Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 77.9KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет История

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Mang`itlarning hokimiyat tepasiga kelishi

Купить
MUN DA RIJ A KIRISH I.BOB. MA N G` ITLA RN IN G KELIB CHIQISHI VA BUX ORO A MIRLIGI HOKIMIY A TIN I EGA LLA SHI I.1.Mang`itlarning kelib chiqishi va Buxoro xonligida siyosiy nufuzining ortib borishi I.2. Hokimiyatga mang‘itlar sulolasining kelishi va Buxoro amirligining tashkil topishi. II.BOB. MA N G` ITLA R DAVRIDA BUX ORO AMIRLI GIN IN G IJ TIMOI Y - IQTISODI Y , SIY OSI Y VA MA DA N IY HA Y OTI II.1 Mang’itlar sulolasining davlat boshqaruvi an’analari II.2 Buxoro amirligining ijtimoiy-iqtisodiy hayoti mang`itlar davrida III. X ULOSA IV. FOY DA LA N ILGA N ADABIY OTLA R RO` Y X A TI KIRISH Mav zuning dolzarbligi: Bugun tarixchilarning oldida o’ta muhim vazifa turibdi, u ham bo’lsa tariximizni kelajak avlodga haqqoniy tarix sifatida yetkazish. O’zbekistonda davlatchilik bo’lmagan deb tashviqot yuritayotgan, xalqaro jamoatchilikni shunga ishontirishga harakat qilayotgan kuchlarga zarba berishga tayyor bo’lishligimiz zamon talabi bo’lib qolmoqda. O`zbekiston Respublikasining Birinchi prezidenti I.A.Karimov aytganidek “Hammamiz shu tuproqning suvini ichganmiz, non tuzini yeganmiz. Hammamiz o’zimizni o’zbek sanaymiz. O’zligimizdan faxrlanamiz, g’ururlanamiz. ...qadim ajdodlarimiz hayotining asosini o’troq madaniyat tashkil etganmi yo ko’chmanchi? O’zbek xalqining shakllanishida qanday elatlar ta’siri bo’lgan?” 1 - degan og’ir savollarni qo’yib, unga javob topishga undaydi. Ana shu savollarga javob topish maqsadida, ilmiy asosda tushunib olish uchun Mang’itlar davrida Buxoro amirligining iqtisodiy tarixini ilmiy jihatdan kurs ishini o`rganish dolzarbligi sifatida o’rganishga kirishdik. Vatanimiz tarixida XVIII asrning ikkinchi yarmida mang`itlarning ijtimoiy – iqtisodiy hayoti, madaniyati hamda Buxoro hududining juda ko’p shaharlarida karvonsaroylar qurilishiga katta e’tibor berildi. Aynan mana shu davrda mang`itlar Buxoroning qo`shni davlatlari bilan Rossiya, Eron, Hindiston davlatlari bilan savdo aloqalari tez sur’atlar bilan rivojlanib borgan. Ichki bozorda Buxoro, Samarqand, Qarshi, G’uzor shaharlari amirlikning yirik savdo markazlari hisoblangan. Bizning tariximizda mang`itlar va ularning kelib chiqishi, siyosiy nufuzining ortishi, Buxoro amirligi hokimiyatini egallashi, savdo –iqtisodiy aloqalari, ijtimoiy – iqtisodiy hayoti, madaniyati, tashqi iqtisodiy aloqalari, amirlikning rivojiga qo`shgan hissasi, davlat boshqaruvi, mansab – unvonlari kabi barcha jabhalarni qamrab olgan mang`itlar tarixini o`rganish, ilmiy jihatdan tahlil etib yanada chuqurroq o`rganish va tadqiq etish mazkur kurs ishini dolzarbligini belgilaydi. Mav zuning o’rganilish darajasi: Mang`itlarning hokimiyat tepasiga kelishi, ularning ijtimoiy – iqtisodiy hayoti, madaniyati, davlat boshqaruvi sohasidagi jarayonlarni bir qancha manbalar va adabiyotlar namunasida ko`rib 1 Каримов И.А.Тарихий хотрасиз келажак йўқ. –Т.: ―Шарқ, 1998. 12-13-бетлар. chiqamiz. Jumladan, Ayni S “История мангитских эмиров (Собрание сочинений в 6 томах)» т.6, Москва, 1975, Ahmad Donishning “Risola yoxud Mang'itlar xonadoni saltanatining qisqacha tarixi” Dushanbe, 1992, Axmad Donishning “Navodirul vaqoye” – T.: Fan, 1964, O‘zbekiston Milliy Ensiklopediyasi. 1–jild ,O‘zME 2-tom,O‘zME 6: 11 –jild. O‘zME 12-jild. – T., 2001, Mirzo Salimbekning “Kashko‘li Salimiy” kirish, fors-tojik tilidan tarjima va izohlar muallifi N.Yo‘ldoshev. Buxoro, 2003, Mirzo Abdulazim Somiyning “Mang‘it sultonlarining tarixi yoki Buxoro xonligining inqirozi” kabi manbalarda yozilgan. Bundan tashqari Axmedovning «O‘zbekiston xalqlari tarixi manbalari” ―T.:O‘qituvchi, 1991, Asqarovning “O‘zbek xalqining etngenezi va etnik tarixi” ―T., 2007. Amir Sayyid Olimxonning “Buxoro xalqining hasrati tarixi” ―T.: Fan, 1991, Azamat Ziyoning “O‘zbek davlatchiligi tarixi” ― Toshkent.: Sharq, 2000, A.Abdullaeva, X.Xolmirzaevlarning “Navodir ul-vaqoe o`zbek tilida. /Qomusiy mutafakkir” Buxoro, 2007, D.Alimova, U.Rashidovlar “XIX asr oxiri - XX asr boshlarida Buxorodagi siyosiy harakatlar va kurashlar”. Buxoro 2009, Vohidov “Qo‘qon xonligi va Buxoro amirligida unvon va mansablar” ― T.: Fan , 1996, Ziyoyov X. “Turkistonda Rossiya tajovuzi va hukmronligiga qarshi kurash” ― T.: Sharq, “Tarixning ochilmagan sahifalari: ―T.: Mehnat, 2003, Zamonovning “Buxoro xonligi tarixi” IV. Qism. – T .: Bayoz, 2022, Sirojiddinovning “Mang’itlar davrida Buxoro amirligi iqtisodiy tarixi” T:.2014, Кисляков Н. А Патриархально-феодальные отнашения среди оседлого сельского населения Бухарского ханства в конце Х1Х-наcҳале ХХ вв. - М.: Изд-во АН СССР, 1962, Q.Rajabovning “Amir haydar yohud Amiri Sayid” – T ., 2017, “O`zbekiston davlat muassasalari tarixi” – T.: O`qituvchi, 2019, Xolikovaning “Rossiya-Buxoro: tarix chorraxasida” ―T.:O’qituvchi HMIU, 2005 kabi adabiyotlar orqali o`rganib tahlil etilgan. Bugungi kunda ham mang`itlar tarixi va siyosiy jarayonlari haqida o`rganish va tahlil qilish davom etmoqda. Mav zuning maqsadi v a v azifalari: Mazkur kurs ishining maqsadi sifatida O’zbekiston tarixida, o’zbek xalqining shakllanishida, Buxoro amirligining iqtisodiy tarixi Yevropadagi bu davrda mavjud bo’lgan tizimga xos bo’lgan o’zgarishlar bilan kechdi, ularni yangicha yondashuv asosida tahlil qilib, inqiroz omillarini tatqiq etib, davrga xos ilmiy xulosa va fikr mulohaza bildirish tashkil etadi. Shu maqsaddan kelib chiqib quyidagi vazifalar belgilandi: ➢ Mang`itlarning kelib chiqishi haqida ma’lumot berish; ➢ Mang`itlarning siyosiy nufuzini ortishini tahlili; ➢ Buxoro amirligining tashkil topishi; ➢ Mang’itlar sulolasining hokimiyat tepasiga kelishi; ➢ Mang`itlar davrida Buxoro amirligining o’ziga xos xususiyatlar yoritish; ➢ Mang’itlar sulolasining davlat boshqaruvi an’analari o’rganish; ➢ Buxoro amirligining iqtisodiy ahvoli va savdo aloqalari mulkiy munosabatlarni tahlil qilish; ➢ Amirlikda savdo-sotiqning rivojlanishi sanoat ishlab chiqarishining shakllanish jarayonini tadqiq etish; ➢ Buxoro iqtisodiyotiga chor Rossiyasi kapitalining kirib kelishi oqibatlarini o`rganishni tahlil etish; ➢ Mang’itlar davrida Buxoro amirligining iqtisodiy axvoli bo’yicha dars ishlanmasi tayyorlash Shu va boshqa bir qancha vazifalarni o`z ichiga qamrab oladi. Mav zuning ob’ek t i v a predmet i: ushbu kurs ishining obyekti sifatida Buxoro amirligining iqtisodiy tarixi mang`itlarning hokimiyatga kelishi haqidagi jarayonlar tashkil etsa, predmeti esa Buxoro amirligida mang`itlarning hokimiyatga kelishi, ijtimoiy-iqtisodiy tarixida siyosiy tizim, iqtisodiy munosabatlar, an’anaviy ishlab chiqarish, savdo-sotiq munosabatlari borasidagi ma’lumotlarni manba va adabiyotlar, ilmiy ishlar va internet ma’lumotlari orqali o`rganib tahlil etish tashkil etadi. Kurs ishining t ark ibiy t uzulishi: Mazkur kurs ishi kirish, ikkita bob, to`rtta paragraf, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro`yxatidan iborat. I.BOB. MA N G` ITLA RN IN G KELIB CHIQISHI VA BUX ORO A MIRLIGI HOKIMIY A TIN I EGA LLA SHI I.1. Mang` it larning k elib chiqishi v a Buxoro xonligida siy osiy nufuzining ort ib borishi Mang`itlar tarixning yorqin sahifalaridan o`rin olgan. Mang‘itlar qavmi oq mang‘it, qora mang‘it va to‘q mang‘it kabi shoxobchalarga bo‘lingan. Buxoro amirligini 1756-1920 yillarda boshqargan mang‘itlar sulolasi mang‘it urug‘ining to‘q mang‘it shoxobchasidan bo‘lgan. XVIII asr 40-yillariga kelganda Buxoro xonligida siyosiy va iqtisodiy inqiroz kuchaygan. Ashtarxoniylar (Joniylar) sulolasining so‘nggi vakili Abulfayzxon (hukmronlik davri: 1711-1747)ning kaltabinlarcha yuritgan siyosati natijasida xalqning moddiy ahvoli og‘irlashgan, Buxoro xonligi tarkibidan Farg‘ona vodiysi ajralib chiqqan va mustaqil Qo‘qon xonligiga asos solingan, mamlakatning bekliklarga bo‘linish xavfi kuchaygan. Buning ustiga Eron shohi Nodirshoh (hukmronlik davri: 1736-1747)ning Buxoro davlatiga hujumi, mamlak atning asosiy shaharla ri bo‘lgan Buxoro va Samarqandning ular tomonidan egallanishi va talanishi oqibatida siyosiy vaziyat battar murakkablashgan 2 . Turkiston taqdiri hal qilinayotgan ana shunday qaltis va nozik bir fursatda tarix sahnasiga yangi siyosiy kuch – mang‘itlar sulolasi ko‘tarildi. Shu narsani alohida ta’kidlash lozimki, XVII asr oxiri va XVIII asr birinchi yarmida mang‘itlar qavmining to‘q mang‘it shoxobchasiga mansub bo‘lgan Xudoyorbiy otaliq va uning o‘g‘li Muhammad Hakimbiy otaliq nufuzli mang‘it biylari (urug‘ boshliqlari)dan sanalib, ular Ashtarxoniylar sulolasi boshqarayotgan Buxoro xonligi saroyidagi obro‘li va nufuzli amaldorlardan bo‘lgan. Shu o‘rinda Muhammad Hakimbiy otaliq (XVII asr so‘nggi choragi – 1743) va uning o‘g‘li Muhammad Rahimbiy otaliq (1715-1758) xususida ikki og‘iz to‘xtalib o‘tsak, mang‘itlar sulolasining hokimiyatga qanday kelganligi oydinlashadi 3 . Muhammad Hakimbiy Ashtarxoniylar saroyida dastlab miroxo‘r va parvonachi lavozimlarida ishlagan. U qisqa fursatda Buxoro xonligidagi mang‘itlar qavmining yo‘lboshchisiga aylangan 2 Мирзо Салимбек. Кашкўли Салимий // кириш, форс-тожик тилидан таржима ва изоҳлар муаллифи Н.Йўлдошев. Бухоро, 2003. – Б. 76 3 A.Abdullaeva, X.Xolmirzaev. Navodir ul-vaqoe o`zbek tilida. /Qomusiy mutafakkir. Buxoro, 2007. – 220 b. hamda Abulfayzxon hukmronligi davrida xonlikda uning ta’siri nihoyatda kuchaygan. Muhammad Hakimbiy ko‘p sonli mang‘itlar qavmi va urug‘ yo‘lboshchilariga tayanib, qatag‘on va kenagas urug‘lari, jumladan, shahrisabzlik Ibrohim Kenagasning qavmlariga qarshi Buxoroda markaziy hokimiyatni mustahkamlash uchun qattiq va murosasiz kurash olib borgan. Tez orada u saroyda devonbegi lavozimini egallaydi. Abulfayzxon tomonidan taxminan 1720 yili Muhammadbiy Hakimbiy saroydagi barcha shahzodalar otaliqlarining boshlig‘i deb tan olingan hamda unga otaliq unvoni berilgan. Muhammad Hakimbiy Eron shohi Nodirshohning 1740 yili Buxoroga hujumi paytida aholini bosqinchilar qo‘shiniga qarshilik ko‘rsatmaslikka chaqirdi 4 . Bu xizmatlari uchun Nodirshoh uni Buxoroning to‘la vakolatli hokimi, ya’ni saroy qushbegisi (Bosh vaziri) qilib tayinlaydi. Xullas, Muhammad Hakimbiy otaliq va qushbegi sifatida mang‘itlar sulolasining Buxoroda hokimiyat tepasiga kelishi uchun yetarli shart- sharoit yaratib bergan. Markaziy hokimiyatga bo‘ysunishni xohlamagan amirlar va turli qavmlarning yetakchilariga qarshi murosasiz kurashgan. Mang’itlar — Buxoro amirligini boshqargan sulola (1757—1920). Uning vakillari Mang’it qabilasiga mansub bo’lganlar. Tarixiy tadqiqotlarda keltirilishicha, mang’itlar yirik turkiy urug’lardan biri bo’lib, ular dastlab XII-XIII asrlarda Dashti Qipchoq, Idil (Volga) va Yoyiq daryolari oralig’ida yashagan 5 . XIV asrning oxirida Oltin O’rda davlatidan ajralib chiqib, alohida Mang’it O’rdani tashkil qilganlar. XV asr o’rtalarida mang’itlar no’g’aylar (nog’aylar) deb atalgan. Mang’it O’rda ham bu paytdan boshlab No’g’ay O’rda (No’g’ay xonligi) nomini olgan. No’g’ay O’rda davlatida asosan mang’itlar va qo’ng’irotlar yashagan. XVI asr o’rtalarida bu davlat ikkiga katta va kichik No’g’ay davlatlariga bo’linib ketgan. Keyinchalik Katta No’g’ay tarkibidagi mang’itlar qavmi o’zbeklar, qoraqalpoqlar va qisman qozoqlar tarkibiga kirganlar. Ashtarxoniylar sulolasi o’rniga kelgan Muhammad Raximning taxtga rasman o’tirishi (1756 y. 16 dek.) dan boshlangan 6 .Muhammad Rahimxon 4 Ahmad Donish. Risola yoxud Mang'itlar xonadoni saltanatining qisqacha tarixi. Dushanbe, 1992 23- b. 5 Асқаров А. Ўзбек халқининг этнгенези ва этник тарихи. – Т.,2007. – Б. 90 6 Мирзо Абдулазим Сомий. Манғит султонларининг тарихи ёки Бухоро хонлигининг инқирози// Шарқ юлдузи. №3-4. – Б. 129-130 Qarshi tomonda yashagan ―Oy eli to’q mang’it urug’ining vakili bo’lib, ekin yerlari, mulk, chorva mollari va katta sarmoyaga hamda o’z qabilasi va qo’shni qabilalar o’rtasida e’tibor va nufuzga ega edi. O’z kelib chiqish rishtalari jihatidan ba’zi mang’itlar ashtarxoniylar, temuriylar va chingiziylarga bog’lanadi. Muxammad Raximxon o’zbek (turk) xalqidan bo’lib, chingiziylarga aslo bog’lanmaydi. Mang’itlar qavmining to’q mang’it urug’iga mansub bo’lgan sulolasi vakillari Buxoro amirligida katta imtiyozlarga ega bo’lib bordilar. Uning vafotidan so’ng taxt vorisi etib Fozil tura (qizining o’g’li), keyin Ubaydullaxon tayinlangan bo’lsada, davlatni amalda amakisi Doniyolbiy otaliq (1758—85) boshqargan 7 . Doniyolbiy (1758-1785) - mang’itlarning nufuzli biylaridan, otaliq. Buxoro amiri Muhammad Rahimning katta amakisi. 1758 y 24 martda Muhammad Rahim vafotidan so’ng uning o’g’illari bo’lmagani uchun xonlik taxtiga voyaga yetmagan nabirasi Foziltura o’tqazilgan, Miyonkol hokimi bo’lgan Donyolbiy unga otaliq qilib tayinlangan 8 . Bundan norozi bo’lgan viloyat hokimlari, kenagas, yuz, bahrin, burqut va saroy qabilalari amirlari markazlashgan hokimiyatga qarshi isyon ko’tarib, 10 ming yigitni qurollantirib Buxoro tomon yurishgan. Mang‘itlarning kelib chiqishi, Buxoro xonligida siyosiy nufuzining ortib borishi. Mazkur masalaga oid mavjud ko‘plab shajaralar mang‘itlar mo`g`ullarning afsonaviy bo‘rchigin urug‘iga, ya’ni bevosita Chingizxonga bog‘laydi 9 . Ko‘pgina tarixiy solnomalar mang‘itlar dastlab Mo‘guliston hududida yashab, XIII asr boshlarida Chingizxon yurishlari chog‘ida Dashti Qipchoqqa kelganligini yozadi. Xullas, mang‘itlarning Chingizxonga bog‘lashlarini, mazkur urug‘ vakillarining hokimiyatni egallashiga qonuniy asos qilib ko‘rsatishga harakat deb bilish mumkin . Mang‘itlarning kelib chiqishi borasida har xil fikr bor: Bartold ular borasida turkiy tilda gaplashgan qabila desa, Gruum Grjimaylo ular mo‘gul tilida so‘zlashgan deb hisoblagan. Nima bo‘lganda ham, mang‘itlar XIII asrda Dashti Qipchoqning 7 Рахматов М. Манғитлар уруғи тарихидан.// Ўзбекистон тарихи ѐш тадқиқотчилар нигоҳида. – Т.: O’zbekiston, 2010. 27-бет. 8 Мирзо Салимбек. Кашкўли Салимий // кириш, форс-тожик тилидан таржима ва изоҳлар муаллифи Н.Йўлдошев. Бухоро, 2003. – Б. 87 9 D.Alimova, U .Rashidov. “XIX asr oxiri - XX asr boshlarida Buxorodagi siyosiy harakatlar va kurashlar”. Buxoro 2009. - 119 b. markaziy qismiga kelib o‘rnashadi. Dashti Qipchoq Chingizxonning katta o‘g‘liga ulus qilib berilgan bo‘lib, bu yerda tashkil topgan davlat Jo‘chi ulusi deb atalardi. Oltin O‘rdaning mang‘itlar yashaydigan qismi Mang‘it ulusi dab atalgan. Mang‘itlardan chiqqan tumanboshi Edigu o‘zbek 1392 yil mang‘itlar ulusbiyi deb tan olingan. Bir necha yildan so‘ng u saroyga bo‘ysunmay qo‘yib, mustaqil siyosat yuritadi (masalan, Amir Temur bilan ittifoq tuzadi va uning qo‘shini tarkibida janglarda qatnashadi).Shu tariqa, mang‘it ulusida No‘gay O‘rdasi nomini olgan mustaqil davlat paydo bo‘ladi. Mang‘itlarning kichikroq qismi XVI asrda shayboniylar Elbars va Bilbarstar kibida Xorazmda ham o‘rnashadi. Shu tariqa, mang‘itlar ikki o‘zbek davlati Buxoro va Xorazm xonliklari tashkil topishida qatnashadi. Manbalarda aytilishicha, mang‘itlar dastlab Shayboniyxon davrida, 1500–1501-yillarda kelgan ekan. Shayboniyxon halok bo‘lgach (1510), ular Movarounnahrni tark etib, Dashti Qipchoqqa qaytganlar. Ikki yildan so‘ng Ubaydullaxon (1533-1540) bilan yana Movarounnahrga qaytibkelganlar.Dashti Qipchoqda mang‘itlar urug‘i sardori Numonbiy bo‘lgan. U ning vafotidan so‘ng o‘g‘li Abduqutluqbiy el oqsoqoli bo‘lgan. Uning vafotidan keyin esa o‘g‘li Musobiy, uning vafotidan so‘ng o‘g‘li Jonibiy, undan so‘ng o‘g‘li Davlat mirza oqsoqol bo‘lgan. Jonibiyning ikki o‘g‘li bo‘lib birinchisi Davlat mirza, ikkinchisini Qurbon mirza bo‘lgan. Jonibiy shu davrda el ulusi bilan Ubaydullaxon (1533-1540) bilan birga Movarounnahrga kelib Samarqandning Konigil qo‘rug‘iga joylashgan. U paytda mang‘it urug‘iga kenagas, jiyut va quramaning ba’zilari hamroh bo‘lgan. Ularning oqsoqollari Davlat mirza edi. Uning vafotidan so‘ng undan ikki o‘g‘il qolgan 10 . Biri Xo‘jamberdibiy, ikkinchisi Saidollabiy. Ularning har ikkisi ham Langarga borib Pirim Shayx Azizonga murid bo‘lib, Konigildan ko‘chib Qashqa daryosi bo‘yiga borib o‘rnashganlar (Mang‘itlarga Qarshi vohasi ulus qilib beriladi. Bir- ikki asrdan so‘ng ular Qarshi shahrining asosiy aholisiga aylanadi). 10 Мирзо Абдулазим Сомий. Манғит султонларининг тарихи ёки Бухоро хонлигининг инқирози// Шарқ юлдузи. №3-4. – Б. 143 To‘qmang‘it jamoasi Saidollobiy naslidan, Amirlar (Buxoro amirlari, mang‘itlar) jamoasi esa Xo‘jamberdibiy naslidandir 11 . Shu tariqa, Xo‘jamberdibiyning o‘g‘li Bekberdibiy, uning o‘g‘li Chovushbiy, uningo‘g‘li Keldibiy, uning o‘g‘li Xudoyqulibiydir. Aynan, Xudoyqulibiydan bosh lab mang‘itlar xonlikning eng yuqori lavozimlariga ko‘tarila boshladilar. Mang‘itlar sulolasidan bo‘lgan muarrix Ya’qub Doniyol Buxoriyning “Gulshan ul-muluk” asarida mang‘itlar haqida shunday yoziladi: “Mang‘itlar hozir 12000 uy bo‘lib bir necha urug‘larga bo‘linadi (to‘qmang‘it, qoramang‘it, oqmang‘it va h.k.) : Birinchisi, to‘qmang‘it, ular 1000 uylik kishi bo‘lib, ular ham 4 firqaga bo‘linadi. Birinchi firqa sultonlar, ular 300 uylik. Sultonlar firqasining o‘zi ham 2 firqadir. Birinchisi – bekjami, amirlar (Buxoro amirlari) shu firqadan. Ular 200 uylik kishi bor. Ikkinchisi – boyjami. Ular mang‘it akobirlari bo‘lib, 100 uylik kishi bor” Ashtarxoniylar boshqaruvining Subhonqulixon (1681-1702) davrlaridan boshlab Buxoro hokimiyatining ichida ham ba’zi beklarning, xususan, mang‘it uru g‘i sardorlarining nufuzi nihoyatda ortib ketadi. Sekin-asta Xudoyqulibiy mang‘it xonadoni bo‘lgan amaldorla r nufuzinin g ortib borishi ham Abulfayzxon hokimiyatini zaiflashtirgan. Xudoyqulibiy Subhonqulixon davrida Kesh viloyatinin g e’tiborli kishilaridan biri bo‘lib, to‘qsoba amalida edi. Ubaydullaxon uni devonbe gi mansabiga ko‘taradi va Shahrisabz viloyatiga hokim etib tayinlaydi. U mazkur viloyatda 10 yil hokimlik qiladi. Xudoyqulibiy Abulfayzxon davrida vafot etgan. Uning otaliq lavozimini esa to‘ng‘ich o‘g‘li Xudoyorbiy egallaydi 12 . Qarshidan turib mang‘itlar Buxorodagi siyosiy o‘yinlarda qatnashishga harakat qilgan. Lekin, iyerarxiyada qatag‘on, olchin, nayman kabi urug‘lardan pastroqda turar edi. XVIII asr boshida vaziyat o‘zgaradi. Mang‘itlar oqsoqoli Xudoyorbiy 1712-yili Buxoro xoni Abulfayzxonning otalig‘i vazifasiga tayinlanadi. U 1718-yili Chiroqchida olamdan o‘tadi. Undan so‘ng otaliq lavozimini o‘g‘li Muhammad Hakimbiy egalla11 A.Donish. Navodir ul vaqoe O’zbekiston SSR. “Fan” nashriyoti 1964 y 34- bet 12 A.Sirojiddin.“Mang’itlar davrida Buxoro amirligi iqtisodiy tarixi” T:.2014-yil 25-b. ydi. “Gulshan ul-muluk” asarida aytilishicha, “Xudoyorbiy vafotidan so‘ng uning o‘g‘li Hakimbiyni xon qoshiga keltirib parvonachi amalini olib berib, Shahrisabzga yuborganlar. Ammo kenagaslar xon bergan amalga e’tibor qilmay o‘z jamoalarida n Ibrohimbiy kenagasni hokim qilib olganlar. Xudoyorbiy xon yoniga [qaytib] kelib devonbegi unvonini olgan. Shahrisabzliklar esa uni yana qabul qilmaganlar. So‘ng u bir muddat Chiroqchida turgan. Kenagas va qoramang‘itlar elati Hakim devonbegi ni xonga yomonlab Xudoyorbiy otaliqni Chiroqchidan chaqirtirib olganlar”. Shu ta riqa, Buxoro xonligida (keyinchalik, amirlikda ham) mang‘it kenagas raqobati uzoq yillar davomida xonlikning tinkasini quritadigan urushga ay lanib ketgan. Bu, shundoq ham inqirozga uchrayotgan xon hokimiyatni yanada zaiflashtirib, qabila sardorlari nufuzining ortishiga, Abulfayzxonning ular ta’siriga tushib borishiga olib keldi. Shuni ta’kidlash joizki, otaliq lavozimida ham man’g‘it-kenagas raqobati kuzatilgan. Chunonchi, Ibrohimbiy kenagas otaliq davrida Doniyol saroyurug‘) otaliq Buxoroga kelibxonning yaqin odamiga aylangan. Mang‘itlarnin g katta qismi Qarshiga ketdi, lekin Xudoyorbiyning o‘g‘li Muhammad Hakim devonbegi esa Buxoroda, xon saroyida qoldi. Doniyol otaliq vafotidan so‘ng otaliq amali, Shahrisabz, Samarqand va Miyonkol hukumati Ibrohimbiy kenagas otaliq qo‘liga o‘tdi. Manbalarda aytilishicha, Hakimbiy otasi vafotidan so‘ng Buxorodan Ibrohimbiy kenagas otaliq xizmatiga Shahrisabzga kelgan. XVIII asrning 20-yillarida Ibrohimbiy kenagas Abulfayzxonga qarshi isyon ko‘targanda Buxoroga, xon oldiga borib otaliq mansabiga ko‘tarilgan va shundan keyin nufuzi kundan kunga oshib borgan 13 . Chunonch i, 1733-yil unga Qarshi hukumat i berildiMuhammad Hakimbiy Abulfayzxon hukmronligi davrida davlathokimiyatiga qarshi chiqqan qo‘zg‘olonchilarga qarshi kurashda bir qator muvaffaqiyatlarga erishgan. Bundan ijobiy tarzda foydalang an Muhamm ad Rahim davlat hokimiyatiniegallashga qaratilgan faoliyatini mustahkamlay borgan. Xudoyqulibiy13 Айни С, История мангитских эмиров (Собрание сочинений в 6 томах), т.6, Москва, 1975. – c. 187 ning to‘rtinchi o‘g‘li Xudoyor otaliq bo‘lib, uning besh o‘g‘li bo‘lgan: Hakim otaliq, Shukurbiy, Bahodir parvonachi, Iskeldibiy, Doniyolbiy. Hakimbiy otaliqdan to‘rt o‘g‘il qolgan: Badalbiy, Muhammad Rahimbiy, Yovqoshtibiy, Barotbiy va boshqalar bo`lgan 14 . Muhammad Hakimbiy Eron shohi Nodirshohning 1740 yili Buxoroga hujumi paytida aholini bosqinchilar qo‘shiniga qarshilik ko‘rsatmaslikka chaqirdi. Bu xizmatlari uchun Nodirshoh uni Buxoroning to‘la vakolatli hokimi, ya’ni saroy qushbegisi (Bosh vaziri) qilib tayinlaydi. Xullas, Muhammad Hakimbiy otaliq va qushbegi sifatida mang‘itlar sulolasining Buxoroda hokimiyat tepasiga kelishi uchun yetarli shart-sharoit yaratib bergan. Markaziy hokimiyatga bo‘ysunishni xohlamagan amirlar va turli qavmlarning yetakchilariga qarshi murosasiz kurashgan. Muhammad Rahimbiy otasi tiriklik davridayoq muhim saroy lavozimlarini egallagan edi. U Abulfayzxonning kuyovi sifatida 1745 yildan Buxoro xonligining amaldagi hukmdoriga aylandi 15 . 1747 yili uning buyrug‘i bilan Mir Arab madrasasi hujralarining biriga yashiringan Abulfayzxon o‘ldirildi. Muhammad Rahimbiy Buxoro taxtiga Abdulmo‘minxon (hukmronlik davri: 1747-1751), Ubaydullaxon III ibn Abdulmo‘minxon (hukmronlik davri: 1751-1754), Sherg‘ozixon (hukmronlik davri: 1754-1756) kabi “qo‘g‘irchoq xonlar”ni o‘tqazib, otaliq sifatida qariyb 10 yil davomida ular nomidan Buxoro mamlakatini boshqargan. Muhammad Rahimbiy faqat 1756 yil 12 dekabrda Buxoro xonligi taxtiga rasmiy ravishda o‘tirgan va Buxoro xoni deb e’lon qilingan. Xullas, Buxoroda hokimiyat tepasiga kelgan yangi mang‘itlar sulolasi qon va qilich kuchi bilan o‘z hokimiyatlarini qaror toptirishgan. 1756-1920 yillarda Buxoro amirligini mang‘itlar sulolasi boshqargan 16 . Muhammad Rahimxon (1756-1758), Muhammad Doniyolbiy (1758- 1785), Shohmurod (1785-1800), Haydar (1800-1826), Mir Husayn (1826), Mir Umar (1826-1827), Nasrullohxon (1827-1860), Muzaffarxon 14 R.Xoliqov.“Rossiya –Buxoro tarix chorrahasida”. T:. “O’qituvchi”HMIU.2005-yil 66-67-betlar 15 Рахматов М. Манғитлар уруғи тарихидан.// Ўзбекистон тарихи ѐш тадқиқотчилар нигоҳида. – Т.: O’zbekiston, 2010. 27-бет. 16 Mang`itlarning hokimiyat tepasiga kelishi (1860-1885), Abdulahadxon (1885-1910), Said Olimxon (1910-1920) kabi o‘nta mang‘it amirlari Buxoro davlatida 164 yil saltanat tutganlar 17 . I.2. Hok imiy at ga mang‘it lar sulolasining k elishi v a Buxoro amirligining t ashk il t opishi. So‘nggi ashtarxoniylardan bo‘lgan Abdulfayzxon hukmronligi davrida markaziy hokimiyat zaiflashganligidan foydalangan o‘zbek urug‘lari turli viloyatlarda hokimiyatga qarshi isyon va g‘alayonlar ko‘tarishib, o‘zlarini mustaqil deb e’lon qila boshladilar. Ular orasida ashtarxoniylar saroyida katta nufuzga ega bo‘lgan, mang‘it urug‘i boshliqlardan biri Muhammad Hakimbiy otaliq (vafoti 1743y) hamda uning o‘g‘li Muhammad Rahimbiyning harakatlari ayniqsa keskin edi 18 . Buxoroda bo‘lib o‘tayotgan tartibsizliklardan foydalangan Eron shohi Nodirshoh 1745 yilda Muhammad Rahimbiy rahbarligida Buxoroga katta qo‘shin jo‘natdi. Muhammad Rahimbiy Buxoroda viziyatni yumshatish borasida katta ishlarni amalga oshirdi. Miyonqol va Shahrisabzdagi qo‘zg‘olonlar bostirildi. Muhammad Rahimbiy davlat apparati tizimi ishlari va hukumat amaldorlarini almashtirish ishlariga jiddiy kirishdi. U deyarli barcha yirik davlat mansablariga o‘zining yaqin qarindoshlari va maslakdoshlarini qo‘yib, ularning yordamiga tayanib poytaxtda o‘z mavqeni mustahkamlab oldi 19 . 1746 yilda Nodirshoh o‘ldirilgach, oradan ko‘p o‘tmay Abdulfayzxon ham o‘ldirildi. Taxtga o‘tirgan Abdulmo‘min ham 1748 yilda o‘ldirildi. Uning o‘rniga nihoyatda yosh bo‘lgan Ubaydulla Sulton nomigagina taxtga o‘tqazildi. 1756 yilga kelib o‘zbeklarning to‘rt urug‘i – mang‘it, xitoy- qipchoq, bahrin saroylarning yirik amaldorlari, ruhoniylar va urug‘ oqsoqollarining roziligi bilan Muhammad Rahimxon (1756-1758yy) taxtga o‘tirdi va mang‘itlar sulolasi hukmronligini boshlab berdi. Davlat esa amirlik deb atala boshlandi. Muhammad Rahimxon markazlashgan davlat tizimi tuzish 17 Мирзо Абдулазим Сомий. Манғит султонларининг тарихи ёки Бухоро хонлигининг инқирози// Шарқ юлдузи. №3-4. – Б. 129. 18 www. Fayllar.org.uz// Buxoro amirligining hokimiyatiga mang`itlarning kelishi 19 Мирзо Абдулазим Сомий. Манғит султонларининг тарихи ёки Бухоро хонлигининг инқирози// Шарқ юлдузи. №3-4. – Б. 134 siyosatini olib bordi. U yirik mulkdorlarni davlatni boshqaruv ishlariga aralashtirmay, mustaqil siyosat yurgizdi. Bu hukmdor Miyonqol, Nurota, Urgut, Kobadiyon, Boysun kabi markaziy hokimiyatni tan olmagan viloyatlarga yurishlar qilib, ularni bo‘ysundirishga erishdi. Uning davrida Zarafshonning yuqori oqimi, Jizzax, Zomin yana Buxoroga qo‘shib olindi. Muhammad Rahimxon qisqa muddat ichida juda katta hududni birlashtirgan mang‘itlarning markaziy davlat tizimini barpo etdi. 1758 yilga kelib, Toshkent, Qo‘qon, Marv, Balx, Qunduzdan elchilar kelib uning hokimiyatini tan olganliklarini bildiradilar. Muhammad Rahimxon vafotidan so‘ng uning balog‘atga yetmagan nabirasi Fozilto‘ra taxtga o‘tqazilib, hokimiyat aslida Muhammad Rahimxonning tog‘asi Doniyolbiy otaliq (1758-1785 yy) qo‘liga o‘tdi. Doniyolbiyning hukmronligi davri markaziy hokimiyatning zaiflashuvi bilan izohlanadi 20 . Qo‘shni davlatlarning hujumlari esa shundoq ham og‘ir bo‘lgan vaziyatni yanada mushkullashtiradi. Buning ustiga, Nodirshoh hujumi natijasida xonlik Eron ga qaram bo‘ladi. Yuqoridagi omillar xonga qarshi kayfiyatni shakllantiradi. Bu da vrda mang‘itlar qabilasi yetakchisi Muhammad Rahimbiy nufuzi yuqori bo‘lib, xonga qarshi fitna aynan shu shaxs tomonidan amalga oshirilgan edi. XVIII asr muarrixi Mu’inning “Zikri te’dodi podshohoni o‘zbak” asarida aytilishicha, bu fitnaning o‘zagi Nodirshoh istilosidan 2-3 yil o‘tib boshlangan edi. Bu haqda Mu’in shunday hikoya qiladi: “Mazkur voqeadan ikki yil o‘tib Hakimbiy otaliq vafot etdi (Hakimbiy otaliq 1743-1744-yillar oralig‘ida vafot etgan 21 .). Uning vafot etganini Eronda eshitgan Muhammad Rahimbiy shohdan ruxsat olib, otasining ta’ziyasini o‘tkazish uchun Buxoroga keldi. Yana bir qancha vaqt turib, ta’ziyasini o‘tkazib, otaliq amalini olib, yana shoh huzuriga qaytib ketdi. Tarixning 1158-yilida (1745) Ibodullo xitoy-qipchoq kal-i surx (Kali surx – “qizil-kal” ma’nosida. Ibodullo xitoyning laqabi bo‘lsa kerak. Lekin Mirza Salimbek bu voqea ni bayon qila turib, Guli surx bayramida sodir bo‘ldi, deb qayd etadi.) Buxoroni tal20 Айни С, История мангитских эмиров (Собрание сочинений в 6 томах), т.6, Москва, 1975. – c. 191 21 A. Zamonov. Buxoro xonligi tarixi. IV. Qism. – T .: Bayoz, 2022. – B. 69 adi. Buni eshitgan Nodirshoh uni daf etish uchun to‘rt nafar sardorini yigirma ming suvoriy bilan Buxoroga yubordi. Muhammad Rahimbek ha m Buxoroga borish uchun yana shohdan ijozat so‘radi va unga ruxsat berildi”. Nodirshohning sarkardalari Balx yo‘li bilan, Muhammad Rahimbiy esa Marv yo‘li bilan Buxoroga kelib, mazkur tarixda Abulfayzxonni qatl etib, kechiktirmay uning o‘rniga o‘tirib xon bo‘lmoqchi edi. Mirzo Salimbekning yozishicha, Rahimb iy Nodirshoh sarkardalaridan oldin Buxoroga kelgan va o‘zining birodarlari, qabila sardorlari bilan diydorlashgan. Albatta, bu diydorlashish asnosida Muhammad Rahimbiy o‘z yaqinlari bilan siyosiy maqsadlarini ham maslahatlashgan bo‘lishi tabiiy edi. Shu vaqtda Buxoroda “Nodirshoh o‘ldi”, degan xabar tarqaldi. Eron sar dorlari katta kuch bilan Buxoroga hujum qilib, uni uzoq qamal qiladilar va shaharga ko‘p talafot yetkazadilar. Mahalliy amaldorlardan Muhammad Aminbiy Hisoriy, O limbiy kenagas, G‘aybullobiy, Tog‘ay Murod barqut, Muhammadxo‘ja naqib jam bo‘lishib, Abulfayzxonni Eronga jo‘natib uni Eron lashkariga topshirish aqldan emasligi to‘g‘risida maslahatlashib oladilar. Ikkinchi tarafdan, uning mavjud bo‘lishi ham ko‘pgina noxushliklarga sabab bo‘lishi, xonning qatl etilishi esa Buxoro shahri aholisini zahmatlardan xalos qilishi hamda Eron lashkarlari qamalini to‘xtatishi mumkinligi e’tirof etildi. 1747-yil Abulfayzxon shu qarorga muvofiq, Mir Arab madrasasi hujralaridan birida qatl etiladi. Bu voqeadan sal ilgari Nodirshohni ng to‘rt sarkardasi – Hasanxon, Behbudxon, Shohqulixon va Salimxonlar Buxoro u stiga kelayotganini eshitgan qo‘zg‘olon rahbari Ibodullobiy Miyonkoldan Toshkent tomonga qochishga ulguradi. Sardorlar uning ortidan Jizzaxgacha ta’qib qilib, keyin Buxorogaqaytadilar.Xonningqatl etilganligini eshitib, Muhammad Rahimga malom at qilib, “Nega shohning ijozatisiz bu ishni qilding” – deb so‘raydilar 22 . Muhammad Rahim esa: “Sizning shohingiz o‘ldi. Sizlar ham mening asirimi z” – deb javob beradi.Natijada ikki tomon birbiri bilan nizolashib, Eron sarkardalar22 Ahmad Donish. Risola yoxud Mang'itlar xonadoni saltanatining qisqacha tarixi. Dushanbe, 1992. 27-b i shaharda bir necha kun jang qildilar. 1747-yil iyun-iyul oylarida o‘z artilleriyasi bilan Buxoro atrofini to‘pga tutgan 23 . M Rahimbiy shahar hunarmandlari ko‘magida shahar devori va darvozalarin ta'mirlab mudofaani sarkardalari Nodirshoh vafotiga ishonganlaridan so‘ng Muhammad Rahim bilan sulh tuzib, Adulfayzxonning o‘g‘li Abdulmo‘minxonn i otasi o‘rniga xonlik taxtiga chiqarib Eronga qaytdilar. Shu tariqa, xonlik taxtini rasman 36 yil boshqargan Abulfayzxon 1747- yilda mash’um tarzda o‘ldiriladi. Xonning jasadi Bahouddin Naqshband qabristonidagi “Dahmayi shohon”da nazoratini o‘z qo‘liga olgan Muhammad Rahimbiy xonlik taxtiga Abdulmo‘min ibn Abulfayz (1738- 1751)ni o‘tqazadi.. U o‘z qizini Abdulmo‘minga nikohlab berib, o‘zi otaliq lavozimida davl atni idora qiladi 24 . Abdulmo‘minxon otasi o‘rniga xon bo‘lsa- da, uning ixtiyori Muhammad Rahimbiy qo‘lida edi. Har holda uch yilgacha xonlik nomi unda bo‘lib turdi. 1751yilda Muhammad Rahimbiyning boshqaruviga aralas ha boshlagan Abdulmo‘minxon o‘rtadan olib tashlangan. Muhammad Rahimbiy ya na odamlardan ibo qilib, Urganch Ubaydullo sultonni xonlikka ko‘tardi. Bu haqda ba’zi manbalarda, Abulfayzxonning kenja o‘g‘li Ubaydullaxonni taxtga o‘tqazgan, deb yoziladi. Uch yilgacha xonlik nomi unda bo‘ldi. Shundan so‘ng, Muhammad Rahimbiy uni ham hokimiyatdan olib tashlaydi. Garchi Ubaydullaxon (III) 1751-1754-yillarda taxtga o‘tirgan bo‘lsa- da, u ham real hokimiyatga ega bo‘lmagan edi 25 .1756-yil 16-dekabrda mang‘itlar xonadonidan bo‘lgan Muhammad Rahimbiy din ulamolari, amaldorlar tomonidan xon (1756-1758) deb e’lon qilingan. Lekin u o‘zini “noib ul-hukumat”, ya’ni, hukmdor noibi, o‘rinbosari deb bilgan. Shu tariqa,ashtarxoniylar sulolasi hukmronligi rasman barham topadi. Bu sulola o‘rniga yangi mang‘itlar sulolasi hukmronligi boshlanib, bu jarayon 1920-yilgacha davom etadi. Buxoro amirligi mang‘itl ar davri tarixi turli mahalli y manbal ar va ilmiy23 www. Ziyouz// Mang`itlarning hokimiyat tepasiga kelishi 24 Ahmad Donish. Risola yoxud Mang'itlar xonadoni saltanatining qisqacha tarixi. Dushanbe, 1992. 31-b 25 Мирзо Абдулазим Сомий. Манғит султонларининг тарихи ёки Бухоро хонлигининг инқирози// Шарқ юлдузи. №3-4. – Б. 139 adabiyotda yoritilgan. Jumladan, Mirzo Olim Mahdum hoji o‘zining “Tarixi Turkiston” nomli asarida mang‘itlar sulolasining namoyandalarini taxt ustiga kelishlarini shunday bayon qiladi: “Abulfayzxondin keyin salotini chingiziya nasli Xudoyor ibn Xudoyquli podshoh bo‘lub, Shahrisabz, Hisori Shodmon, Ko‘lob, Xo‘jand va Toshkand tasarrufidin chiqdi. Vaziri eronlik Davlat qo‘shbegi bo‘lub, mamlakat tamomi halli uqdi aning yadi tasarrufida edi. Bu sulolaning asoschisi Rahimbiy ibni Hakimbiy atoliq ibni Xudoyorxon ibn Xudoyquli biy ibn Keldiyor i bn Chovush bo‘ladi. Sadri Ziyo Chovushni «mang‘itiya elotiyasi ichida moldor va sohibi e’tibor kishi edi va Abdullaxon (15571598) bilan zamondosh bo‘lgan”, deb aytadi 26 . Muhammad Rahimbiyning xonlik taxtiga o‘tirishi o‘sha davr muarrixlari tomonidan muhim siyosiy voqea sifatida baholangan. Muhammad Rahimbiy Buxoroda xonlik taxtiga dabdabali ravishda o‘tirgandan keyin Samarqandga maxsus kelib mashhur Ko‘ktosh taxtiga ham o‘tirgan. Tarixchi Xumuliyningyozishicha, Muhammad Rahim hali otaliq mansabida ishlagan paytidayoq Ko‘ktosh taxtiga o‘tirgan. Ma’lumot o‘rnida aytish joizki, ashtarxoniylardan Subhonqulixon (1681-1702) vafotidan keyin Ko‘ktosh ustiga hech kim taxtga o‘tirmagan edi. Muhammad Rahim darbor amirlarining roziligini olgach, Abulfayzxonni Buxoro minorasi pastidagi o‘z hovlisiga olib keldi va unga munofiqlik etishga qasd qildi. Abulfayzxon uning hiyla va xiyonati xavfidan qochib, o‘zini Mir Arab madrasasiga oldi va madrasa hujralaridan biriga yashirindi. Rahimbiy uning orqasidan o‘sha hujraga kirib, Abulfayzxonga omon bermay, mulozimlari ga adolatsizlik xanjari bilan bu chingiziyna xusravning boshini tanidan judo etishni buyurdi 27 . Abulfayzxonning qatl etilgani ma’lum bo‘lgach, Buxoroda turgan eronlik askarlarNodirshohning qaynotasi hamda chingiziylar avlodidan bo‘lmish mazkur x onning o‘limidan norozi bo‘lib, isyonga tayërlana boshlaydi. Shunda Muhammad Rahim Eron qo‘shini boshliqlaridan Ja’farqulixonga quyidagi mazmunda maktub 26 Рахматов М. Манғитлар уруғи тарихидан.// Ўзбекистон тарихи ѐш тадқиқотчилар нигоҳида. – Т.: O’zbekiston, 2010. 32-бет. 27 www. Genderi.uz// Buxoro amirligi hokimiyat tepasiga mang`itlarning kelishi jo‘natadi: “Sizlarning bu diyorga kelishingiz yurtni tinchitmoq va fuqaroning osudaligini ta’minlamoq uchun edi. Taqdirda bori amalga oshdi”. Ehtiyotkorlik va tadbir yo‘lini hamda xayrixohlik raftorini tutib, o‘zining niyatini yashirish uchun Abulfayzxonning kichik yoshli o‘g‘lini haramdan chiqarib, otasining o‘rniga Buxoro saltanatida podshoh etib o‘tirg‘izib, xalqni uning itoatiga kiritdi 28 . Abdulazim Somiyning “Tarixi salotini mang‘itiya” asarida yozilishicha, Muhammad Rahimni ham mavjud an’analarga ko‘ra ko‘zi bog‘langan holda oq kigizga o‘tkazib, taxtga chiqarish marosimini o‘tkazganl ar 29 . Kigizning to‘rt burchagini to‘rtta yirik o‘zbek urug‘lari – mang‘it, o‘tarchi, ba hrin va saroy vakillari tutganlar. Shuningdek, kigizning chetini to‘rtta yirik diniy ulamolar sulolasi – Maxdumi A’zam Kosoniy, Sayid Ota, Xoja Muhammad Islom Jo‘yboriy va Xoja Ahror avlodlari tutib turganlar. Shu tariqa, rasman davlat hukmd origa aylangan Muhammad Rahimbiy “Movarounnahr taxtida ikki yil hukmronlik qildi 30 . 28 Мирзо Абдулазим Сомий. Манғит султонларининг тарихи ёки Бухоро хонлигининг инқирози// Шарқ юлдузи. №3-4. – Б. 144 29 Q.Rajabov. Amir haydar yohud Amiri Sayid. – T ., 2017. – B. 43-45 30 A. Zamonov. Buxoro xonligi tarixi. IV. Qism. – T .: Bayoz, 2022. – B. 76 II.BOB. MA N G` ITLA R DAVRIDA BUX ORO AMIRLI GIN IN G IJ TIMOI Y - IQTISODI Y , SIY OSI Y VA MA DA N IY HA Y OTI II.1 Mang’it lar sulolasining dav lat boshqaruv i an’analari XVIII asr oxirida Buxoro amirligi xududiga Zarafshon hamda Qashqadaryo vohalaridagi mulklar kirgan bo’lsa, XIX asr boshlariga kelib, amirlik tarkibiga bu xududlardan tashqari Surxon vohasi, Hisor, Xo’jand, O’ratepa, Panjikent hamda Zarafshon daryosining yuqori oqimi va janubiy Turkmanistonning katta qismi ham kirgan. Bularning bari XIX-XX asr boshlarida Buxoro amirligi boshqaruv tizimida o’zgarishlar bo’lib turishiga sabab bo’lgan. So’nggi ma’lumotlarga ko’ra, XIX asr o’rtalarida Buxoro amirligi tasarrufida 44 ta beklik bo’lganligi e’tirof etiladi19 . Amir Abdulahad, hukmronligi davrida avval Shahrisabz hokimi, so’ngra saroyda xizmat qilgan Nasrullo qo’shbegi (19-a. o’rtalari — 1918, Karmana) — mang’itlar davrida nufuzli saroy arbobi bo’lgan. Buxoroda 1910 y. yanvar voqealaridan keyin Ostanaqul qo’shbegi o’rniga qo’shbegi ( bosh vazir) qilib tayinlangan. Said Olimxon hukmronligi davrida Nasrullo qushbegi mamlakatda amirdan keyingi nufuzli shaxs sifatida mamlakatning asosiy ishlari bilan shug’ullangan. Rus tilini yaxshi bilgani uchun amir nomidan Rossiya imperiyasining Buxorodagi siyosiy agenti bilan bevosita muloqotlar o’tkazgan, bir necha marta Rossiyaga borgan. Nasrullo qushbegi Buxorodagi jadidchilik harakatiga xayrixoxlik bilan qaragan 31 . Amir Olimxon tomonidan Buxoroda islohotlar o’tkazish to’g’risidagi farmon qabul qilinishida muhim rol o’ynagan. Lekin Buxoroda 1917-yil aprel namoyishidan keyin Olimxon Nasrullo qushbegini jadidlarni qo’llab- quvvatlaganlikda ayblaydi va uni lavozimidan olib tashlab, o’rniga mutaassib Nizomiddin Urganjiyni qo’shbegi qilib 31 ЎзМЭ. 6–жилд. 118 – бет. tayinladi. Nasrullo qushbegi Karmanaga jo’natiladi va mahbuslikda saqlanadi. U Kolesovvoqeasi 32 dan keyin amir Olimxonning farmoniga binoan, 17 kishilik oilasi va butun qarindosh-urug’lari bilan birga o’ldirilgan 33 . A.G.Radobilskiyning ma’lumotiga asoslangan N.Kislyakov Buxoro amirligining ma’muriy bo’linishi xaqida to’xtalib, XX asr boshlariga kelib, Buxoro amirligida 24 ta beklik, 7 ta alohida amloklik va 10 ta tuman bo’lganligini ta’kidlaydi 34 . D.N.Logofet esa Buxoro amirligi hududiy jihatdan 25 ta beklikka bo’linishini yozadi. 1912 yilga kelib, Buxoro amirligida 26 ta beklik va bekliklardan mustaqil 11 ta amloklik mavjud bo’lgan, 22 ular to’g’ridan-to’g’ri amirga buysungan. Bu davrda SHug’non, Rushon va Vohan bekliklari amirlik tarkibiga kirmay Rossiya imperiyasi nazorati ostida bo’lgan. 1915 yilda Buxoro amirligi 27 ta beklik va 11 ta tumandan iborat bo’lganligi qayd etilgan. Yuqoridagi ma’lumotlar Buxoro amirligidagi bekliklar soni va ma’muriy bo’linishida o’zgarishlar bo’lib to’rganligini ko’rsatadi, bu avvalambor mamlakatdagi ijtimoiy-iqtisodiy va siyosiy voqealar, o’zgarishlar bilan bog’lik bo’lgan degan xulosaga kelish mumkin. Ba’zi kichikroq bekliklarning iqtisodiy jihatdan baquvvatroq bekliklar tasarrufiga o’tganligini ko’zatish mumkin (masalan: Yurchi bekligi Denov bekligi tarkibiga, Sarijuy bekligining bir qismi Denov, bir qismi esa Xisor bekligi tarkibiga qo’shib yuborilgan) 35 . Buxoro amirligida ijtimoiy-siyosiy vaziyatning tobora keskinlashib borishi Surxon vohasiga ham o’z ta’sirini o’tkazgan. Buning oqibatida XIX asrning ikkinchi yarmiga kelib, voha bekliklari va amlokliklari tarkibida bir muncha o’zgarishlar yuz bergan. Boysun bekligida 4 ta amloklik bo’lganligi haqida ma’lumotlar berilgan: Boysun, Poshxurd, Darband, Yaumchi, Boysun bekligidagi Rabod, Zarabog’, Kakaydi, Xatak, Bo’zrabod, Sayrob amlokliklari xususida bu davr adabiyotlarida ma’lumotlar uchramaydi. XIX asr oxiri-XX asr boshlarida bu amlokliklar saqlanib qolgan bo’lishi kerak, negaki Boysun bekligi xududining kattaligi jihatidan vohada yetakchi o’rinda turgan 36 . XIX 32 Qarang: Ражабов К. Хасанов Ф. Туркистоннинг Россия империяси томонидан босиб олиниши (19 аср ўрталари1917 йил февраль) 33 ЎзМЭ. 12-жилд. 159-164-бетлар 34 ЎзМЭ. 6–жилд. 112 – бет. 35 Кисляков Н. А Патриархально-феодальные отнашения среди оседлого сельского населения Бухарского ханства в конце Х1Х-начале XX вв. - М.-Л.: Изд-во АН СССР, 1962. - С. 43 36 Холикова Р. Россия-Бухоро: тарих чоррахасида.-Т.: Ўқитувчи, 2005. - Б.27. asrning ikkinchi yarmiga kelib, Sherobod bekligida Tallashkon, Saidobod, Tallimaron, Gilambob, Jarqurg’on, Solixobod, amlokliklari bo’lganligi etirof etilgan. XX asr boshlarida Sherobod bekligida yettita amloklik: Gilambob, Talashkon, Maydaariq, Saidobod, Jarqurg’on, Pattakesar, Cho’chqago’zar amlokliklari bo’lganligi kursatilgan. Yukoridagi ikki ma’lumotni bir-biriga solishtiradigan bo’lsak, ularning nisbatan o’zaro yaqinligini ko’rishimiz mumkin. Lekin shunisi qiziqki, kapitan Vasilev Pattakesar, Cho’chqago’zar va Maydaariq amlokliklari haqida ma’lumot bermagan 37 . N.Kislyakov ham kapitan Vasilev ma’lumotlariga tayanib, Sherobod bekligida yetita amloklik bo’lganligini yozadi. XIX asrning ikkinchi yarmida Denov bekligi 11 ta amloklikka bo’lingan (bu davr ma’lumotlarida Yurchi bekligi amloklik sifatida tilga olinib, Denov bekligi tarkibiga kiritilgan). Denov bekligi quyidagi amlokliklarga bo’lingan: Sangardak, Poshor, Chambuloqlar, O’rtakuru, Yurchi, Sina, Karluk, Pustindara, Xadrachi, Durmon. Gardiqurg’on. Denov bekligidagi amlokliklar soni XVIII asr oxiri-X1X asr davomida ham o’zgarmagan. Faqatgina Yurchi bekligi tarkibidagi amlokliklar Denov bekligi tasarrufiga o’tgan. XIX asrning uchinchi choraklariga kelib, vohada Sarijuy bekligi ham tashkil qilingan. Sarijuy, Sariosiyo, O’rtakuri, Pashor, Chambuloqlar va Yurchi amlokliklari Sarijuy bekligi tarkibiga berilgan. Ko’plab ilmiy adabiyot va maqolalarda Sarijuy beklik sifatida e’tirof etilgan, ammo u qachondan boshlab beklik maqomini olganligi haqida ma’lumotlar uchramaydi. Tadqiqotlar natijasida shu narsa ma’lum bo’ldiki, XIX asrning 70-yillarida Hisor begi Sarijuyni o’z o’g’liga alohidaa beklik qilib ajratib bergan va uni usha joyga bek etib tayinlagan. Sarijuy bekligi ma’lum muddat faoliyat ko`rsatib. keyinchalik beklik maqomini saqlab qololmagan. Manbalarga tayangan holda aniqroq aytadigan bo’lsak, u 1887 yilga qadar beklik maqomiga ega bo’lib, Sarijuy, Sariosiyo va Denov bekligining O’rtaqo’ri, Pashor, Chambulok va Yurchi amlokliklari uning tarkibida bo’lgan. 1887 yildan so’ng beklik tugatilib, Sarijuy va Sariosiyo amlokliklari Hisor bekligi tarkibiga, qolganlari esa yana Denov bekligi tasarrufiga o’tkazilgan. Davlat boshqaruvi masalasida Buxoro amirligida paydo bo’lgan 37 www. Ma’lumot.ru.uz// Buxoro amirligida mnasab va unvonlar o’zgarishlar Ahmad Donishning Moskva va Peterburg shaharlarida bo’lishi bilan bog’liq. Uning u yerda davlat boshqaruvining o’ziga xos shakllarini ko’rishi unda boshqaruv tizimiga oid yangidan-yangi qarashlarning paydo bo’lishiga zamin yaratadi 38 . Ma’lumki, mazkur davrdagi Buxoro amirligidagi boshqaruv tizimi davr nuqtai nazaridan qaralganda juda eskirib qolgan hokimiyat Chingizxon zamonidan qolgan tartib asosida boshqarilmoqda edi. SHuning uchun ham Ahmad Donish davlat boshqaruv apparatini zamona talabiga mos xolda qayta qurish kerak, degan fikrni o’rtaga tashlaydi. Rossiya podsholigidagi boshqaruv tizimi Donishning fikricha, Buxoro amirligi boshqaruv tizimidan yaxshiroq edi. Buxoro amirligi va Rossiya imperiyasi o’rtasidagi munosabatlar Amir Muzaffarning Peterburgga qilgan tashrifidan so’ng yanada mustahkamlandi, desak mubolag’a bo’lmaydi. Ahmad Donish mazkur tashrif tafsilotini o’zining ―Navodirul vaqoe asari va ―Amirlar sargo’zashti‖ risolasida bayon etadi. Amir Mo’zaffar mazkur safar davomida Rossiya podsholigining harbiy qudrati va salohiyati bilan yaqindan tanishadi. Amirga podsholik askarlarining intizomi va texnik salohiyati juda yoqadi. Ahmad Donishning elchilik faoliyati Buxoro amirligi va Chor Rossiyasi o’rtasidagi iqtisodiy, siyosiy va madaniy aloqalarning yanada mustahkamlanishiga sabab bo’ldi. Alloma A. Donish qilgan safarlari davomida Moskva va Peterburg shaharlarida ko’rgan yangiliklarini Buxoroda tatbiq etdi. U maorif tizimiga hamda davlat boshqaruv tizimiga ham oid demokratik islohatlarning tarafdori bo’ldi. Uning Peterburgga qilgan safari va imperator qizining to’yi munosabati bilan yozgan to`qqiz baytlik she’ri orqali imperatorning e’tiborini tortdi va bu bilan undan avvalgi elchilarning qilgan gunohlari ham yuvilib ketadi. Bu xizmati uchun esa imperatordan maxsus tortiq ham oldi 39 . Buxoro amirligi va Rossiya imperiyasi munosabatlari Muzaffarxon davrida ya’ni, Ahmad Donish elchiligidan keyin yanada rivojlandi. Vohaga ruslar kirib kelgandan so’ng Sherobod bekligi tarkibida yangi boshqaruv tizimi joriy qilingan 40 . Termiz ikki qismdan iborat bo’lib. uning harbiy garnizon joylashgan sharkiy qismi qal’a bilan o’rab olingan. Shaharning bu qismida 38 Воҳидов Ш.Қўқон хонлиги ва Бухоро амирлигида унвон ва мансаблар.- Т.: Фан, 1996. – B. 102 39 A. Zamonov. Buxoro xonligi tarixi. IV. Qism. – T .: Bayoz, 2022. – B. 69 40 А.Дониш. Наводирул вақое. – Т.: «Фан», 1964. 232-233-бетлар xokimiyat garnizon boshlig’ining qo’lida bo’lib, shu hudud aholisi ham unga buysunardi. Termizning janubiy qismi Pattakesar qishlog’i deb atalgan, undagi mahalliy aholi Buxoro amirining qonunlariga amal qilib, amir tomonidan tayinlangan beklarga buysunar, bu yerda yashagan rus fuqarolari (yevropalik aholi) esa Rossiya imperiyasi, ya’ni shahar kengashi tomonidan idora qilinardi. Shunday qilib, birgina Termizning o’zida uch xil boshqaruv tizimi mavjud bo’lganligiga guvoh bo’lamiz. Bunday murakkab boshqaruv tizimi mahalliy aholiga ham katta qiyinchiliklar tug’dirgan. O’zbek davlatchiligi tarixiga nazar tashlasak, Buxoro amirligidagi davlat boshqaruvi siyosatining o’ziga xosligi, ayniqsa so’nggi amirlardan bo’lgan Amir Muzaffarning mamlakat iqtisodiy xayotini ko’tarishda tijoratchi va tadbirkor shaxslarga yaratgan imkoniyatlari, xamda mamlakatda ro’y bergan o’zgarishlar va ularning jamiyat hayoti uchun favqo’lodda muhim ahamiyatini alohida e’tirof etish joiz hisoblanadi. Amirlikdagi yuqori diniy amaldorlardan biri hisoblangan shayxulislom XVII— XVIII asrlarda davlatda eng oliy toifali din vakili hisoblangan. Ammo biz ko’rib chiqayotgan davrda uning vazifalari ancha torayib, asosan, arzlar va Payg’ambar hamda uning xalifalari bilan bog’liq muammolarga bag’ishlangan masalalarni ko’rib chikishdan iborat bo’lib qolgan. XIX asr ikkinchi yarmi — XX asr boshlarida shayxulislom o’rnini qozi kalon egallaydi. Amir huzuridagi kengashda din vakillaridan qozikalon, shayxulislom, naqib va rais (muhtasib) qatnashgan. Aslida esa Buxoro amirligida rasman uchta diniy unvon: 1) o’roq, 2) sudur va 3) sadr mavjud bo’lgan. Tarixiy ma’lumotlar shundan guvohlik beradiki, madrasani tugatgan shaxs mulla, qozi, rais amallarini egallashlari mumkin bo’lgan 41 . Yuqoridagi amallarda bir necha yil ishlagandan so’ng, fikh sohasida qo’lga kiritgan yutukdari asosida unday shaxslarga dastlab o’roq, keyin sudur va so’ngra sadr unvonlari berilgan. Eng oxirgi — yuqori diniy unvon sohibi bo’lgan shaxs qozi kalon, muftiy a’lam, oxun kabi diniy amallarni egallashi mumkin bo’lgan 42 . Buxoro amirligida din vakillarining kuchi va ta’siri ancha salmoqli bo’lgan. Bu to’g’rida A. A. Semenov to’xtalib o’tib, din 41 Воҳидов Ш. Қўқон хонлиги ва Бухоро амирлигида унвон ва мансаблар.- Т.: Фан, 1996. – B. 124 42 Buxoro amirligida mansab va unvonlar vakillari ko’p holatlarda amirning u yoki bu qarorlariga o’z e’tirozlarini bildirib, ularni o’zgartirishga majbur qilganlar, bu esa amirni noqulay ahvolga solib qo’ygan, deb ko’rsatib o’tgan. Buxoro amirligida din vakillari sudni, odamlar xulqini, ta’limni nazorat qilib, uni boshqarishga mas’ul hisoblangan. Buxorodagi barcha fuqaro sudi (mahkamasi) shariat bo’yicha boshqarilgan va bu boshqaruv „qozi deb ataluvchi shaxslar qo’lida bo’lgan. Bosh qozi, ya’ni qozi kalon poytaxt bosh qozisi va ayni paytda amirlikdagi boshqa barcha qozilar boshlig’i xisoblangan. Amirlikda harbiylar tomonidan sodir etilgan jinoyatlar va ularning shikoyatlarini shu masala bo’yicha shug’ullanuvchi maxsus amaldor, ya’ni qozi askar ko’rib chiqqan. Ushbu turdagi jinoyatlarga fatvo tayyorlash muftiy askar zimmasida bo’lgan. Bundan ko’rinib turibdiki, amirlikdagi harbiylar va fuqarolik jinoyat ishlari alohida-alohida mahkamalar tomonidan ko’rib chiqilgan. Buxoro amirligi boshqaruv tizimida o’ziga xos o’rinni „rais” egallagan. Ushbu amal yarim diniy, yarim tartibotchi usulida edi. Buxoro amirligida bosh rais odatda eshon rais yoki rais ush-shariat deb atalgan. Bosh raisga barcha mahalliy raislar bo’ysungan. Bosh rais ularni amir oldida tekshiruvdan o’tkazib turgan 43 . Amir Muzaffar (1860—1885 y.y.) mang’itlar sulolasida taxtga o’tirgan oltinchi amir hisoblanadi. Ushbu davrga kelib mang’itlar) hukmronligi asosida davlat boshqaruvi siyosiy tuzumining o’ziga xos bo’lgan tizimi yuzaga kelib bo’lgan edi. Davlat rahbari — Amir Muzaffar cheksiz hokimiyat egasi hisoblangan. Amirlikda ijro hokimiyati amirlik tomonidan tayinlangan qo’yidagi lavozimlardagi amaldorlar tomonidan amalga oshirilgan. Amirning birinchi vaziri, ya’ni qo’shbegiyi bolo eng katta lavozim bo’lib, amir oshxonasi boshlig’i—bovurchiboshi devonbegi, xazinachi, miroxo’rboshi, shogirpesha, amir oshxonasining nazoratchisi, bakovulboshi, mahramboshi, saroydagi ozodaliq osoyishtalik va tartibga javobgar farroshboshi, zakotchi mirzaboshi bevosita uning tasarrufida va nazorati ostida bo’lgan. Bosh vazir ularning ishini borishini nazorat qilish va tashkil etish bilan shug’ullangan. Amirning ikkinchi vaziri — qo’shbegiyi-poyon ba’zan mir- poyon deb atalgan bo’lib unga yasovulboshi, miroxurboshi, xazinachi, mirzalar, 43 Мирзо Салимбек. Кашкўли Салимий // кириш, форс-тожик тилидан таржима ва изоҳлар муаллифи Н.Йўлдошев. Бухоро, 2003. – Б. 81 bakovulboshi, zakotchi buyso’ngan. Undan keyingi yirik amal — bu tupchiboshiyi askar hisoblanib, u amirlikning harbiy qumondoni hisoblangan. Unga yasovul boshi, mirza, mahramboshi, bakovulboshi, devonbegi, o’n ikkita sarkarda, sarkardalarga bo’ysunuvchi sarbozboshilar bo’ysungan. Davlat tizimidagi keyingi amaldor bu artilleriya boshlig’i to’pchiboshiyi askar hisoblangan. Uning qo’l ostida shogirdpesha, mirza va merganlar bo’lgan. Keyingi amaldor amirlikda bosh qozi — qozi kalon hisoblangan. Qozi kalon devoniga devonbegi, olamiyon, tergovchi, mahramboshi, miroxurboshi, tarakachi, muharrir, mulozimlar, mirzalar, shotirlar, tilmoch va dahboshi (o’nboshi) kirgan. Qozi kalondan keyin turadigan amaldor raisi kalon hisoblangan. U eshon rais deb ham yuritilgan. Uning apparatiga vaqtincha o’rinbosarlik kiluvchi xalifa, noib, durra-dast, mulozimlar, mirzalar, miroxurboshi, devonbegi, tarakachi, tergovchi, shahar mirobi kirgan. Shuningdeq ijro hokimiyatini amalga oshiruvchi lavozimlar qatoriga shahar xavfsizligiga javobgar bo’lgan mirshab va uning qo’l ostidagilar, suv ta’minotiga javobgar shaxs bo’lgan mirob va uning qo’l ostida ishlaydiganlar kirgan. Mirshab qo’l ostida yasovulboshi, devonbegi, mahramboshi, mirzalar, dahboshi, tungi qorovul hisoblangan shabgardlar, farroshboshi va miroxurboshi faoliyat kursatgan 44 . Mirob tasarrufida esa mahram, mirzalar, bakovullar, miroxurlar, suv tarmoqlari nazoratchilari, arboblar, mahalla, mavze va qishloq oqsoqollari bo’lishgan. Amir Muzaffar xuzurida yuqorida keltirilgan yuqori mansabdorlar bilan birga qo’yidagi amaldorlar ham xizmat qilishgan 45 . Amir farmonlarini yetkazuvchi parvonachi, amirga doimo hamroh bo’lib yuruvchi hidoyachi, amir maslahatchisi va xorijiy mehmonlarni kutib oluvchi shig’ovul, amir osoyishta-ligi va tinchligini muhofaza qiluvchi tongotar, amirga qaratilgan barcha salom va ta’zimlarni qabul qiluvchi va javob beruvchi salom og’asi, amir dasturxoniga javobgar dasturxonchi, amir safari chog’ida namozga chorlovchi - imomi jilov, amir safari chog’ida qonun bilan shugullanuvchi - mufti jilod, amir maslahatchilari guruhi- jam’g’a shular jumlasidandir. Amirga bo’lgan sadoqati va xizmati uchun alohida diqqatga sazovor bo’lganlar dodxoh, 44 Холиқова Р.Россия-Бухоро: тарих чорраҳасида. –Т.: O’qituvchi, HMИУ. 2005. 66-67- бетлар. 45 Мирзо Салимбек. Кашкўли Салимий // кириш, форс-тожик тилидан таржима ва изоҳлар муаллифи Н.Йўлдошев. Бухоро, 2003. – Б. 88 inoq, to’qsabo, otaliq, eshik og’asi kabi unvonlarga ega bo’lishgan. Amir Muzaffar davrida joylarda barcha huquqiy normalar qozilar tomonidan hal etilgan. Barcha fuqarolik ishlari va jinoiy ishlar Kur’on asosida ko’rib chiqilgan. Amirlikda qozilar bevosita amir xohish-irodasini bajaruvchi qozikalon tomonidan tayinlangan. Buxoro amirligida qo’shin tuzilmasi o’ziga xos xususiyatga ega bo’lgan 46 . Shu narsani aytish joizki, Buxoro amirligida amir Nasrullohga (1828—1860 y.y.) qadar doimiy (muntazam) qo’shin bo’lmagan. Amir Muzaffar davrida amir qo’shinlariga amirilashkar, ya’ni askarboshi rahbarlik qilgan. Qo’shinda mufti askar mansabi mavjud bo’lgan. XIX asrning 60 yillarida amir qo’shinlarining amiri-lashkari Usmonbek degan shaxs bo’lgan. U rus armiyasidan qochib kelgan kazaklardan bo’lgan. Buxoro qo’shinlarining asosini „otliq‖lar tashkil etgan. Piyodalar ozchilikni tashkil etgan. Amir qo’shinining eng yaxshi qismi bu yollangan afg’onlar bo’lgan. Amir Muzaffar davrida ham amirlik bekliklarga bo’lingan bo’lib, beklar amir tomonidan tayinlangan. Bekliklarning eng yaqin yordamchilari yasovulboshi rahbarligida yasovullar bo’lgan. Beklik hududidagi qo’shinlarga beklar o’zi rahbarlik qilishgan. Beklarning qo’shini bir necha yuz kishidan iborat otliqlardan iborat bo’lib, ular har oyi bek xisobidan 20 tangadan maosh olishgan. Bek qo’shinida yuzaboshi, ellikboshi, o’nboshi unvoniga taqlid qilingan holdagi bo’linish mavjud bo’lgan. Bek qo’shinida miroxur lavozimi bo’lib, u butun bek qo’shiniga rahbarlik qilish xuquqiga ega bo’lgan 47 . Bekliklar o’z navbatida, qo’yi ma’muriy boshqaruv tizimlariga bo’lingan bo’lib, ularni oqsoqollar boshqarishgan, qishloq joylarda esa amin lavozimi joriy etilgan bo’lib, ular beklikning suv xujaligini boshqargan. Buxoro amirligi tarixi, davlat tuzumi to’g’risida tadqiqot olib borishgan ko’p olimlar diniy unvonlar to’g’risida to’xtalishganda ba’zan muftiy, qozi va boshqalarni ham ko’rsatib o’tishgan. Aslida bu noto’g’ri. Boshqacha qilib aytganda, ular unvon bilan amalni chalkashtirib yuborishgan. Davlatni boshqarish, uni rivojlantirish xalqning farovonligini ta’minlash, ularning osoyishta hayotini ta’minlab berish ko’p jihatdan shu davlat tizimiga, unga rahbarlik qilgan tarixiy shaxsga, davlat boshqaruvining 46 Buxoro amirligida mansab va unvonlar 47 Мирзо Салимбек. Кашкўли Салимий // кириш, форс-тожик тилидан таржима ва изоҳлар муаллифи Н.Йўлдошев. Бухоро, 2003. – Б. 91 to’g’ri tashkil etilganligi va ushbu tizimning kimlar tomonidan va qanday usulda boshqaruviga bevosita bog’liq bo’lgan. II.2 Mang` it lar dav rida Buxoro amirligining iqt isodiy ahv oli v a sav do aloqalari. Amirlikdagi iqtisodiy ahvol va mulkiy munosabatlar o’rganilganda shunga amin bo’ldikki, iqtisodiy hayotda Buxoro amirligi axolisining katta qismi dehqonchilik bilan shug’ullangan. Yerning ko’p qismi davlatning qo’l ostida bo’lib, u «amloki podshohi» yoki «mulki sultoni» deb atalgan. Yerning 2-qismi odamlarning xususiy mulki hisoblanib, uning talay qismi boylarning qo’l ostida edi. Bunday yerlar «mulk yerlari» deb yurgizilgan. Erning 3-qismi masjid, madrasa va mozorlarni moddiy jihatdan ta’minlash maqsadida vaqf nomi bilan berilgan. Davlat yerlarining ma’lum qismi amirlar tomonidan xizmat ko’rsatgan nufuzli kishilarga umr bo’yi foydalanish uchun in’om qilingan. Bu xildagi yerlar «suyurg’ol» yoki «tanho» nomi bilan atalgan 48 . Dehqonlar paxtachilik, ipakchilik, kanopchilik, polizchilik, sabzavotchilik, bog’dorchilik va chorvachilik bilan shug’ullanganlar. Minglab kishilarni qamrab olgan hunarmandchilik keng qo’lamda rivojlangan. Uning mahsulotlari ichki va tashqi bozorlarning muhim buyumlari sifatida juda qadrlangan. Buxoro, Samarqand. Xo`jand va Toshkent yirik xunarmandchilik markazlari sifatida shuhrat qozongan. D.N.Logofetning ma’lumotlariga qaraganda, Buxoro amirligining „Qashkadaryo vohasi, Surxondaryo vohasi, Yakka-bog’, Kitob, Chiroqchi, Qarshi, Shahrisabz, G’uzor, Termiz tumanlarida paxta katta mikdorda yetishtirilgan. Ayniqsa, Rossiya bilan O’rta Osiyo xonliklari o’rtasida aloqaning uzaro yaxshilanishi tufayli, XVI asrdan boshlab XIX asr ikkinchi yarmiga kadar Buxoro amirligida paxta yetishtirishga katta e’tibor berila boshlandi. Xalkaro may-donda va jaxrn bozorida paxta narxining ancha oshishi aynan paxta yetishtirishning ko’payishiga sabab bo’lgan edi 49 . A. Kostenkoning ma’lumotlariga qaraganda, O’rta Osiyo xonliklari ichida Buxoro paxtasi alohida diqqatga sazovor 48 Buxoro amirligining iqtisodiy aloqalari 49 Мирзо Абдулазим Сомий. Манғит султонларининг тарихи ёки Бухоро хонлигининг инқирози// Шжарқ юлдузи. №3-4. – Б. 142 bo’lib, u ancha qimmat turgan. P. I. Demezonning yozishicha, Buxoroda sholi yetishtirishga katta e’tibor berishgan. Eng yaxshi guruch Miyonqol hududlarida va Samarkand atroflarida yetishtirilgan. Buxoro shaxrining o’ziga, odatda, Shaxrisabz va Xisordan ko’plab guruch olib kelingan. Buxoroda bug’doy (gandum), juxori, oq jo’xori, makkajo’xori, kunjut, arpa (javdar(i)), tariq, mosh, nuxat, loviya kabi poliz ekinlari ko’plab yetishtirilgan. Qishda (1834 yili) Buxoroda bug’doyning bir botmoni 12 —14 tanga miqdorida, kunjutning bir botmoni 18—19 tanga, arpa (javdar(i))ning bir botmoni 10,5 tanga, no’xatning bir botmoni 20 tanga miqdorida sotilgan. Qarshi va Miyonkol hududlarida juda ko’p tamaki yetishtirilgan. Qarshi tamakisi eng yaxshi sifatli tamaki hisoblangan.Shuningdeq Buxoroda juda katta mikdorda uzum yetishtirilardi. Uzumning husayni, sohibi, toifi, ishburxoni, siyohi, kishmish navlari ko’p 50 . Mayiz qilishga e’tibor juda katta bo’lgan, soyada quritilgan kishmish— soyaki deyilgan. Oftobda kuritilgani esa oftobi deyilgan. Bundan tashqari Buxoroda bog’ yaratishga katta e’tibor berilgan. O’rik, bodom, gilos, olcha, yovvoyi gilos, tog’ olchasi, pista, shaftoli, nok olxuri, olma, yong’oq, behi, anor hamda tutlarning katta- katta bog’lari mavjud bo’lib, ulardan ko’plab hosil olingan. Buxoroda ipakchilik rivojlanishiga katta e’tibor qaratilganligi tufayli ipak savdosi ancha katta ahamiyatga molik bo’lgan. Ipakchilik rivojlanishining asosiy manbai bu — tut daraxtlarining yetarli miqdorda bo’lishidir. Tut daraxti O’rta Osiyoda keng tarqalgan daraxt turlaridan xisoblanadi. Ayniqsa, Buxoro voxasi, Zarafshon vodiysi, Karmana, Miyonkolda, umuman suv ko’p bo’lgan barcha hududlarda tut daraxtlari nihoyatda ko’p o’stirilgan. P.I.Demezon ma’lumotlariga qaraganda, „Buxoro atrofi va Karmanada yetishtirilgan ipak eng yaxshi xisoblangan 51 . Buxoroda ipak xom ashyosi, ya’ni pillasining bir pudi 13—14 tilla, ipakdan yigirilgan ipning bir pudi esa 30—32 tilla turgan. Toza ipak va yarim ipakdan turli xil matolar tayyorlangan. Jumladan, atlas, beqasam, adras va hokazolar. Buxoroda ko’k, yashil, sariq va eng ko’p miqdorda qizil rangli matolar tayyorlashga e’tibor juda katta bo’lgan. P. I. Demezonning ma’lumotlarida Buxorodagi paxtachilik masalasiga tuxtalib, shunday 50 Амир Саййид Олимхон. Бухоро халқининг ҳасрати тарихи. –Т.: Фан, 1991. – B. 117 51 Холиқова Р.Россия-Бухоро: тарих чораҳасида. – T.: ―O’qituvchi, 2005. 86-бет fikrlar bildirilgan. „Paxta Buxoro atroflarida, Miyonkolda, Karmanada va Samarkandda muvaffaqiyatli yetishtiriladi va u ancha yaxshi sifatli hisoblanadi. Qarshi va Chorjo`y paxtalari sifat jixatdan past hisoblanadi‖. 32 Buxoro amirligi hududida cho’l va dashtlarning ko’pligi hamda uning tog’oldi tumanlari chorvachilikning rivojlanishiga qulay sharoit va imkoniyat yaratgan. Mana shuning uchun ham cho’l zonalarida, ayniqsa, Buxoro va Qarshi hududlarida qo’ychilik yaxshi rivojlangan. Shuningdeq amirlikda yilqichilikka ham katta e’tibor karatilgan. Chorvachilik rivoji asosida sifatli teri va shu kabi mahsulotlar tayyorlanib, ulardan gilamlar, sholchalar, namatlar, turli xil arqonlar tayyorlangan va bozorlarga olib chiqilgan. Buxoro amirligida ichki va tashqi savdo yo’lga qo’yilgan bo’lib, Afg’oniston, Hindiston, Xitoy, Turkiya va boshqa mamlakatlar bilan aloqalar o’rnatilgan. Xonlikning Rossiya bilan elchilik va savdo aloqalari o’sgan edi. U amirlik uchun tayyor mahsulotlar bozori sifatida katta ahamiyat kasb etgan 52 . Albatta, Rossiya imperiyasiga tobe’ bo’lib qolgan Amir Muzaffar maqomi ―Zirabuloq shartnomasi‖ning 12 moddasiga binoan faqat jug’rofiy chegaralash jihatidan qisqartirilib qo’yilmasdan (ya’ni, biror tashqi xorijiy davlat bilan na davlatlararo, na tashqi savdo munosabatlarini mustaqil davlat sifatida olib borolmaslik, Rossiyaning bu yo’nalishlardagi ma’muriyat tizimi orqali juda oz miqdorda va cheklangan masalalardagina faoliyati ko’rsatishi), balki Buxoro amirligining an’anaviy Balx, Xirot mintakasi qo’ldan chiqib. Kattaqo’rg’on, Jizzax, O’ratepakabilardir. Samarqand mintaqalarining Rossiyaga qo’shib olinganligi, suv ta’minotining keskin yomonlashuvi, qolaversa 1885 yil faoliyat boshlagan ―Rossiya imperatorligi siyosiy agentligi‖ tomonidan o’lkaning siyosiy, ijtimoiy-iqtisodiy, diniy- konfessional, ma’naviy hayotiga oid birlamchi, asosiy va bevosita axborotni yig’ishi, tahlil etishi, xulosaga kelishi, hatto siyosiy-xuquqiy, diniy-konfessional ishlarda tavsiyalar berish huquqiga ega ekanligi tufayli yuzaga kelgan axborot zo’ravonligi, ushbu tashkilotning siyosiy-mafkuraviy, ma’naviy bosimi, aksincha unga barcha imkoniyatlarni favqulodda yuqori darajada yaratib berilishi, har bir talabi, ko’rsatmasiga so’zsiz tobe’lik ko’rsatish majburiyati Buxoro 52 Зиёев Х. Тарихнинг очилмаган саҳифалари. Т.: ―Меҳнат. 2003. – Б. 198 amirinining huquqilarini cheklab qo’yishga olib kelgan edi 53 . Ammo, Rossiyaning Buxoro amirligiga qilgan siyosiy tajovo’zlaridan esankiramay amirlik protektorat maqomida bo’lsada o’z hududida ijtimoiy-iqtisodiy hayotni yo’lga qo’yishga erisha oldi. 1865-1876 yilgi qirg’inbarot istilochilik yurishlari va tobe’lik shartnomalaridan so’ng Rossiya imperiyasi Turkiston generalgubernatorligida nisbatan barqaror hokimiyat o’rnatgan, ma’muriyat idora va boshqaruv usullarini barqarorlashtirgan davrida o’lkada asta sekinlik bilan yangi iqtisodiy jonlanishlar yuz bera boshladi. Bunda shubhasiz katta kapital, xo’jalik, sanoat sohalaridagi yangiliklar, zamonaviy aloqa vositalari, temir yo’llarning qurilishi, moliya-bank tizimi va xalqaro qulay vaziyatni yuzaga kelishi o’z ta’sirini ko’rsatdi. Buxoroda dastlabki millionerlar, savdo tijoratchilari, zavodchi, fabrikachi boylar va bankirlar paydo bo’la boshladi. Bu haqda Muhammad Baljuvoniy o’zining ―Tarixi Nofe’iy asarida quyidagi ma’lumotlarni keltirib o’tadi. ―Bu muqaddimadan mashhur bo’lgan (buxorolik)lar haqida yozaman. Eng avvalo, nomdor tojirlardan bo’lgan Amir Axadxon bilan birgalikda ―sherik tijorat‖ bo’lganlar: Mirzo Muhiddin sarrof, Fayzulloxo’ja Ubaydulloxo’ja o’g’li, Muxdmmadolim Juraboy Po’st o’g’illarini aytish mumkin. Bu uchchalalari Buxoroning eng ilg’or tojirlari edilar. Amir Sayyid Olimxon o’zining Buxoro xalqining xasrati tarixi‖ nomli asarida: ―Bolsheviklar inqilobidan oldin Buxoro savdosi faqat Russiyaning o’zi bilan ikki yuz ellik million frankka yetar edi deb yozgan edi. Buxoro amirlari iqtisodiy hayot, savdo- sotiqning rivojlanishi hisobiga katta shaxsiy boylik, mol-mulk, ko’chmas mulkka va kapitalga ega bo’lib borardilar. Ularning alohida nufuzli maqomi Buxoro-Rossiya siyosiy-iqtisodiy munosabatlarida, tovar ayirboshlash va kapitalning ichki aylanishda katta imkoniyatlarni ochib berar edi 54 . Buxoro amirlari Rossiya ma’muriy tizimida xatto ulug’ knyazlardan ham yuqori martabali maqomga ega bo’lishib, ―A’lo xazratlari deb emas, boshiga toj kiydirilgan taxt sohiblari sifatida ―Janobi Oliylari Onxazratlari unvoni bilan nomlanishgan. ―Ularning rus moliyaviy doiralaridagi 53 Кисляков Н. А Патриархально-феодальные отнашения среди оседлого сельского населения Бухарского ханства в конце Х1Х-наcҳале ХХ вв. - М.: - 70 - Изд-во АН СССР, 1962. – c. 59 54 Амир Саййид Олимхон. Бухоро халқининг ҳасрати тарихи. –Т.: Фан, 1991. – B. 101 o’rni va ahamiyati yirik kapitalistlar sifatida juda katta edi 55 . Zero, amirning Rossiya davlat bankidagi oltin bilan xisoblanadigan kapitali 27 mln. rublni, 7 mln.ga yaqin xususiy banklardagi kapitali saqlanar edi. Qorako’l savdosi bo’yicha amir dunyo bozorida o’z kapitali aylanmasi bo’yicha uchinchi o’rinda turar edi‖ Buni o’sha paytdagi Buxoro amirligi iqtisodiy xayotidagi o’rni va ahamiyatini iqtisodiy ko’rsatgichlarda keltirilsa masala oydinlashadi deb uylaymiz 56 . Ya’ni, 1913 yilga kelib Buxoro amiri kapitali xar yilgi xolati quyidagicha edi: ―Buxorodan 1.500 000 dona qorako’l - 15.000 000 rublь olib chiqilar edi. Bu esa Buxoro amirligi olib borgan umumiy savdo eksportining 42% ni tashkil etar edi. Keyinchalik qorako’lni xorijga savdoga chikarish muttasil o’sib bordi va katta ko’lamga ega bo’ldi. Akademik A.R. Muhammadjonov o’zining ―Quyi zarafshon vodiysining sug’orilish tarixi‖ nomli monografiyasida Buxoroda qishloq xo’jaligi sohasining asosiy tarmoqlarini maxsus tadqiq etib, unda suvdan foydalanishning yaxshilanishi oqibatida iqtisodiy taraqqiyotning jonlanishi, suvni yetkazib berish, ayirish, tashlab berish, taqsimlash tizimining umumiy qiyosiy ko’rsatgichlari keltirib o’tilgan - 1860 yillar o’rtasida qadimdan saqlanib, hali hamon foydalanib kelinayotgan kanallar, tug’onlar, suv ayirg’ichlar, koriz, sardoba va boshqa suv inshootlarini hisobga olmaganda, Ahmad Donish ta’kidlaganidek, Amir Muzaffar Turkiston general-gubernatori K.P.Kaufmanga Amudaryodan suv chiqarib, Buxoro yerlarini suv ta’minotini yaxshilash haqidagi taklifi inobatga olinmagan bo’lsada, A.R. Muhammadjonovni aniqlashiga kura 1888-yilga kelib, ―Samarqand harbiy gubernatorining Rossiya xarbiy ministrligiga yuborgan hisoboti buyicha. Zarafshon vodiysida daryodan 142 ta magistral kanal bosh olib, shundan 99 tasi Samarqand vohasini, 43 tasi Buxoro vohasini sug’orar edi. Vodiy bo’yicha hammasi bo’lib, 1924 ta ikkinchi darajali kanaldan 985 tasi Samarqand qismida va 939 tasi Buxoro qismida joylashganining o’zi qishloq xo’jaligi va irrigatsiya sohasida biroz bo’lsada jonlanish bo’lganligini ko’rsatad 57 i. Albatta o’lkadagi bir muncha rivojlanish, jonlanishning birinchi sababi Rossiya bosqini va istilosi bilan bog’lik bo’lsa, 55 Ахмедов Б. Ўзбекистон халқлари тарихи манбалари. –Т.: Ўқитувчи, 1991. – B. 178 56 Азамат Зиё. Ўзбек давлатчилиги тарихи. ― Тошкент.: Шарқ, 2000. – б. 265 57 Зиёев Х. Тарихнинг очилмаган саҳифалари. –Т.: Меҳнат, 2003. – Б. 76. ikkinchi sababi sug’oriladigan unumdor yerlar XIX asr oxiri - XX asr boshlarida Janubiy O’zbekistonda xususiy mulkka aylana boshlanganligi bilan bog’liq edi. X ULOSA Xulosa o`rnida shuni aytish joziki, tarixiy tadqiqotlarda keltirilishicha, mang’itlar yirik turkiy urug’lardan biri bo’lib, ular dastlab XII-XIII asrlarda Dashti Qipchoq, Idil (Volga) va Yoyiq daryolari oralig’ida yashagan. XIV asrning oxirida Oltin O’rda davlatidan ajralib chiqib, alohida Mang’it O’rdani tashkil qilganlar. Ashtarxoniylar sulolasi o’rniga kelgan Muhammad Rahimning taxtga rasman o’tirishidan 1756-yil 16 dekabrdan boshlangan. Muhammad Rahimxon Qarshi tomonda yashagan ―Oy eli to’q mang’it urug’ining vakili bo’lib, ekin yerlari, mulk, chorva mollari va katta sarmoyaga hamda o’z qabilasi va qo’shni qabilalar o’rtasida e’tibor va nufuzga ega edi. O’z kelib chiqish rishtalari jihatidan ba’zi mang’itlar ashtarxoniylar, temuriylar va chingiziylarga bog’lanadi. Muhammad Rahimxon o’zbek (turk) xalqidan bo’lib, chingiziylarga aslo bog’lanmagan. Mang’itlar qavmining to’q mang’it urug’iga mansub bo’lgan sulolasi vakillari Buxoro amirligida katta imtiyozlarga ega bo’lib bordilar. Buxoro amirligi monarxiya boshqaruv tizimiga asoslangan bo’lib, davlat boshida amir turgan, viloyatlarni beklar va amlokdorlar boshqargan va ular o’z navbatida amirga buysungan. Mamlakatda davlat boshqaruvi to’laligicha shariat qonunlari asosiga qurilgan edi. Davlat boshqaruvi idoralari markaziy va mahalliy tizimlardan tashkil topgan. Mahalliy boshqaruvda viloyatlarni amir tomonidan tayinlangan beklar boshqargan bo`lib, bekliklar o’z o’rnida amlokliklarga bo’lingan. Amlokliklar o’z tarkibiga bir necha qishloqlarni qamrab olgan. Amlokdorlar bek tomonidan tayinlangan. Qishloqlarni esa qishloq oqsoqollari boshqargan. XVIII asr oxirida Buxoro amirligi hududiga Zarafshon hamda Qashqadaryo vohalaridagi mulklar kirgan bo’lsa, XIX asr boshlariga kelib, amirlik tarkibiga bu hududlardan tashqari Surxon vohasi, Hisor, Xo’jand, O’ratepa, Panjikent hamda Zarafshon daryosining yuqori oqimi va janubiy Turkmanistonning katta qismi ham kirgan. Bularning bari XIX-XX asr boshlarida Buxoro amirligi boshqaruv tizimi o’zgarishlar bo’lib turishiga sabab bo’lgan. Mang`itlar davrida davlat boshqaruvi masalasida Buxoro amirligida paydo bo’lgan o’zgarishlar Ahmad Donishning Moskva va Peterburg shaharlarida bo’lishi bilan bog’liq. Uning u yerda davlat boshqaruvining o’ziga xos shakllarini ko’rishi unda boshqaruv tizimiga oid yangidan- yangi qarashlarning paydo bo’lishiga zamin yaratadi. Ma’lumki, mazkur davrdagi Buxoro amirligidagi boshqaruv tizimi davr nuqtai nazaridan qaralganda juda eskirib qolgan hokimiyat Chingizxon zamonidan qolgan tartib asosida boshqarilmoqda edi. Shuning uchun ham Ahmad Donish davlat boshqaruv apparatini zamona talabiga mos xolda qayta qurish kerak, degan fikrni o’rtaga tashlaydi. Mang`itlarning boshqaruv sohasidagi ishlari va ularning davrida Buxoro amirligining ijtimoiy- iqtisodiy hayoti, rivojlanishi, madaniy hayoti kabi bir qancha sohalarda o`zgarishlar bo`ladi. Bizga ma’lumki, Qo’qon xonligining to’la chor Rossiyasiga qo’shib olinishi, Buxoro va Xiva xonliklarini qisman bo’ysundirilishi ingliz-rus aloqalarining, ayniqsa, Yaqin Sharq masalasi bo’yicha raqobatni yanada keskinlashuviga olib keldi. Ushbu kelishmovchilik hatto Angliya bilan Rossiya o’rtasida o’zaro shartnoma imzolangandan so’ng ham to’xtamadi. Shunday qilib, Amir Muzaffar davrida Buxoro amirligi Rossiya tomonidan istilo etildi. Amir Abdulahad va Amir Olimxon hukmronligi vaqtida Buxoroda rus podsho hukumatining mavqei mustahkamlandi. Buxoro bosqinidan keyin tuzilgan Buxoro Xalq Sovet Respublikasi tashkil topgach, Mang’itlar sulolasi tugatildi. Mang`itlar sulolasi Buxoro amirligi hayoti uchun muhim ishlarni bajargan. Ular tarix sahifalaridan munosib o`rin egallagan. FOY DA LA N ILGA N ADA BIY OTLA R RO’Y X A TI. I.Huk umat qarorlari v a prezident asarlari 1.Каримов И.А. ―Тарихий хотрасиз келажак йўқ. ―Т.: Шарқ1998. II. Manbalar 1.Айни С, История мангитских эмиров (Собрание сочинений в 6 томах), т.6, Москва, 1975 2.Ahmad Donish. Risola yoxud Mang'itlar xonadoni saltanatining qisqacha tarixi. Dushanbe, 1992 3.Ахмад Дониш. Наводирул вақое. – Т.: Фан, 1964 4.Ўзбекистон Миллий Энциклопедияси. 1–жилд ,ЎзМЭ 2-тоm,ЎзМЭ 6: 11 – жилд. ЎзМЭ 12-жилд. – T., 2001 5.Мирзо Салимбек. Кашкўли Салимий // кириш, форс-тожик тилидан таржима ва изоҳлар муаллифи Н.Йўлдошев. Бухоро, 2003 6.Мирзо Абдулазим Сомий. Манғит султонларининг тарихи ёки Бухоро хонлигининг инқирози III.A dabiy ot lar 1.Ахмедов Б. Ўзбекистон халқлари тарихи манбалари. ―Т.:Ўқитувчи, 1991. 2.Асқаров А. Ўзбек халқининг этнгенези ва этник тарихи. ―Т., 2007. 3.Амир Саййид Олимхон. Бухоро халқининг ҳасрати тарихи. ―Т.: Фан, 1991. 4.Азамат Зиё. Ўзбек давлатчилиги тарихи. ― Тошкент.: Шарқ, 2000. 5.A.Abdullaeva, X.Xolmirzaev. Navodir ul-vaqoe o`zbek tilida. /Qomusiy mutafakkir. Buxoro, 2007. 6.D.Alimova, U .Rashidov. “XIX asr oxiri - XX asr boshlarida Buxorodagi siyosiy harakatlar va kurashlar”. Buxoro 2009. 7.Воҳидов Ш. Қўқон хонлиги ва Бухоро амирлигида унвон ва мансаблар. ― Т.: Фан , 1996. 8.Зиёёв Х. Туркистонда Россия тажовузи ва ҳукмронлигига қарши кураш. ― Т.: Шарқ, 1998. 9.Зиёев Х. Тарихнинг очилмаган саҳифалари. ―Т.: Меҳнат, 2003 10.Zamonov. A. Buxoro xonligi tarixi. IV. Qism. – T .: Bayoz, 2022. 11.Sirojiddinov A. “Mang’itlar davrida Buxoro amirligi iqtisodiy tarixi” T:.2014 12.Кисляков Н. А Патриархально-феодальные отнашения среди оседлого сельского населения Бухарского ханства в конце Х1Х-наcҳале ХХ вв. - М.: Изд-во АН СССР, 1962 13.Q.Rajabov. Amir haydar yohud Amiri Sayid. – T ., 2017 14.O`zbekiston davlat muassasalari tarixi. – T.: O`qituvchi, 2019. 15.Холикова Р. Россия-Бухоро: тарих чоррахасида. ―Т.:O’qituvchi HMИУ, 2005. IV. Ilmiy nashriy ot mat eriallari 1.Рахматов М. Манғитлар уруғи тарихидан.// Ўзбекистон тарихи yoш тадқиқотчилар нигоҳида. –Т.:Ўзбекистон, 2010. V. Int ernet say t lari 1. www. Azkurs.uz 2. 3. www.genderi.uz. 4. www.history.maps.uz 5. www.ma’lumot.ru

MUNDARIJA

KIRISH

I.BOB. MANG`ITLARNING KELIB CHIQISHI VA BUXORO AMIRLIGI

HOKIMIYATINI EGALLASHI

I.1. Mang`itlarning kelib chiqishi va Buxoro xonligida siyosiy nufuzining ortib borishi

I.2. Hokimiyatga mang‘itlar sulolasining kelishi va Buxoro amirligining tashkil topishi

II.BOB. MANG`ITLAR DAVRIDA BUXORO AMIRLIGINING IJTIMOIY

IQTISODIY, SIYOSIY VA MADANIY HAYOTI

II.1 Mang’itlar sulolasining davlat boshqaruvi an’analari

II.2 Buxoro amirligining ijtimoiy-iqtisodiy hayoti mang`itlar davrida

III. XULOSA

IV. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO`YXATI

Купить