. T.: Fan,
’ ’ –
2004. 182 b.
–
24. Yo ldoshev J.G ., Usmonov S.A. Pedagogik texnologiya asoslari
’ ’
/Qo llanma. T.: Tarbiyachi, 2004. 104 b.
’ – –
25. Kaykovus, Qobusnoma /Nashrga tayyorlovchi: S.Dolimov. T.: Tarbiyachi,
–
1986. 168 b.
–
26. Komilov N. Tasavvuf yoki komil inson axloqi. T.: Yozuvchi, K.1. 1996.
– –
272 b.
27. Kenjaeva.D. Barkamol shaxs tarbiyasi asoslari.-T: Fan, 2010.-67b
28. Qurbonov Sh.E., Seytxalilov E.A., Quronov M. va boshq. Milliy istiqlol g
‘
oyasini shakllantirishda tashkiliy-uslubiy yondashuvlar ( Kadrlar tayyorlash
“
milliy dasturi asosida). T.: Akademiya, 2002. 280 b.
” – –
29. Mavlonova R. To raeva O, Holiqberdiev K. Pedagogika. - T.: Tarbiyachi,
’
2002. 384 b.
–
30. Maktabgacha ta limga qo yiladigan davlat talablari T.: 2017y,
“ ” ’ ‘
31.“Oila, mahalla va ta lim muassasalari hamkorligini boshqarish A. Avloniy
’ ”
nomidagi xalq ta limi xodimlarini qayta tayyorlash va malakasini oshirish
’
markaziy institutining metodik tavsiyasi. T. 2009 y.
56

32. Xolmatova M. Oilaviy munosabatlar madaniyati . T. 2000 y 7. M. “ ”
33. Sa dullayev B. Tarbiyalanuvchilarni hamkorlikka undaydigan o yinlar,
’ ’
ularning turlari va pedagogik psixologik hususiyatlari. Xalq ta limi jurnali,
– “ ’ ”
T.: 2012. 6- son, 35-38 b.
34. Yusupov E. Inson kamolotining ma naviy asoslari. T.: Universitet, 1998.
‘ –
184 b.
–
35. Yo ldoshev H.Q. Barkamol avlodni tarbiyalashda oila, mahalla, MTM
’ „
konsepsiyasi”. T. 2004 y.
36. www.edu.uz
37. www.ziyonet.uz
57

I L O V L A R
58

1- ilova

Bolalarning intellektual rivojlanishi.
Shaxsga yo naltirilgan ta limni amalga oshirishda bolalarning intellektual’ ’
rivojlanishi muhim sanaladi.
M aktabgacha ta
’ lim muassasasi maktabga tayyorlov guruhi bolalarining
intellectual rivojlanganlik darajasi quyidagilar bilan belgilanadi:
- narsalarni 10 tagacha sanay olish;
- sanoq va tartib sonlardan to g’ri foydalanish;
’
- 10 tagacha bo lgan sonlarni yonma-yon turganlarini (ko rgazma asosida)
’ ’
taqqoslay olish;
- teng bo lmagan 2 guruh narsalar sonini ikki usul bilan tenglashtira olish (1ta
’
narsa qo shish yoki ayirish usuli bilan);
’
- 0 dan 9 gacha bo lgan raqamlarni nomi va farqi;
’
- turli miqdordagi 10 tagacha bo lgan narsalarni eni, bo yi, balandligi,
’ ’
qalinligi, o lchami va ular orasidagi munosabatlarni xisobga olgan xolda ortib
’
borishi yoki kamayib borishi tartibida joylashtirib taqqoslash;
- narsalar shaklini doiraviy, uchrubchak, to g’ri to rtburchakli, kvadrat,
’ ’
to rtburchakli, oval ko rinishdagilarini farqlash;
’ ’
- qog’oz varag’ida yo nalishlarini farqlash;
’
- narsalarning o ziga yoki boshqa narsalarga nisbatan joylashish vaziyati,
’
yo nalishini so z bilan ifodalash;
’ ’
- xafta kunlari ketma-ketligi, sutka qismlari nomlari kabilar.

59

2- ilova
Mehnatga ijobiy munosabatning tarkib topisi
Mehnatga ijobiy munosabatning tarkib toptirish maktabgacha yoshdagi bolalarning
har tomonlama yetuk shaxs bo lib shakllanishlarida muhim ahamiyatga ega bolib,’
zamonaviy sharoitda ushbu masalani texnologik yondashuv asosida hal qilish talab
qilinadi.
5-7 yoshli bolalar katta yoshlilar mehnatiga zo r kizikishi biror mehnat
’
jarayonin kattalar bilan birga qatnashish yoki biror narsani mustaqil bajarish
ishtiyoqini namoyon qiladilar. Ularning faoliyatlari kichik maktab yoshidagilarga
nisbatan anchagina maqsadga yo naltirilgan, e tiborlari hamda maqsadga
’ ‘
qaratilgandir. Bolalarda mehnat malakalari mehnat kilish odatini shakllantirish har bir
ishni ohiriga yetkazish ko nikmasini tarbiyalash pedagogik jarayonni texnologik
’
yondashuv asosida to g ri tashkil etib quyidagi qoidalarga rioya qilinishini talab
’ ’
qiladi:
Katta guruhlarga o ziga o zi xizmat ko rsatish mehnati ho jalik turmush
’ ’ ’ ’
mehnati tabiatdagi mehnat, shuningdek qo l mehnatini tashkil etish.
’
Kun tartibiga ko ra «Bolalar bog’chasi ta lim tarbiya dasturi» asosida mehnat uchun
’ ‘
nazarda tutilgan vaqtdan to lik foydalanish. Bolalarni har xil sport turlariga
’
muntazam jalb qilish.
Mehnatning har xil turlari tashkil etilar ekan bolalar faoliyatining yakka va
jamoa turlaridan foydalanish.
Bolalar mehnatiga rahbarlik metod va usullarini ta lim tarbiya vazifalariga muvofik
‘
tanlash.
Xilma xil mexnat turlarini tashkil etishda ularning bolalar faoliyatining boshqa
turlari bilan oqilona biriktirish orqaligina amalga oshirish.
60

3 - ilova
Ekologik madaniyatni tarkib toptirishga texnologik yondashuv
Bolalarning tabiatdagi mehnati katta tarbiyaviy ahamiyatga egadir. Mehnat
jarayonida bolalarda tabiatga nisbatan extiyotkorlik, g amxo rlik munosabatlari’ ’
shakllantiriladi.
Tabiatdagi mexnat bolalarda burchlariga nisbatan ma suliyatni his etib
‘
yondashishini tarbiyalaydi. Bolalar o simlik va hayvonlarni parvarish qilar ekanlar
’
uning zarurligiga ishonch hosil kiladilar. Biroq tabiatdagi mexnatga nisbatan
ma suliyatini tarbiyalash uchun bolalar mehnat malakalarini egallab olgan
‘
bo lishlari o z mehnatlarining ahamiyatini tushunishlari lozim.
’ ’
Tabiatdagi mehnat maktabgacha yoshdagi bolalarning sensor tarbiyasi uchun qulay
sharoitlar yaratadi. Mehnat jarayonida bolalar o simliklar xolati, ularni yorug’likka,
’
namlikka, issiqlikka yahshi tuproqqa bo lgan extiyojlarini qondirilishiga bog’lik
’
ekanligini anglab oladilar.
Tabiatdagi mehnat kuzatuvchanlikni o stirilishining usullaridan biridir.
’
Tabiatdagi mehnat jarayonida tarbiyaviy vazifalardan tashkari ta limiy vazifalar ham
‘
hal qilinadi. Tabiat burchagida bo ladigan navbatchilik ertalab baliqchalarni
’
boqadilar, gullarga suv quyadilar, yerlarni yumshatadilar, qushlar qafaslarini
tozalashda yordam beradilar. Vaqti vaqtida ko chat utkazishda ham yordam
’
beradilar.
Tarbiyachi va bolalar navbatchilar ishini nazorat qiladilar, xamda uni baholaydilar.
61

4-ilova

Shaxsga yo naltirilgan ta lim asosida bolaning shaxsiy psixologik va’ ’ –
aqliy rivojlanganligini tashxislash
Tashxislash su h bati savollari
1) Familyangni, ismingni, otangni ismini ayt.
2) Ota onangning familiyasi, ismi, otasining ismini ayt.
–
3) Sen qizmi yoki o gil ? Katta bo lsang kim bo lasan: xolami, tog’ami?
’ ’ ’
4) Sening akang (opang) bormi, kim katta ?
5) Yoshing nechada ? Bir yildan keyin nechaga kirasan, ikki yildan keyin- chi?
6) Xozir ertalabmi yoki kechqurun(kunduzimi yoki ertalabmi)?
7) Sen qachon nonushta qilasan-kechqurunmi, ertalabmi? Tushlikni ertalab qilasanmi,
kunduzimi? Tushlik oldin b o
’ ladimi yoki kechki ovqat?
8) Sen qaerda yashaysan? Uy manzilingni ayt( Qanday mamlakatda yashaysan?
Prezident kim ? Vatanimizning bayrogini, gerbini k o
’ rsat? va bosh q .)
9) Otang (onang) kim bo lib ishlaydi?
’
Rasm chizishni yaxshi ko rasanmi? Bu qalamning (lentaning, ro molning rangi qanaqa?
’ ’
Xozir yilning qaysi fasli- qishmi, bahormi, yozmi, kuzmi? Nega sen shunday deb h isoblaysan?
10) Nega qor qishda bo ladi, yozda yemas?
’
11) Xaydovchi (shifokor, tarbiyachi ) nima ish qiladi?
12) Maktabda qo ng’iroq, parta nima uchun kerak?
’
13) O zingning o ng ko zingni, chap qulog’ingni ( o ng yoki chap qo l bilan )
’ ’ ’ ’ ’
ko rsat. K
’ o ’ z va q ulo q nima uchun kerak?
14) Q anday xayvonlarni bilasan?
15) Sen q anday q ushlarni bilasan?
16) Nima katta: sigirmi, echkimi? Qushmi yoki asalari? Nimani panjasi katta:
kuchuknikimi, xo roznikimi?
’
17) Nima katta: 8mi, 5mi, 7mi, 3 ? 3dan 6 gacha, 9 dan 2 gacha sana.
62

18) Bilmasdan birovning narsasini sindirib qo’ ysang nima q ilish kerak?
19) Uy telefonlaringning, onangning, otangning, buvingning ish joylaridagi telefonlarning
ra q amini eslab k o
’ r …
20) Agar ota-onang ( kechqurun va dam olish kunlari) uyda yo q bo lsa qaerda
’ ’ –
bo lishi mumkin?
’
21) Sen ( katta do konda, bozorda, xayvonot bog’ida, seni majburan olib ketganda,
’
notanish ko chada ko p kishilik avtobusda, metroda va boshq.) adashib qolsang, bunday
’ ’
xolatlarda nima qilgan bo larding?
’

63

Купить