Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 48.1KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет История

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Mariya Tereza va Iosif II ning ma’rifiy absolyutizmi

Купить
KURS ISHI MUNDARIJA KIRISH…………………………………………………………………………3-4 I BOB. MARIYA TEREZA VA IOSIF II – NING MA’RIFATLI ABSOLYUTIZIMI 1 1.1 Mariya Tereza va Iosif II ning ma’rifiy absolyutizim siyosati……………………………………………………………………………5-8 1.2 Mariya Tereza va Iosif II isloxotlari va ularning G’arbiy Ukraina rivojlanishiga ta’siri……………………………………………………………………………9-12 II BOB. AVSTRYANING IJTIMOIY-IQTISODIY SOHADAGI MA’RIFIY ABSOLYUTIZIM SIYOSATI 2.1 Ta’lim va madaniyat sohasidagi islohotlat …………………………………………………………………………………13-18 2.2 Avstriyada ma’rifiy absolyutizimning iqtisodiy-ijtimoiy sohadagi siyosati…………………………………………………………………………19-24 III. Xulosa…………………………………………………………………….25-26 IV. Foydalanilgan manbalar ro’yxati…………………………………………27 Kirish Mavzuning dolzarbligi : Ma’lumki jahondagi har bir davlat o‘z tarixiga ega. Bu tarix o‘zida ko‘plab voqea va hodisalarni mujassam etgan. Shuningdek ko‘plab 2 murakkab voqea va hodisalarni, siyosiy jarayonlarni qamrab olgan hisoblanadi. Siyosiy va iqtisodiy tarixni bilish xalqaro munosabatlar bakalaviryatni tayyorlashning ajralmas va majburiy qismidir. XV- XVI asrlardan XXI asr boshlarigacha bo'lgan Yevropa va Shimoliy Amerika, Lotin Amerikasi va Osiyo mamalakatlari iqtisodiy va siyosiy tarixi, xalqaro aloqalarining asoslarini bilish talabalarga asosiy jarayonlarning aniq, noaniqligini ko‘rish imkonini beradi. Insoniyat taraqqiyotida, dunyo xalqlarining faol va passiv tajribasini bilish, Avstriyaning Mariya Tereza va losif II davridagi ma'rifatli boshqaruvi haqida keng yoritib berish, dunyo miqyosidagi xalqaro munosabatlarini aniq o‘rganish bilan talabalarga globallashuv va mintaqaviy jaryonlarning tahlil qilishning asosiy nazariyalari va yondashuvlari boshqarish usullari haqida yaxlit tassavurga ega bo'lish imkonini beradi. Ayniqsa Avstriyada Mariya Tereza va Iosif II ning ma’rifatli absolyutizmi muhim tarixiy jarayon hisoblanandi.Chunki ular yuritgan siyosat davlatbi botqoqlik qaridan olib chiqib, dunyoning kuchli davlatlari qatorida qolish imkonini berdi. Aynan shu davr va jarayonni o‘rganish tahlil qilish tahlilchilarga ko‘p narsa beradi. Aynan shu kurs ishi davomida ham shu davr va jarayonlar chuqurroq o‘rganilishga va mavzu to‘liqroq ochib berilishga harakat qilingan. Mavzuning davriy chegarasi: XVIII asr, Mariya Tereza va Iosif II ning boshqaruvi davri. Kurs ishining maqsad va vazifalari : Kurs ishining asosiy maqsadi Mariya Tereza va Iosif II ma'rifiy absolyutizimi davrini yoritib berish. Keltirilgan ma'lumotlarni qiyosiy taxlil orqali ko‘rib chiqish va uni tahlil qilish ham kurs ishini ustuvor vazifasi hissoblanadi. Ma'lumotlarni yoritish ham kurs ishining vazifalaridan biridir. Ushbu maqsad va vazifalarni to‘g‘ri va ob’yektiv amalga oshirilishi masalani har tomonlama yoritishga imkon beradi. Kurs ishining strukturasi: Kurs ishining strukturasi ya’ni tuzulishiga kelsak, kurs ishi kirish ikkita bob, xulosa, foydalanilgan adabiyotlar ro‘yhati va 3 ilovalardan iboratdir. Shuningdek har ikki bob o‘z navbatida bir necha bo‘limlarga bo‘lingan bo‘lib birinchi va ikkinchi boblarda ularning soni ikkitadan hissoblanadi. 4 I BOB. Mariya Tereza va losif II- ning ma'rifatli absolyutizimi. 1.1 Mariya Tereza va losif II-ning ma'rifiy absolyutizim siyosati. Davlat taqdiri ko‘p jihatdan uning boshida kim, qanday shaxs turganligiga bog‘liq. Ushbu bayonotga asoslanib, biz aniq aytishimiz mumkinki, XVIII asrning ikkinchi yarmida Avstriya o‘z hukmdorlari bilan “omadli” edi. Mariya Tereza va losif II ning faol islohotchilik faoliyati unga Yevropaning yetakchi kuchlari qatorida qolishga imkon berdi. Ko‘plab an’anaviy feodal xususiyatlarni saqlab qolgan eski tartib davlatni mustahkamlashga imkon bermasdi. U qanchalik uzoq vaqtdan beri mavjud bo‘lib kelayotgan bo‘lsa , u shunchalik o‘sha davr talablariga javob bermas edi. XVIII asrgacha hukmdorlar xatto uni o‘zgartirishga ham harakat qilishmadi. O‘sha davrdagi mavjud sinflar nihoyat tuzumni o‘zgartirishga, islohotlarni amalga oshirishga qaror qilishdi. Ularning Avstriyada hukmronlik qilgan davri odatda ma’rifiy absolyutizm davri deb ataladi. Bu davrda jamiyat moddiy va ma’naviy hayotining deyarli barcha sohalarini qamrab olgan islohotlar amalga oshirildi. Avstriya toji tomonidan amalga oshirilgan barcha islohotlarning maqsadi Gabsburglar imperiyasini yetarlicha rivojlangan, iqtisodiyoti kuchli, davlat tizimi va kuchli armiyaga ega markazlashgan davlatga aylantirish edi. Avstriya hukmdorlari tomonidan bu borada amalga oshirilgan ishlar, shubhasiz, boshqa mamlakatlarda amalga oshirilgan “ma’rifiy absolyutizim” siyosati bilan o‘xshash xususiyatlarga ega bo‘lsada, uning o‘ziga xos tomonlari ham bor edi. Gabsburglarning eng ko‘zga ko‘ringan yo‘lboshchilaridan biri imperator Mariya Tereziya bo‘lgan. U 1740-yil, ya’ni 23 yoshida boshqaruvga kelganida Avstriya ulkan, lekin tarqoq davlat edi. Ayrim graflar ushbu vaziyatdan foydalanib qolish maqsadida yosh va tajribasiz toj sohibasiga qarshi harakatlarni amalga oshirishni qo‘llab quvvatlagan. Mariya Tereziyaning bu jarayondagi asosiy dushmani prussiyalik Friderix Il bo‘lgan. Bu ixtilof sanoqsiz urushlarni keltirib chiqargan. Pirovardida Avstriya boy yerlarini Prussiyaga berishga majbur bo‘ldi. Biroq Mariya bundan 5 tushkunlikka tushib qolmadi. Aksincha, u o‘z yerlarini saqlab qolish va mamlakatni zamonaviylashtirishga qattiq kirishdi. Raqiblariga chap berish maqsadida hozirga qadar ta’sir kuchini yo‘qotmagan islohotlar o‘tkazdi. Avvalambor, u qo‘shin hamda moliyaviy sohani qayta tashkillashtirdi. Feodal tarqoq o‘lkadan markaziy boshqaruvli yagona davlat barpo etdi. Barcha bolalarni olti yoshdan maktabga borishi majburiy qilib qo‘yildi. Boshqaruvdagi shu kabi qiyinchiliklarga qaramasdan, Mariya Tereza o‘ziga xos oilaviy hayot uchun ham vaqt ajratgan. Imperator juda baxtli hayot kechirgan va ajoyib ona bo‘lgan. U 16 bolani dunyoga keltirgan, farzandlariga o‘z maslahatlari va daldalari bitilgan maktublar yo‘llab turgan. Hatto, farzandlari ulg‘ayganda va oilali bo‘lganda ham ularga ochiqchasiga o‘z fikrlarini bitgan. Mariyaning bu kabi jon kuydirishi uning bolalariga qanchalik hayrixohligidan darak beradi. O‘ziga qolsa, butun Yevropaning bor taxtini farzandlari va nabiralari egallagani ma’qul edi. Masalan qizi uchun siyosiy maqsad ko‘zlangan nikohni amalga oshiradi. Uning qizlari ichidan eng taniqlisi Mari Antuanetta bo‘lib, u Fransiya inqilobi davrida qatl qilindi. Mariya Terezaning og‘li Iosif II ga bo‘lgan munosabati og‘ir edi. Sababi u otasiga nemis imperatori sifatida ergashgan va Avstriya yerlarini u bilan birga boshqargan. Uning radikal tarzdagi islohotlari va katolik cherkoviga qarshi yuritgan siyosatidan onasi unchalik ham rozi emasdi. Xalq orasida Mariya Tereza juda ardoqlangan. 1780-yilda u vafot etganida katta motam bo‘lgan. Ulkan inqilobchi sifatidagi xizmatlarini Avstriya Respublikasi juda qadrlaydi. 1980-yilda uning vafotiga 200 yil to‘lishi munosabati bilan kumush tanga, xat markasi va uning sevimli qarorgohi sanalmish Shyonbrunn qasrida yirik ko‘gazma o‘tkazilgan. Qolaversa, ko‘pchilik Mariyaning qiyofasida Avstriyaning ham oila, ham ishda birdek muvaffaqiyatga erisha olgan ilk amaldor ayolini ko‘radi. Onasining o‘limidan so‘ng, 1780-yilda Iosif II keng transformatsion rejalarni amalga oshirish uchun mustaqil kirishadi. Iosif II dasturi ma‘rifiy absolyutizm tizimining izchil ifodasi edi. O‘sha davrda bu vaziyatga “Iosif o‘z 6 davrining eng faol odamlaridan biri edi, u o‘zini ham, boshqalarni ham ayamay, ishdan butunlay charchatgan edi” - deya ta’rif beriladi. Uning son-sanoqsiz sayohatlari zafarli yurishlar emas, balki vijdonli auditorning mashaqqatli ishi edi. U hamma narsani shaxsan o‘zi nazorat qilar, islohotlar orqali Avstriyaning Yevropadagi mavqeini ko‘tarishga harakat qilar edi. Buning uchun, avvalambor, davlat hokimiyatini kuchaytirish zarur edi va shu sababdan ham Iosif II davlatning tashqi va ichki kuchini mustahkamlash, byurokratik markazlashtirish, monarxiyaning turli qabilalarini birlashtirgan, feodal kelib chiqishning eski erkinliklarini buzgan va cherkovni davlatga bo‘ysundirish bo‘yicha eski avstriyalik an’anaga amal qildi. Ammo u matbuotda ko‘plab masalalarni, xususan monarxning harakatlarini, ishlarini erkin muhokama qilishga imkon yaratib ham berdi. Bu borada u 1781-yil 11-iyunda “Matbuot haqida” qonunni qabul qildi 1 . Uning hayrixohlik faoliyati barcha qashshoqlarga mazlum dehqonchilikdan tortib to yetimlarga, kasal, kar, soqov, noqonuniy fuqarolarga qadar davom etdi. U juda shafqatsiz edi, ayniqsa tashqi siyosatda u faqat o‘z davlatining manfaatlarini va ehtiyojlarimi hisobga olgan. Shu ma’noda, u sekin astalik bilan Mariya Tereza yuritgan tashqi siyosatga ta’sir ko‘rsatdi. Avstriyada o‘n yillik hukmronligi davrida (1780-1790) u bir qator islohotlarni amalga oshirdi. Ularning asosiylari dehqonlarning zulmdan ozod qilinishi va ularning yerlariga egalik qilish tartibiga o‘zgartirish kiritilishi edi. Biroq, u Gabsburg imperiyasining yerlari va viloyatlari avtonomiyasini tugatdi, Germaniyaning Vengriya, Transilvaniya, Galitsiyani mustamlaka qilishiga sharoit yaratib berdi. Shuningdek, uning hukmronligi davrida avtonom Vengriya manfaatlariga ta’sir ko‘rsatgan nemis tili Muqaddas Rim imperiyasi bo‘ylab keng tarqaldi 2 . 1 Zeidich Yu. Iosif II Gabsburg – islohotchi// Yulduz. 1998. 2 Jahon tarixi. 24 jildda. T.15 Minsk. Adabiyot. 7 1.2Mariya Tereza va Iosif II isloxotlari va ularning G’arbiy Ukraina rivojlanishiga ta’siri 8 G‘arbiy Ukraina yerlarining gabsburglar tomonidan bosib olinishi ularning ijtimoiy iqtisodiy, siyosiy va madaniy rivojlanishida yangi vaziyatni yuzaga keltirdi. Xronologik jihatdan, u Mariya Tereza va Iosif II tomonidan amalga oshirilgan ma’rifiy absolyutizm islohotlariga to‘g‘ri keldi. Ularning asosiy maqsadi davlat markazlashuvini kuchaytirish orqali mutlaq monarxiyani ijtimoiy- iqtisodiy hayotning yangi tendensiyalariga moslashtirish edi Avstriya imperiyasiga qo‘shilish G‘arbiy Ukraina, shuningdek Dnepr ukrainalari hayotida ko‘plab o‘zgarishlarga olib keldi. Bu yerda ham markaz manfaatlari ustun bo‘lib, buyrokratiya hukmron edi va yuqoridan kelgan buyruqlar so‘ssiz bajarilar edi. Biroq, Ukraina yerlarida Avstriya va Rossiya imperiyalariga nisbatan ham sezilarli farqlar mavjud edi. Avstriya hukumati hech qachon Ukraina yerlarini imperator yerlari deb davo qilishga urinmagan va faqatgina boshqa xalqlar yashayotganligini uchun ularga egalik qilish huquqini isbotlagan. Gabsburglar imperiyasi turli xalqlarning birlashmasi edi, ularning hech biri mutlaq ko‘pchilikka ega emas edi. Natijada, Avstriya hukumati o‘z fuqarolariga yagona, butun imperiya madaniyatini joriy qilishga harakat qilmadi. Biroq, ilgari Zakarpatiyadagi migratsiya, Shimoliy Bukovinadagi rimlashuv va Sharqiy Galitsiyadagi poloniylashuvdan aziyat chekkan g‘arbiy ukrainaliklarning milliy hayotida germanlashtirish Gabsburglar hukmronligi ostida ham sezilarli bo‘ldi. Barcha davlat muassasalari nemis tilidan foydalana boshladilar, bu esa Ukrainani davlat tasarrufidan chiqishga harakat qilish xavfini sezilarli darajada oshirdi. G‘arbiy yerlar Austriya hukumatiga qo‘liga qarovsiz holatda o‘tdi. Gabsburglar ularni markaz hisobidan qo‘llab-quvvatlamoqchi emas edilar, balki ularni armiyani to‘ldirish va davlat g‘aznasiga daromadlar manbai sifatida hisoblashdi. XVIII asrning 70-80-yillarida G‘arbiy Ukraina erlarida imperator Mariya Tereza va uning o‘g‘li Iosif II Tomonidan imperiya bo‘ylab islohotlarni amalga oshirish bilan bog‘liq ko‘plab o‘zgarishlar yuz berdi. Agrar sohada zodagonlarga qarashli yerlarni ro‘yxatga olish o‘tkazildi va unga ko‘ra dehqonlarning majburiyatlari va 9 yer egalaridan olinadigan soliqlar belgilandi. Dehqonlarga nisbatan jismoniy jazo qo‘llash ham cheklandi, dehonlar roziligisiz majburiy mehnat yuklash taqiqlandi, yakshanba kunlarida turli bayramlar o‘tkazilishi belgilandi. 1780-1782 yillarda Iosif II bir nechta qonunlar chiqardi. Ularga ko‘ra dehqonlar shaxsiy qaramlikdan ozod qilindi va korvee (yirik yer egalariga tekinga ishlab berish) haftada uch kun bilan cheklangan. Shu bilan birga, dehqonlarga minimal fuqarolik huquqlari berildi – xo‘jayinning ruxsatisiz turmush qurish, bolalarni maktabga berish, xo‘jayinning dehqonni sud qilish huquqi bekor qilindi va hokazo. Korveeni yo‘q qilish uchun amalga oshirilgan islohotlar uning vafotidan keyin bekor etiladi. Diniy sohada imperator Mariya Tereza yunon katolik va rim-katolik cherkovlarining huquqlarini tenglashtirdi. Rim katoliklariga yunon katoliklarini e‘tiqodlarini o‘zgartirishga majburlash taqiqlangan edi. Imperator Iosif II 1781 yilgi qonunga ko‘ra, o‘z mulkida nafaqat barcha xristian cherkovlarining izdoshlariga, balki yahudiylarga ham bir qancha huquqlar beradi. Katolik bo‘lmaganlar davlat xizmatida katoliklar bilan bir xil huquqlarga ega edilar. 1774-yilda Venada yunon katolik ruhoniylarini tayyorlash uchun Avliyo Barbara cherkovida seminariya ("Barbareum") ochildi. Iosif II hukmronligi davrida u yopildi, o‘rniga Lvov va Ujgorodda seminariyalar tashkil etildi. 1784 yildan boshlab Lvov universitetining faoliyati qayta tiklandi, unda rus talabalari uchun Studium Rutenium (Rossiya instituti) tashkil etildi. U yerda fanlar slavyan tilida o‘qitildi. Mariya Tereza va Iosif II ning G‘arbiy Ukraina yerlarida amalga oshirgan islohotlari, umuman olganda, mintaqaning rivojlanishiga ijobiy ta‘sir ko‘rsatdi, ruteniyaliklar orasida Gabsburglarga nisbatan ijobiy munosabatning tarqalishiga sabab bo‘ldi. Mariya Terezaning mamlakat ichki boshqaruvidagi faoliyati ayniqsa muhim edi. U har doim urushlardan xoli bo‘lib, poraxo‘rlik va har xil qonunbuzarliklar hukm surayotgan boshqaruvda islohotlar o‘tkazdi, moliyani tartibga keltirdi, sud jarayonlari va qonunchiligini takomillashtirish, tanazzulga yuz tutgan harbiy kuchlarni qayta tashkil etish yo‘li bilan ishladi. Mariya Terezadan oldin Avstriya 10 har jihatdan eng qoloq davlatlardan biri edi. Maktablar va matbuot butunlay iyezuitlar qo‘lida edi. Hukumat ma’muriyat, sud va moliya bo‘limidagi eskirgan tartib-qoidalarga tegishdan qo‘rqdi va shuning uchun mansabdor shaxslarning suliste’mollariga ko‘z yumdi. G‘ayratli katolik, XVIII asrning islohotchi g‘oyalariga qarshi va klerikal-aristokratik absolyutizm tarafdori bo‘lgan Mariya Tereza, shunga qaramay, tashqi sharoitlar tufayli o‘ziga bo‘ysunadigan sohalarda zarur islohotlarni amalga oshirishga majbur bo‘ldi. Bu islohotlarning Chexiya- Germaniya yerlariga ta’siri kata bo‘lgani bilan, Vengriya yerlarida u qadar sezilarli bo‘lmadi. Chunki Vengriya yerlarida eski tartiblarni saqlab qolishga harakat kuchli edi. Pomeshchiklarning feodal hokimiyati cheklangan va davlat hokimiyati nazoratiga bo‘ysungan. Mariya Terez ayniqsa qishloq xo‘jaligini rivojlantirishga, kartoshka kabi madaniy o‘simliklar hajmini oshirishga, hunarmadnchilikning turli sohalari va hunarmandchilik ishlab chiqarishining son va sifatini yaxshilashga, savdo- sotiqni rivojlantirishga, ichki va tashqi savdo sotiqni jonlashtirishga, zavod ishlab chiqarishi tarmog‘ini kengaytirishga, turli portlar va konsulliklar ochishga harakat qildi. U fan va san’atning gullab yashnashi haqida g‘amxo‘rlik qildi. Bunda Gerxard fon Sviten unga faol yordam berdi. U universitetlar, rasm, rassomlik va me’morchilik bo‘yicha oliy maktablarni tashkil etdi, gimnaziyalarni isloh qildi, oddiy xalq ta’limiga asos soldi (Schulordnung), maktablarning umumiy sonini 6000 taga yetkazdi, Praga va Insbrukda ommaviy kutubxonalar ochdi, Vena, Grats va boshqalarda ajoyib rasadxonalar tashkil etdi. Kaunits ta’sirida cherkovning xalq ta’limiga ta’sirini cheklab qo‘ydi va ahamiyatini oshirdi. Bu sohada Ieziut ordeni davlat hokimiyatiga tobora ko‘proq bo‘suna boshladi va 1774 yilgacha u Klement XIV tomonidan butunlay yo‘q qilindi. 1753 yildan boshlab mahalliy odat huquqini almashtirishi kerak bo‘lgan umumiy fuqarolik qonunlarini ishlab chiqish bo‘yicha ish boshlandi. Shu maqsadda komissiya chaqirildi, uning ishlari 1811-yilgi qonunchilikning asosini tashkil etdi. 1767-yilda “Teresian 11 kodeksi” nashr etildi va bir yil o‘tgach, “Nemesis Teresiana” qonunlarining yangi jinoyat kodeksi ham nashr etiladi 3 . 3 Kotova E.V. Gabsburglar sulolasi.// Yangi va yaqin tarix. 1991. 12 II BOB. Avstriyaning ijtimoiy-iqtisodiy sohadagi ma’rifiy absolyutizim siyosati. 2.1. Ta’lim va madaniyat sohasidagi islohotlar K.Votselka bu boradagi fan yutuqlarini sintez qilib, G.Oestreydavridan kelib chiqqan va M.Fuko tomonidan ishlab chiqilgan “ijtimoiy intizom” yoki “ijtimoiy nazorat” tushunchasini uslubiy qo‘llanma sifatida tanlashni taklif qildi. Votselkaning so‘zlariga ko‘ra, bu atama ilgari "absolyutizm" atamasi bilan belgilangan jarayonlarning mohiyatini va Avstriya hukumati harbiy, huquqiy yoki ushbu kontekstda ayniqsa muhim bo‘lgan harakatlarni amalga oshirishdan ko‘zlagan maqsadlarni (ikkinchi darajali bo‘lsa ham) eng aniq tasvirlaydi. Aksariyat zamonaviy olimlar singari, u Gabsburg monarxiyasida ma’rifiy absolyutizm davrining boshlanishini 1765-yil bilan bog‘laydi. Vengriya tarixshunosligida XIX asrdan boshlab ma rifiy absolyutizm davriniʼ o rganish qirollikning Gabsburglar monarxiyasi tarkibiga qo‘shilish shakllari ʻ haqidagi munozaralar bilan birga bo’ldi. Zamonaviy venger tarixshunosligi integratsiyaning ijobiy va salbiy tomonlarini, barcha usullarini, harakatlantiruvchi kuchlarini, islohotlar tarafdorlari va muxoliflarini xolisona tahlil qilish yo‘llarini izlamoqda (D. Koshary, E. Balazs). XVIII asrda Avstriyadagi absolyutizm haqida gapirganda, madaniyatni mamlakat taraqqiyotining ko‘rsatkichi, mamlakatdagi ma’rifiy absolyutizmning elementi sifatida ko‘rib chiqish o‘rinlidir. Madaniyat va fan butun jamiyat hayoti, uning taraqqiyoti, yo‘nalishlari va rivojlanish istiqbollarining muhim ko‘rsatkichidir. Madaniyat haqida gapirganda davlat siyosati, bu sohada davlat aralashuvi, qo‘llab-quvvatlash va tartibga solish masalasida monarxning pozitsiyasini hisobga olmaslik mumkin emas. Eng muhimi bu islohotning ta’lim sohasida amalga oshirilishi edi. Maktab islohotlari Mariya Tereza islohotlarining eng yaxshilaridan biridir. Mariya Tereza o‘z shaxsiy taqvodorligiga qaramay cherkov nazorati ostida bo‘lgan maktab sohasini isloh qilishga kirishdi. Chunki Avstriyadagi maktab tizimi o‘sha davrdagi zamon talablariga umuman javob 13 bermas edi. Avstriyaning Yevropadagi yetakchi davlatlardan biri mavqeini saqlab qolishning asosiy talablaridan biri esa bu ta’lim tizimi edi. Ayniqsa ta’lim tizimidagi ruhoniylarning davlat nazoratisiz ta’siri esa amalga oshirilayotgan islohotlarga umuman zid edi1770-yil 28-oktabrda qabul qilingan mashhur qarorida “Maktab har doim davlat ishi bo‘lin kelgan va shunday bo‘lib qoladi” – deyilgan edi. . Xalq ta’limi va turli darajadagi maktablarning puxta o‘ylangan tizimiga asos solindi. Birinchidan, bepul va davlat maktablarining keng tarmog‘i yaratildi. Ikkinchidan, turli ixtisoslikdagi ishchilarni tayyorlash uchun kasb-hunar bilim yurtlari faoliyat yurita boshladi. 1750-1770-yillar oralig‘ida, bir qancha maxsus o‘quv yurtlari, jumladan konchilik akademiyasi, texnikumlar, qishloq xo‘jaligi maktablari, savdo akademiyasi va bir qancha pedagogika bilim yurtlari ochildi. Ular orasida ayollar pedagogika maktabi o‘sha paytda Yevropada yagona bo‘lgan. Shuning o‘qituvchilar yaxshi maosh bilan taminlandi. Barcha maktablar va gimnaziyalar uchun bir xillik, o‘qituvchilardan mehr bilan munosabatda bo‘lishni va bolalarning qadr-qimmatini hurmat qilishni talab qiladi. Shunday qilib, Avstriyada ta’lim sohasi faol rivojlandi, aholining savodxonligi ortib bordi, maktablar soni ko‘paydi, bu ta’limning rivojlanishiga kata hissa qo‘shdi. Uchinchidan, oliy ta’lim tizimida islohotlar amalga oshirildi. Avvalo, ma’rifatparvarlik ruhini o‘ziga singdirgan ilg‘or qarashlar insoni Van Svittenning Vena universiteti islohotiga e’tibor qaratish lozim. Uning yordami bilan butun oliy ta’lim tizimi o‘zgardi. Universitet ta’limi cherkov ta’siridan chiqarildi. Van Sviten o‘z davri talablariga eng mos keladigan ta’lim muassasasi turini yaratish uchun qo‘lidan kelgan barcha ishni qildi. 1773-yilda papa tomonidan iezuitlar ordeni bekor qilingandan so‘ng (ya’ni, iezuitlar universitetga rahbarlik qilgan) Vena universiteti davlat tasarrufiga o‘tdi. Van Svitten, birinchi navbatda, universitetning o‘quv rejasi va kursini o‘zgartirib, uni tabiiy tarixni o‘rganishga qaratdi. Cherkov tomonidan boshqariladigan ta’lim muassasalarida asosiy fanlar ilohiyot, falsafa, huquq, lotin va yunon tillari edi. Hatto tibbiyot kabi fanni o‘rganish ham tajriba va tahlilga emas, asosan, mavhum falsafiy xulosalarga asoslangan edi. Tibbiyot 14 ta’limi dasturiga kimyo, botanika va jarrohlik yo‘nalishlari kiritildi. Anatomiyaga avvalgidan ko‘ra ko‘proq joy ajratildi va talabalarga shifoxonalarda otopsiya va amaliy mashg‘ulotlar topshirildi. 1752-yilda falsafa va ilohiyot fakultetlari qayta tashkil etildi. Falsafa fakultetida fizika, falsafa, tabiatshunoslik va axloqni o‘rganishga kirishdilar, ilohiyot fakulteti ham "ilmiy tafakkur"ni o‘rgatishi kerak edi. 1753-yildan boshlab tabiiy huquq fanlari kursiga islohotchilarning huquq nazariyasi ham kiritildi, unda birinchi marta umuman inson huquqlari va suverenning xalq oldidagi burchlari haqida aytildi 4 . Universitet bilan bir vaqtda ko‘plab gimnaziyalar ham cherkovni tark etishdi. Bir xil ta’lim muassasalari, cherkov yurisdiktsiyasi ostida qolgan, davlat tomonidan belgilangan o‘quv dasturini qabul qilish kerak edi. Ushbu reja universitet rejasi bilan bir xil tamoyillarga muvofiq qurilgan. Van Sviten va maktab islohotining boshqa tarafdorlari fikricha, ta’limning maqsadi nafaqat zamonaviy jamiyat ehtiyojlari bilan bog‘liq bo‘lmagan "sof" bilimlarni uzatish, balki amaliyotchilarni, barcha sohalarda faol ishtirok eta oladigan odamlarni tayyorlash edi. Jamoat hayoti va eng muhimi, davlatni qobiliyatli iqtisodchilar va hatto sanoatchilar bilan ta’minlash ham asosiy ko‘zlangan maqsadlardan biri edi. Madaniy taraqqiyot uchun Iosif II tomonidan qabul qilingan "Tolerantlik patenti" katta ahamiyatga ega edi. U diniy bag‘rikenglikning demokratik tamoyilini e’lon qildi. Bu ta’lim uchun ham muhim edi. Shuningdek endilikda yahudiylar universitetga kirib, ilmiy daraja olishlari mumkin edi. Shuningdek, diniy islohot davlatga xizmatni samaraliroq qildi - protestantlar va yahudiylar davlat lavozimlarini egallashlari mumkin edi. Endilikda gimnaziyalar va universitetlar oldida o‘z mehnati bilan "aholi farovonligiga" hissa qo‘sha oladigan va davlatni buni ta’minlaydigan "ideal" organga aylantira oladigan yaxshi tashabbuskor amaldorlar, o‘qituvchi va shifokorlarni tayyorlash vazifasi qo‘yildi. Aytish joizki, bu maqsad va intilishlar jamiyat farovonligi g‘oyasini ham, islohotchilarning o‘zlarini ham butun jamiyat dunyoqarashini qamrab olganligini yaqqol ko‘rsatib 4 Mitrofanov P.P. Avstriya tarixi: qadimgi zamonlardan 1792-yilgacha. M: URSS 2003. 15 turibdi. Darhaqiqat, agar Mariya Tereza uchun, birinchi navbatda, Gabsburglar uyi va sulolasi manfaatlari turgan bo‘lsa, u holda Van Svieten, Sonnenfels va hatto Iosif II gumanistlar ta’sirida harakat qilib, Avstriya va Germaniya manfaatlaridan kelib chiqqan holda harakat qilganlar. Amalga oshirilgan islohotlar Avstriya uchun yangi tipdagi bilimli odamlarning butun avlodini va butun insoniyat uchun jahonga mashhur olimlarni yaratishga imkon berdi (Auenbrugger, Semmelweis, Rokitanskiy va boshqalar). Yevropada ilm-fan va san’at sohasida ikkinchi darajali davlat hisoblangan Avstriya ilm-fan bobida tezda birinchi o‘ringa ko‘tarildi. Teatr, musiqa, ilm- fanning ahvoli ham o‘zgardi. Islohotlar yillarida (1760-1780-yillar) Avstriyada "milliy va ijtimoiy o‘z-o‘zini anglashning yuksalishi bilan ajralib turdi, dramaturgiya, adabiyot, musiqa san’ati estetikasining eng yuqori yutuqlarida qayd etildi". Davlat, ayniqsa monarxlarning o‘zlari fan va san’atni qo‘llab- quvvatlaganlar. Ehtimol, Mariya Tereza va Iosif II ning shaxsiy imtiyozlari bilan bog‘liq holda, biz boshqalar emas, balki san’atdagi o‘sha yo‘nalishlarning rivojlanishi haqida gapirishimiz mumkin. Iosif II musiqa va operani afzal ko'rgan. Aynan shu davrda Gaydn, Motsart, Glyuk paydo bo‘ldi va dunyoni zabt etdi. Avstriya kompozitorlari ijodi nafaqat milliy madaniyatni boyitibgina qolmay, balki umuman musiqa haqidagi dunyoqarashni ham o‘zgartirdi. Gaydn simfoniyani ham klassik san’atning eng yuqori pog‘onasiga ko‘tardi. Va shu bilan birga, ularni demokratlashtirdi, ya’ni ularni ommaga ochiq qildi. Motsart zamonaviy tipdagi pianino kontsertining asoschisi va yangi opera janrlarining otasi bo‘ldi. Ularning musiqalarida xalq san’ati bilan bog‘liqlik aniq qayd etilgan, bu ayniqsa Glyukda seziladi. Teatr Avstriyaning ma’naviy hayotida muhim rol o‘ynadi. XVIII asrda teatr va dramatik adabiyot iyezuitlar ta‘sirida edi. Ammo yangi asr boshlari bilan teatr va dramaturgiyada asosan, milliy teatr ta’sirida realistik tendensiya kuchaydi. 1764-yilda teatr senzurasi qisman bekor qilindi, bu esa milliy dramaturgiyaning to‘siqsiz rivojlanishiga imkon yaratdi. 1778-yilda "Milliy qo‘shiqchi" tashkil etildi, unda hajviy opera tipidagi pyesalar ijro etildi. Davlat Burg teatr, Ukertnertor 16 teatrini ham qo‘llab-quvvatladi. Ilmiy tafakkur umumiy taraqqiyotdan chetda qolmadi. XVIII asr Avstriyada jurnalistikaning rivojlanishi va ko‘plab bosma nashrlarning paydo bo‘lishi bilan ajralib turdi. 1781-yilda Iosif II hukmronligi davrida kitob va jurnallar ustidan senzura deyarli butunlay bekor qilindi. Sonnenfelsning "Odamsiz odam" jurnali bilan bir qatorda Klemm va Heufeld tomonidan nashr etilgan "Mir" va "Avstriya Patriot" jurnallari paydo bo‘ldi. XVIII asr oxiriga kelib Avstriyada allaqachon Alois Blumauer, Jozef Ratshki, Yoxannes Alksinger kabi taniqli yozuvchilar, Gebler, Eirengof va Heufeld kabi taniqli dramaturglar mavjud edi. Ular siyosiy, falsafiy va madaniy-siyosiy masalalarni ko‘tarib chiqdilar. Yozuvchilar ongli ravishda yangi milliy adabiyotni rivojlantirishga intilishdi. Ular o‘zlarini taraqqiyot tashuvchi, ma’rifat tarafdori deb his qildilar. "Ommada chop etiladigan va sotiladigan hamma narsaga nisbatan juda nozik bo'lishi kerak," deb hisoblashardi. Iosif II o‘z hukmronligi davrida xuddi shu ko‘rsatmaga amal qilgan. Ammo uning adabiyotda erkin fikrlashga nisbatan ikki tomonlama munosabati yashirin senzuraning mavjudligida namoyon bo‘ldi. Ammo u samarli bo‘lib chiqmadi. Shunga qaramay, Iosif II Mariya Terezadan ham liberalroq edi va matbuotda erkin siyosatga rioya qildi. Bu adabiy sohada muvaffaqiyatlarning rivojlanishiga yordam berdi. Ayniqsa, e’lon qilingan hukumat buyruqlari va monarxning o‘zi faoliyatini muhokama qilish uchun imkon yaratib berishi ahamiyatli edi. Til sohasidagi islohot, ya’ni nemis tilining yagona rasmiy darajasiga ko‘tarilishi imperiyaning boshqa xalqlari orasida qiziqarli hodisani keltirib chiqardi. Bu milliy adabiyot va madaniyat rivojigi kata tasir ko‘rsatdi. Ayrim slavyan xalqlari orasida bu harakat "milliy tiklanish" sifatida tarixga kirdi. Demak, Mariya Tereza va Iosif II tomonidan olib borilgan madaniy siyosat progressiv ahamiyatga ega edi. Barcha tadbirlar Avstriya madaniy hayotining turli jabhalarining rivojlanishiga turtki bo‘ldi. Bularning barchasi madaniyatning "yaralishiga" hissa qo‘shgan deb aytish mumkin emas. Lekin aytish mumkinki, 17 Avstriya madaniyati bularsiz, albatta, haqiqiy ma’rifatparvarlik ruhiga mos keladigan ilg‘or tashabbuslarsiz tubdan boshqacha shaklda mavjud bo‘lar edi. Davlat ma’rifatparvarlik g‘oyalarini yoyish va rivojlantirishga, yangi madaniyatning o‘sishiga to‘sqinlik qilayotgan to‘siqlarni bartaraf etishga hissa qo‘shdi. Madaniyatning davlat tomonidan tartibga solinishi va senzuraning bekor qilinishi uning erkin rivojlanishiga yordam berdi. Xulosa qilib aytganda, biz vengriya zodagonlarini professional davlat xizmatiga kiritish jarayonining davomiyligini ta'kidlaymiz. XVIII asrning ikkinchi yarmida, ma rifiy absolyutizm davrida ro y bergan ijtimoiy amaliyotdagiʼ ʻ o zgarishlar va ularning mafkuraviy shakllantirilishi samarasini jamiyat o nlab ʻ ʻ yillar o tgachgina sezdi. Kelib chiqishi va oilaviy-korporativ aloqalaridan qat’i ʻ nazar, tayyorgarlik darajasi, kasbiy mahorati va malakasiga qo‘yiladigan yangi talablar bir kechada g‘alaba qozona olmadi. 18 2.2. Avstriyada ma’rifiy absolyutizimning ijtimoiy-iqtisodiy sohadagi siyosati. Vaqt o‘tishi bilan Avstriya absolyutizmining vazifalari va mamlakat iqtisodiyotining holati o‘rtasida nomuvofiqlik paydo bo‘ldi. Bu absolyutistik davlat nisbatan katta davlat apparatiga muhtojligida, shuningdek, kuchli va yaxshi qurollangan armiyaga ehtiyoj borligida namoyon bo‘ldi. Davlat faol tashqi aloqalar olib borish, islohotlar amalga oshirishni rejalashtira boshladi. Bularning barchasi moliyalashtirishni talab qildi. Avstriya davlati qo‘shimcha pul muomalasi yordamida qiyin vaziyatdan chiqishga bir necha bor urinib ko‘rdi, ammo bunday harakatlar natijasida valyuta kursi tobora qadrsizlanib bordi. Shuning uchun Avstriya toji tomonidan amalga oshirilgan barcha islohotlar tarqoq yerlardan yagona, yaxlit, oson boshqariladigan, yangi iqtisodiy sharoitlarda ishlashga qodir davlatni shakllantirishga qaratilgan edi. Natijada, Avstriya toji iqtisodiy, birinchi navbatda, sanoat rivojlanishini bevosita qo‘llab-quvvatlashga, bunday rivojlanish uchun zarur shart-sharoitlarni yaratishga va iqtisodiy rivojlanish yo‘lidagi to‘siqlarni bartaraf etishga intildi. Iqtisodiy kursni o‘tkazish uchun 1752-yilda Avstriya tojining savdo sohasidagi siyosatini amalga oshiruvchi va shuning uchun iqtisodiyotga davlat aralashuvini ta’minlovchi "Tashqi tijorat kengashi" tuzildi. XVIII asrning ikkinchi yarmi Gabsburglar monarxiyasida avstriyalik ma’rifiy absolyutizm jamiyat hayotining turli jabhalarini, xoh u xoh xoh iqtisod, xoh adliya, xoh harbiy ishlar, xoh xalq ta’limi sohalarini tartibga solish, o‘zgartirish va takomillashtirishga tobora ongli va faolroq aralasha boshlagan davrga aylandi. Rasmiylar faqat shaxsning ijodiy kuchlarini ozod qilish davlatga ularni "umumiy manfaat" xizmatiga qo‘yish imkoniyatini berishini anglab etdilar. Shu munosabat bilan "ijtimoiy intizom" mexanizmlari alohida ahamiyatga ega bo‘ldi, ya’ni nemis tarixchisi G. Oestreyxning fikricha “Davlatning inson faoliyatining barcha yangi sohalariga tartibga solinadigan aralashuvi, odamlarning ongli, intizomli xatti-harakatlari bilan ko‘paytiriladi. Shaxs jamiyat hayotini 19 nafaqat tizimli ravishda tartibga solish, balki uni ijodiy o‘zgartirish imkonini beruvchi yaratuvchi kuchga aylandi”. Umuman Yevropada va xususan Gabsburg monarxiyasida ma rifiyʼ absolyutizm tarixini o rganish XIX asrliberal tarixchilarining tashabbusi sifatida ʻ vujudga kelgan. Ichki bozorni rivojlantirish, boshqaruvni markazlashtirish, muntazam armiya yaratish, xalq ta’limining yagona standartlari va hokazolarga erishgan ilk yangi davr mutlaq monarxlari siyosati bilan zamonaviy davlatning genetik aloqasini o‘rganish muhim masala bo‘lib qoldi. Xususan, XVIII asrda bu jarayon markaziy hukumatning tegishli buyruqlarini tavsiflash bilan cheklanib, islohotlarning ijtimoiy va madaniy kontekstiga e’tibor bermasdan, jamiyatning ularga tayyorligi va tayyormasligi hisobga olinmadi. Amerikalik tarixchi J. V. H. Melton absolyutizim davri tarixchilari o‘zlari o‘rganayotgan obyektga faqat bir tomonlama nazar tashladilar degan ma’nodagi fikrni ta’kidlab o‘tadi. Umuman olganda o‘sha davrdagi islohotlar bir qancha sohalarda amalga oshirilgan bo‘lin, nisbatan keng doirani qamrab olgan edi. Avstriya butun mamlakat hududini yagona iqtisodiy yaxlitlikka aylantirishga va shunday rivojlanish yo‘lidan borishga intildi. Yagona iqtisodiy makonni yaratish maqsadida quyidagi chora-tadbirlar amalga oshirildi. Birinchidan, chegara va ichki vazifalarning yagona tizimi joriy etildi. Shunday qilib, 1775-yilda maxsus bojlarning aksariyati bekor qilindi, ikki turdagi bojlar belgilandi: import va eksport uchun. Bundan tashqari, hashamatli tovarlar importi uchun yuqori bojlar, xom ashyo importi uchun esa past bo‘lganligini ta’kidlash kerak. Ikkinchidan, yagona valyuta tizimi joriy etildi. 1786-yilda Avstriyada tijorat, kredit va ayirboshlash operatsiyalari bilan shug‘ullanuvchi maxsus sanoat banki paydo bo‘ldi. Bundan tashqari, ichki majburiyatlar nafaqat yuqoridan kelgan nizomlar bilan imperativ tarzda bekor qilindi, balki bunday yangi tartib yuklarni tashishni osonlashtirish uchun yo‘llar va kanallar tarmog‘ini qurish bilan ham qo‘llab- quvvatlandi. 20 Agrar siyosat sohasida Avstriya dehqonlarni uch dala tizimidan voz kechishga majbur qildi va ularni beda ekishga majbur qildi, bu esa hosildorlikning oshishiga olib keldi (chunki beda yaxshi hosil beradi, ozuqa moddalari va maydonlarni “bo‘sh” qoldirish talab qilinmaydi). Siyrak aholi yashaydigan hududlarni mustamlaka qilish siyosatining maqsadi chegaralarni himoya qilish uchun aholi punktlari yaratish va bu yerlarni daromad manbaiga aylantirish edi. Biroq, bu siyosat ham salbiy ta’sir ko‘rsatdi, ya’ni Germanlarning o‘lkalardagi mustamlakachiligi tezda nafratlangan “germanlashtirishga” aylandi. Mariya Terezagacha markaziy soliqlar past bo‘lib, davlat daromadlarining asosiy qismi yerlardan olinadigan yig‘imlardan iborat edi. Dvoryanlar va ruhoniylar davlat apparatini yaratganliklari uchun soliqlardan butunlay ozod qilinganlar. Mariya Tereza davrida bu qimmatbaho maxsus imtiyozlarni saqlab qolishning hojati yo‘q edi. Chunki zodagonlarning deyarli yordamisiz byurokratik davlatni yaratish mumkin edi. Ammo Mariya Tereza zodagonlar va ruhoniylarning imtiyozlarini butunlay bekor qilish yo‘lidan bormadi. Faqat davlat byudjetiga og‘irlik qiladigan imtiyozlar yo‘q qilindi. Umumiy daromad solig‘i to‘g‘risidagi qonun qabul qilindi. Bir necha yillardan keyin joriy qilingan so‘rov solig‘i yanada tabaqalashtirilgan bo‘lib, soliq to‘lovchilarning maqomi va sinfiga qarab undirilgan. Masalan arxiyepiskoplar yiliga 600 gulden, dvoryanlar - 200 dan 400 gacha, dehqonlar - 48 kreuzer, ishchilar - yiliga 4 kreuzer to‘lagan. Yangi zavodlarning egalari asosan 10 yilga soliqdan ozod qilindi. Mariya Tereza davridagi to‘g‘ridan-to‘g‘ri soliqlar barcha daromadlarning 1/3 qismini tashkil etdi. Bundan tashqari, hamma uchun, asosan, iste‘mol tovarlariga bilvosita soliq joriy etildi va meros solig‘i ham o‘rnatildi. Iosif II davrida yagona yer solig‘ini joriy etishga harakat qilindi. Xo‘jayin va dehqon, davlat va cherkov yerlari o‘rtasida barcha tafovutlar bekor qilindi, yerlarni tasniflash yerning hajmi, unumdorligi va joylashishiga qarab amalga oshirildi, 21 soliq yalpi daromadning 40% ni tashkil etdi. Ammo bu islohot zodagonlarning qattiq qarshiligi tufayli muvaffaqiyat qozonmadi. Qayd etish joizki, yangi zavodlar egalari 10 yil davomida soliqlardan ko‘p miqdorda ozod qilingan va ma‘lum muddatga bevosita moliyaviy yordam olgan. Avstriya toji zavodlar, fabrikalar ochilishini har tomonlama rag‘batlantirdi, capital rivojlanishi uchun qulay sharoitlar yaratildi. Davlat o‘zining tezkor va ishchi kadrlarni tayyorlay boshladi, chet ellik mutaxassislarni taklif qildi. Hukumat tomonidan malakali ishchilaming mamlakatdan chiqib ketishini taqiqlandi. Muhim xom ashyolarni (masalan, zig‘ir, mis, rus, temir, ip) eksport qilish ham taqiqlandi Iqtisodiy rag‘batlantirishning yangi tadbirkorlarni harbiy xizmatdan bo‘shatish, ularga juda kichik foizlarda kreditlar berish, muvaffaqiyatli ishlayotgan zavod egalariga mukofotlar berish, ularning ishchilarini ishga qabul qilishdan ozod qilish kabi usullar qo‘llanildi. Shuningdek, ustaxonalar faoliyatini cheklash maqsadida imperator korporatsiyalarga tegishli yerlarni tortib olishga kirishdi. Shunday qilib, Avstriya tojining iqtisodiy rivojlanish sohasidagi siyosatini ko‘rib chiqdik. Xulosa qilish mumkinki, uning asosiy xususiyatlari quyidagilardan iborat edi: Protektsionizm va merkantilizm (mahalliy sanoatni rivojlantirishni rag‘batlantirish, eksportni rag‘batlantirish, importni cheklash, iqtisodiy rag‘batlantirish), yetarli darajada moslashuvchan soliq siyosati, davlatning iqtisodiyotga aralashuvi, yagona iqtisodiy makonni yaratish. Qishloq xo‘jaligidagi o‘zgarishlar qishloq xo‘jaligi ishlab chiqarishining yangi usullarini joriy etish, yerdan yanada oqilona foydalanish islohotlari orqali amalga oshirildi. Shuningdek sexlar faoliyati ham cheklandi (korporatsiyalardan yerlarni tortib olish hisobiga). Davlatning iqtisodiy rivojlanishining bunday strategiyasi asosan ma’rifiy absolyutizm siyosatini olib borgan barcha mamlakatlarga xos edi. Ijtimoiy sohada ma’rifiy absolyutizm siyosati ancha faol edi. Ushbu sohadagi asosiy tendensiyalarni quyidagicha umumlashtirish mumkin. 22 Mariya Tereza hukmronligi davriga qadar markaziy soliqlar past edi. Davlat daromadlarining asosiy qismi yerlardan olinadigan badallardan iborat edi. Dvoryanlar va ruhoniylar soliqlardan butunlay ozod qilingan. Maksimilian I va Ferdinand II allaqachon dvoryanlarning siyosiy mustaqilligini, shuningdek, dvoryanlar yetakchi rol o‘ynagan sinfiy yig‘inlarning siyosiy mustaqilligini buzgan edi. Dvoryanlar tojdan siyosiy imtiyozlar olmagan, ammo iqtisodiy imtiyozlarga ega bo‘lgan. Dehqonlarning xo‘jayini bo‘lgan er egasi dehqonlar hosilining muhim qismiga cheksiz huquqqa ega bo‘lib, dehqon mehnatining bir qismini tegishli ravishda olish huquqiga ega edi. Bundan tashqari, u soliqlardan ozod qilingan. Mariya Tereza o‘rta yo‘lni tanladi. U faqat davlat budjetiga og‘irlik qiladigan imtiyozlarni yo‘q qildi. Ushbu maqsadlardan kelib chiqib, yuqorida aytib o‘tilgan umumiy daromad solig‘i qonuni chiqarildi. Mariya Tereza davrida zodagon yer egalarining huquqlarini keskin cheklovchi va dehqonlarning yer egalariga qaramligini ma’lum darajada zaiflashtiruvchi qonunlar va qoidalar ham chiqarildi. Ammo olijanob mulk munosabatlari saqlanib qoldi va dehqonlar hali ham yer egalarini o‘z mehnatlari bilan taminladilar. Dehqonlar va mulkdorlar o‘rtasidagi huquqiy munosabatlarni tartibga solish maqsadida 1774-yilda “shahar komissiyalari» («nizom komissiyalari”) deb ataladigan tuzilmalar tashkil etildi. Mamlakatning aksariyat qismida, birinchi navbatda, Bogemiya va Moraviyada, shuningdek, Avstriyaning ba’zi qismlarida ham yer egalari dehqonlarni hukm qilish huquqiga ega edilar. Endi bu huquq qisman tuman hokimliklariga o’tdi, ular o’z navbatida yerlar hokimiyatiga bo’ysundi. Bir qator qoidalar, masalan, dehqonlar turmush qurishdan oldin yer egasidan ruxsat so’rashi yoki uning ruxsati bilangina uyida ish olib borishi, keyin esa topgan pulining bir qismini unga berishi mumkin bo‘lgan qoida butunlay bekor qilindi. Avstriya yerlarida, Karintiya va Shtiriyadan tashqari, dehqonlarning burchi, ularni uy egasi, korvee uchun bepul ishlashga majbur qilish ayniqsa og‘ir emas edi va ko‘p hollarda oyiga bir ish kunini tashkil etdi. Lekin Chexiya, Moraviya, Sileziya va monarxiyaga yangi qo‘shilgan yerlarda korvening o‘lchami 23 deyarli cheksiz edi. Bu yerlarda dehqonlar haftada besh-olti kun yer egasining qo‘lida ishlashlari tez-tez uchrab turardi. 1771-1778-yillardagi korve patentlariga ko‘ra haftada uch kun bilan cheklangan edi. Haftada uch kun hali ham ko‘p edi, lekin baribir bu dehqonlarning ahvolini yaxshilash uchun eng yaxshi chora edi. Dvoryanlarning huquqlari subyektlarni jazolash to‘g‘risidagi patent bilan sezilarli darajada cheklangan bo‘lib, u zodagonlarning sud va qatag‘on o‘tkazish huquqini bekor qilgan. So‘ngra dehqonlarni yerdan haydab chiqarishni taqiqlovchi farmon, 1789-yilda qabul qilingan far patenti ( bojlar to‘g‘risidagi patent) ayniqsa nihoyatda ahamiyatli edi. Bu patent dehqon yer egalariga to‘lashi shart bo‘lgan soliq miqdorini belgilab berdi. U pul bilan to‘lanishi kerak edi va dehqon daromadining 17% ni tashkil etdi. Korvee bekor qilindi. Dehqonni haydab bo‘lmaydigan va unga meros bo‘lib qolishi mumkin bo‘lgan yer egasining "mulk huquqi" endi 17% daromad solig‘ini undirish huquqi bilan cheklandi. Bu uy egasi ilgari olgan narsaning arzimas qismini tashkil etdi. 1781-yilda Iosif II subyektlarga patent berdi. Bu yer yer egasining ixtiyorida qolishda davom etishini va dehqon undan foydalanganlik uchun hali ham badal to‘lashini anglatardi. Dehqonning shaxsiy krepostnoylik huquqi bekor qilindi. Bu shaklda krepostnoylik huquqining bekor qilinishi, birinchi navbatda, dehqonlarning qishloqdan shaharga tortilishining kuchayishiga olib keldi. Bu esa yangi sanoatga zarur ishchi kuchini berdi. Birinchidan, bu islohot Bogemiya, Moraviya va boshqa bir qancha mamlakatlarda ishlay boshladi, keyin esa boshqa yerlarga tarqaldi. Biroq, yerlarni qayta taqsimlash amalga oshmadi. Dehqonlar yersiz ozod qilindi va ko‘pincha yer egasi uchun ishlashni davom ettirdi. 24 Xulosa Shunday qilib, ma’rifiy absolyutizm davrida Avstriyada amalga oshirilgan barcha o‘zgarishlarning progressivligi yaqqol namoyon bo‘ladi. Bu islohotlar jamiyat hayotining barcha sohalariga taalluqli bo‘ldi va Avstriya tarqoq ko‘p miltatli imperiyadan Yevropaning boshqa davlatlari orasida munosib o‘rin egallashga qodir markazlashgan byurokratik davlatga aylana boshladi. Biroq, jamiyatda tub o‘zgarishlar amalga oshirilmadi va islohotlar keyinchalik ta’sir qiladigan ko‘plab muammolar va qarama-qarshiliklarni keltirib chiqardi. Mariya Tereza va Iosif II faoliyatini qanday baholash mumkin, ular ma’rifatparvar absolyutizm siyosatiga qay darajada mos kelgan? Umuman olganda shuni aytish kerakki Mariya Tereza va Iosif II lar o‘z davr talablaridan kelib chiqqan holda muhim o‘zgarishlarni amalga oshira oldilar. Ular davr talabi, zamon ehtiyoji va mamlakat ahvolini chuqur anglab yetgan holda shu sharoitga mos bo‘lgan zarur islohotlarni amalga oshira oldi. Ahamiyatli jihati shundaki bu ikkala hukmdor muhim islohotlarni amahlga oshirar ekan faqat bitta soha bilan cheklanib qolmadilar. Aksincha ko‘p sohalarni o‘z ichiga oluvchi keng qamrovli islohotlarni amalga oshiridirlar. Aynan shu kurs ishi davomida ular tomonidan amalga oshirilgan ishlar ko‘lami va ahamiyati iloji boricha kengroq ochib berishga harakat qilingan. Ahamiyatli jihati shundaki bu islohotlar amalga oshirilishi davlatni tanazzul botqog‘idan qutqarib qoldi va dunyoning yetakchi davlatlaridian biri maqomini saqlab qolish imkonini berdi. Bu jarayonda ta’lim, iqtisod, xususan qishloq xo‘jaligi va agrar, savdo-sotiq sohasida amalga oshirilgan islohotlar nihoyatda kata ta’sirga ega bo‘ldi. Mariya Tereza o‘zi dindor bo‘lishiga qaramasdan davlat boshqaruvi va ta’lim sohasiga aralashuvini kamaytirishga harakat qildi. Ya’ni davlat manfaatlarini birinchi o‘ringa qo‘ygan holda davlatni idora qildi. Keyinchalik uning bu siyosatini o‘g‘li Iosif II davom ettiradi. Shuning bu islohotlardan dehqonlar ham chetda qolib ketmadi. Ularga ham ancha imtiyoz va erkinliklar 25 beriladi. Bu esa ularning ahvolini yaxshilanishiga olib keladi. Bulardan barchasidan ko‘zlangan maqsad yuqorida aytib o‘tilgandek Avstriyani iqtisosi rivojlangan, har jihatdan taraqqiy etgan davlatga aylantirish edi. Ammo islohotlar faqat ta’lim va agrar soha bilan cheklanib qolmadi. Bunda san’at, xususa, teatr va opera sohasida yuz bergan rivojlanishni alohida takidlab o‘tish lozim. Xulosa qilib aytganda islohotlar kutilgan natija bera oldi. Islohotlar doirasi keng bo‘lib, faqat Avstriyani emas balki unga qaram bo‘lgan hududlarni ham qamrab oldi. Bu islohotlarning ko‘pchiligi ular vafot etishi bilan bekor qilingan bo‘lsada, Avstriya tarixida o‘chmas iz qoldirdi. Mariyz Tereza va Iosif II nomlari hozirga qadar ulug‘lanadi va ular tomonidan amalga oshirilgan islohotlar hozirgi kunda ham yuqori baholanadi. 26 Foydalanilgan adabiyotlar 1. Jahon tarixi. 24 jildda. T. 15. Minsk: Adabiyot, 1999-511 p. 2 Zeldich Yu.V. Iosif II Gabsburg - islohotchi.//Yulduz.-1998,-N№2. 183-194- betlar. 3.Ergashev Sh. Jahon tarixi (Yangi davr XVI-XVIII asrlar) T. 2013. 4. Kotova E.V. Gabsburglar sulolasi. // Yangi va yaqin tarix. - 1991 yil, 4-son. 5. Mitrofanov P.P. Avstriya tarixi: qadim zamonlardan 1792 yilgacha (qayta nashr). M.: URSS, 2003-160 b. 6. Yangi hikoya Yevropa va Amerika mamlakatlari. Birinchi davr.//Ed. E.E. Yurovskaya va I.M. Krivoguz. M. Bustard, 2005-909 b. 7. Henshall N. Absolutizm afsonasi: G'arbiy Evropa monarxiyasining dastlabki zamonaviy davrda rivojlanishidagi o'zgarishlar va davomiylik. Sankt-Peterburg: Aleteyya, 2003- 8. httos://scicenter. Online/ books-mirovoya istoriya 9. https://ewikiuz. top 27

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB. MARIYA TEREZA VA IOSIF II – NING MA’RIFATLI ABSOLYUTIZIMI

1.1 Mariya Tereza va Iosif II ning ma’rifiy absolyutizim siyosati

1.2 Mariya Tereza va Iosif II isloxotlari va ularning G’arbiy Ukraina rivojlanishiga ta’siri

II BOB. AVSTRYANING IJTIMOIY-IQTISODIY SOHADAGI MA’RIFIY ABSOLYUTIZIM SIYOSATI

2.1 Ta’lim va madaniyat sohasidagi islohotlat

2.2 Avstriyada ma’rifiy absolyutizimning iqtisodiy-ijtimoiy sohadagi siyosati

III. Xulosa

IV. Foydalanilgan manbalar ro’yxati

Купить