Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 230.3KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет История

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Manbalarda Amir Temur davri siyosiy boshqaruvi tarixi

Купить
O’ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI MIRZO ULUG’BEK NOMIDAGI O’ZBEKISTON MILLIY UNIVERSITETI TARIX FAKULTETI ARXIVSHUNOSLIK VA MANBASHUNOSLIK kafedrasi KURS ISHI MAVZU: MANBALARDA AMIR TEMUR DAVRI SIYOSIY BOSHQARUVI TARIXI. TOSHKENT-2025 1 MUNDARIJA KIRISH…………………………………………………………………………….3 I.BOB. AMIR TEMUR SIYOSIY BOSHQARUVIGA OID MANBALAR………………………………………………………………………5 1.1.Temur tuzuklari tarixiy manba sifatida……………………………………..5 1.2. Sharafiddin Ali Yazdiyning ,,Zafarnoma“ da Amir Temur boshqaruv tarixiga oid malumotlar………………………………………………………….10 II.BOB. AMIR TEMURNING HARBIY BOSHQARUVIGA OID MANBALAR………………………………………………………………..……15 2.1. Nizomiddin Shomiyning zafarnomasida harbiy boshqaruvga oid malumotlar……………………………………………………………………….15 2.2. Ibn Arabshohning ajoyib al-maqbur fi tarixi taymur asari tarixiy manba sifatida……………………………………………………………………………25 XULOSA…………………………………………………………………………28 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR………………………………………..30 2 KIRISH Mavzuning dolzarbligi: Amir Temur davri siyosiy boshqaruvi nafaqat o‘z davrida, balki keyingi asrlar siyosiy va harbiy tuzumlariga ham katta ta’sir ko‘rsatgan. Uning davlatni markazlashtirishga qaratilgan islohotlari, harbiy- intizomiy tizimi va adolatli boshqaruv tamoyillari bugungi kunda ham o‘rganilayotgan muhim tarixiy tajribalardan biridir. Ayniqsa, bugungi O‘zbekistonning davlat boshqaruvi tarixiy ildizlarini chuqurroq o‘rganish va yoshlarda tarixiy tafakkurni shakllantirish nuqtai nazaridan bu mavzuning dolzarbligi yuqori hisoblanadi. Bundan tashqari, Amir Temur siyosiy faoliyati haqida yozilgan manbalarni ilmiy tahlil qilish, ularning tarixiy haqiqatga moslik darajasini aniqlash, zamonaviy tarixshunoslikdagi bahsli jihatlarni yoritish ham mavzuni dolzarb qiladi. Bu orqali o‘quvchilarda tanqidiy fikrlash va tarixiy faktlarni chuqur tahlil qilish ko‘nikmalari rivojlanadi. Mavzuning maqsadi va vazifalari: Mazkur kurs ishining asosiy maqsadi yozma manbalar asosida Amir Temur davrining siyosiy boshqaruv tizimini o‘rganish, uning asosiy tamoyillari, boshqaruv shakllari, siyosiy qarorlar qabul qilish tartibi hamda bu tizimning o‘z davri va keyingi tarixiy bosqichlarga ta’sirini ilmiy jihatdan tahlil qilishdan iborat. Vazifasi esa, Amir Temur davrining asosiy tarixiy manbalarini aniqlash va ularni tahlil qilish. Siyosiy boshqaruvning asosiy yo‘nalishlari va shakllarini aniqlash. Amir Temurning davlatni markazlashtirishga qaratilgan siyosatini o‘rganish. Boshqaruv tizimining harbiy, ma’muriy va sud tarmoqlaridagi tuzilishini aniqlash. Turli tarixiy manbalarda Temur siyosiy faoliyatining qanday yoritilganini taqqoslash. Amir Temur siyosiy boshqaruv tizimining bugungi tarixiy o‘rganilish darajasini baholashdan iborat. 3 Mavzuning obyekti va predmeti: Mazkur kurs ishining obyekti Amir Temur asos solgan Temuriylar davlati davridagi siyosiy boshqaruv tizimi va uning tarixiy taraqqiyotidagi o‘rni. Predmeti esa, Tarixiy manbalarda (xususan, Temur tuzuklari, fors-tojik, arab, va turkiy mualliflar asarlarida) Amir Temur siyosiy boshqaruvi, uning tamoyillari, boshqaruv shakllari va davlat tuzilmasining aks etishi. Mavzuning o’rganilganlik darajasi : Amir Temur davri tarixini o’rgangan bir qator yirik tadqiqotchi va olimlar bor. Ular asosan Temur va Temuriylarning harbiy va boshqaruv tarixini o’rganib bu davr tarixini ko’p qirralarini bizga qadar yetib kelishini ta’minlamoqdalar. Masalan, T. Lens va G. Louri Sohibqiron Amir Temur saltanati nafaqat harbiy kuch bilan barqaror turgani, balki bu davlat o’sha davr boshqaruvidagi siyosiy, ijtimoiy, madaniy hayotdagi turk-mo’g’ul an'analarining eng afzal jixatlarining saqlanib qolingani, ular o’z davridagi davlat boshqaruvining eng ilg’or tizimlaridan ekanini aloxida ta’kidlaydilar. Shuningdek, hind olimasi M. Haydar davlat boshqaruv institutlarida o’troq va ko’chmanchi aholi madaniyati aks etganligi, har ikki toifa madaniyati an’analari boshqaruvga singdirilsa-da, barcha jabhalarda turkiy davlatchilik an’analari yetakchilik qilganligi haqida asosli fikr- mulohazalar bildirib o’tgan. Amerika olimasi Beatris Mans Amir Temur hokimiyatga kelish arafasida Chig’atoy ulusining mavqei katta bo’lganligi, mintaqada mo’g’ul boshqaruvi o’rnatilganligi sababli ularning siyosiy xokimiyatda katta rol o’ynagani, bu an'analarning Amir Temur davrida ham saqlanib qolganligini ta’kidlab o’tgan. Uning fikricha, fuqarolik boshqaruvida fors tili va madaniyati an’analari ustunlik qilgan, ammo boshqarishda forsiyzabon kishilardan ko’ra turk-mo’g’ul urug’laridan bo’lgan amirlarning ta’siri kuchli bo’lgan, aksar hollarda chig’atoy amirlari ma’muriy boshqaruvga jalb etilgan. Ushbu kurs ishida arab, fors, ispan manbalarida keltirilgan ma’lumotlar asosida tadqiqot olib borildi. Xususan arab manbalaridan Ibn Arabshoxning “Ajoyib Al-Maqdur Fi Tarixi Taymur” (Amir Temur tarixi), fors tilida yozilgan manbalardan Sharafiddin Ali Yazdiyning “Zafarnoma”, Nizomiddin Shomiyning 4 “Zafarnoma” si, Ispaniyalik elchi Klavixoning “Samarqandga – Amir Temur saroyiga sayoxat kundaligi (1403-1406 yillar)” kabi asarlar shular jumlasidandir. Kurs ishining tarkibiy tuzulishi: Mazkur kurs ishi, kirish, ikki bob, to‘rt bo‘lim, xulosa, foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati va ilovadan iborat. 5 I.BOB. AMIR TEMUR SIYOSIY BOSHQARUVIGA OID MANBALAR 1.1.Temur tuzuklari tarixiy manba sifatida. Amir Temur davlatini boshqarish va idora qilish yo’lida mashhur asari “Temur tuzuklari” bunyod bo’ldi. Bunda Amir Temur dunyodagi eng ulug’ va buyuk shaxs, davlad arbobi, mashhur sarkarda, fan va ma’daniyat homiysi sifatida nom qozonishga sabab bo’lgan fazilatlari “Temur tuzuklari” o’z ifodasini topgan. “Temur tuzuklari” nafaqad Amir Termur, balki XIV asr oxiri - XV asr boshlaridagi siyosiy, iqdisodiy, ijtimoiy, harbiy va madaniy tarixini yaqqol ko’rishimiz mumkin. “Temur Tuzuklari” asarining muallifi ma’lum emas, butun voqealar bir shaxs - Amir Temur nomidan hikoya qilinadi. Mazkur asar ikki qismdan iborat 1 . Birinchi qismda jahon tarixida mashhur fotih, sarkarda va iste’dodli davlat arbobi sifatida nom qoldirgan Amir Temurning yetti yoshidan (1342-yil) to vafotiga (1405-yil, 18-fevral) qadar kechgan hayoti va ijtimoiy-siyosiy faoliyati, aniqroq qilib aytganda, uning Movaunnahr markaziy hokimyatini qo’lga kiritishini, feodal taqoqlikka barham berish va markazlashgan davlat tuzish, qo’shni yurt va mamlakatlarning ustiga yurishlari va mashvaratlariga bog’ishlangan. Asarning ikkinchi qismida esa Amir Temurning toj-u taxt vorislariga atalgan o’ziga xos vasiyat va pand-nasihatlaridan iborat. Asarda ko’proq men birinchi qismiga yani Amir Temurning harbiy yurishlariga bag’ishlangan jihatiga to’xtalib o’tishni lozim topdim. Amir Temur 1370-yil Amir Husaynni yengib Movoraunnahrni birlashtirib, markazlashgan davlatga asos solgandan keyin qo’shni hududlarga yurish qiladi. Jumladan, Amir Temur Hirotni olish uchun qilgan kengashi xaqida quyidagi ma’lumotlar keltiriladi: “Amir Husaynni o’ldirib, unga qarashli Balx, Hisor, Shodmon va Badaxshon viloyatlari mening tasarrufimga o’tgani haqidagi xabar Xuroson hokimi malik G’iyosiddinga yetganida, uni qo’rqinch bosdi, urush qilish uchun lashkar-u sipoh to’plab, mudofaaga shaylandi. Kengashib, xurosonliklar hushyorligini so’ndirib, g’aflat uyqusiga cho’mdirish uchun men harbiy hiyla ishlatishni fikr qildim. Shu maqsadda Samarqandga yurish 1 Ahmedov B. “Temur tuzuklari" tarixiy manba sifatida // Sharq mash’ali. – T., 1992. № 1, 2; Ahmedov B. Tarixdan saboqlar. − Toshkent: O‘qituvchi, -1994. – B. 361 6 qilmoqchiday bo’lib orqaga qaytdim. Mening Samarqand tarafiga qaytganim habarni eshitib, G’iyosiddin mendan ko’ngli tinchib, jabr-zulm qilmoqqa qo’l uranligi haqida pirimdan xat oldim, G’iyosiddin hotirjam o’ltirgan edi. Shunda men o’zimga kengashib: “Ana endi xurosonliklar ko’ngli mendan hotirjam bo’ldi, ularni ustiga bostirib borish ayni payti”, -dedim va Balx chekkasidan qaytib, Balxda qoldirgan askarlarim bilan Hirotga qarab yurdim, G’iyosiddinni g’aflat uyqusida bosdim va nochor shahardan chiqdi, xazina va tomoman boyligini menga peshkash (tortiq) qildi 2 . Shunday qilib, Xurosn mulki mening qo’limga o’tdi. Xurosonning barcha amirlari menga bo’ysindilar. Bundan ko’rinib turibdiki, Temur harbiy hiylada olg’irligi va oqilona siyosati tufayli Xuroson hokimini jonini saqlab qolganligiga amin bo’lamiz. Mazkur yurish 1381-1383-yillar oralig’ida bo’lib o’tgan. “Temur tuzuklari” Amir Temurning Gilon, Jurjon, Mozandaron, Shirvon, Isfahon, Iroq mamlakatlarini zabt etish bobida qilgan kengashida quydagicha: “Iroq aholisining muzaffariylar (1314-1393-yillar G’arbiy-Janubiy Eronni idora qilgan sulola) va turli toifadagi hukmdorlar zulmida shikoyat qilib yozgan arizalari qo’limga tushgach, Iroqqa yurish tadorigini ko’rishga jazm qildim. Mening panohimga kelgan birinchi odam Mozandaron hokimi Amir Ali bo’ldi. U menga peshkash jo’natib, maktubida: “Biz hazrati Ali avlodidan bo’lgan bir jamoamiz, shu yerda qanoat qilib kun kechirayotimiz, bu yerni olsangiz quvvat-u kuchingiz ortar”- degan gaplar bitilgan edi. Men Mozandaron hokimining bu murojatini yaxshilikka yo’ydim. U yerni o’zlariga qoldirdim, Gilon va Jurjonga qarab yo’l oldim. U o’lkaning hokimi menga bo’ysinmagach, qahrli qo’shinim favjlarini ularning ustiga yubordim, o’zim esa Iroqqa lashkar tortdim. Isfahonni zab etdim. Isfahon aholisiga ishonch bildirib, qal’asini o’zlarining qo’liga topshirdim. Ular bo’lsa isyon ko’tarib, men tayinlagan dorug’ani askarlarimdan uch ming odam bilan birga tig’dan o’tkazdilar. Men ham Isfahon aholisini qatliom qilish haqida buyruq berdim” 3 . 2 Квинт В . Л . Амир Темурнинг стратегик етакчилиги : “ Тузуклар ” га изоҳлар / В . Л . Квинт ( сўзбоши , изоҳлар ). – СПб ., 2021. - B. 99. 3 Temur tuzuklari. Toshkent.: O’zbekiston Milliy Ensiklopediyasi. 1991. -B. 11. 7 Bundan ko’rinib turibdiki. Amir Temur hiyonatni kechirmagan, xususan, Isfahon aholisi Temurning ishonchini suistemol qilgani uchun uning qahriga uchragan. Mazkur yurishlar 1382-1387-yillar davomida sodir bo’lgan. Amir Temur To’xtamish bilan Oltin O’rda hukmdori murosa qiladi, lekin To’xtamishxon uning yaxshiligiga yomonlik qilgani bois 1391-1395-yillar Oltin O’rdaga yurish qilib, bu davlatni tugatganidan tarixchilar yaxshigina habardor. Amir Temur Hindiston poytaxtiga (Dehliga) lashkar tortish borasida qilgan kengashi asarda quydagicha: “Kobulda o’ttiz ming javong’ar otliq askari bilan turgan amirzoda Pirmuhammad Jahongir Sulaymon tog’i orqali yurib, Sind daryosidan o’tgach, Multon viloyati ustiga to’satdan bosqin qilib, uni zab etishni buyurdim. Sultom Muhammadxon, amirzoda Rustam va boshqa amirlarga o’ttiz ming barong’ar otliq bilan Sind daryosini kechib o’tib, Kashmir tog’ etagidagi yo’ldan yurib, Lohur viloyatiga qo’qqisdan bosqin qilishni buyurdim. O’zim ming qo’lning(temuriylar davrida oliy bosh qo’mondon tomonidan boshqariladigon markaziy qism) otliq askarlari bilan bo’ldim Hindistonga yurishiga jamlangan qo’shinlarim umumiy soni to’qson ikki ming otliqqa yetgan edi. Otlanib yo’lga tushdim Badaxshon chegarasidagi “Andarob” degan joyga kelib tushdim. Bu yerda bir necha kun turib Katur (Hindikushda Kofiristonning g’arbida joylashgan viloyat) tog’ida istiqomat qilib turgan kofirlarni yengib, jazo berganimdan so’ng, dor ul-harb bo’lmish Hindiston g’azovotiga yuzlandim”. Amir Temur Hindistonga yurish oldidan o’g’illariga va nabiralariga, navkarlariga ko’plab maslahatlar soladi, ular Hindiston oltinlariga erishsak dunyoni zabt etamiz, yoki ulug’ podsholar Hindistonni egallashadi degan maslahatlar berishadi, lekin Temur bulardan qoniqmay Qur’oni Karimga murojat qiladi va quydagi oyatga duch keladi “Ey Payg’ambar, kofirlarga va munofiqlarga qarshi jahd qilgin(66-sura, 9-oyat)” duch keladi va yurishga jazm etadi. Uning davlatining qonuni Qur’oni Karim va hadis-u sharifligi g’oyat katta zafarlarga erishishi uchun vositadir, bu bir tomondan ilohiy qudrat desa arziydi. Natijada, Amir Temur Dehli hokimi Sulton Mahmud va Malluxonlarni yengish bobidagi kengashida quydagicha yozgan: “Sulton Mahmud va Malluxon ellik ming otliq va piyoda askar, 120 zanjirband fillar bilan Dehli qal’asini mustahkamladilar va men 8 bilan jang qilishga shaylandilar. Ko’nglim xavotirlandi. Bordi-yu Dehli qal’asini bosib olishga borsam-u, mabodo bu ish uzoq vaqtga cho’zilib ketsa, nima qilaman? O’zimga kengashib, g’anim lashkari dadillanib, qal’adan chiqib, saf tortib jang maydoniga kirishi uchun, o’zimni kuchsiz va qo’rqqandek qilib ko’rsatmoqchi bo’ldim. Shu sababdan lashkardan uzoqroqqa handaq qazdirdim. Lashkarim bilan handaq ichiga yaxshilab joylashganimdan so’ng, lashkarimning bir favjini dushmanga qarshi jangga tashladim. Dushman qarshishiga borgach, o’zlarini kuchsiz ko’rsatib, qo’rqqanday bo’lib chekinishlarini va g’animlarni dadillantirib kelishini buyurdim. Dushman lashkari bu holni ko’rib o’zlarini g’olib hisoblab, gerdayib jang maydonidan chiqqan edilarki, mening qahrli lashkarim favjlari bilan yuzma-yuz keldilar. Dehli hokimi sulton Mahmud jangga kirishdi va yengilib tog’ tarafga qochdi. Beqiyos xazina va mol-mulk sipohiylarimga nasib bo’ldi. Bir yil ichida Hindiston poytaxti Dehlini zabt etdim va mazkur yilning oxirida saltanatim poytaxtiga qaytdim” 4 . Amir Temurning yurishlari ichida eng zafarlisi va eng taxsinga loyig’i Hindiston yurishi desa bejiz emas. Bu yurish qaroriga kelishi ham oqilona yani Qur’oni Karimga murojat qilishi va Haq taolloning izmi ila yurish qilgani ahamiyatga ega. Mazkuz yurish 1398-yilda boshlanib, 1399-yil 18-dekabrida Dehlini zab etishi bilan nihoyasiga yetadi. Keyin esa Amir Temur Gurjistonga yurish qilgan bunga sabab Iroq hokimlaridan arznoma kelgan va ular chegarani buzib, hadlaridan oshgan emishlar. Shu sabab Amir Temur Gurjistonga yurish qiladi 1399- yilning may oyida qo’shin tortadi. U yerni egallaydi, beboshlikka chek qo’yadi (bu mamlakatga Temur 5 marta qo’shin tortgan va nihoyat 1404- yilda Gurjiston podshosi Geogriy VII bilan sulh tuzgan). Amir Temur saltanati davlat tuzilishining qonun-qoidalari jihatidan Musulmon Sharqida hukm surgan davlatlardan deyarli farq qilmasada, boshqaruv tizimlari Turkiston va Movarounnahr davlatchiligining asriy an’analari, fath etilgan mamlakatlarning madaniy ta’siri asosida bir qator yangi tartib-qoidalar bilan takomillashtirildi. Mamlakatning asosiy markaziy boshqaruvi dargoh va 4 Bo riyev O. Temuriylar davri yozma manbalarida Markaziy Osiyo. Toshkent.: 1997. -B. 16.ʻ 9 devon tomonidan boshqarilib, unda yetti nafar vazir faoliyat yuritgan, devonda to‘rt vazir markaziy hokimiyat ishlarini amalga oshirsa, qolgan uch nafar vazirlar viloyatlar boshqaruvi nazorati bilan bog‘liq vazifalarni amalga oshirganlar. Bular quyidagilardir: Ulardan birinchisi-mamlakat va ra’iyat ishlari bo’yicha vazir viloyat va tumanlardan to’planadigan hosil, soliq-o’lponlar hamda mamlakatdagi obodonchilik ishlari bilan shug’ullangan. Ushbu vazirlik mamlakatdagi umumiy holatni boshqargan va nazorat qilgan. Ikkinchisi- vaziri sipoh, ya’ni harbiy ishlar bo’yicha vazir askarlar maoshi, oziq-ovqat va qurol-yarog’lari ta’minoti bilan mashg’ul bo’lgan. Uchinchisi-tijorat vaziri savdogarlarning mol-mulklaridan olinadigan zakot va boj, chorvachilikdan yig’iladigan daromad, egasiz qolgan mol-mulkni tasarruf etish, meros va merosxo’rlar bilan bog’liq masalalarni hal etish kabi ishlarni bajargan. To’rtinchisi, saltanat ishlarini-yurituvchi vazir, ya’ni moliya ishlari vaziri davlat xazinasidan sarf etiladigan xarajatlar, umuman saltanat kirim-chiqimlarini boshqargan. Ana shu to’rt vazirdan tashqari, chegara viloyatlari va tobe’ mamlakatlar ishlarini nazorat qilib turish uchun maxsus uch nafar vazir tayin etilgan, ular mazkur viloyat va mamlakatlardan davlat xazinasiga kelib tushadigan daromadlarni nazorat qilish va ularga bog’liq moliyaviy masalalar bilan mashg’ul bo’lgan.O’z navbatida, ular saltanatning bosh nazorat hay’ati -«xolisa»ni tashkil etishgan. 5 Beshinchi, adliya vaziri bo‘lib, bu vazir devoni kuzzot (qozilar devoni)ga rahbarlik qilgan 6 . Oltinchi, devoni mushrif – mansabdorlar faoliyatini nazorat qilish ishlari. Yettinchi, tashqi ishlar vaziri (devoni rasoil) – mamlakatlararo savdo va elchilik munosabatlarini boshqargan. Mazkur yetti vazir devonbegiga bo’ysungan 5 Muhammad Ali. Amir Temur solnomasi. -Toshkent: O’zbekiston, 2008. –B. 15. 6 Davlatova SH. Davlat boshqaruvi to’g’risidagi g’oyalar. -Termiz: Surxon-nashr, 2022. –B. 139. 10 va davlatning muhim moliyaviy ishlarini u bilan bamaslahat olib borishgan(80). Yozma manbalardan ma’lum bo’lishicha, Amir Temur va Temuriylar hukmronlik qilgan davrda saltanat devonxonasida Amir Dovud, Jaloliddin Feruzshoh, G’iyosiddin Shoh Malik, Alouddin Alika Ko’kaldosh va Alisher Navoiydek dono va tadbirkor devonbegilar bu oliy mansabda faoliyat ko’rsatganlar, mamlakat obodonligi yo’lida ko’p xayrli ishlar qilganlar. Shu bilan birga devonxona huzurida arzbegi, sadri a’zam, shayxul islom va ahdos qozisi kabi lavozimlar joriy etilgan edi. Arzbegi- fuqaro va sipohiylardan tushadigan arz va shikoyatlar hamda mamlakatdagi ahvol to’g’risida ma’lumot to’plash, bu borada oliy dargohga muntazam axborot yetkazib turish kabi vazifalarni bajargan. Sadri a’zam, ya’ni bosh sadr mamlakatdagi barcha vaqflarni boshqargan. U masjid, madrasa, maqbara va xonaqohlar tasarrufidagi vaqf xo’jaliklarining ahvolini nazorat qilish, davlat va yer egalari tomonidan vaqf etilgan yer va mulklarni qayd etish, vaqfnomalar tuzib, ularni qonuniylashtirish bilan shug’ullangan. Shayx-ul islom mamlakat aholisining turli ijtimoiy tabaqalari o’rtasida shariat ahkomlari va islom aqidalarining o’z vaqtida va to’g’ri bajarilishini nazorat qilgan. Adliya ishlari bo’yicha belgilangan qoziyul quzzot, ya’ni davlatning bosh qozisi «ahdos qozisi»nomi bilan yuritilib, u fuqaro ishlari bilan mashg’ul bo’lgan. Bulardan tashqari, saltanat mahkamalarida kirim-chiqimlarni va kundalik xarajatlarni qayd etuvchi maxsus kotib tayinlangan va qurol-yarog’lari ta’minoti bilan mashg’ul bo’lgan. Mulkchilik va soliq ishlari vaziri – zakot va boj, soliqlar ishlarini boshqargan va nazorat qilgan. Saltanat ishlarini yurituvchi vazir (saroy vaziri)–saltanat idoralarining kirim-chiqimlari, xazinadan qilinadigan sarf- xarajatlar, davlat moliyaviy tizimining nazoratchisi. Qaysi vazir soflik, to‘g‘rilik bilan vazirlik ishiga kirishib, davlatning moliya ishlarini diyonat, savob bilan, nafsi buzuqlik qilmay, omonatga xiyonat etmay bajarar ekan, unday vazirni eng oliy martabalarga y е tkazsinlar. Qaysi vazir buzuqlik qilib, yomonlik yo‘li bilan mamlakat ishlarini yurgizar ekan, ko‘p o‘tmay unday saltanatdan xayr u barakat ko‘tariladi. 11 1.2. Sharafiddin Ali Yazdiyning ,,Zafarnoma“ da Amir Temur boshqaruv tarixiga oid malumotlar. Amir Temur tarixi haqidagi eng mashhur asarlardir biri Sharafuddin Ali Yazdiyning (1454-yilda vafot etgan) "Zafarnoma" asaridir. Ushbu asar Nizomuddin Shomiyning shu nomdagi kitobi asosida yaratilgan bo’lsada, unga ko’plab qo’shimchalar va aniqliklar kiritganligi, yangi materiallar bilan boyitganligi bilan ahamiyatlidir. Asar Amir Temurning nabirasi, Fors viloyati 12 hokimi Ibrohim mirzo rahbarligida yaratilgan. Asarning manbaviy asosini mustahkamlash uchun muhim siyosiy voqealar va janglarning ishtirokchisi bo’lgan 1000 ortiq shohidlardan 50 nafar kotib tomonidan yozib olingan ma‘lumotlar jamlangan. Ushbu ma‘lumotlar qiyosiy tahlil qilinib, qayta qayta o’rganilib, ishonchliligi tasdiqlangach, yangi yozilayotgan asarga kiritilgan. Qolaversa, kitobning bironta bo’limi yakunlanganda, u saroyda tashkil etilgan majlisda ishtirok etgan davlat arboblari, olimlar va Temurning safdoshlari bo’lgan amirlar tomonidan muhokama qilinib, bo’limga tegishli qo’shimchalar va aniqliklar kiritganlar 7 . Sharafuddin Ali asli Eronning Yazd viloyatida joylashgan Taft qishlog’i tug’ilgan bo’lib, yoshligidan chuqur bilim olgan va keyinchalik tarix, falsafa, tasavvuf, astrologiya, adabiyot va she‘riyat sohasida shuhrat topgan olim sifatida shakllangan. Uning "Sharaf" taxallusi bilan she‘rlar yozganligi, va she‘rlari "Devon-i Sharaf Yazdiy" to’plamiga jamlanganligi ma‘lum. Sharafuddin Ali Yazdiy Shohrux mirzo, uning o’g’li Ibrohim Sulton va nabirasi Sulton Muhammadlar xizmatida bo’lgan va asosan shahzodalarning tarbiyasi bilan shug’ullangan. Sharafuddin Ali Yazdiyning "Zafarnoma"si muqaddima va asosiy qismdan iborat. Fanda "Muqaddima-ye Zafarnoma" nomi bilan mashhur bo’lgan asarning birinchi qismida Chingizxon avlodari tarixi yoritilgan bo’lib, Amir Temur davlati tashkil topishi arafasidagi siyosiy vaziyat va Movarounnahrning etnik holatini o’rganishda muhim ahamiyatga ega. Tarixchi olim R.Arslonzodaning ta‘kidlashicha, asarning muqaddimasi 1419-yilda, asosiy qism esa 1425-yilda yozib tamomlangan 8 . Bundan tashqari, Nizomiddin Shomiyning “Zafarnoma” asarida, Amir Temurning olib borgan bunyodkorlik ishlari, diniy islohotlari hamda davlat boshqaruviga oid qilgan ishlari haqida keng ma’lumotlar beradi hamda Amir Temur shaxsi ulug‘lanib, “Sulton G‘oziy” deb ham ataladi. Bundan tashqari, 7 Sharafiddin Ali Yazdiy. Zafarnoma. Muqaddima. (keyingi o’rinlarda “Muqaddimayi Zafarnoma” shaklida qo’lladik.) 1-kitob. // Fors tilidan O. Bo’riyev tarjimasi. – Toshkent, 2020. – B. 305. 8 Амир Темур аждодлари ( Шарафиддин Али Яздийнинг “ Зафарнома ” асаридан терма таржималар ) / Форс тилидан терма таржима , кириш сўз ва изоҳлар муаллифи О . Бўриев . – Т ., 1992. – Б . 31. 13 manbalardagi ma’lumotlarda Amir Temur qilgan har bir ishini Tangri Taoloning hohish-istagi bilan qilgani haqida aytiladi. ,,Zafarnoma“ da Amir Temur davlati boshqaruv sohasida davlat ramzlarining ham alohida o‘rni bor ekanligi ham aytib o’tiladi. Bizga ma’lumki, Amir Temurga davlat ramzi hisoblangan dastlabki bayroq hamda nog‘orani yuqorida ta’kidlab o‘tganimizdek, Amir Temurning piri hamda ustozi Mir Sayyid Baraka tomonidan Biyo qishlog‘ida Sohibqironga tortiq qiladi. So‘nggi vaqtlarda ko‘plab tadqiqotchi olimlar tomonidan temuriylar sulolasiga oid ko‘plab tadqiqot ishlari olib borilmoqda. Juda ko‘plab bahs- munozaralarga sabab bo‘lgan mavzulardan biri bu Amir Temur davlati ramzlari ya’ni bayrog‘i, Amir Temurning yoquti hamda uzugidir. Jumladan “Shoh ovda” asari bilan tanishgan olimlar fikricha, bayroq dastasining uzunligi 5 metrdan kam bo‘lmay, uchiga nayza ko‘rinishidagi metall moslama, uning tagida esa musulmonlikning ramzi bo‘lmish yarim oy hamda turkiy xalqarda an’anaga aylangan to‘zigan ko‘rinishidagi qo‘tos dumi, ularning tagiga esa uchburchak shaklli oq mato tortib biriktirilgan bo‘lib, unda geraldika holatida turgan sher va uning orqasida nur sochayotgan quyoshning bir qismi tasvirlangan. Bayroq haqida mulohaza yuritadigan bo‘lsak uning hajmi, rangi, tasvirlarning mazmuni kabi bir qator muammolarga duch kelamiz. Minatyuradagi bayroq uchburchak shaklda bo‘lib, bu shaklni boshqa manbalarda ham ko‘rish mumkin. Matoning oq rangda bo‘lishligi turkiylarda oq rang muvaffaqiyat, g‘alaba, omad ramzi, oq ko‘ylak motam belgisi. Temuriylar davri me’moriy yodgorliklariga, kulolchilik san’ati buyumlariga nazar tashlaydigan bo‘lsak, tiniq moviy rangga bo‘lgan e’tibor yaqqol ko‘zga tashlanadi. Keltirilgan misol va mulohazalardan kelib chiqib, ta’riflanayotgan bayroq Temuriylar davlatining asosiy ramzlaridan biri – bosh bayroq vazifasini o‘tagan hamda harbiy to‘qnashuvlar davrida muhim rol o‘ynagan 9 . Sharafiddin Ali Yazdiyning “Zafarnoma”sida Temurning davlat boshqaruvi kuchli markazlashgan tizim asosida qurilgani ta’kidlanadi. Temur davlatni o‘z qo‘lida to‘liq jamlagan va barcha muhim qarorlarni shaxsan o‘zi qabul qilgan. 9 Муиниддин Натанзий . Мунтахаб ут - таворихи Муиний / Форс тилидан таржима , сўз боши ва изоҳлар муаллифи : Ғ . Каримий . – Т .: Ўзбекистон , 2011. – Б . 264. 14 Viloyat va shaharlar boshqaruvini esa ishonchli noiblar, beklar va sarkardalarga topshirgan. Bu noiblar Temurga bevosita bo‘ysungan va muntazam ravishda hisobot berib turgan. “Zafarnoma”da Temurning adolatga katta e’tibor qaratgani ko‘rsatiladi. U o‘zining maxsus qonunlar to‘plamini — "Tuzuklar"ni yaratgan. Bu tuzuklarda harbiy, moliyaviy, ma’muriy va sud tizimi bo‘yicha aniq ko‘rsatmalar berilgan. Har bir mansabdor o‘z vazifasini aniq bilgan, tartibni buzganlar qat’iy jazolangan. Temur harbiy sohada ayniqsa kuchli boshqaruv tizimini yo‘lga qo‘ygan. Uning qo‘shinlari qat’iy tartib-intizomga amal qilgan. Har bir askar o‘z vazifasini aniq bajargan, har bir harakat rejalashtirilgan holda amalga oshirilgan. “Zafarnoma”da Temurning harbiy strategiyasi, yurishlarni rejalashtirishdagi donoligi va jangovar tartibning mukammalligi alohida ta’kidlanadi. Temur turli mamlakatlar bilan munosabatlarda o‘zining kuchli diplomatik siyosatini olib borgan. “Zafarnoma”da u turli elchilarni qabul qilgani, maktublar yuborgani, iqtisodiy va siyosiy aloqalarni yo‘lga qo‘ygani haqida ma’lumotlar bor. Bu siyosat orqali u o‘zining ta’sir doirasini kengaytirgan. Temur boshqaruvining muhim jihatlaridan biri — ilm-fan va madaniyatni rivojlantirishga e’tibor qaratganidir. “Zafarnoma”da Temurning bilimdon kishilarni qadrlagani, ulamolar, tarixchilar, shoirlar va me’morlarni qo‘llab-quvvatlagani haqida hikoya qilinadi. Aynan shu sababli Sharafiddin Ali Yazdi Temur hayotini yozib qoldirish uchun saroyga taklif etilgan 10 . Temur davlat moliyasini tartibga solish, soliqlarni adolatli yig‘ish tizimini yaratgan. U soliqlarni belgilashda hududlarning iqtisodiy imkoniyatlarini inobatga olgan. “Zafarnoma”da bu tizimga oid ayrim tafsilotlar, xususan, bojxona va yer solig‘i tartiblari keltirilgan. Temur yurishlardan so‘ng ko‘p hollarda zabt etilgan shaharlarni tiklashga kirishgan. Samarqand, Shahrisabz kabi shaharlarda ulkan qurilish ishlari olib borilgan. “Zafarnoma”da bu jarayonlar Temurning “sozlik va 10 Dadaboyev H. Ajdodlarimizning harbiy mahorati. – T.: Akademnashr, 2016. – B. 144. 15 baraka” keltirish siyosati sifatida ko‘rsatiladi. Sharafiddin Ali Yazdiyning “Zafarnoma”si Amir Temurning boshqaruv uslubi — qat’iylik, adolat, tartib, harbiy-intizom va markazlashgan hokimiyatni yoritishda beqiyos tarixiy asardir. Bu asar orqali biz Temur faqat harbiy sarkarda emas, balki mohir siyosatchi va kuchli davlat arbobi bo‘lganini ko‘ramiz. II.BOB. AMIR TEMURNING HARBIY BOSHQARUVIGA OID MANBALAR. 2.1. Nizomiddin Shomiyning zafarnomasida harbiy boshqaruvga oid malumotlar. Sohibqiron Amir Temurning hayotligida bevosita uning topshirig i asosidaʻ Nizomiddin Shomiy tomonidan fors tilida “Zafarnoma” asari yozishga kirishilgan. Bu asarni yozish 1401-1402 yillardan boshlanib, 1404-yil bahorigacha asar yozib tamomlangan va Ozarbayjonda yetti yillik yurishdan Samarqandga qaytayotgan Amir Temurga taqdim etilgan. Bundan keyingi sohibqiron vafotigacha kechgan voqealar keyinroq Hofizi Abru tomonidan yozib ilova qilingan. „Zafarnoma“ni yozishda Amir Temurning munshiy va kotiblari ham nazm, ham forsiy va turkiy tillarda yozgan ma lumotlar, muallifning 1400-1404-yillar davomida sohibqiron ʼ 16 yurishlarida bo lib, o zi ko rgan bilganlari, Hindiston yurishi voqealari qisminingʻ ʻ ʻ bayoni uchun G iyosiddin Alining „Ro znomai g azavoti Hindiston“ ʻ ʻ ʻ („Hindistonga yurish kundaligi“) asari asosiy manba bo lib xizmat qilgan. ʻ „Zafarnoma“ tarixiy asar sifatida XIV-XV asr boshida Amir Temur va temuriylar hukmronligi davridagi O rta Osiyo, Oltin O rda xonligi, Ozarbayjon, Eron, ʻ ʻ Afg oniston, Iroq, Suriya, Misr, Turkiya va boshqa mamlakatlar tarixiga oid ʻ voqealarni o z ichiga olgan ʻ 11 . Asar muqaddimasida Amir Temur tarix sahnasiga chiqqan 1360-yilga qadar O rta Osiyoda hukmronlik qilgan chingiziy hukmdorlar haqida qisqa ma lumot ʻ ʼ berilgan. So ngra Amir Temurning XIV asrning ikkinchi yarmi va XV asrning ʻ boshida qilgan yurishlarining batafsil bayoni keltirilgan. Ushbu maqolada Nizomiddin Shomiyning “Zafarnoma” asarida keltirilgan ayrim ma’lumotlar bilan hozirgi davrda yaratilgan tarixiy adabiyotlar ma’lumotlari solishtirilgan holda tahlil qilindi. Nizomiddin Shomiyning Zafarnomasi kirish, muqaddima va 110 bobdan iborat bo lib oxirida Shomiyning “Zafarnomai shohiy” ga ilova va Hofiz Abru ʻ tomonidan Zafarnomaga keltirilgan izohlardan iborat. Demak Zafarnomaning kirish qismiga keladigan bo lsak bu yerda asosan asarni yozgan shaxs, uning ʻ yozilish tarixi asardagi ayrim voqealar keltirilgan. Asar muallifi Nizomiddin Shomiy shaxsiga to xtalsak uning hayoti va ijodi haqida ma lumotlar juda oz. ʻ ʼ Tug ilgan yili noma lum. Uning kelib chiqishi joyga nisbat berilib, Shomiy yoki ʻ ʼ Shambiy, u aslida Tabriz chekkasidagi Shanbi G ozon deb atalgan mavzedan ʻ bo lgan deb taxmin qilish mumkin ʻ 12 . Shomiy tomonidan Zafarnomani yozish ishlari o zi bergan ma lumotlarga ʻ ʼ ko ra, 804-hijriy yili Amir Temur uni huzuriga chorlab, o z yurishlari bitilgan yirik ʻ ʻ bir asar yaratishga uringan. Shundan keyin Mavlono Nizomiddin asarni 1404-yil bahorigacha yetkazib, asarni tamomlagan va uni Ozarbayjondan Samarqandga 11 Низомиддин Шомий . Зафарнома / Форс тилидан ўгирувчи Ю . Ҳакимжонов . Таржимани қайта ишлаб нашрга тайёрловчи ва масъул муҳаррир А . Ўринбоев . Изоҳлар ва луғатлар тузувчи Ҳ. Караматов. Географик номлар изоҳи О. Бўриевники. Ҳофизи Абрунинг “Зафарнома”га ёзган “Зайл”и – (“Илова”)ни форсийдан ўгирувчи ва изоҳлар тузувчи О. Бўриев. – Т., 1996. – 5 9 7 б. 12 Dadaboyev H. Ajdodlarimizning harbiy mahorati. – T.: Akademnashr, 2016. – B. 164. 17 qaytish taraddudida bo lgan Amir Temurga taqdim etgan.Bundan keyingi Amirʻ vafotigacha kechgan voqealar keyinroq muarrix Hofiz Abru tomonidan “Zafarnoma”ga zayl ilova tarzida yozilgan. Asarning muqaddima qismi Musulmon sharq an ansi bo yicha yozilgan. Unda Alloh taoloning buyukligi, Payg ambarimiz ʼ ʻ ʻ Muhammad (s.a.v)va xalifalar haqida yozilgan. Muarrix Mavlono Nizomiddin Zafarnoma asarida birdaniga Amir Temur haqida yozib ketmagan. Chunki Amir Temur saltanati Chig atoy saltanati arig ida ʻ ʻ o sib unganligi uchun avvalo Chingizxonning to rt o g li va ularning avlodlari ʻ ʻ ʻ ʻ haqida ma lumotlar beradi. Keyin Chingizxondan Amir Temurga ulab ketilgan.Shu ʼ yerda bir narsaga e tibor qaratish kerak. Nizomiddin Shomiy ko pchilik ʼ ʻ hukmdorlarni ta riflashda asosan faqat bir tomonlama fikr bildirgan. Xususan, u ʼ Chig atoy xususida shunday yozgan edi “Jahongir podshoh Chingizxon ʻ farzandlarining ishlarini tartib Муиниддин Натанзий . Мунтахаб ут - таворихи intizomga keltirgan vaqtda ” Kimda kim bilimni, yasoqni, siyosatni, botirlikni, rasm-rusum rivoyasini do st tutsa, Chig atoyga mulozamat qilishi lozim”. ʻ ʻ Tabiiyki har qanday ota ham bolasi yomon bo lsa uni yomon demaydi. Yana ʻ gap Chingizxoning farzandi haqida ketganda. Shomiy o zi ham bu fikrga qo shilib ʻ ʻ Chig atoyxonni aqlli podshox va adolatli xon edi. Bag ri keng farosat va zakovatda ʻ ʻ komil, ziyraklik va donishmandlikda mashxur edi deb yozadi. Lekin Omonullo Bo riyev tomonidan yozilgan “Temuriylar davri yozma manbalarida Markaziy ʻ Osiyo” nomli kitobda boshqacha ma lumotlar keltirilgan. Unda aytilishicha ʼ Chingizxon Chig atoyni unga ajratib berilgan mamlakat va sipoh bilan birgalikda, ʻ o z amakivachsi Qorachor no yonga topshirdi va unga bosh qosh bo lib turishini ʻ ʻ ʻ ko p tayinladi chunki Chingizxonga shu narsa ma lum ediki har ishda homiylik bu ʻ ʼ buyuk no yoning qo llab quvvatlashi bilangina kuchli bo la oladi degan, ʻ ʻ ʻ ma’lumotlar mavjud 13 . Nizomiddin Shomiy tomonidan yozilgan “Zafarnoma” asari Amir Temurning hayoti, harbiy yurishlari va davlat boshqaruvi haqida eng muhim tarixiy manba sanaladi. Bu asar XIV asr oxiri – XV asr boshidagi siyosiy va harbiy 13 Xalqaro Amir Temur jamoat fondi temuriylar tarixi davlat muzeyi O’zbekiston yozuvchilar uyushmasi. Amir Temur chet elliklar nigohida.-T.: G'afur G'ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, 2016, -B. 12 . 18 voqealar tafsilotlarini bayon qilgani bois, tarixiy yondashuv nuqtai nazaridan katta ahamiyatga ega. Ayniqsa, unda Temurning harbiy boshqaruvi, qo‘shin tuzilishi, harbiy yurishlar tashkiloti, jang taktikasi va razvedka ishlari haqida qimmatli ma’lumotlar mavjud. Ushbu maqolada “Zafarnoma” asaridagi harbiy boshqaruvga oid jihatlar keng tahlil qilinadi. Temurning harbiy boshqaruvi mo‘g‘ullardan olingan o‘nlik tizim asosida qurilgan bo‘lib, bu tizim “Zafarnoma”da aniq ifoda etilgan. Qo‘shin onlik, yuzlik, minglik va tumanlik birliklarga bo‘lingan. Har bir birlikka o‘z sarkardasi tayinlangan bo‘lib, ular o‘z navbatida yuqori bo‘g‘in rahbariga bo‘ysungan. Masalan, yuzboshilar mingboshi buyrug‘i ostida, mingboshi esa Temur tayinlagan amir yoki qo‘mondon qaroriga asoslangan holda ish yuritgan. Bunday iyerarxik tuzilma katta harbiy yurishlarda intizom va markaziy boshqaruvni saqlashga xizmat qilgan. Temur harbiy tartibga juda katta ahamiyat bergan. Zafarnomada tasvirlanishicha, har bir askarning vazifasi, safdagi o‘rni va qurollanish darajasi oldindan belgilab qo‘yilgan. Harbiy yurishlar boshlanishidan oldin askarlar o‘rtasida ruhiy tarbiya ishlari olib borilgan, diniy targ‘ibot qilinib,imomlar duolari bilan safar boshlangan. Temur o‘z qo‘shini orasida intizomsizlikka qat’iy qarshi chiqqan, tartib buzganlar harbiy qonun asosida jazolangan. “Zafarnoma”da Temurning razvedka xizmatiga alohida e’tibor bergani ta’kidlanadi. Har bir yurish oldidan dushman hududi haqida ma’lumot to‘plashga, geografik sharoit, iqlim, daryolar, tog‘lar va mudofaa inshootlari o‘rganilishiga katta ahamiyat qaratilgan. Temur maxfiy josuslar, xabarchilar va sodiq elchilar orqali dushman harakatlarini kuzatgan. Bu bilan u janglarda ustunlikka erishgan va yurishlarni aniq reja asosida olib borgan. Temurning jang olib borish uslubi o‘ta puxta va strategik rejalarga asoslangan. “Zafarnoma”da u qo‘llagan usullar batafsil tasvirlanadi: soxta chekinish, dushmanni tuzoqqa tushirish, hujumdan oldin chalg‘ituvchi harakatlar, yon va orqa tarafdan hujum qilish kabilar. U janglarda dushmanning kuchli va zaif tomonlarini tahlil qilib, mos strategiya ishlab chiqqan. 19 Temur ko‘pincha janglarda chap qanot, o‘ng qanot va markaziy bo‘linma tizimidan foydalangan 14 . Temur harbiy yurishlarni uzoq muddatli tayyorgarlik asosida olib borgan. Asarda har yurish oldidan oziq-ovqat zahiralari to‘plangani, qo‘shinlar taqsimoti va har bir sarkardaning vazifalari belgilab qo‘yilgani ko‘rsatiladi. Yurishlar odatda bahor oylarida boshlanib, kuzgacha davom etgan. Temur yurish vaqtida qulay iqlim sharoiti, suv manbalari va yo‘llarning holatini ham hisobga olgan. Yurishlar paytida har bir qo‘shin birligi maxsus harbiy bazalarga joylashtirilgan. Temur har bir yurishda tajribali va sadoqatli amirlarga tayanib ish yuritgan. “Zafarnoma”da ko‘plab sarkardalar – Amir Zayniddin, Amir Sulaymon, Amir Shodiy va boshqalar nomi keltiriladi. Temur har bir muhim jang yoki yurish oldidan kengash chaqirib, ularda sarkardalar bilan strategiyani muhokama qilgan. Har bir qaror maslahat asosida qabul qilinib, amalda qat’iyat bilan bajarilgan. Temur zabt etilgan hududlarda harbiy-g‘oyaviy nazoratni mustahkamlash uchun ishonchli shaxslarni hokim etib tayinlagan. Harbiy g‘alabadan so‘ng talon-torojga yo‘l qo‘ymaslik, aholiga adolatli munosabatda bo‘lish kabi ko‘rsatmalar bergan. Bu orqali u aholining sodiqligini saqlab qolishga harakat qilgan. izomiddin Shomiyning “Zafarnoma” asari Amir Temurning nafaqat buyuk sarkarda, balki mohir harbiy tashkilotchi sifatida tanilishiga asos yaratadi. Uning harbiy boshqaruvi yuqori darajadagi strategik fikrlash, iyerarxik intizom, ma’naviy kuch, axborot tizimi va jangovar taktikalarni uyg‘unlashtirish asosida qurilgan. Temurning harbiy yutuqlari bevosita uning puxta harbiy boshqaruv tizimi bilan bog‘liq bo‘lib, “Zafarnoma” bu borada eng ishonchli va boy tarixiy manba hisoblanadi. “Zafarnoma”da Temur qo‘shinlarining etnik tarkibi haqida muhim ma’lumotlar mavjud. Bu qo‘shinlar turli elatlardan — turkiy, mo‘g‘ul, fors, hind, arab va boshqa xalqlardan tashkil topgan bo‘lib, bu holat Temur harbiy siyosatining universalligi va keng ko‘lamli boshqaruv tizimiga ega bo‘lganini ko‘rsatadi. Har bir milliy bo‘linma o‘z urf-odatlari va harbiy tajribasiga ega bo‘lib, Temur bu kuchlarni 14 Ўзбекистон ҳарбий санъати тарихи : китоб - альбом / Ж . Х . Исмаилова , Л . Г . Левтеева ; масъул муҳаррир : Ю . Р . Буряков . – Т .: Ўзбекистон , 2012. – Б . 2 1 8. 20 yagona markaziy boshqaruv ostida uyg‘unlashtira olgan. Bu, o‘z navbatida, Temur qo‘shinining manevr qilish qobiliyati va jangovar salohiyatini oshirgan. Zafarnoma”dan ma’lum bo‘lishicha, Temur har bir harbiy yurishni mukammal tarzda rejalashtirgan. Yurishdan oldin: Harbiy zaxiralar — oziq-ovqat, qurol- yarog‘, otlar va kiyim-kechak tayyorlab qo‘yilgan. Qo‘shinlar geografik sharoitdan kelib chiqib, alohida yo‘nalishlar bo‘yicha taqsimlangan. Dushmanning kuchli va zaif tomonlari razvedka orqali aniqlanib, jang rejalari shunga qarab ishlab chiqilgan. Temur o‘zining harbiy yurishlarida eng ilg‘or harbiy bilimlar va tajribani amaliyotga tatbiq qilgan 15 . “Zafarnoma”da u tomonidan qo‘llangan turli xil harbiy strategiyalar — bo‘linmalarni yashirin joylashtirish, dushmanni ruhiy bosimga olish, to‘satdan hujum qilish, qalqonli piyoda qo‘shinlardan foydalanish — haqida misollar keltiriladi. Temur harbiy yurishlarda faqat kuchga emas, balki adolatga ham tayanadi. “Zafarnoma”da u harbiy g‘alabadan so‘ng: Mahalliy aholining huquqlarini hurmat qilishni, Talon-torojga yo‘l qo‘ymaslikni, Dushmanni jazolashda me’yorni saqlashni buyurgani qayd etiladi. Bu yondashuv Temurning harbiy yurishlarini ommabop qilgan, dushman tomonidagi ko‘plab odamlar ixtiyoriy ravishda unga bo‘ysunishga tayyor bo‘lganlar 16 . Temur bosib olingan hududlarda darhol harbiy-ma’muriy boshqaruv tizimini yo‘lga qo‘ygan. U Harbiy hokimlar va nozirlardan iborat mahalliy boshqaruv tizimini tashkil qilgan, strategik nuqtalarda qal’alar, qo‘rg‘onlar va harbiy garnizonlar joylashtirgan, soliq yig‘ish va ta’minot tizimlarini joriy etgan. Bu orqali Temur yurishdan keyin ham nazoratni yo‘qotmasdan, hududni uzoq muddat ushlab tura olgan. “Zafarnoma”da bunday misollar Xuroson, Iroq, Kichik Osiyo, Hindiston va boshqa yurishlar doirasida ko‘p uchraydi. Nizomiddin Shomiy asarida Temurning sadoqatli sarkardalari bilan muomalasi alohida o‘rin olgan. Temur: Sadoqatli, jasur va aqlli sarkardalarni har doim e’zozlagan, ularning g‘oyalarini tinglagan, harbiy xizmatlari uchun mukofotlagan. Bu uslub sarkardalar 15 Dadaboyev H. Ajdodlarimizning harbiy mahorati. – T. Akademnashr, 2016. – B. 149. 16 Amir Temurning jahon harbiy san’ati rivojiga qo‘shgan hissasi: Xalqaro ilmiy konferensiya materiallari to‘plami, 2022 yil 8 aprel /(fals.f.d. (DSc), professor, polkovnik R.S.Samarovning umumiy tahriri ostida]. – T.: O‘R QK Akademiyasi, 2022. – B. 31 0. 21 orasida Temurga nisbatan ishonch va sadoqatni mustahkamlagan. Harbiy kengashlar muhim qarorlar qabul qilishda keng ko‘lamli maslahatlar asosida tashkil qilingan. “Zafarnoma”da tasvirlangan Temurning harbiy boshqaruv tizimi o‘z davri uchun ilg‘or va tizimli bo‘lgan. U harbiy iyerarxiyani qat’iy ushlab, razvedkaga tayanib, adolatni asos qilib olgan. U ko‘pmillatli qo‘shinni yagona kuchga aylantirib, harbiy yurishlarda jangovar harakatlarni mukammal muvofiqlashtira olgan. Temurning bu jihatlari nafaqat harbiy, balki siyosiy barqarorlik va imperiya qudratini mustahkamlashda va bu davr tarixini shaxsiyatini o’rganishda ham muhim o‘rinolgan. 2.2. Ibn Arabshohning ajoyib al-maqbur fi tarixi taymur asari tarixiy manba sifatida. Arabshohning Temur haqidagi ma’lumotlari tarix uchun juda ahamiyatlidir. Masalan, Amir Temurning hayot paytida chizdirgan maxsus surati yo’q. Lekin zamondoshi Ibn Arabshohning so’z bilan ifodalagan surati bor. U Temurning shaklu shamoilini bunday ta’riflaydi: “ Temur qaddi-qomati kelishgan, baland bo’yli, tik qomatli, keng peshonali, kallasi katta, bag’oyat kuchli,salobatli, yuzi oq- qizildan kelgan, lekin bironta ajin yo’q, bug’doy rang emas, qo’l-oyog’i baquvvat yelkalari keng, barmoqlari yo’g’on, boldir va poychalari semiz, qaddi qomati kamolga yetgan, sersoqol, ikki ko’zi bamisoli sham bo’lsada, shodligi bilinmas, yo’g’on ovozli edi. 17 U o’limdan qo’rqmas, qartayib qolgan bo’lsa-da iztirobsiz, vazmin, badani to’la va pishiq, xuddi tosh misoli qattiq edi. U gilxushlikka maylsiz, garchi (so’zda) o’ziga ozor yetadigan biron narsa bo’lsa hamki, sadoqat 17 Ibn Arabshoh «Ajoyib al-maqdur fi axbori at-Taymur» (Temur tarixida taqdir, ajobiyotlar) Toshkent-“Mehnat” 1992, -B. 65. 22 unga yoqar, ma’qulroq edi. U bo’lib o’tgan ishga aziyat chekmasedi va o’ziga xosil bo’ladigan yutuqdan shodlanmas edi”. 18 Amir Temur o’tkir fikrlovchi, farosatli, ziyrak, do’st-dushmanni bir qarashda ajrata biladigan, mard va xaqgo’y kishilarni yoqtiruvchi, don ova katta hayot tajribasiga ega bo’lgan kishilarni do’st tutar, xoinlik va xoinlarni yomon ko’rar edi. Uning asarlarida yana quyidagi ma’lumotlar ham uchraydi. Amir Temur Xorazmni ham qaytadan Movarounnahrga kiritishga intildi. 1372- yilda Husayn So’fi Amir Temurga boj to’lamasdan, buning ustiga Temur tomonidan yuborilgan elchiga shunday javob berdi: ,,Men mamlakatni qilich bilan fath etganman , shuning uchun ham uni faqat qilich bilan olish mumkin“, O’sha yili Amir Temur Xorazimga qo’shin tortib keldi. Urganchga borish uchun Qiyot shahridan o’tish kerak edi. Bu shahar biroz qarshilikdan so’ng Temur qo’shini tomonidan ishg’ol qilinadi. Buni eshitgan Husayn So’fi Amir Temurga itoat qilishga rozi bo’ladi. Biroq Husayn bir qancha vaqtdan keyin yana bosh ko’taradi va yana mag’lubiyatga o’chrab Urganch qal’asiga berkinadi va tez orada vafot etadi. Undan so’ng akasi Yusuf So’fi hokimyatga keladi va Temur bilan tinchlik shartnomasini tuzadi. Ammo u ham keyinchalik Temurga qarshi bosh ko’targanidan so’ng 1373-1374-yillarda Amir Temur ikkinchi martda Xorazmga yurush qiladi va g’alaba qozonadi. Shunday qilib Amir Temur Xorazmni uzil-kesil bosib olish uchun jami besh marotama yurush qilishga majbur bo’ladi va nihoyat 1388-yilda to’liq bosib oladi. 1388-yili Temur Urganchni egallab Sulaymonni va So’fiylar sulolasini yo’qotdi, Urganch aholisini Samarqandga ko’chiradi. 1391-yili Temur shaharni tiklashni buyurdi, ammo faqat bitta dahani tiklash mumkin bo’ldi xolos. Shunday qilib 1390-yili O’rta Osiyoning butun hududi Temurning qo’l ostida birlashdi. Arabshohning ma’lumotlariga tayanadigan bo’lsak, Amir Temur harbiy boshqaruv sohasida islohotlar o‘tkazib, tajribalar asosida takomillashtirib borilgan. Qo‘shin tarkibi o‘nlik - “ayl”- “aylboshi”, yuzlik - “xo‘shun”, “qoshun” – uni yuzboshi – “qoshunboshi”, minglik - “hazora”- mingboshi – “mirihazora”, o‘n 18 Arifovna, K. N. (2021). The Study of Turkic Nations Folklore and its Development. Pindus Journal of Culture, Literature, and ELT, - P. 55 . 23 minglik – “tuman” tumanbegi, “tuman og‘asi” kabi birikmalar va harbiy mansablardan tashkil topgan 19 . O‘nboshi, yuzboshi va mingboshilar xalqchil (demokratik) saylov asosida saylangan va “Tumanbegi” va “Amir ul-umaro” esa Sohibqiron tomonidan tayinlangan. Jumladan, “Sipoh saqlab turish tuzugi”ga ko‘ra: “Amr qildimki, qachonki asl sipohiylardan ish ko‘rgan, jangu jadal bilan suyagi qotgan o‘n kishi yig‘ilsa, bularning qaysi birining shijoati, botirligi ortiqroq bo‘lsa, qolgan to‘qqiztasi o‘z roziligi va ma’qullashi bilan uni o‘zlariga sardor qilib otini o‘nboshi deb atasinlar. O‘n nafar o‘nboshi jam bo‘lsa, o‘z ichlaridan eng oqilona ish ko‘rgan, jang maydonlarida toblanib, tajriba orttirgan, bahodirlikda nomi chiqqan birovni amir qilib, uni yuzboshi deb nomlasinlar. O‘nta yuzboshilar yig‘ilib, amirzodalardan aqllisi va shijoatli, bahodirini saylab uni mingboshi desinlar va “amiri hazora” deya murojaat qilsinlar.” Jami boshqaruvda o‘n ikki nafar amir bo‘lgan, ularga birinchidan to o‘n ikkinchi darajagacha amirlik unvoni berilgan. Quyi toifadagi amir (sarkarda) o‘zidan yuqori toifadagi sarkardaga so‘zsiz bo‘ysungan. Qo‘shinlarni boshqarish uchun o‘n ikkita amirlar tayinlangan. Birinchi amir mingta jangchi, ikkinchi amir – ikki ming jangchi, uch ming kishilik qo‘shilmaga uchinchi amir sarkardalik qilgan. Shu tartibda o‘n ikkinchi amir olti mingdan - o‘n ikki minggacha askardan iborat birlashmaga qo‘mondonlik qilganlar. O‘n ikki amirning har biriga bittadan bayroq va nog‘ora berilgan. Amir ul-umaroga bayroq, nog‘oradan tashqari tuman tug‘i va chortug‘ ham taqdim etilgan. Mingboshiga bir tug‘ va karnay, yuzboshi va o‘nboshiga bittadan katta nog‘ora berilgan . Deyarli yarim asrlik davr voqealarini o’z ichiga olgan «Ajoyib al-maqdur fi axbori at-Taymur» ko’p sonli bayonlardan iborat bo’lib, voqealar jarayoniga binoan muallif ularni tadrijiy ravishda keltirishga harakat qilgan. Mana shu zikrlarning joylashuvi hamda asarning kompozitsiyasiga asoslanib, bizningcha, uni to’rt bo’limga ajratish maqsadga muvofiqdir. Birinchi bo’limda Temurning nasabi, bolalik va o’spirinlik yillari dastlabki faoliyatiga oid ma’lumotlar keltiradi. Ikkinchi bo’limda Temur Movarounnahrda hokimyatni mustaqil egallagandan 19 Содиқов Ҳ . Амир Темур салтанатида хавфсизлик хизмати . – Т ., 2018. – Б . 570. 24 (1370yil) boshlab deyarli umrining oxirigacha olib borgan harbiy yurishlari so’zlanadi. Temur vafotidan (1405yil) keyin taxminan 1436 yilgacha bo’lgan voqealar uchinchi bo’limda bayon qilinadi. Oxirgi to’rtinchi bo’limda esa, Temurning sifatlari, shakl-shamoyillari hamda tabiiy xislatlari haqidagi ma’lumotlarni o’z ichiga oladi. Jumladan, asarda bosh qahramon sifatlari hamda ko’rinishi quyidachida ta’riflanadi 20 . Temur baland qadli, uzun bo’yli, tik qomatli, go’yo u qadimiy paxlavonlar avlodlaridan bo’lib, keng peshonali, katta boshli, g’oyatda kuchli va salobatli, ajoyib bo’lalik, rangi oqu-qizil yuzli, lekin dog’siz, bug’doy rang emas, qo’l- oyoqlari baquvvat, yelkalari keng, barmoqlari yo’g’on, poychalari semiz, qaddi- qomati kamoliga yetgan, sersoqol, o’ng oyoq-qo’li cho’loq va shol, ikki ko’zi bamisoli ikki sham bo’lsada, shodligi bilinmas, yo’g’on ovozli edi; u o’limdan qo’rqmas, yoshi saksonga yetadigan bo’lsada, iztirobsiz, vazmin, badani to’la va pishiq, xuddi zich (qalin) tosh misoli qattiq edi. U hazil-mazah va yolg’onni yoqtirmas, o’yin-kulgiyu ko’ngilxushlikka maylsiz, garchi (so’zda) o’ziga ozor yetadigan biron narsa bo’lsa hamki, sadoqat unga yoqar edi; u bo’lib o’tgan ishga aziyat chekmas va o’ziga hosil bo’ladigan yutuqlardan shodlanmas edi. Shaxsiy botirlik hamda boshliqqa xos xislatlari bilan Temur yoshligiga qaramasdan o’z qabilasi barloslar, ayniqsa chig’atoy ko’chmanchi yoshlari orasida shuxrat qozona boshladi. Ibn Arabshoh, uning hamrohlari soni tobora oshaborib, qisqa vaqtda uch yuz kishiga yetganligini zikr qiladi. Shundan keyin sodir bo’lgan voqealar xususida «Ajoyib al-maqdur fi axbori at-Taymur»da keltirilgan ma’lumotlar garchi forscha manbalarda tasvirlaganidek mukammal va tarixlari ko’rsatilib aniq bayon etilmasada, hokimyat yo’lida Temur bilan uning raqiblari o’rtasida yuz bergan kurashlarni qisman aks ettiradi. Jumladan, «Ajoyib al-maqdur fi axbori at-Taymur» asarida aytilishicha, Temur sharq-u g’arb iqlimlarini alg’ov dalg’ovga soldi, uning jangu jadalida har bir sulton yutqazib, har bir shoh jangda ham, shaxmat o’yinda ham undan yengilib mot bo’ldi 21 . 20 Ўзбекистон ҳарбий санъати тарихи : китоб - альбом / Ж . Х . Исмаилова , Л . Г . Левтеева ; масъул муҳаррир : Ю . Р . Буряков . – Т .: Ўзбекистон , 2012. – 208 б . 21 Dadaboyev H. Ajdodlarimizning harbiy mahorati. – T.: Akademnashr, 2016. – B. 155. 25 Bir tomondan mo’g’ul xonlari o’tkazayotgan zug’umlar, ikkinchi tomondan mahalliy hokimlar o’rtasidagi to’xtovsiz nizolar mamlakatni mushkul ahvolga tushurib, faqat oddiy xalq ommasi ahvolini og’irlashtirib qolmay, balki hokim sinflarning manfaatlariga ham putur yetkazardi. Mana shunday og’ir vaziyatda siyosat maydoniga chiqqan Temur Movarounnahrda mo’g’ul xonligidan mustaqil, kuchli markazlashgan davlat tuzilmaguncha vaziyatni tuzatish mumkin emasligini to’la angladi va bu yo’lda keskin kurashga bel bog’ladi. Temurning bu g’oyasini mamlakatni birlashtirishdan manfaatdor bo’lgan barcha sotsial kuchlar, ayniqsa har tomonlama kata nufuzga ega bo’lgan feodal zodagonlar astoyidil qo’llab- quvvatladilar. Movarounnahrni o’ziga bo’ysundirib, hokimyatni mustaqil o’z qo’liga olgan Temurning bundan keyin uyushtirgan harbiy yurishlari talonchilik xarakteridagi urushlar bilan qo’shib olib borildi. «Ajoyib al-maqdur fi axbori at- Taymur»da keltirilgan ma’lumotlarga qaraganda kata o’lja olishga umid bog’lagan Temur o’zining so’nggi, Xitoyga qilgan yurishiga zo’r tayyorgarlik ko’rgan. Bu paytda Samarqandda yashagan Ibn Arabshoh bu voqealardan yaxshi xabardor bo’lganligi uchun ham bu haqda keltirilgan ma’lumotlari o’zining originalligi, to’laligi bilan alohida ilmiy kasb etadi. Shuningdek, muallifning Temur vafoti va uning vafotidan keyin darhol sodir bo’lgan voqealarga oid keltirilgan ma’lumotlari tarixchilar tomonidan yuqori baholanib, qator ilmiy tadqiqotlar yaratilgan. Xulosa qilib aytganda, Ibn Arabshohning «Ajoyib al-maqdur fi axbori at- Taymur» asari Amir Temurga va uning zamoniga bag‘ishlangan salmoqli asardir. Ibn Arabshoh shaxsiy sabablarga ko’ra Amir Temurga nisbatan dushmanlik ruhidagi mualliflar jumlasidan edi. Bu hol uning asarida to‘la aks etdi. Shunday bo‘lishi tabiiy edi, chunki jahon tarixidagi eng yirik arboblardan hech biri va hech qachon adabiyotda bir xil, bir ma’noda baholangan emas. Ularning hayoti va faoliyati to‘g‘risidagi bilimlar jamlanishi jarayonida ularning tarafdorlari bilan g‘animlari o‘rtasida, tabiiy, bahslar bo‘lib turgan, ijobiy va salbiy yoki betaraf tarzdagi va shu kabi turli-tuman fikrlar aytib kelingan 22 . 22 Ibn Arabshoh «Ajoyib al-maqdur fi axbori at-Taymur» (Temur tarixida taqdir, ajobiyotlar) Toshkent-“Mehnat” 1992, -B. 88. 26 XULOSA Amir Temur davri siyosiy boshqaruvi o‘z davrining yuksak darajadagi siyosiy tafakkuri, harbiy san’ati va davlat boshqaruv tizimi bilan ajralib turadi. Temuriylar davriga oid turli yozma manbalar – fors-tojik, arab, turk va g‘arbiy tarixchilarning asarlari, shuningdek, Temurning o‘z qalamiga mansub “Temur tuzuklari” kabi nodir bitiklar, bu davr siyosiy boshqaruv tizimini chuqur o‘rganishga asos yaratadi. Amir Temurning siyosiy boshqaruvi kuchli markazlashgan davlat tizimiga asoslangan bo‘lib, unda adolat, intizom, harbiy tartib, merosiy boshqaruv prinsiplari muhim o‘rin egallagan. U o‘z hokimiyatini faqat harbiy kuch bilan emas, balki diniy, ma’naviy va an’anaviy qadriyatlar orqali mustahkamlab bordi. Bu holat tarixiy manbalarda uning davlat arbobi sifatida kuchli siyosiy tafakkur egasi bo‘lganini ko‘rsatadi. Manbalarda Amir Temur o‘z davlati hududida ijtimoiy barqarorlikni ta’minlash, soliqlar tizimini tartibga solish, vakillarni tayinlash va ularga javobgarlik yuklash, shaharlar va qishloqlarda boshqaruvni qat’iy nazorat ostida ushlab turish orqali samarali siyosiy boshqaruvni amalga oshirgani bayon etilgan. 27 Bu jihatlar ayniqsa Ibn Arabshoh, Sharafiddin Ali Yazdiy, Nizomiddin Shomi va boshqa tarixchilarning asarlarida aniq aks etgan. Shuningdek, Temur o‘z vorislariga davlatni kuchli siyosiy tamoyillar asosida boshqarishni vasiyat qilgan. Bu esa uning siyosiy qarashlari uzoq muddatli strategik fikrlash asosida qurilganidan dalolat beradi. Xulosa qilib aytganda, manbalar orqali Amir Temur davridagi siyosiy boshqaruvni o‘rganish nafaqat tarixiy haqiqatni aniqlash, balki hozirgi zamon uchun ham dolzarb bo‘lgan boshqaruv tamoyillarini anglashga xizmat qiladi. Bu o‘rganishlar bugungi kunda ham ijtimoiy adolat, intizom, davlat va jamiyat o‘rtasidagi munosabatlar borasida muhim saboqlar beradi. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR. 1. Ahmedov B. Tarixdan saboqlar. − Toshkent: O‘qituvchi, 1994. –B. 361. 2.Sharafuddin Ali Yazdiy. Zafarnoma. Muqaddima. 2022. – B. 62. 3. Uzoqov A.M., Nurullayev L.L., Nazarov T.T. Harbiy tarix Toshkent.: “Durdona” nashriyoti Buxoro.: 2022, - 66. 4. Низомиддин Шомий ва унинг "Зафарнома" асари. Форс тилидан угирувчи - Юнусхон Хакимжонов. «Узбекистон» нашриёти, 1996 й. - Б. 3. 5. Bo ` riev O . Temuriylar davri yozma manbalarida Markaziy Osiyo . T .,1997. -B. 89. 6. Амир Темур аждодлари (Шарафиддин Али Яздийнинг ,,Зафарнома” асаридан терма таржималар) / Форс тилидан терма таржима, кириш сўз ва изоҳлар муаллифи О. Бўриев. – Т., 1992. – Б . 3 8 . 7. Xalqaro Amir Temur jamoat fondi temuriylar tarixi davlat muzeyi O’zbekiston yozuvchilar uyushmasi. Amir Temur chet elliklar nigohida.-T.: G'afur G'ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, 2016, -B. 12. 8 . Davlatova SH. Davlat boshqaruvi to’g’risidagi g’oyalar. -Termiz: Surxon- nashr, 2022. –B. 137. 28 29

MUNDARIJA

KIRISH

I.BOB. AMIR TEMUR SIYOSIY BOSHQARUVIGA OID MANBALAR

1.1.Temur tuzuklari tarixiy manba sifatida

1.2. Sharafiddin Ali Yazdiyning ,,Zafarnoma“ da Amir Temur boshqaruv tarixiga oid malumotlar

II.BOB. AMIR TEMURNING HARBIY BOSHQARUVIGA OID MANBALAR

2.1. Nizomiddin Shomiyning zafarnomasida harbiy boshqaruvga oid malumotlar

2.2. Ibn Arabshohning ajoyib al-maqbur fi tarixi taymur asari tarixiy manba sifatida

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

Купить