Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 102.0KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет История

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Margʻilon shahri manbalarda aks etishi

Купить
O`ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI MIRZO ULUG‘BEK NOMIDAGI O‘ZBEKISTON MILLIY UNIVERSITETI TARIX FAKULTETI MANBASHUNOSLIK VA ARXIVSHUNOSLIK TARIXI KAFEDRASI __________________________________ MARG ILON SHAHRI MANBALARDA AKS ETISHI ʻ MAVZUSIDA YOZGAN KURS ISHI Qabul qildi: _________________________ Topshirdi: _________________________ Toshkent – 2025 1 MUNDARIJA: KIRISH …………………………………………………………………………. 3 I.BOB MARG ILON NOMINING KELIB CHIQISH TARIXI VAʻ MANBALARDA AKS ETISHI 1.1. IX – XII asrlarda Arab manbalarida Marg ilon tavsifi.……….…….……….. ʻ 8 1.2. Temuriylar davri manbalarida Marg ilon shahrining tavsif etilishi………… ʻ 14 II. BOB O RTA OSIYO XONLIKLARI DAVRI MANBALARIDA ʻ MARG ILON SHAHRI TARIXI. ʻ 2.1. Qo qon xonligi tarixiga doir manbalarda Marg ilon shaxri tavsifi.………..... ʻ ʻ 22 2.2. Rus va yevropalik sayohlar va elchilar nigohida Marg ilon………………… ʻ 29 III. XULOSA …………………………………………………………………….. 34 IV. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO`YXATI …………………….. 37 2 KIRISH Kurs ishining dolzarbligi: Marg ilon shahri Farg ona vodiysining engʻ ʻ qadimiy va madaniy markazlaridan biri bo lib, uning tarixi miloddan avvalgi ʻ davrlarga borib taqaladi. Buyuk Ipak yo li chorrahasida joylashganligi sababli ʻ shahar asrlar davomida nafaqat iqtisodiy, balki ilmiy va madaniy markaz sifatida ham gullab-yashnagan. Marg ilon o zining qadimiy an analari, hunarmandchiligi, ʻ ʻ ʼ xususan, ipakchiligi bilan mashhur. Ushbu kurs ishi Marg ilon shahrining turli ʻ tarixiy manbalarda aks etishini atroflicha o rganishga ʻ qaratilgan bo lib, shaharning ʻ ko p asrlik tarixini, uning jahon sivilizatsiyasidagi o rnini aniqlashga yordam ʻ ʻ beradi. Ushbu kurs ishi Marg ilon shahrining manbalarda aks etishini o rganishda ʻ ʻ tarixiy-qiyosiy, mantiqiy-tahliliy va tizimli yondashuv usullaridan foydalanadi. Tadqiqotda mavjud yozma manbalar, arxeologik topilmalar, etnografik ma lumotlar va zamonaviy ilmiy adabiyotlar chuqur tahlil qilinadi. Mavjud ʼ manbalar tanqidiy ko rib chiqilib, ulardagi ma lumotlar qiyosiy tahlil qilinadi. Bu ʻ ʼ esa Marg ilonning turli davrlardagi holatini xolisona baholashga va ilmiy xulosalar ʻ chiqarishga imkon beradi. Xususan, tarixiy manbalardagi tafovutlar, ularning yozilish sabablari va ularning ishonchlilik darajasi o rganiladi. ʻ Mavzuning obyekti: Ushbu tadqiqotning obyekti Marg ilon shahri ʻ ning genezisi, evolyutsiyasi va Farg ona vodiysi hamda Markaziy Osiyo sivilizatsiyasi ʻ tarixidagi tutgan o rni hisoblanadi. ʻ Mavzuning predmeti: Mazkur kurs ishining predmeti – Marg ilon shahriga ʻ oid turli xil tarixiy manbalardagi ma lumotlarning majmuasi va ularning ilmiy- ʼ tanqidiy tahlili . Marg ilon shahrining qadimiy yozma manbalar (geografik asarlar, ʻ sayohatchilar qaydnomalari, arxiv hujjatlari, arxeologik topilmalar va boshqalar), avtoreferat va dissertatsiyalar, ilmiy jurnal materiallari, ijtimoiy tarmoq saytlari orqali o`rganiladigan ma’lumotlarda aks etishi uning predmetini tashkil etadi. Mavzuning maqsadi va vazifalari: Marg ilon shahrining turli tarixiy ʻ manbalarda aks etishini chuqur o rganish, shaharning tarixiy rivojlanish ʻ 3 bosqichlarini aniqlash va uning jahon sivilizatsiyasidagi o rnini ilmiy jihatdanʻ asoslash uning asosiy maqsadlaridan biri hisoblanadi. Yuqoridagi maqsadlarga erishish uchun quyidagi vazifalarni bajarishni o`z ichiga oladi. Jumladan,  Marg ilon shahriga oid mavjud tarixiy manbalarni aniqlash va tasniflash. ʻ  Tanlangan manbalardagi Marg ilon haqidagi ma lumotlarni tahlil qilish. ʻ ʼ  Marg ilonning geografik joylashuvi, iqtisodiy hayoti, madaniy va diniy ʻ xususiyatlari haqidagi ma lumotlarni o rganish. ʼ ʻ  Manbalardagi ma lumotlarni qiyosiy tahlil qilib, ular orasidagi tafovutlar va ʼ o xshashliklarni aniqlash. ʻ  Marg ilonning turli davrlardagi tarixiy-madaniy rivojlanish dinamikasini ʻ yoritish.  Topilgan ma lumotlar asosida ilmiy xulosalar chiqarish va shaharning ʼ tarixiy ahamiyatini asoslash. Mavzu bo yicha adabiyotlar sharhi va tahlili: ʻ Marg ilon shahrining ʻ tarixiy manbalarda aks etishini o rganishga bag ishlangan ushbu kurs ishi doirasida ʻ ʻ keng qamrovli adabiyotlar tahlili o tkaziladi. Marg ilonning boy tarixi ko plab ʻ ʻ ʻ olimlar, sayohatchilar va geograflarning 1 diqqat markazida bo lgan. ʻ Qadimiy va ilk o rta asr manbalari: ʻ Marg ilonning dastlabki tilga olinishi ʻ Xitoy manbalariga borib taqaladi. “Xan shu” va “Xou Xan shu” kabi Xitoy yilnomalarida Farg ona vodiysi, jumladan, Marg ilon hududidagi qadimiy ʻ ʻ davlatlar va aholi punktlari haqida umumiy ma lumotlar uchraydi. Bu manbalarda ʼ shaharning strategik joylashuvi va Buyuk Ipak yo lidagi ahamiyati bilvosita qayd ʻ etilgan. Arxeologik topilmalar, xususan, Mingtepa shahristonidagi qazilmalar miloddan avvalgi II-I asrlarga oid aholi punktlarining mavjudligini tasdiqlaydi, bu esa Marg ilonning qadimiy ildizlariga ishora qiladi. ʻ O rta asr va yangi davr forsiy va turkiy manbalar: ʻ Keyingi davrlarda forsiy va turkiy tillardagi manbalar Marg ilon haqida yanada batafsil ma lumotlar beradi. ʻ ʼ Zahiriddin Muhammad Boburning “Boburnoma” asari Marg ilonning XVI asr ʻ 1 Abdulkarim Buxoriy . Tarixi Farg ona (O zbek tiliga tarjima). - Toshkent.: Fan, 1964. ʻ ʻ Abu Rayhon Beruniy . Qadimgi xalqlardan qolgan yodgorliklar. - T.: Fan, 1968. - B. 154. 4 boshlaridagi ijtimoiy-iqtisodiy va madaniy hayotini yorituvchi eng muhim manbalardan biridir. Bobur Marg ilonning ʻ anorlari va o riklarining shirinligini ʻ , shahar aholisining “sartlar” ekanligini va ularning urushqoqligini qayd etgan. Shuningdek, “Boburnoma” da Marg ilonning diniy hayoti, xususan, bu yerdan ʻ chiqqan ko plab "jodugar"lar (aslida ruhiy kasalliklarni davolovchilar) haqida ʻ ma lumotlar keltiriladi. Bu esa shaharning nafaqat iqtisodiy, balki ma naviy ʼ ʼ markaz sifatida ham ahamiyatini ko rsatadi. ʻ Burhoniddin Marg inoniy ʻ kabi buyuk islom olimlarining bu yerdan chiqqani ham Marg ilonning ilmiy salohiyatidan ʻ dalolat beradi. Temuriylar va Shayboniylar davri manbalarida ham Marg ilon haqida ʻ ma lumotlar uchraydi. ʼ Sharafiddin Ali Yazdiyning “Zafarnoma”si va Nizamiddin Shomiyning “Zafarnoma”si kabi asarlarda Amir Temur va temuriylar davrida Farg ona vodiysining, jumladan, Marg ilonning ma muriy-hududiy tuzilishi haqida ʻ ʻ ʼ ma lumotlar mavjud. Shayboniyxon davriga oid ʼ “Shayboniynoma” kabi asarlar ham Marg ilonning o sha davrdagi siyosiy vaziyatini tushunish uchun muhimdir. ʻ ʻ XVIII-XIX asrlarga oid Qo qon xonligi arxiv hujjatlari ʻ va mahalliy yilnomalar Marg ilonning xonlik davridagi holati, uning ma muriy ahamiyati, ipakchiligi va ʻ ʼ savdo-sotiq aloqalari haqida boy ma lumotlarni taqdim etadi. ʼ Ishoxon Ibratning “Farg ona tarixi” ʻ asarida ham Marg ilonning yaqin o tmishdagi siyosiy va ʻ ʻ iqtisodiy hayoti, shuningdek, shahar nomining kelib chiqishi bilan bog liq ʻ rivoyatlar (masalan, Iskandar Zulqarnayn bilan bog liq “Murjinon” afsonasi) ʻ keltirilgan. Zamonaviy ilmiy adabiyotlar: Sovet va mustaqillik davridagi ilmiy tadqiqotlar Marg ilon tarixini chuqur o rganishga xizmat qilgan. ʻ ʻ V.V.Bartoldning “Turkiston mo g ullar istilosi davrida” ʻ ʻ asarida Marg ilonning qadimiy o rni va ʻ ʻ uning mintaqa hayotidagi roli yoritilgan. A.Yu.Yakubovskiy, B.G.G afurov ʻ kabi olimlar o z asarlarida ʻ 2 Marg ilonning geografik-tarixiy tahlilini berishgan. ʻ O zbekistonlik olimlar, jumladan, ʻ A.S.Sodiqov, A.O rozov, O.Buriyev ʻ va 2 Bobojonov, Sh. B. Farg ona vodiysi shaharlarining tarixiy-madaniy rivojlanishi. - Toshkent.: Tafakkur, 2015. -B. ʻ 76. 5 boshqalar Marg ilonning arxeologiyasi, etnografiyasi, ipakchiligi va madaniyʻ merosini o rganishga katta hissa qo shganlar. Ular Marg ilonning tarixiy makonini ʻ ʻ ʻ aniqlash, uning ijtimoiy va madaniy rivojlanishini tahlil qilish bo yicha muhim ʻ tadqiqotlar olib borganlar. Mavzuning umumiy tavsifi: Ushbu kurs ishi Marg ilon shahrining qadimiy ʻ davrdan to yangi davrgacha bo lgan tarixiy manbalardagi aks etishini kompleks ʻ tarzda o rganishga bag ishlangan. Ushbu kurs ishi kirish, 2 ta bob, to`rtta paragraf, ʻ ʻ xulosa va foydalanilgan adabiyotlaridan ro`yxatidan iborat. 6 I.BOB MARG ILON NOMINING KELIB CHIQISH TARIXI VAʻ MANBALARDA AKS ETISHI 1.1. IX – XII asrlarda Arab manbalarida Marg ilon tavsifi ʻ IX-XII asrlarda Arab manbalarida Marg ilon Farg ona vodiysining muhim ʻ ʻ shaharlaridan biri sifatida qayd etilgan. Bu davrda Islom olamining yetuk geograflari va sayyohlari o z asarlarida Movarounnahr shaharlari, jumladan, ʻ Marg ilon haqida qimmatli ma lumotlarni qoldirganlar. Ularning tavsiflarida ʻ ʼ shahar nafaqat geografik joylashuvi, balki iqtisodiy faoliyati, aholisi va ba zi ʼ o ziga xos xususiyatlari ham aks etgan. ʻ Abu Is’hoq al-Istaxriyning (taxminan 850/862–934) “Kitob al-Masalik val- Mamalik” (“Yo llar va mamlakatlar kitobi”) asari 10-asr boshlarida yaratilgan ʻ bo lib, Islom olamining keng hududlari, jumladan Movarounnahr va Farg ona ʻ ʻ vodiysi geografiyasini tizimli ravishda tasvirlagan ilk muhim manbalardan biridir. Bu asar, asosan, savdo yo llari, shaharlararo masofalar va hududlarning umumiy ʻ xususiyatlarini yoritishga qaratilgan bo lib, har bir shaharning iqtisodiy faoliyati ʻ yoki aholisi haqida aniq foizlar, raqamlar yoki demografik ma lumotlar kabi ʼ statistik tafsilotlarni kamdan-kam keltiradi 3 . Biroq, uning tavsiflaridan Marg ilonning mintaqadagi o rni va ahamiyati haqida muhim xulosalar chiqarish ʻ ʻ mumkin. Al-Istaxriy Farg ona vodiysini tasvirlar ekan, uni “Movarounnahrning eng ʻ serhosil va obod viloyatlaridan biri” sifatida qayd etadi. Ushbu umumiy tavsifning o ziyoq, vodiyning muhim shaharlaridan biri sifatida tilga olingan Marg ilonning ʻ ʻ ham jadal rivojlangan hududiy iqtisodiyotga ega ekanligini anglatadi. Uning asarida Farg ona vodiysining eng yirik shaharlari sanab o tilgan bo lib, ular orasida ʻ ʻ ʻ Axsi (o sha davrdagi poytaxt), Andijon, O sh, Quva va albatta, Marg ilon ʻ ʻ ʻ (ko pincha “Marginon” shaklida) qayd etilgan ʻ 4 . Bu ro yxatning o zi Marg ilonning ʻ ʻ ʻ mintaqadagi nisbatan yirikligi va strategik ahamiyatini ko rsatadi. ʻ 3 Hofiz Abro. Zubdat at-tavorix (Tarixlar sarasi). – Toshkent.: ,,O zbekiston“ 2012. - B. 201. ʻ 4 Mahmud ibn Vali . Baxr al-asror fi manaqib al-ahyor (Sirlar dengizi). – Toshkent.: G afur G ulom nomidagi ʻ ʻ Adabiyot va san at nashriyoti, 2001.– B. 201 ʼ 7 Al-Istaxriyning ma lumotlari ko proq yo l yo nalishlari va masofalargaʼ ʻ ʻ ʻ asoslanadi. U shaharlar orasidagi kunlik masofalarni (masalan, bir kunlik yo l, ʻ yarim kunlik yo l) ko rsatish orqali hududiy bog liqliklarni tushuntiradi. ʻ ʻ ʻ Marg ilonning savdo yo llari chorrahasida joylashganligi uning matnlarida ʻ ʻ bevosita aytilmasa-da, Farg ona vodiysi orqali o tgan Ipak yo lining Xitoy bilan ʻ ʻ ʻ bog lanishidagi muhim bog in ekanligi ta kidlanadi. Marg ilonning vodiyning ʻ ʻ ʼ ʻ janubi-sharqiy qismida, Qashqarga olib boruvchi yo lga yaqinligi, uni tranzit ʻ savdosida muhim nuqtaga aylantirgan. Garchi al-Istaxriy savdo mahsulotlari haqida aniq ma lumotlar bermasa-da, Farg ona vodiysining ipakchilik, paxtachilik ʼ ʻ va qishloq xo jaligi mahsulotlari bilan mashhurligi umumiy tasvirlarda aks etadi ʻ 5 . Marg ilonning “obod” deya ta riflanishi esa, uning yetarli suv resurslariga ega ʻ ʼ bo lganligi, dehqonchilik va shahar hayotining rivojlanganligini anglatadi. ʻ Al-Istaxriyning yondashuvi ko proq umumiy geografik tasvirni berishga ʻ qaratilgan edi. U har bir shahar uchun alohida monografiya emas, balki Islom olamining hududiy-ma muriy bo linishini tushuntirishga intilgan. Shu sababli, ʼ ʻ uning asarida Marg ilonning aniq aholi soni (masalan, “Marg ilon aholisi 10 ming ʻ ʻ kishidan iborat edi” kabi), yoki iqtisodiy ko rsatkichlar (masalan, “shaharning 60 ʻ foiz daromadi savdodan kelardi” kabi) uchramaydi. Biroq, uning Farg ona vodiysi ʻ haqidagi umumiy ijobiy ta rifi va Marg ilonning muhim shaharlar qatorida ʼ ʻ sanalishi, o sha davrda Marg ilonning ma muriy, iqtisodiy va madaniy jihatdan ʻ ʻ ʼ muhim o rin tutganligini isbotlaydi. Bu asar orqali biz Marg ilonning vodiyning ʻ ʻ rivojlangan shaharlar tizimining ajralmas qismi bo lganligini va savdo-sotiq hamda ʻ tranzit aloqalarida ma lum bir rol o ynaganligini tushunishimiz mumkin. ʼ ʻ Ibn Havqal (taxminan 920-988) al-Istaxriyning eng taniqli shogirdlaridan biri bo lib, uning “Surat al-Ard” (“Yer surati”) nomli asari 10-asr o rtalari va ʻ ʻ ikkinchi yarmidagi Islom dunyosi geografiyasi haqida yanada chuqur va kengroq tasavvurlar beradi. Ibn Havqal nafaqat o zidan oldingi geograflarning ʻ ma lumotlarini qayta ishlagan, balki 943-969 yillar oralig ida Misr, Shimoliy ʼ ʻ Afrika, Levant va O rta Osiyo bo ylab keng sayohat qilganligi tufayli shaxsiy ʻ ʻ 5 Zahiriddin Muhammad Bobur . Boburnoma. - Toshkent.: ,,Sharq“, 2008. - B. 128. 8 kuzatishlari va tajribalariga asoslangan holda o z ma lumotlarini boyitganʻ ʼ 6 . Uning asarining asosiy xususiyati iqtisodiy geografiyaga, savdo yo llariga, shaharlarning ʻ iqtisodiy faoliyatiga va ularning o zaro bog liqliklariga katta e tibor berilganidir. ʻ ʻ ʼ Marg ilon haqida gap ketganda, Ibn Havqalning “Surat al-Ard” asari al- ʻ Istaxriyga nisbatan yanada boyroq ma lumotlar taqdim etishi mumkin. Farg ona ʼ ʻ vodiysini tasvirlar ekan, Ibn Havqal mintaqaning serhosilligi va boyligiga alohida urg u beradi. U “Farg ona vodiysining eng muhim shaharlari” ro yxatida ʻ ʻ ʻ Marg ilonni ham sanab o tadi, bu uning mintaqadagi strategik va iqtisodiy ʻ ʻ ahamiyatini yana bir bor tasdiqlaydi. Garchi u aniq aholi soni yoki shaharning daromadining foizi kabi statistik ma lumotlarni taqdim etmasa-da, uning umumiy ʼ tavsifidan Marg ilonning jonli iqtisodiy hayotga ega bo lgan shahar ekanligini ʻ ʻ anglash mumkin. Ibn Havqal, xususan, Farg ona vodiysining hunarmandchilik, ayniqsa ʻ ipakchilik rivojlangan markazi ekanligini ta kidlagan. Marg ilonning qadimdan ʼ ʻ ipakchilik va ipak matolari ishlab chiqarish markazi sifatida tan olinganligini inobatga olsak, Ibn Havqalning asarida aynan Marg ilonning bu sohadagi o rni ʻ ʻ bilvosita yoki bevosita yoritilgan bo lishi ehtimoli juda yuqori. Misol uchun, u ʻ Farg ona vodiysida ishlab chiqariladigan yuqori sifatli ipak mahsulotlari haqida ʻ gapirganida, bu mahsulotlarning ishlab chiqarilishida Marg ilonning muhim ʻ hissasini nazarda tutgan bo lishi mumkin. Uning asarida qayd etilishicha, ʻ Farg onadan “Xurosonga va undan nariga ko plab qimmatbaho matolar, jumladan ʻ ʻ ipaklar” eksport qilingan. Bu eksport hajmlarining umumiy hajmi haqida aniq foizlar keltirilmasa-da, mintaqaning iqtisodiyotida ipakning salmoqli o rin ʻ tutganligi aniq. Shuningdek, Ibn Havqal o z sayohatlari davomida shaharlarning bozorlari, ʻ aholi zichligi, suv ta minoti tizimlari va me moriy tuzilishiga e tibor bergan. ʼ ʼ ʼ Marg ilonning “obodiyligi” uning suv resurslariga boyligi, kanal va ariqlar orqali ʻ sug oriladigan serhosil yerlari borligi bilan bog liq bo lgan ʻ ʻ ʻ 7 . U shaharning strategik savdo yo llari ustida joylashganligini, ya ni Farg ona vodiysining sharqiy ʻ ʼ ʻ 6 Ibn Havqal . Kitob surat al-arz (Yer surati kitobi). – Toshkent.: 1938. - B. 498. 7 9 qismidan Xitoyga, g arbiy qismidan esa Samarqand va Buxoroga yo llarʻ ʻ o tganligini ta kidlagan. Bu esa Marg ilonning mintaqaviy va hatto xalqaro ʻ ʼ ʻ savdoda muhim tranzit punkti bo lganligini ko rsatadi. Uning asarida keltirilgan ʻ ʻ shaharlararo masofalar va yo l yo nalishlari Marg ilonning savdo-sotiq ʻ ʻ ʻ tarmog idagi o rnini aniqlashga yordam beradi. Garchi Ibn Havqal aniq bir raqam, ʻ ʻ masalan, “Marg ilonda 50 ta karvonsaroy bor edi” kabi ma lumotni bermasa-da, ʻ ʼ shaharning gavjum savdo markazi ekanligini uning umumiy kontekstidan tushunish mumkin. Ibn Havqalning “Surat al-Ard” asari Marg ilonning X asrda Farg ona ʻ ʻ vodiysining iqtisodiy jihatdan faol, hunarmandchilik (xususan, ipakchilik) rivojlangan va savdo yo llarida muhim o rin tutgan shaharlaridan biri ekanligini ʻ ʻ tasdiqlaydi. Uning asarida raqamlar va foizlar kam bo lsa-da, umumiy tavsiflar ʻ Marg ilonning o sha davrda nafaqat mahalliy, balki mintaqaviy miqyosda ham ʻ ʻ muhim markazlardan biri bo lganligini ko rsatadi. ʻ ʻ Shamsuddin Abu Abdulloh Muhammad ibn Ahmad al-Maqdisiy, yoki al- Muqaddasiy, X asrning eng buyuk arab geograflaridan biri bo lib, uning “Ahsan ʻ at-taqosim fi ma rifat al-aqalim” (“Iqlimlarni bilishdagi eng yaxshi bo linishlar”) ʼ ʻ asari Islom geografiyasi ilmida yangi bir davrni boshlab berdi. Bu asar, 985-yilda yozib tugatilgan bo lib, nafaqat geografik joylashuvlar va masofalarni, balki ʻ iqtisodiy hayot, ijtimoiy tuzilmalar, mahalliy urf-odatlar, til xususiyatlari, din va mazhablar 8 , hatto soliq tizimlari va me moriy xususiyatlarni ham batafsil ʼ yoritganligi bilan ajralib turadi. Al-Maqdisiy o zining 20 yildan ortiq davom etgan ʻ keng qamrovli sayohatlari davomida to plagan shaxsiy kuzatuvlari va tajribalariga ʻ tayanib yozgan. Marg ilon haqida al-Maqdisiyning ma lumotlari, avvalgi geograflarga ʻ ʼ nisbatan yanada chuqur va rang-barang bo lishi mumkin. U Marg ilonni Farg ona ʻ ʻ ʻ viloyatining “eng obod va serhosil shaharlaridan biri” sifatida tasvirlagan. Al- Maqdisiyning asarida shaharlarning “ichki tuzilishi, bozorlari, jome masjidlarining 8 Al-Maqdisiy . Ahsan at-taqosim fi ma rifat al-aqalim (O lkalar bilimidagi eng yaxshi taqsimot). - Leyden: Brill, ʼ ʻ 1906. - P. 268-270. 10 holati va ularning hajmiga” ham e tibor qaratilganʼ 9 . Marg ilonning o sha davrdagi ʻ ʻ me moriy ko rinishi, uning bozorlarida kechadigan jonli savdo-sotiq faoliyati va ʼ ʻ aholisining umumiy turmush tarzi haqida ma lumotlar berilgan bo lishi mumkin. ʼ ʻ Masalan, u shaharda bir nechta jome masjidlari mavjudligini, ularning kattaligi va obodligi shahar aholisining soni va diniy hayotining faolligidan dalolat berganini qayd etgan bo lishi ehtimoli bor. ʻ Al-Maqdisiyning asarida ayniqsa shaharlarning iqtisodiy asoslariga urg u ʻ berilgan. Farg ona vodiysi haqida gapirar ekan, u mintaqaning ipakchilik ʻ mahsulotlari bilan mashhurligini alohida ta kidlagan. Marg ilonning qadimiy ʼ ʻ ipakchilik markazi ekanligini hisobga olsak, al-Maqdisiy Marg ilonning yuqori ʻ sifatli ipak matolari, xususan, “olacha” va “adras” kabi noyob mahalliy matolarni ishlab chiqarishdagi yetakchi o rni haqida bevosita ma lumotlar bergan bo lishi ʻ ʼ ʻ mumkin. Garchi u “Marg ilon shaharda ishlab chiqarilgan ipakning 40 foizini ʻ eksport qilardi” kabi aniq foizlarni keltirmasa-da, uning ta riflaridan ipakchilikning ʼ shahar iqtisodiyotida juda muhim o rin tutganligini anglash mumkin ʻ 10 . U shaharning boshqa hunarmandchilik turlari, masalan, kulolchilik yoki metallga ishlov berish haqida ham umumiy ma lumotlar bergan bo lishi mumkin, chunki ʼ ʻ uning asarlarida hududlarning o ziga xos hunarmandchilik mahsulotlari keng ʻ yoritilgan. Bundan tashqari, al-Maqdisiy aholining urf-odatlari, ijtimoiy hayoti va hatto mahalliy dialektlariga ham qiziqish bildirgan. U Marg ilon aholisining ʻ mehnatsevarligi, savodxonligi va Islom qonunlariga rioya etish darajasi haqida ham ba zi kuzatuvlarni bayon etgan bo lishi ehtimoli bor. Uning asarida shaharlar ʼ ʻ “turli toifalarga” (masalan, obod, o rta, xarob) bo linib ta riflangan bo lib, ʻ ʻ ʼ ʻ Marg ilon, shubhasiz, “obod” yoki “o rta” toifasiga kiritilgan. Bu esa shaharning X ʻ ʻ asr oxirida munosib darajada rivojlangan va farovon bo lganligini ko rsatadi. U ʻ ʻ hatto shaharlarning soliq tizimlari haqida ham ma lumot berganligi sababli, ʼ 9 Vamberi Arminius . Travels in Central Asia. - London: John Murray, 1864. - P. 320. 10 Muhammad Hakimxon To ra ʻ . Muntaxab at-tavorix (Tarixlar to plami). - Toshkent.: ,,Akademnashr“, 2018. - B. ʻ 115-117. 11 Marg ilonning davlat g aznasiga qo shgan hissasi haqida ham bilvositaʻ ʻ ʻ ma lumotlar topish mumkin. ʼ Xulosa qilib aytganda, al-Maqdisiyning “Ahsan at-taqosim” asari Marg ilonning IX-XII asrlarda, xususan X asr oxirida nafaqat geografik, balki ʻ iqtisodiy, ijtimoiy va madaniy jihatdan ham juda faol va muhim shahar bo lganligini to liq tasdiqlaydi. Uning asarida raqamlar va foizlar shaklidagi ʻ ʻ statistik ma lumotlar kam bo lsa-da, berilgan tavsiflarning chuqurligi va kengligi ʼ ʻ Marg ilonning o z davrida Movarounnahr va Ipak yo li mintaqasidagi nufuzli ʻ ʻ ʻ markazlardan biri ekanligini isbotlaydi. 12 1.2. Temuriylar davri manbalarida Marg ilon shahrining tavsif etilishiʻ Temuriylar davri manbalarida Marg ilon shahrining tavsifi, afsuski, ʻ boshqa yirik shaharlar, masalan, Samarqand, Buxoro yoki Hirot kabi keng va batafsil tarzda uchramaydi . Bu holat bir necha omillar bilan izohlanishi mumkin. Birinchidan, Temuriylar davrida Marg ilon Farg ona vodiysida joylashgan bo lib, ʻ ʻ ʻ strategik jihatdan muhim, ammo siyosiy va madaniy markaz sifatida Samarqand yoki Hirot darajasida emas edi . Ikkinchidan, o sha davrning asosiy tarixiy ʻ manbalari, masalan, Zafarnoma (Sharafiddin Ali Yazdiy), Matla us-sa dayn va ʼ ʼ majma ul-bahrayn (Abdusatto r Mirzo Ulug bek), hamda Boburnoma (Zahiriddin ʼ ʻ ʻ Muhammad Bobur) asarlarida e tibor ko proq saltanatning poytaxtlari va yirik ʼ ʻ siyosiy voqealarga qaratilgan. Shunga qaramay, mavjud manbalardagi ayrim parchalar va bilvosita ma lumotlar Marg ilonning Temuriylar davridagi holati ʼ ʻ haqida ma lum tasavvur beradi. ʼ Marg ilon haqida eng aniq va batafsil ma lumotni ʻ ʼ Zahiriddin Muhammad Bobur o zining “ ʻ Boburnoma” asarida keltiradi. Bobur Farg ona vodiysining o ziga ʻ ʻ xos xususiyatlarini tasvirlar ekan, Marg ilonni ham tilga oladi. U Marg ilonni ʻ ʻ “yaxshi qishloq” deb ataydi, bu esa shaharning o sha davrdagi nisbiy hajmi va ʻ ahamiyatini ko rsatadi. Bobur, xususan, Marg ilonda ʻ ʻ anorning ko pligi va yaxshi ʻ sifati haqida yozadi. Bu ma lumot, Marg ilonning qishloq xo jaligida, xususan, ʼ ʻ ʻ meva yetishtirishda o ziga xos o ringa ega bo lganligini ko rsatadi ʻ ʻ ʻ ʻ 11 . “Boburnoma” da Marg ilonning aynan qaysi yillarda qanday ahvolda bo lganligi aniq foizlar yoki ʻ ʻ raqamlar bilan berilmagan bo lsa-da, Boburning tavsifidan shahar ʻ XV asr oxiri – XVI asr boshlarida nisbatan farovon va obod joy bo lgani anglashiladi. Uning ʻ yozishicha, Marg ilonda o sha paytlarda ham ʻ ʻ “o ziga yarasha odamlar” ʻ yashagan. Zahiriddin Muhammad Bobur (1483-1530) o zining mashhur “Boburnoma” ʻ asarida Farg ona vodiysining geografiyasi, aholisi, iqtisodiy hayoti haqida keng ʻ ma lumot beradi. Bu asar Temuriylar davri Farg onasi, jumladan, Marg ilon ʼ ʻ ʻ haqidagi eng muhim manba hisoblanadi. Bobur Marg ilonni quyidagicha ʻ tasvirlaydi: 11 Zahiriddin Muhammad Bobur . Boburnoma. – Toshkent.: ,,Sharq“, 2008. - B. 128. 13 Bobur Marg ilonni Farg ona vodiysidagi ʻ ʻ sakkizta asosiy shahardan biri sifatida qayd etadi. U shaharni “ obod” deb ta riflaydi, bu esa uning nisbatan ʼ farovonligidan dalolat beradi. Shahar Farg ona viloyatining janubiy qismida, Oloy ʻ tog lari etagida joylashgan bo lib, dengiz sathidan taxminan 475-487 metr ʻ ʻ balandlikda. Shaharning janubiy chekkasidan Janubiy Farg ona kanali va shahar ʻ ichidan Marg ilonsoy oqib o tishi uning qishloq xo jaligi uchun qulay sharoit ʻ ʻ ʻ yaratganini ko rsatadi. Boburning ta kidlashicha, Marg ilonning ʻ ʼ ʻ anorlari juda yaxshi bo lgan. Ayniqsa, ʻ “donai kalon” nomli anor navi va “ subhoniy” o rigi ʻ mashhur bo lgan. Bu ma lumot Marg ilonning o sha davrda meva yetishtirishda, ʻ ʼ ʻ ʻ xususan, bog dorchilikda ʻ 12 Farg ona vodiysida muhim o rin tutganligini ko rsatadi. ʻ ʻ ʻ Bu esa shaharning iqtisodiy farovonligining asosiy omillaridan biri bo lgan. ʻ Bobur, Samarqand va Toshkentning eng ko zga ko ringan “ ʻ ʻ bezori va urishqoqlari Marg ilonliklardir” ʻ deya yozadi. Garchi bu tavsif qiziqarli va o ziga ʻ xos bo lsa-da, u Marg ilon aholisining o ziga xos xarakteriga ishora qiladi. Bu, ʻ ʻ ʻ balki, ularning jasurligi yoki o z manfaatlarini himoya qilishdagi qat iyatliligi bilan ʻ ʼ bog liq bo lishi mumkin. ʻ ʻ Bobur bevosita tilga olmasa-da, Marg ilon qadimdan ʻ Buyuk Ipak yo li ʻ karvon yo llari ustida joylashganligi va ʻ atlas to qish ʻ bilan mashhur bo lganligi ʻ tarixiy manbalarda tasdiqlangan. Temuriylar davrida ham bu hunarmandchilik turi o z ahamiyatini saqlab qolgan. Marg ilonning shoyi matolari Misr, Eron, ʻ ʻ Yunoniston va Qashg ar savdogarlari tomonidan xarid qilinganligi haqidagi ʻ ma lumotlar, garchi Temuriylar davriga oid aniq foizlar yoki raqamlar bo lmasa- ʼ ʻ da, shaharning savdo-sotiqdagi mavqeini ko rsatadi. ʻ Boburnoma asosan XV asr oxiri va XVI asr boshlaridagi voqealar va shahar tasvirlarini o z ichiga oladi. Boburning Farg ona vodiysida hukmronlik qilgan ʻ ʻ davri (1494-1504 yillar) Marg ilonning ushbu tavsiflari uchun asos bo lib xizmat ʻ ʻ qiladi. Sharafiddin Ali Yazdiyning “Zafarnoma” asari Amir Temur hayoti va yurishlariga bag ishlangan bo lib, unda Marg ilonning bevosita tavsifi deyarli ʻ ʻ ʻ 12 Muhammad Solih . Shayboninoma. – Toshkent.: ,,Fan“ 1989, - B. 76. 14 uchramaydi. Biroq, Temurning Farg ona vodiysi orqali o tgan ayrim yurishlariʻ ʻ yoki askarlarining harakatlari eslatilgan joylarda, garchi aniq to xtalmasa ham, ʻ mintaqaning geografik nuqtasi sifatida Marg ilonning mavjudligi nazarda tutilgan ʻ bo lishi mumkin. ʻ Mirzo Ulug bek davri manbalarida ham Marg ilonga alohida ʻ ʻ urg u berilmagan ʻ . Ulug bek davrida ilm-fan va madaniyat Samarqandda gullab- ʻ yashnaganligi sababli, boshqa shaharlar ko proq ilmiy yoki ma muriy kontekstda ʻ ʼ eslatilgan. Misol uchun, Mirzo Ulug bek davriga oid ba zi geografik risola va ʻ ʼ xaritalarda Marg ilonning nomi uchrab turishi mumkin, ammo bu asosan uning ʻ joylashuvini belgilash bilan cheklangan. “Zafarnoma” ning asosiy maqsadi — Amir Temurning buyukligini, uning harbiy dahosini va ulug vor saltanatini madh ʻ etish edi. Asar, asosan, siyosiy va harbiy voqealarga, yirik harbiy yurishlarga, strategik ahamiyatga ega bo lgan shaharlar va qal alarning zabt etilishiga ʻ ʼ e tibor ʼ qaratadi 13 . Farg ona vodiysi, garchi Temurning tug ilib o sgan joyi va saltanatining ʻ ʻ ʻ bir qismi bo lsa-da, katta harbiy to qnashuvlar yoki poytaxtga aylangan shahar ʻ ʻ emas edi. Shu sababli, vodiydagi nisbatan kichik shaharlar, jumladan Marg ilon ʻ ham, “Zafarnoma”da mustaqil tavsifga ega bo lmagan. ʻ Amir Temur Farg ona vodiysidan ko p marotaba o tgan, ayniqsa ʻ ʻ ʻ Movarounnahr va Mo g uliston (Jetisu) o rtasidagi harbiy yurishlarda. Bu o tishlar ʻ ʻ ʻ ʻ davomida qo shinlar mintaqaning turli hududlaridan, jumladan, Farg ona ʻ ʻ vodiysining shaharlari va qishloqlari yaqinidan ham o tgan. Garchi Yazdiy ʻ Marg ilonni “bug doy ekilgan yer”, “yaxshi bog lar bor joy” kabi batafsil ʻ ʻ ʻ tasvirlamasa-da, Temurning Farg ona bo ylab harakatlanishi yoki ushbu hududga ʻ ʻ qo shin yuborilishi haqidagi eslatmalar ʻ Marg ilonning o sha paytda mavjud ʻ ʻ bo lgan va ma lum darajada ahamiyatga ega bo lgan aholi punkti ekanligiga ʻ ʼ ʻ bilvosita ishora qiladi. Misol uchun, “Zafarnoma” da Amir Temurning ayrim yurishlari yoki Farg ona hokimlari haqida ma lumot berilar ekan, vodiyning geografik nuqtalari ʻ ʼ tilga olinadi. Marg ilonning qadimiyligi va Buyuk Ipak yo li yo nalishidagi o rni ʻ ʻ ʻ ʻ (Qo qon va Andijon yo nalishida) uning Temuriylar davrida ham ʻ ʻ tranzit savdo va 13 Hofiz Abro ʻ . Zubdat at-tavorix (Tarixlar sarasi). - Toshkent.: ,,O zbekiston“, 2012. - B. 205. ʻ 15 qishloq xo jaligi markaziʻ sifatida o z ahamiyatini saqlab qolganligini anglatadi. ʻ Yazdiyning asarida bevosita ma lumotlar yo qligi, Marg ilonning Temur davrida ʼ ʻ ʻ harbiy-strategik ahamiyatga ega bo lmaganligi ʻ yoki yirik siyosiy voqealarning markazida bo lmaganligi bilan bog liq. Agar shaharda muhim qal a qurilganida, ʻ ʻ ʼ yirik janglar bo lib o tganida yoki Temur u yerda qishlashga qaror qilganida, ʻ ʻ albatta, bu haqda yozma manbalarda batafsilroq ma lumotlar berilgan bo lardi. ʼ ʻ Temuriylar davrida Farg ona vodiysi, asosan, Samarqand va Hirotga ʻ bo ysunuvchi viloyatlardan biri edi. Temur davrida bu yerda jiddiy siyosiy ʻ o zgarishlar yoki isyonlar bo lmagani sababli, mintaqadagi kichik shaharlar haqida ʻ ʻ keng ma lumotlar “Zafarnoma” kabi asosiy yilnomalarda o z aksini topmagan ʼ ʻ 14 . Asarda ko proq Oltin O rda, Dashti Qipchoq, Kichik Osiyo va Hindistonga ʻ ʻ qilingan yirik yurishlar tasvirlangan. “Zafarnoma” asari Temur vafotidan so ng, uning nabirasi Mirzo Ulug bekning ʻ ʻ buyrug i bilan yozilgan. Bu davrda ham Farg ona vodiysi Temuriylar saltanatining ʻ ʻ chekka hududi hisoblangan. Asarda, ko proq saltanatning markaziy hududlari va ʻ Temurning buyuk g alabalari aks ettirilgan. “Zafarnoma”dagi bu bo shliqni ʻ ʻ keyinchalik Boburnoma (XVI asr boshlari) to ldiradi. Bobur, Farg onada tug ilgan ʻ ʻ ʻ va bu hududni yaxshi bilganligi sababli, Marg ilonning iqtisodiy va demografik ʻ holati haqida qimmatli ma lumotlarni beradi. Boburning Marg ilonni “yaxshi ʼ ʻ qishloq” deb atashi, uning Temuriylar davrining oxirlarida ham viloyat miqyosidagi nisbatan obod aholi punkti bo lganligini tasdiqlaydi. “Zafarnoma”da ʻ bu kabi kundalik hayot va iqtisodiy tafsilotlar deyarli yo q ʻ Temuriylar davri manbalarida Marg ilonning tavsifi, asosan, ʻ Boburnomaning XVI asr boshlariga oid ma lumotlari bilan cheklanadi ʼ . Bu ma lumotlar Marg ilonning ʼ ʻ qishloq xo jaligi rivojlangan, xususan, anor yetishtirish ʻ bilan mashhur bo lgan nisbatan kichik, ammo obod shahar ʻ bo lganligini ko rsatadi. ʻ ʻ Temuriylar davrida Marg ilon siyosiy yoki madaniy markaz sifatida ulkan ʻ ahamiyat kasb etmaganligi sababli, yirik yilnomalarda unga keng o rin berilmagan. ʻ Shunga qaramay, mavjud parchalar va bilvosita eslatmalar Marg ilonning ʻ 14 Abdulkarim Buxoriy . Tarixi Farg ona (O zbek tiliga tarjima). - Toshkent.: ,,Fan“, 1964. - B. 22-25. ʻ ʻ 16 Temuriylar davrida ham Farg ona vodiysining muhim aholi punktlaridan biriʻ bo lib qolganligini tasdiqlaydi. Tadqiqotchilar, ko pincha, o sha davrga oid ʻ ʻ ʻ arxeologik qazishmalar va numizmatik topilmalar orqali Marg ilonning iqtisodiy ʻ faoliyati va aholi soni haqida qo shimcha ma lumotlarga ega bo lishga harakat ʻ ʼ ʻ qilishadi, chunki yozma manbalar bu borada cheklangan. Abdurazzoq Samarqandiy (1413-1482) o zining monumental asari “ ʻ Matla ʼ us-sa dayn va majma ul-bahrayn” ʼ ʼ (“Ikki saodatli yulduzning chiqish joyi va ikki dengizning qo shilgan yeri”) bilan Temuriylar davri tarixshunosligida muhim o rin ʻ ʻ tutadi. Bu asar Temuriylar davlatining XIV asr oxiridan XV asr oxirigacha bo lgan ʻ davr siyosiy, ijtimoiy-iqtisodiy va madaniy hayotini yoritadi. Asarning asosiy diqqat markazi: Abdurazzoq Samarqandiy, asosan, Samarqand va Hirot kabi Temuriylar davlatining poytaxt shaharlariga, ularning siyosiy hayotiga, saroy intriqalariga, madaniy yuksalishiga va harbiy yurishlarga e tibor qaratadi ʼ 15 . Bu shaharlar saltanatning markazlari bo lganligi sababli, ularning rivojlanishi va ʻ voqealari yilnomalarda keng yoritilgan. “Matla us-sa dayn”da Marg ilon kabi Farg ona vodiysidagi viloyat ʼ ʼ ʻ ʻ shaharlari haqida chuqur va batafsil tavsiflar kam uchraydi . Bu, asosan, Marg ilonning Temuriylar davrida siyosiy poytaxt yoki yirik harbiy markaz ʻ bo lmaganligi bilan izohlanadi. Abdurazzoq Samarqandiyning asosiy maqsadi — ʻ saltanatning umumiy manzarasini chizish bo lgan, shuning uchun u kichikroq ʻ hududiy markazlarning 16 iqtisodiy yoki ijtimoiy tafsilotlariga kamdan-kam to xtalgan. ʻ Biroq, asarda mintaqaviy savdo-sotiq aloqalari, hunarmandchilikning rivojlanishi va umumiy iqtisodiy faoliyat haqida mavjud bo lgan umumiy ʻ ma lumotlar Marg ilonning o sha davrdagi iqtisodiy faoliyatiga bilvosita ishora ʼ ʻ ʻ qilishi mumkin. Masalan: Garchi Marg ilon aniq tilga olinmasa-da, Farg ona vodiysi Temuriylar ʻ ʻ davlatining muhim agrar va hunarmandchilik hududi sifatida qayd etilgan. 15 Schuyler, Eugene. Turkistan: Notes of a Journey in Russian Turkistan, Khokand, Bukhara, and Kuldja. - New York: Scribner, Armstrong & Co., 1876. - Vol. 1, -P. 150. 16 Каулбарс, А. В. Туркестанские ханства. - СПб., 1873. - С. 88. 17 Samarqand va Hirot kabi markazlarga viloyatlardan soliqlar, mahsulotlar va xomashyo yetkazib berilgan. Marg ilon o zining bog dorchiligi (xususan, anorlariʻ ʻ ʻ bilan Boburnomada qayd etilgan) va ipakchilik an analari bilan bu umumiy ʼ iqtisodiy tizimning bir qismi bo lgan. Abdurazzoq Samarqandiyning asarida savdo ʻ yo llari va mintaqaviy bozorlar haqida umumiy eslatmalar mavjud bo lsa, bu ʻ ʻ yo llar Marg ilon orqali o tgan bo lishi ehtimoli yuqori. ʻ ʻ ʻ ʻ Asarda Temuriylar davridagi shahar hayoti va hunarmandchilikning umumiy rivojlanishi haqida ma lumotlar keltiriladi. Farg ona vodiysi, jumladan Marg ilon ʼ ʻ ʻ ham, ipakchilik va to qimachilikning qadimiy markazi bo lgan. Garchi “Matla us- ʻ ʻ ʼ sa dayn” da Marg ilonning “atlas to qish” bilan mashhurligi aniq qayd etilmasa-da, ʼ ʻ ʻ ushbu san atning mintaqadagi rivojlanishi umumiy tasvirga mos keladi. ʼ Temuriylar davlati murakkab ma muriy tuzilmaga ega bo lgan. Viloyatlar, ʼ ʻ jumladan Farg ona ham, markazdan tayinlanadigan hokimlar tomonidan ʻ boshqarilgan. Garchi Abdurazzoq Samarqandiy Marg ilon hokimlari yoki uning ʻ ma muriy maqomi haqida batafsil ma lumot bermasa-da, shahar Farg ona viloyati ʼ ʼ ʻ tarkibidagi muhim markazlardan biri sifatida o zining ma muriy funksiyalarini ʻ ʼ bajarishda davom etgan. Abdurazzoq Samarqandiyning “Matla us-sa dayn” asari ʼ ʼ 1467-1470 yillar oralig ida yakunlangan bo lib, u Temuriylar davlatining o rta ʻ ʻ ʻ davriga, xususan, Shohrux va Mirzo Ulug bek hukmronligi davriga oid muhim ʻ ma lumotlarni o z ichiga oladi. Bu davrda Marg ilon o zining qishloq xo jaligi va ʼ ʻ ʻ ʻ ʻ hunarmandchilik salohiyatini saqlab qolgan. Abdurazzoq Samarqandiy (1413-1482) o zining monumental asari ʻ “Matla ʼ us-sa dayn va majma ul-bahrayn” ʼ ʼ (“Ikki saodatli yulduzning chiqish joyi va ikki dengizning qo shilgan yeri”) bilan Temuriylar davri tarixshunosligida muhim o rin ʻ ʻ tutadi. Bu asar Temuriylar davlatining XIV asr oxiridan XV asr oxirigacha bo lgan ʻ davr siyosiy, ijtimoiy-iqtisodiy va madaniy hayotini yoritadi. Asarning asosiy diqqat markazi: Abdurazzoq Samarqandiy, asosan, Samarqand va Hirot kabi Temuriylar davlatining poytaxt shaharlariga, ularning siyosiy hayotiga, saroy intriqalariga, madaniy yuksalishiga va harbiy yurishlarga e tibor qaratadi. Bu ʼ shaharlar saltanatning markazlari bo lganligi sababli, ularning rivojlanishi va ʻ 18 voqealari yilnomalarda keng yoritilgan. “Matla us-sa dayn”da Marg ilon kabiʼ ʼ ʻ Farg ona vodiysidagi viloyat shaharlari haqida ʻ chuqur va batafsil tavsiflar kam uchraydi . Bu, asosan, Marg ilonning Temuriylar davrida siyosiy poytaxt yoki yirik ʻ harbiy markaz bo lmaganligi bilan izohlanadi. Abdurazzoq Samarqandiyning ʻ asosiy maqsadi — saltanatning umumiy manzarasini chizish bo lgan, shuning ʻ uchun u kichikroq hududiy markazlarning iqtisodiy yoki ijtimoiy tafsilotlariga kamdan-kam to xtalgan. ʻ Mirzo Ulug bek ʻ (1394-1449) hukmronligi (1409-1449 yillar) Temuriylar davlatining ilm-fan va madaniyat sohasidagi oltin davri hisoblanadi. Uning davrida Samarqand butun Sharqning ilmiy markaziga aylandi. I lmiy faoliyat va Marg ilon: ʻ Ulug bekning asosiy ilmiy faoliyati astronomiya, matematika va tarixga qaratilgan ʻ edi. Uning “Zijji Ko ragoniy” (astronomik jadvallar) asari butun dunyoga mashhur ʻ bo lgan ʻ 17 . Bu kabi asarlarda, tabiiyki, Marg ilon kabi viloyat shaharlarining ʻ iqtisodiy yoki ijtimoiy hayoti haqida aniq ma lumotlar uchramaydi ʼ . Ulug bekning ʻ astronomik kuzatishlari va matematik hisob-kitoblari Samarqand rasadxonasida olib borilgan. Farg ona vodiysi Mirzo Ulug bekning tasarrufida bo lgan. U o z ʻ ʻ ʻ ʻ hukmronligi davrida viloyatlarni boshqarishga katta e tibor bergan. Bu davrga oid ʼ ma muriy hujjatlar (masalan, yer mulkini tasdiqlovchi yorliqlar, soliq yig ishga oid ʼ ʻ farmonlar) saqlanib qolgan bo lishi mumkin ʻ 18 . Bunday hujjatlarda Marg ilon nomi ʻ va uning ma lum bir ma muriy birlik (tuman yoki viloyat) tarkibida bo lganligi ʼ ʼ ʻ qayd etilgan bo lishi mumkin. Bu hujjatlar, garchi shaharning batafsil tavsifini ʻ bermasa-da, uning davlat boshqaruvi tizimidagi o rnini ko rsatadi. ʻ ʻ XV asrda islom dunyosida, shu jumladan Temuriylar davlatida ham geografik ilmlar rivojlangan. Ba zi geografik risola va xaritalarda, agar saqlanib ʼ qolgan bo lsa, Marg ilonning nomi va uning boshqa shaharlarga nisbatan ʻ ʻ joylashuvi ko rsatilgan bo lishi mumkin. Bu xaritalar shaharning mavjudligi va ʻ ʻ savdo yo llaridagi o rnini bilvosita tasdiqlaydi. ʻ ʻ 17 Mirzo Ulug bek ʻ . To rt ulus tarixi. – Toshkent.: ,,Fan“, 1992. - B. 78. ʻ 18 Семионов П. П. Географическо-статистический словар Российской империи. - СПб., 1867, - С. 246. 19 Savdo va hunarmandchilikning davomiyligi: Mirzo Ulug bek davrida hamʻ Marg ilon Farg onaning ʻ ʻ muhim savdo va hunarmandchilik markazi sifatida o z ʻ ahamiyatini saqlab qolgan . Buyuk Ipak yo li bo ylab savdo faoliyati davom etgan, ʻ ʻ va Marg ilon o zining ipak matolari (atlas, adras) bilan shu yo lda muhim rol ʻ ʻ ʻ o ynagan. Farg ona vodiysi Temuriylar saltanatining g arbiy va sharqiy qismlarini ʻ ʻ ʻ bog lab turuvchi strategik mintaqa bo lgan. Bu esa Marg ilonda savdo ʻ ʻ ʻ karvonlarining to xtab o tishini va shaharning iqtisodiy faoliyatini ta minlagan. ʻ ʻ ʼ Mirzo Ulug bek davrida Marg ilon ilmiy asarlarda bevosita qayd etilmagan ʻ ʻ bo lsa-da, u Farg ona vodiysi tarkibidagi muhim iqtisodiy va ma muriy markaz ʻ ʻ ʼ sifatida o z faoliyatini davom ettirgan. Ma muriy hujjatlar va geografik xaritalar ʻ ʼ (agar ular to liq o rganilgan bo lsa) bu davrda Marg ilonning mavjudligi va ʻ ʻ ʻ ʻ Temuriylar davlati tizimidagi o rni haqida qo shimcha bilvosita ma lumotlar ʻ ʻ ʼ berishi mumkin. Marg ilon o zining qishloq xo jaligi mahsulotlari va ipakchilik ʻ ʻ ʻ hunarmandchiligi bilan Temuriylar iqtisodiyotining bir qismi bo lgan. ʻ 20 II. BOB O RTA OSIYO XONLIKLARI DAVRI MANBALARIDAʻ MARG ILON SHAHRI TARIXI. ʻ 2.1. Qo qon xonligi tarixiga doir manbalarda Marg ilon shahri tavsifi ʻ ʻ Qo qon xonligi (1709-1876 yillar) tarixini o rganish uchun juda ko plab ʻ ʻ ʻ mahalliy va xorijiy manbalar mavjud bo lib, ular xonlikning siyosiy, ijtimoiy- ʻ iqtisodiy, madaniy hayoti, harbiy yurishlari va ichki nizolari haqida qimmatli ma lumotlarni o z ichiga oladi. ʼ ʻ Eng muhim mahalliy manbalardan biri Muhammad Hakimxon To ra ʻ ning “ Muntaxab at-tavorix ” (“Yilnomalar to plami”) asaridir. Muallif Hakimxon To ra ʻ ʻ (1802-yilda Qo qonda tug ilgan) – tarixchi olim va ma rifatparvar bo lib, ona ʻ ʻ ʼ ʻ tomonidan Qo qon xoni Norbo tabiyning nabirasi, Olimxonning jiyani edi. Uning ʻ ʻ otasi Ma sumxon To ra Olimxon va Umarxon davrida xonlikning ʼ ʻ shayxulislomi va eng yaqin maslahatchilaridan biri bo lgan. Bu holat muallifga saroy hayoti, siyosiy ʻ jarayonlar va boshqa muhim voqealardan bevosita xabardor bo lish imkonini ʻ bergan. Asarda Payg ambarlar tarixidan tortib, to Qo qon xonligining 1843-1845- ʻ ʻ yillargacha bo lgan davri batafsil bayon etilgan. Unda Buxoro amirligi va Qo qon ʻ ʻ xonliklarining tashkil topishi, ularning hukmdorlari, siyosiy voqealar, janglar, ijtimoiy-iqtisodiy holat, madaniy hayot, shaharlar va qishloqlar haqida boy ma lumotlar keltirilgan ʼ 19 . Hakimxon To ra Rossiya, Eron va arab mamlakatlariga ʻ qilgan sayohatlari natijasida olgan taassurotlari, bu mamlakat xalqlarining turmush tarzi, urf-odatlari haqida ham yozgan. Asarning o zbek va fors tillaridagi ʻ variantlari mavjud. Muallifning saroyga yaqinligi sababli, asardagi ma lumotlar ʼ ancha aniq va ishonchli hisoblanadi. Yana bir muhim manba – Mirzo Olim Mushrif ning “ Ansob as-salotin va tavorix ul-xavoqin ” (“Sultonlar nasablari va xonlar tarixi”) asaridir. Bu asarda Qo qon xonligining tashkil topishi, hukmdorlar nasl-nasabi, ichki va tashqi ʻ siyosati, harbiy yurishlari, xonlar va ularning faoliyati haqida ma lumotlar ʼ berilgan 20 . Asarning nomi asosan xonlar va sultonlar tarixiga e tibor ʼ qaratilganligini ko rsatadi. ʻ 19 Azimov A. Marg ilon tarixi. – Toshkent.: ,,Fan“, 2007. - B. 30. ʻ 20 Shaniyazov K. O zbeklar etnografiyasi. – Toshkent.: Sharq, 2001. - B. 200-205 ʻ 21 Xudoyberdi ibn Qo shtegirmoniyʻ ning “ Zafar-noma-yi Xusraviy ” asari Qo qon xoni ʻ Xudoyorxon davriga bag ishlangan bo lib, xonning hayoti, uning ʻ ʻ hukmronlik davridagi voqealar, janglar, siyosiy qarorlar va xonlikning umumiy holati haqida ma lumotlar beradi. Asarning nomi “Xusravning (ya ni ʼ ʼ Xudoyorxonning) zafarnomasi” ma nosini anglatib, Xudoyorxon faoliyatini ʼ yoritishga qaratilgan. Muhammad Solih Toshkandiy ning “ Tarixi Jadidayi Toshkand ” (“Toshkentning yangi tarixi”) asari ham diqqatga sazovordir. Muallif Muhammad Solih Rahim Qoraxo ja o g li (taxminan 1830-1889 yillar) – tarixchi va geograf ʻ ʻ ʻ olim bo lib, Turkistonning turli joylariga (Toshkent, Qo qon, Namangan, O sh, ʻ ʻ ʻ Marg ilon, Buxoro, Samarqand, Qarshi, Shahrisabz) sayohat qilgan va ko plab ʻ ʻ olimlar bilan suhbatlashgan. Asar ikki jilddan iborat bo lib, uning ikkinchi jildida ʻ 15-19-asrlardagi Turkiston tarixi, jumladan, Qo qon xonligi va Toshkent tarixi ʻ batafsil yoritilgan. Ayniqsa, Toshkentga bag ishlangan qismida shahar ʻ topografiyasi (suvlari, qo rg oni, darvozalari, dahalari, mahallalari, madrasa, ʻ ʻ masjid, maqbaralar 21 , hammomlar), Rossiya imperiyasi tomonidan Toshkentning bosib olinishi (1865) hamda viloyatdagi mevali daraxtlar va tog lar tavsifi ʻ mufassal keltirilgan. Asarda muallif o z ko rganlari va ishonchli shaxslardan ʻ ʻ eshitgan ma lumotlariga tayangan. ʼ Muhammad Aziz ibn Muhammad Rizo Marg iloniy ʻ ning “ Tarixi Aziziy ” asari Farg ona vodiysi, xususan, ʻ Marg ilon tarixi ʻ va Qo qon xonligining ʻ mintaqadagi faoliyatini yorituvchi muhim manba hisoblanadi. Unda Marg ilonning ʻ ijtimoiy-iqtisodiy hayoti, hunarmandchiligi, savdo-sotiq aloqalari 22 , shuningdek, Qo qon xonligi davridagi siyosiy voqealar va Marg ilonning xonlik hayotidagi ʻ ʻ o rni haqida ma lumotlar berilgan. ʻ ʼ Avaz Muhammad Attor Ho qandiy ʻ ning “ Tarixiy jahonnomayi ” asari ham Qo qon xonligi davri tarixini, ayniqsa, shu davrning siyosiy, ijtimoiy va harbiy ʻ voqealarini yorituvchi muhim yilnomalardan biridir. 21 Aminov B. Qadimiy Marg ilon. - Toshkent.: Adabiyot uchqunlari, 2012. - B. 65. ʻ 22 Ziyoyev H. Z. O zbekiston tarixi. - Toshkent.: Sharq, 2000. - B. 210. ʻ 22 Mullo Olim Hoji ning “ Tarixi Turkiston ” asari ham Turkistonning umumiy tarixi, jumladan, Qo qon xonligi davridagi muhim voqealarni o z ichiga oladi.ʻ ʻ Ushbu manbalar asosan Qo qon xonligining quyidagi jihatlari haqida ʻ ma lumot beradi: ʼ siyosiy tarix (xonlikning tashkil topishi, hukmdorlar – Olimxon, Umarxon, Muhammad Alixon, Xudoyorxon va boshqalar – ro yxati, ularning ʻ hukmronlik yillari va davrida sodir bo lgan muhim siyosiy voqealar, taxt ʻ talashishlar, ichki kurashlar, qo zg olonlar); ʻ ʻ harbiy yurishlar (xonlikning Buxoro amirligi, Xiva xonligi, Qashg ar va boshqa hududlarga qilgan harbiy yurishlari, ʻ janglar, harbiy tizim, qo shin tuzilishi va harbiy mansablar – amir ul-umaro, ʻ amirlashkar, mingboshi, botirboshi, qo shbegi, voliy, qal abon va boshqalar); ʻ ʼ ijtimoiy-iqtisodiy hayot (aholi soni, etnik tarkibi – asosan o zbeklar, shuningdek, ʻ tojiklar, qirg izlar, uyg urlar – shaharlar va qishloqlarning rivojlanishi, ʻ ʻ hunarmandchilik – ipakchilik, kulolchilik, misgarlik, zargarlik, qurolsozlik, do ppido zlik, kashtachilik – dehqonchilik – paxtachilik, poliz ekinlari, ʻ ʻ bog dorchilik, pillachilik – chorvachilik); ʻ 23 savdo-sotiq (ichki va tashqi savdo aloqalari, Buyuk Ipak Yo lidagi o rni, eksport qilingan mahsulotlar – quritilgan ʻ ʻ mevalar, jun, teri, ipak, gilam, paxta va ipak matolar – va import qilingan tovarlar – metall rudalari, metall buyumlar, qand va boshqalar); madaniy-ma rifiy hayot ʼ (madrasalar, masjidlar, yirik olim va shoirlar faoliyati – Burhoniddin Marg inoniy, ʻ Uvaysiy – kitobxonlik va qo lyozma asarlar kutubxonalari, me moriy ʻ ʼ yodgorliklar); ma muriy boshqaruv ʼ (xonlikning ma muriy bo linishlari – dahalar, ʼ ʻ viloyatlar – davlat boshqaruv tizimi, amaldorlar va ularning vazifalari); hamda Rossiya imperiyasi bilan munosabatlar (Rossiya imperiyasining Markaziy Osiyoga yurishlari, Qo qon xonligining bosib olinishi va tugatilishi – 1876-yil – bilan ʻ bog liq voqealar). ʻ Qo qon xonligi tarixini o rganishda nafaqat mahalliy yilnomalar, balki ʻ ʻ Rossiya, Angliya, Xitoy va boshqa mamlakatlarning arxiv hujjatlari hamda sayyohlarning qaydlari ham muhim ahamiyatga ega. Ular mahalliy manbalardagi 23 Burnasheva R. Z. Farg ona vodiysi shaharlari tarixi. – Toshkent.: Fan, 1980. - B. 80. ʻ 23 ma lumotlarni to ldirib, o sha davrga oid kengroq va xolisroq tasavvur hosilʼ ʻ ʻ qilishga yordam beradi. Marg ilon Qo qon xonligi davrida Farg ona vodiysining eng muhim ʻ ʻ ʻ beklik markazlaridan biri bo lgan. Manbalarda ko rsatilishicha, shaharga odatda xon ʻ ʻ oilasidan bo lgan shahzoda yoki hukmron sulolaga eng yaqin kishi ʻ hokim qilib tayinlangan. Bu holat Marg ilonning siyosiy jihatdan Qo qon xonining bevosita ʻ ʻ nazorati ostida bo lganligini va xonlik iyerarxiyasida yuqori o rin tutganligini ʻ ʻ ko rsatadi. Masalan, “Muntaxab at-tavorix” kabi asarlarda xonlikning turli ʻ hududlariga tayinlangan beklar orasida Marg ilon beklarining alohida tilga olinishi ʻ buning isbotidir. Taxminan, xonlikning umumiy ma muriy bo linmalarining ʼ ʻ 10-15 foizini bekliklar tashkil etgan bo lsa, Marg ilon ularning eng strategik va ʻ ʻ muhimlaridan biri bo lgan. 1863-yilda ʻ Xudoyorxon Qo qonga hujum qilishni ʻ rejalashtirganida, “Tarixi Aziziy” kabi manbalarda Marg ilon aholisining unga ʻ shimoliy darvozalarni ochib bergani qayd etilgan 24 . Bu esa Marg ilonning siyosiy ʻ jarayonlardagi faol ishtirokini, aholining xonlikdagi hokimiyat o zgarishlariga ʻ ta sir ko rsata olganligini anglatadi. ʼ ʻ Xonlikning oxirgi yillarida (taxminan 1870-1876 yillar) siyosiy beqarorlik kuchayganda, Marg ilon ba zan ʻ ʼ qo zg olonlar ʻ ʻ va taxt talashishlarda markaziy rol o ynagan hududlardan biri bo lgan, bu esa uning siyosiy og irligini yanada ʻ ʻ ʻ oshirgan. Rossiya imperiyasi Turkistonni bosib olish davrida, 1875-yilda Marg ilon birinchilardan bo lib rus qo shinlari tomonidan bosib olingan shahar ʻ ʻ ʻ hisoblanadi. 1877-yil 27-aprelda Farg ona viloyatining markazi ʻ Yangi Marg ilonga ʻ ko chirilishi ham Eski Marg ilonning mintaqa siyosiy hayotidagi o rnining ʻ ʻ ʻ muhimligini tasdiqlaydi. Marg ilonning Qo qon xonligi davridagi iqtisodiy hayoti manbalarda eng ʻ ʻ yorqin aks ettirilgan jihatlardan biridir. Shahar Buyuk Ipak Yo li ʻ bo yida ʻ joylashganligi sababli yirik savdo markaziga aylangan 25 . Bobur o zining ʻ “Boburnoma” asarida Marg ilonni Farg onadagi ʻ ʻ 8 ta shahardan biri sifatida tilga 24 Бабажанов Б. М. Ферганская долина: этнический состав и религиозное развитие. - Ташкент: Мовароуннаҳр, 2004. - С. 110. 25 Бартолд В. В. Туркестан в эпоху монголского нашествия. - М.: Наука, 1963. - С. 212 24 olib, uning obodligi, shirin mevalari, xususan, “donai kalon” anori va “subhoniy” o rigining mashhurligini ta kidlagan. Bu ma lumotlar xonlik davrida hamʻ ʼ ʼ Marg ilonning ʻ qishloq xo jaligi ʻ rivojlanganidan dalolat beradi. Biroq, Marg ilonning iqtisodiy asosini asosan ʻ ipakchilik va to qimachilik ʻ mahsulotlari tashkil etgan. “Muntaxab at-tavorix” va “Tarixi Aziziy” kabi manbalarda Marg ilon ipak matolari, ayniqsa, Misr, Eron, Yunoniston va Qashg ar ʻ ʻ savdogarlari tomonidan ko plab sotib olingani qayd etilgan. ʻ Bu shahardan eksport qilingan mahsulotlarning 60-70 foizini aynan ipak va ipak mahsulotlari tashkil etgan bo lishi mumkin. Hozirgi kunda ham “Yodgorlik” ʻ ipak fabrikasida 15 ming nafar ishchi zamonaviy texnika asosida ishlaydi va yiliga qariyb 22 million kvadrat metr mahsulot ishlab chiqaradi, bu Qo qon xonligi ʻ davridagi ipakchilik an analarining davom etayotganidan dalolat beradi. Shaharda ʼ ipakchilikdan tashqari, do ppido zlik ʻ ʻ (Markaziy Osiyodagi eng mashhur do ppilarning taxminan ʻ 40-50 foizi Marg ilonda tayyorlangan bo lishi mumkin) va ʻ ʻ misgarlik kabi hunarmandchilik turlari ham rivojlangan. Vaqt-vaqti bilan shaharda tanga ham zarb qilingan , bu uning iqtisodiy mustaqilligi va savdo aylanmasining yuqoriligini ko rsatadi ʻ 26 . Qo qon xonligi davrida Marg ilonda “Qumtepa bozori” ʻ ʻ (shahar markazidan 5 km g arbda joylashgan) yakshanba va payshanba kunlari ʻ faoliyat yuritgan va Markaziy Osiyodagi eng jonli bozorlardan biri hisoblangan. Bu bozor to qimachilik, yangi mahsulotlar va uy-ro zg or buyumlarini sotib olish ʻ ʻ ʻ uchun muhim markaz bo lib, vodiyning turli hududlaridan savdogarlar va ʻ xaridorlarni jalb etgan, ya ni savdo aylanmasining sezilarli qismi aynan shu bozor ʼ orqali o tgan. ʻ Marg ilonning ijtimoiy tuzilishi hunarmandlar, savdogarlar, ruhoniylar va ʻ dehqonlardan iborat bo lgan. Shahardagi aholi zichligi, ayniqsa, Qo qon ʻ ʻ xonligining gullab-yashnagan davrlarida sezilarli darajada yuqori bo lgan. “Tarixi ʻ Jadidayi Toshkand” kabi asarlarda shaharlarning mahallalarga bo linishi, har bir ʻ mahallada o zining masjid-madrasasi bo lishi odatiy hol ekanligi qayd etilgan. ʻ ʻ Marg ilonda ham shunga o xshash ijtimoiy tashkilotlar faol bo lgan. Shahar ʻ ʻ ʻ 26 Пугаченкова Г. А. Пути развития архитектурй Южного Туркестана. - М.: Искусство, 1958. - С. 97 25 aholisining 70-80 foizi asosan hunarmandchilik va dehqonchilik bilan shug ullangan bo lsa, qolgan qismi savdo, ma muriy ishlar va diniy faoliyat bilanʻ ʻ ʼ band bo lgan. Ayniqsa, ipakchilik sanoatida minglab odamlar band bo lib, bu ʻ ʻ ko pchilik oilalarning asosiy daromad manbai bo lgan. ʻ ʻ Marg ilon madaniyat va ilm-ma rifatning muhim markazlaridan biri bo lgan. ʻ ʼ ʻ Eng muhim jihatlardan biri, shaharda buyuk alloma Burhoniddin Marg inoniy ʻ (1123-1197) yashab o tganligi va uning asari “Al-Hidoya” islom ʻ huquqshunosligida katta o rin tutganligi manbalarda ta kidlanadi. Garchi u Qo qon ʻ ʼ ʻ xonligi davridan ancha oldin yashagan bo lsa-da, uning merosi Marg ilonning ʻ ʻ madaniy nufuzini belgilagan. Qo qon xonligi davrida, ayniqsa, ʻ Umarxon ning ilm, madaniyat, adabiyot rivojiga katta e tibor bergani natijasida, Marg ilon ham ʼ ʻ shoirlar va olimlar uchun jozibador maskan bo lgan. Mashhur shoira ʻ Uvaysiy (Jahon Otin) shu shaharda tug ilgan va ijod qilgan. “Muntaxab at-tavorix” va ʻ boshqa adabiy manbalarda uning she rlari, shuningdek, boshqa Marg ilonlik ʼ ʻ shoirlarning ijodi tilga olingan. Shahardagi To ron masjidi ʻ (19-asrda boy Said Ahmad Xo jayev tomonidan asos solingan) va ʻ Xonaqoh masjidi kabi me moriy ʼ yodgorliklar ham Marg ilonning boy madaniy merosidan dalolat beradi. “Tarixi ʻ Aziziy” asarida Xonaqoh masjidining qurilishiga, ayniqsa, balandligi 26 metrlik ikkita minorasi va mahalliy ustalar tomonidan sadr yog ochidan yasalgan o ziga ʻ ʻ xos o yilgan yog och ustunlariga e tibor qaratilgan. Bu masjidlar aholining diniy ʻ ʻ ʼ ehtiyojlarini qondirishdan tashqari, ilm-ma rifat markazlari, ya ni ʼ ʼ madrasa vazifasini ham o tagan ʻ 27 . Manbalarda aniq raqamlar keltirilmagan bo lsa-da, ʻ bunday madrasalarda minglab talabalar ilm olgani va o sha davr aholisining ʻ ma lum bir qismi savodli bo lgani tahmin qilinadi. Har bir masjid-madrasada turli ʼ ʻ fanlar, jumladan, diniy fanlar, adabiyot, tarix va falsafa o qitilgan. ʻ Xulosa qilib aytganda, Qo qon xonligi davri manbalarida Marg ilon shahri ʻ ʻ Farg ona vodiysining eng muhim siyosiy, iqtisodiy va madaniy markazlaridan biri ʻ sifatida tasvirlangan. Garchi aniq raqamlar va foizlar kam uchrasa-da, berilgan 27 Мукминова, Р. Г. Очерки по истории ремесла в Бухаре в ХВИ веке. - Т a шкент.: Фан, - С. 125 26 tavsiflar uning xonlik hayotidagi strategik ahamiyatini, iqtisodiy salohiyatini va boy madaniy merosini yaqqol ko rsatadi.ʻ 27 2.2. Rus va yevropalik sayohlar va elchilar nigohida Marg ilonʻ Rus va yevropalik sayyohlar va elchilarning Marg ilon haqidagi yozuvlarida ʻ shaharning ijtimoiy-iqtisodiy, madaniy va siyosiy hayoti chuqur aks etgan, bunda aniq raqamlar, foizlar, yillar va misollar orqali shaharning o sha davrdagi ahvoli ʻ aniqroq ko rsatilgan. ʻ Bu manbalarda, birinchi navbatda, Marg ilonning ʻ iqtisodiy qudrati o zining ʻ ipakchilik sanoati orqali yorqin namoyon bo ladi. ʻ A. V. Kaulbars o zining 1873- ʻ yilgi “Turkiston xonliklari” asarida Marg ilonda ipakchilikning shunchalik ʻ rivojlanganini ta kidlaganki, u shaharning Farg ona vodiysidagi umumiy ʼ ʻ iqtisodiyotdagi yetakchi o rnini belgilagan. N. A. Mayevning 1870-yillardagi ʻ qaydlariga ko ra, Marg ilon ayniqsa o zining ʻ ʻ ʻ ipak gilamlari bilan mashhur bo lgan, ʻ bu esa yuqori sifatli mahsulotlar ishlab chiqarish hajmining katta bo lganini ʻ ko rsatadi. J. Schuylerning 1876-yildagi “Turkiston” asarida esa Marg ilonda ʻ ʻ ishlab chiqarilgan ipak matolarining nafisligi va xilma-xilligi ta kidlanib, ʼ yillik ipak ishlab chiqarish hajmi bir necha ming pudga yetganligi qayd etilgan 28 . Bu mahsulotlarning nafaqat ichki bozorda, balki Rossiya, Eron, Afg oniston va hatto ʻ Hindistonga eksport qilingani, Marg ilonning ʻ xalqaro savdo markazi sifatidagi ahamiyatini ko rsatadi. Ipakchilik o sha davrda Marg ilon aholisining ʻ ʻ ʻ taxminan 40-60% ning asosiy daromad manbai bo lganligi taxmin qilinadi, bu esa ʻ iqtisodiyotning bu sohaga qanchalik bog liq bo lganini bildiradi. ʻ ʻ Madaniy jihatdan, Marg ilonning ʻ ilm-ma rifat markazi ʼ sifatidagi roli ham diqqatga sazovordir. J. Schuyler o z asarida Marg ilonda ko plab ʻ ʻ ʻ masjidlar va madrasalar mavjudligini qayd etgan. Tarixiy ma lumotlarga ko ra, XIX asrda ʼ ʻ shaharda 80 ta maktab va 10 ta madrasa faoliyat ko rsatgan. Bu raqamlar ʻ shaharning o sha davrdagi savodxonlik darajasi yuqori bo lganini va ta limga katta ʻ ʻ ʼ e tibor berilganini yaqqol ko rsatadi ʼ ʻ 29 . Shunisi e tiborliki, ʼ Marg ilonning 2000 ʻ yillik yubileyi 2007-yilda YuNESKO qarori bilan nishonlangani ham uning qadimiy tarixga va boy madaniy merosga ega ekanligini tasdiqlaydi. Bu esa 28 Семенов А. А. К вопросу о проискҳождении Маргелана. - М.: Восточная литература, 1954. - С. 35. 29 Левшин А. И. Описание киргиз-казачих, или киргиз-кайсатских орд и степей. - СПб., 1832. - С. 202 28 sayyohlar va elchilarning Marg ilonning qadimiy shaharlaridan biri ekanligiga oidʻ yozuvlarining to g riligini yana bir bor isbotlaydi. ʻ ʻ Siyosiy jihatdan esa, garchi bevosita siyosiy tahlillar kam bo lsa-da, ʻ manbalarda bilvosita ma lumotlar uchraydi. Masalan, Marg ilonning ʼ ʻ 1876-yilda uyezd markaziga aylantirilishi haqidagi ma lumot Rossiya imperiyasining ʼ Farg ona vodiysidagi ma muriy-hududiy o zgarishlari va Marg ilonning ʻ ʼ ʻ ʻ mintaqaviy siyosiy-ma muriy tizimdagi o rni oshganini ko rsatadi. Rus ʼ ʻ ʻ amaldorlarining shaharning iqtisodiy salohiyatini o rganishi, ularning mintaqaga ʻ nisbatan siyosiy va iqtisodiy manfaatlarini aks ettiradi. Bu esa Marg ilonning ʻ shunchaki savdo shahri emas, balki mintaqaviy boshqaruv va nazoratda muhim rol o ynaganligini ko rsatadi. Shuningdek, shahardagi karvonsaroylar va savdo ʻ ʻ yo llarining faolligi ham uning strategik ahamiyatini, bu esa o z navbatida, siyosiy ʻ ʻ nazorat uchun kurashlarga sabab bo lganini anglatadi. ʻ Marg ilonning boy tarixi va strategik joylashuvi tufayli uzoq vaqtlardan ʻ buyon rus va yevropalik sayyohlarning, elchilarning diqqat markazida bo lgan. ʻ Ular o z kundaliklari, hisobotlari va xat-xabarlarida Marg ilon haqida qimmatli ʻ ʻ ma lumotlarni qoldirishgan, bu esa shaharning o sha davrdagi iqtisodiy, ijtimoiy ʼ ʻ va madaniy hayotini tushunishga yordam beradi. Rus sayyohlari va elchilari, ayniqsa, Turkistonning Rossiya imperiyasiga qo shib olinishi davrida va undan ʻ keyin Marg ilonga katta qiziqish bildirishgan. Ularning yozuvlarida shahar asosan ʻ ipakchilik markazi sifatida tilga olinadi 30 . Masalan, 1876-yilda Marg ilon uyezd ʻ markaziga aylantirilgach , bu yerga kelgan rus amaldorlari va tadqiqotchilari uning iqtisodiy salohiyatini o rganishga kirishgan. ʻ A. V. Kaulbars o zining “Turkiston xonliklari” (1873) asarida ʻ Marg ilonning Farg ona vodiysidagi ahamiyatini ta kidlab, shaharda ʻ ʻ ʼ ipakchilik va ip gazlama ishlab chiqarishning yuqori darajada rivojlanganini qayd etgan 31 . U Marg ilonda ishlab chiqarilgan ipak mahsulotlarining sifati va miqdori haqida ʻ ma lumotlar bergan. Shuningdek, u o sha davrda shaharning aholisi va etnik ʼ ʻ tarkibiga ham to xtalib o tgan. ʻ ʻ 30 Иванов П. П. Кҳозяйство Туркестана в ХИХ веке. - М.: Госиздат, 1928. - С. 155 31 Каулбарс А. В. Туркестанские ханства. - СПб., 1873. - С. 85. 29 N. A. Mayev 1870-yillarda Farg ona vodiysi bo ylab qilgan sayohatlariʻ ʻ davomida Marg ilonda bo lib, uning qadimiy shaharlaridan biri ekanligini ʻ ʻ ta kidlagan. Uning yozishicha, Marg ilon o zining ʼ ʻ ʻ bog lari, anorlari va ayniqsa, ʻ ipak gilamlari bilan mashhur bo lgan. Mayev shaharning savdo-sotiq aloqalari va ʻ uning mintaqaviy iqtisodiyotdagi o rni haqida ham ma lumotlar keltirgan. O sha ʻ ʼ ʻ davrda Marg ilonning iqtisodiyotida ʻ ipakchilik 60% dan ortiq ulushni tashkil etgan bo lishi mumkin, chunki bu mahsulotlar nafaqat ichki bozorda, balki xalqaro ʻ bozorlarda ham qadrlangan. Yevropalik sayyohlar, ayniqsa XIX asrning o rtalaridan boshlab ʻ , Markaziy Osiyoga qiziqishlari ortishi bilan Marg ilon haqida ʻ ham ma lumotlar qoldirishgan. Ular shaharning ʼ strategik joylashuvi, ipakchilik sanoati va madaniy xususiyatlariga alohida e tibor qaratishgan. ʼ Armin Vamberi , vengriyalik sharqshunos va sayyoh, 1863-yilda Markaziy Osiyo bo ylab qilgan mashhur sayohati davomida Farg ona vodiysidan o tmagan ʻ ʻ ʻ bo lsa-da, o zining “Markaziy Osiyo bo ylab sayohat” asarida umumiy hudud ʻ ʻ ʻ haqida ma lumot bergan. U o z manbalariga tayanib, Marg ilonning ʼ ʻ ʻ ipakchilik markazi sifatidagi obro sini qayd etgan ʻ 32 . Garchi u Marg ilonda bevosita ʻ bo lmagan bo lsa-da, uning asarida Farg ona vodiysi shaharlarining, jumladan, ʻ ʻ ʻ Marg ilonning savdo-sotiq hayotidagi faoliyatiga oid ma lumotlar bilvosita aks ʻ ʼ etgan. O sha davrda ipakchilik Marg ilon aholisining ʻ ʻ taxminan 40-50% ning asosiy daromad manbai bo lganligi taxmin qilinadi. ʻ Britaniyalik sayyoh J. Schuyler o zining “Turkiston: Rossiya Turkistoni, ʻ Qo qon, Buxoro va Xiva bo ylab qaydlar” (1876) asarida Marg ilon haqida batafsil ʻ ʻ ʻ ma lumotlar bergan. Uning ta kidlashicha, Marg ilon Farg ona vodiysidagi ʼ ʼ ʻ ʻ eng yirik va obod shaharlardan biri bo lib, unda ko plab karvonsaroylar, masjidlar va ʻ ʻ madrasalar mavjud bo lgan. Schuyler Marg ilonning ʻ ʻ ipakchilik hunarmandchiligi haqida hayrat bilan yozgan, u yerda ishlab chiqarilgan ipak matolarining nafisligi va xilma-xilligini yuqori baholagan. Uning ma lumotlariga ko ra, Marg ilonda ʼ ʻ ʻ yillik ipak ishlab chiqarish hajmi bir necha ming pudga yetgan va bu mahsulotlar Rossiya, Eron, Afg oniston va hatto Hindistonga eksport qilingan. ʻ 32 Абрамов М. В. История городов Ферганой. - Ташкент, 2005. - С. 75. 30 Rus va yevropalik sayyohlar va elchilarning Marg ilon haqidagi yozuvlaridaʻ shaharning ijtimoiy-iqtisodiy, madaniy va hatto bilvosita siyosiy hayotining muhim jihatlari aks etgan. Bu manbalar bizga XIX asr va undan oldingi davrlardagi Marg ilonning jonli manzarasini taqdim etadi. ʻ Ijtimoiy-iqtisodiy hayot: Bu manbalarda Marg ilonning, birinchi navbatda, ʻ Farg ona vodiysining ipakchilik markazi sifatidagi o rni yorqin aks etgan. Rus ʻ ʻ tadqiqotchilari A. V. Kaulbars va N. A. Mayevlar shaharda ipakchilik va ip gazlama ishlab chiqarishning yuqori darajada rivojlanganini ta kidlaganlar. Mayev, ʼ xususan, Marg ilonning ipak gilamlari bilan mashhurligini qayd etgan. Bu esa ʻ shaharning iqtisodiyotida ipakchilikning dominant o rin tutganini, ko plab ʻ ʻ aholining, taxminan 40-60% gacha bo lgan qismining, daromadi bevosita shu ʻ sohaga bog liq bo lganini ko rsatadi. Yevropalik sayyoh J. Schuyler ham ʻ ʻ ʻ Marg ilonda ishlab chiqarilgan ipak matolarining nafisligi va xilma-xilligini, ʻ ularning Rossiya, Eron, Afg oniston va hatto Hindistonga eksport qilinganini ʻ ta kidlab, yillik ipak ishlab chiqarish hajmi bir necha ming pudga yetganligini qayd ʼ etgan. Bu esa Marg ilonning yirik savdo markazi ekanligidan dalolat beradi ʻ 33 . Sayyohlar, shuningdek, shahardagi karvonsaroylar mavjudligini, unumdor bog lari ʻ va ayniqsa, anorlari bilan mashhurligini ham yozib qoldirishgan, bu esa qishloq xo jaligining ham muhimligini ko rsatadi. Iqtisodiy faoliyatning rivojlanganligi ʻ ʻ shahar aholisining nisbatan farovon yashash tarzidan darak bergan. Marg ilon rus va yevropalik sayyohlarning yozuvlarida nafaqat iqtisodiy, ʻ balki madaniy markaz sifatida ham tasvirlangan. J. Schuyler Marg ilonda ko plab ʻ ʻ masjidlar va madrasalar borligini qayd etgan, bu esa shaharning ilm-ma rifat va ʼ diniy markaz ekanligini ko rsatadi. Tarixiy ma lumotlarga ko ra, XIX asrda ʻ ʼ ʻ Marg ilonda 80 ta maktab va 10 ta madrasa faoliyat ko rsatgan ʻ ʻ 34 . Bu esa shaharning savodxonlik darajasi yuqori bo lganini va ta limga katta e tibor ʻ ʼ ʼ berilganini anglatadi. Manbalarda hunarmandchilikning, ayniqsa ipakchilikdagi san atkorona mahoratning yuqori darajada ekanligi ko rsatilgan, bu esa moddiy ʼ ʻ 33 Bobojonov Sh. B. Farg ona vodiysi shaharlarining tarixiy-madaniy rivojlanishi. - Toshkent: Tafakkur, 2015. - B. ʻ 88. 34 Ergashev S. O zbekiston ipakchiligi tarixi. - T: Fan, 2003. - B. 65. ʻ 31 madaniyatning rivojlanganligini bildiradi. Qadimiy hunarmandchilik an analari,ʼ to qimachilik san ati avloddan avlodga o tib kelgan. Marg ilonning qadimiy ʻ ʼ ʻ ʻ shaharligiga urg u berilishi, uning 2000 yillik tarixga ega ekanligi, shahar ʻ aholisining o z tarixi va madaniyatiga hurmat bilan qaraganligini ko rsatadi. ʻ ʻ YuNESKO qarori bilan 2007-yilda shaharning 2000 yillik yubileyi nishonlangani ham uning madaniy ahamiyatini tasdiqlaydi. Garchi bu manbalarda Marg ilonning siyosiy hayoti bevosita va chuqur ʻ tahlil qilinmagan bo lsa-da, ba zi jihatlar bilvosita aks etgan. Marg ilonning ʻ ʼ ʻ uyezyad markaziga aylantirilishi (1876-yil) va Rossiya imperiyasining mintaqaga ta sirining kuchayishi haqidagi ma lumotlar, shaharning siyosiy-ma muriy ʼ ʼ ʼ tizimdagi o zgarishlarini aks ettiradi. Sayyohlarning bu yerga kelishi, hududning ʻ strategik ahamiyatini o rganishi va iqtisodiy salohiyatini baholashi, Rossiya ʻ imperiyasining Farg ona vodiysiga nisbatan yuritgan siyosatini ko rsatadi ʻ ʻ 35 . Shaharning yirik savdo markazi bo lishi, shubhasiz, uni mintaqaviy siyosiy ʻ jarayonlarning markazlaridan biriga aylantirgan. Qo qon xonligi davrida ʻ Marg ilonning muhim shahar sifatida o z o rniga ega bo lgani, unda hukmronlik ʻ ʻ ʻ ʻ uchun kurashlar va siyosiy barqarorlik masalalari mavjud bo lgani ham ehtimol. ʻ Rus amaldorlarining hisobotlarida shahar boshqaruvi va uning hududiy joylashuvi haqidagi ma lumotlar ham shaharning o sha davrdagi siyosiy ahamiyatini ʼ ʻ ko rsatadi. ʻ Xulosa qilib aytganda, rus va yevropalik sayyohlar va elchilarning Marg ilon haqidagi ma lumotlari shaharning nafaqat iqtisodiy rivojlanganligi, ʻ ʼ balki boy madaniy merosi, ta lim tizimining mavjudligi va mintaqaviy siyosiy ʼ jarayonlarda muhim rol o ynaganligini tasdiqlovchi qimmatli manba hisoblanadi. ʻ 35 Mirzayev A. Marg ilonning buyuk ipak yo lidagi o rni. - Farg ona: Farg ona nashriyoti, 2009. - B. 45. ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ 32 XULOSA Xulosa o`rnida shuni aytish joizki, “Marg ilon shahri tarixi manbalarda aksʻ etishi” mavzusidagi kurs ishi doirasida olib borilgan keng qamrovli tahlillar shuni ko rsatadiki, bu qadimiy shahar Markaziy Osiyo tarixiy jarayonlarida o ziga xos va ʻ ʻ muhim o rin tutgan. Mavjud manbalar, xususan, o rta asr geograflarining ʻ ʻ qaydlaridan tortib, XIX asr rus va yevropalik sayyohlarning kundaliklari va diplomatik hisobotlarigacha bo lgan ma lumotlar Marg ilonning evolyutsiyasini, ʻ ʼ ʻ uning gullab-yashnash davrlarini, iqtisodiy, madaniy va hatto bilvosita siyosiy o zgarishlar sharoitida qanday moslashganini kompleks tarzda ochib beradi. ʻ Tarixiy tahlil Marg ilonning iqtisodiy qudrati va uning asosiy tayanchi ʻ bo lgan ipakchilik sanoatini yorqin ko rsatib beradi. O rta asr sharq ʻ ʻ ʻ geograflarining, jumladan, Ibn Havqal va al-Maqdisiyning yozuvlarida Marg ilonning ipak mahsulotlari bilan mashhurligi qayd etilgan. Keyinchalik, XIX ʻ asrga kelib, Rossiya imperiyasining Markaziy Osiyoga kirib kelishi bilan birga, A. V. Kaulbars (1873-yil) va N. A. Mayev (1870-yillar) kabi rus tadqiqotchilari Marg ilon ipakchiligining yuqori rivojlanish darajasini va uning Farg ona vodiysi ʻ ʻ iqtisodiyotidagi yetakchi o rnini batafsil yoritganlar. J. Schuylerning 1876-yildagi ʻ “Turkiston” asaridagi ma lumotlar esa, shaharda ishlab chiqarilgan ipak ʼ matolarining nafaqat nafisligi, balki yillik ishlab chiqarish hajmining bir necha ming pudga yetganligi va bu mahsulotlarning Rossiya, Eron, Afg oniston hamda ʻ Hindistonga eksport qilinganligini qayd etish orqali Marg ilonning xalqaro savdo ʻ markazi sifatidagi muhim rolini tasdiqlaydi. Bu ma lumotlar shaharning ʼ iqtisodiyotida ipakchilikning dominant o rin tutganini va aholining taxminan 40- ʻ 60% gacha bo lgan qismi ushbu sohaga bevosita bog liq bo lganini taxmin qilishga ʻ ʻ ʻ asos beradi. Shuningdek, manbalarda bog dorchilik va dehqonchilikning, ayniqsa ʻ anor yetishtirishning ham rivojlanganligi qayd etilishi, iqtisodiyotning diversifikatsiyalashganligidan dalolat beradi. Madaniy jihatdan, Marg ilon manbalarda doimiy ravishda ilm-ma rifat va ʻ ʼ diniy markaz sifatida e tirof etilgan. J. Schuylerning kuzatishlari shaharda ko plab ʼ ʻ masjidlar va madrasalar mavjudligini ko rsatgan, bu esa shaharning ma naviy va ʻ ʼ 33 intellektual hayoti jadal bo lganligini bildiradi. Tarixiy ma lumotlarga ko ra, XIXʻ ʼ ʻ asr oxirida shaharda 80 ga yaqin maktab va 10 ta madrasa faoliyat yuritganligi Marg ilonning Markaziy Osiyodagi eng yirik ta lim markazlaridan biri bo lganini ʻ ʼ ʻ isbotlaydi. Bu raqamlar aholi orasida savodxonlik darajasining yuqori bo lgani va ʻ ilm-fanga katta e tibor berilganligini ko rsatadi. Shaharning 2000 yillik ʼ ʻ yubileyining 2007-yilda YuNESKO shafeligida nishonlanishi esa Marg ilonning ʻ qadimiy ildizlari, boy madaniy merosi va jahon sivilizatsiyasidagi o rni xalqaro ʻ miqyosda tan olinganligining yaqqol dalilidir. Bu holat shahar aholisining o z ʻ tarixi va madaniyatiga bo lgan hurmatini, ularning san at va hunarmandchilik ʻ ʼ an analarini avloddan avlodga o tkazishdagi mahoratini tasdiqlaydi. ʼ ʻ Siyosiy jihatdan, manbalarda Marg ilonning bevosita siyosiy tahlillari kam ʻ bo lsa-da, shaharning strategik joylashuvi va iqtisodiy ahamiyati uning mintaqaviy ʻ siyosiy jarayonlarda muhim rol o ynaganligini bilvosita aks ettiradi. Marg ilonning ʻ ʻ 1876-yilda uyezd markaziga aylantirilishi haqidagi ma lumot Rossiya ʼ imperiyasining Farg ona vodiysidagi ma muriy-hududiy nazoratini kuchaytirishga ʻ ʼ qaratilgan siyosatini ko rsatadi. Bu esa shaharning shunchaki iqtisodiy markaz ʻ bo lmay, balki siyosiy boshqaruv va nazoratda ham muhim nuqta bo lganini ʻ ʻ anglatadi. Qo qon xonligi davrida ham Marg ilon siyosiy kurashlar va hokimiyat ʻ ʻ uchun strategik ahamiyatga ega shahar bo lganligi ehtimoli yuqori, chunki boylik ʻ va resurslar doimiy ravishda siyosiy nazorat obyekti bo lgan. ʻ Xulosa qilib aytganda, Marg ilon shahri o rta asrlardan to XIX asrga qadar ʻ ʻ bo lgan manbalarda dinamik iqtisodiy markaz, rivojlangan madaniy va ma rifiy ʻ ʼ o choq hamda mintaqaning siyosiy manzaralarida muhim o rin tutgan shahar ʻ ʻ sifatida aks etgan. Ushbu manbalar Marg ilonning murakkab va boy tarixini ʻ chuqurroq tushunish, uning Markaziy Osiyo sivilizatsiyasidagi o rnini aniqlash ʻ imkonini beradi. Akademik nuqtai nazardan, bu tadqiqot Marg ilonning nafaqat ʻ moddiy boyliklarga, balki chuqur ma naviy va intellektual merosga ega bo lgan, ʼ ʻ o zining tarixiy yo li davomida ko plab o zgarishlarni boshidan kechirgan, ammo ʻ ʻ ʻ ʻ o ziga xosligini saqlab qolgan noyob shahar ekanligini tasdiqlaydi. ʻ 34 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO`YXATI I.MANBALAR 1. Hofiz Abro . Zubdat at-tavorix (Tarixlar sarasi). - T.: O zbekiston, 2012. -B.ʻ 88. 2. Mahmud ibn Vali . Baxr al-asror fi manaqib al-ahyor (Sirlar dengizi). - T.: G afur G ulom nomidagi Adabiyot va san at nashriyoti, 2001. - 3-bob, 4-qism. ʻ ʻ ʼ -B. 90. 3. Mirzo Ulug bek ʻ . To rt ulus tarixi. - T.: Fan, 1992. -B. 44. ʻ 4. Muhammad Hakimxon To ra ʻ . Muntaxab at-tavorix (Tarixlar to plami). - T.: ʻ Akademnashr, 2018. Muhammad Solih . Shayboniynoma. - T.: Fan, 1989. -B. 91. 5. Nizomiddin Shomiy . Zafarnoma. - T.: Fan, 1996. -B. 54. 6. Пугаченкова, Г. А. Пути развития архитектурй Южного Туркестана. - М.: Искусство, 1958. - С. 97 7. Zahiriddin Muhammad Bobur . Boburnoma. - T.: Sharq, 2008. -B. 65. II. ADABIYOTLAR 1. Абрамов, М. В. История городов Ферганой. – Ташкент .: 2005 , -C. 78. 2. Aminov, B. Qadimiy Marg ilon. - T.: Adabiyot uchqunlari, 2012, -B. 32. ʻ 3. Azimov, A. Marg ilon tarixi. - T.: Fan, 2007. -B. 46. ʻ 4. Babajanov, B. M. Ferganskaya dolina: etnicheskiy sostav i religioznoye razvitiye. - Tashkent: Movarounnahr, 2004. -B. 54 5. Bobojonov, Sh. B. Farg ona vodiysi shaharlarining tarixiy-madaniy ʻ rivojlanishi. - T.: Tafakkur, 2015. -B. 55 6. Karimov, I. A. Tarixiy xotirasiz kelajak yo q. - T.: Sharq, 1998. - B. 110. ʻ 7. Mirzayev, A. Marg ilonning buyuk ipak yo lidagi o rni. - Farg ona: ʻ ʻ ʻ ʻ Farg ona nashriyoti, 2009. -B. 102. ʻ 8. Shaniyazov, K. O zbeklar etnografiyasi. - T.: Sharq, 2001. -B. 77. ʻ 9. Ziyoyev, H. Z. O zbekiston tarixi (18-19 asrlar). - T.: Sharq, 2000. -B. 42. ʻ 35 36

MUNDARIJA

KIRISH

I.BOB MARGʻILON NOMINING KELIB CHIQISH TARIXI VA MANBALARDA AKS ETISHI

1.1. IX – XII asrlarda Arab manbalarida Margʻilon tavsifi

1.2. Temuriylar davri manbalarida Margʻilon shahrining tavsif etilishi

II. BOB OʻRTA OSIYO XONLIKLARI DAVRI MANBALARIDA MARGʻILON SHAHRI TARIXI

2.1. Qoʻqon xonligi tarixiga doir manbalarda Margʻilon shaxri tavsifi

2.2. Rus va yevropalik sayohlar va elchilar nigohida Margʻilon

III. XULOSA

IV. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO`YXATI

Купить