Markaziy Osiyo va Xitoy munosabatlari - История - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	35.5KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	История

Markaziy Osiyo va Xitoy munosabatlari

Купить

Mavzu: Markaziy Osiyo va Xitoy munosabatlari
Reja
Kirish
1Markaziy Osiyo Xitoy munosabatlari
2 Xitoy va Qozog iston munosabatlariʻ
3 Xitoy O'zbekiston munosabatlari
Xulosa
Foydalangan adabiyotlar

Bugungi kunda Xitoydagi ilmiy-industrial sivilizatsiyaning fantastik ravishda
o‘sishi kishini lol qoldiradi. Jahondagi maishiy texnikaning yarmisini ishlab
chiqaradigan dunyo fabrikasiga aylangan mamlakat boshqa davlatlar iqtisodiyotiga
ham ta’sir o‘tkazib kelmoqda. “Daryo” kolumnisti, rossiyalik siyosatshunos Mixail
Magid Xitoy va uning kelajagiga bog‘liq dunyo iqtisodiyoti haqida fikr yuritadi.
So‘nggi 20 yil ichida bu mamlakatda ulkan shaharlar barpo qilindi. Lekin gap faqat
yirik osmono‘par binolar va tezkor trassalarda ham emas. XXR so‘nggi 40 yil
mobaynida o‘sish sur’atlarini yiliga sakkiz foizdan pasaytirmay kelayapti (oxirgi
yillarda o‘sish sekinlashdi) va u jahondagi maishiy texnikaning yarmisini ishlab
chiqaradigan dunyo fabrikasiga aylandiBugungi kunda tomonlar o rtasida harʻ
tomonlama strategik sheriklik munosabatlarini uzluksiz va izchil rivojlantirishga
erishish maqsadida “Bir makon, bir yo l“ tashabbusini amalga oshirish bo yicha
ʻ ʻ
hamkorlikni chuqurlashtirishga ustuvor ahamiyat qaratilmoqda. Tashabbus
doirasida ikki va ko p tomonlama iqtisodiy munosabatlarni yanada ravnaq
ʻ
toptirish, transport, logistika, tranzitga oid yangi imkoniyatlarni ishga solishga
erishilmoqda. Bugungi global davrda yaqin hamkorlik mamlakatlarning yanada
taraqqiy etishi, ijtimoiy barqarorlik, tinchlik sari keng yo l ochadi.
ʻ
Forumda xitoylik mutaxassislar, olimlar, ekspertlar bilan birga, Qozog iston,
ʻ
Qirg iziston, Tojikiston, Turkmaniston, O zbekiston, shuningdek, Ozarbayjon,
ʻ ʻ
Armaniston, Gruziya, Singapur, Tailand, SHHT va Janubiy-Sharqiy Osiyo
davlatlari assotsiatsiyasining tegishli soha vakillari ishtirok etdi.
Forum doirasidagi yig ilishlarda ko p tomonlama sa y-harakatlarni birlashtirgan
ʻ ʻ ʼ
holda o zaro hamkorlikning hozirgi holati, kelgusidagi istiqbollari, rejalar
ʻ
muhokama etildi. Yer usti va dengiz yo li bo ylab transchegaraviy logistika,
ʻ ʻ
elektron tijorat, “Aqlli shaharlar“ni rivojlantirish, sun iy yo ldoshli navigatsiya
ʼ ʻ
tizimida birgalikdagi hamkorlikni yo lga qo yish, “Bir makon, bir yo l“ loyihasi
ʻ ʻ ʻ

doirasidagi bunyodkorlikka xotin-qizlar sa y-harakatlarini ham birlashtirish kabiʼ
masalalar xususida batafsil so z yuritildi.
ʻ
Bir so z bilan aytganda, “Xitoy – Markaziy Osiyo“ VII xalqaro hamkorlik forumi
ʻ
innovatsiyalarni rivojlantirish, tranzit salohiyatini oshirish, bu yo nalishda yangi
ʻ
imkoniyatlarni ishga solish, Xitoy va Markaziy Osiyo, SHHT, ASEAN
mamlakatlari o rtasida mustahkam munosabatlar o rnatish, uni tobora rivojlantirish
ʻ ʻ
uchun samarali platforma yaratish imkonini bergani bilan ahamiyatli bo ldi.
ʻ
1 Markaziy Osiyo Xitoy munosabatlari
Markaziy Osiyoning energetik resurslari Xitoy uchun ochiqligi kafolatlanishini
istaydi. Energiya manbalari – bu Markaziy Osiyoda ta sir uchun
ʼ
raqobatlashayotgan Xitoy va boshqa mamlakatlarning bosh qiziqishi.
O zining energetik manfaatlarini amalga oshirish uchun Xitoy eng avvalo,
ʻ
mintaqaning energetik resurslariga kirib borishni ta minlashni xohlaydi. Garchi
ʼ
Pekin bu resurslar ustidan nazoratni o rnatishga intilmasada, u energetik
ʻ
zaxiralarni qazib chiqarish va uning eksporti ustidan tashqi yirik davlatlarning
monopoliyasini o rnatishga qaratilgan har qanday urinishlariga qarshi chiqadi.
ʻ
Xitoyning maqsadi normal raqobat va boshqa davlatlar bilan hamkorlik jarayonida
Markaziy Osiyo energetik tarmog ini rivojlantirishda ishtirok etish.
ʻ
Markaziy Osiyo mamlakatlari bilan do stona aloqalarni rivojlantirish ham ustuvor
ʻ
maqsadlar sirasiga kiradi. Mintaqadagi barcha davlatlar bilan yaxshi ikki
tomonlama munosabatlar Xitoyning mintaqadagi manfaat va maqsadlarini amalga
oshirishning bevosita sharti hisoblanadi. Bu maqsadlarga erishish uchun Xitoy
do stona uslubda xavfsizlik va chegaralar demarkatsiyasi masalalarini hal qilishi
ʻ
kerak edi va shunday qildi ham. Bundan tashqari, Xitoy Markaziy Osiyo
mamlakatlari bilan munosabatlarda samimiyat va adolat ruhini namoyon etmog i
ʻ
lozim. U shuningdek, bu mintaqa davlatlari uchun maqbul qiziqishlarga e tiborni
ʼ

qaratmog i maqsadga muvofiq. Bu shartlarning ijrosi Pekin va mintaqaʻ
davlatlarining yaxshi munosabatlari o rnatilishiga omil bo lmoqda.
ʻ ʻ
Mintaqaviy barqarorlikni dastaklash. Xitoy mintaqaviy barqarorlikni yuqori
baholaydi. Xitoy nuqtayi nazaridan barqarorlik normal hamda mintaqa bilan
muqarrar siyosiy va iqtisodiy munosabatlarning zaruriy sharti sanaladi.
Mintaqadagi har qanday beqarorlik Xitoyning manfaatlariga ziyon va tartibsizlik
xatarini yaratadi.
Shuning uchun Markaziy Osiyo buyuk davlatlarning jang maydoniga aylanishiga
yo l qo ymaslik darkor. Buyuk davlatlarning mintaqadagi qarama-qarshiligi Xitoy
ʻ ʻ
uchun maqbul emas. Bu bevosita Xitoy bilan qo shni bo lgan mintaqani strategik
ʻ ʻ
keskinlik manbaiga aylantirishi mumkin. Albatta, shu kabi raqobat Chin
manfaatlariga zid ravishda mintaqani beqarorlashtirishga qodir. Garchi Pekin
mintaqada boshqa yirik davlatlar hozirligi va manfaatlari borligini tan olsa-da, u
mintaqaning qandaydir buyuk davlat nazorat etishini istamaydi.O‘zbekiston–
Qirg‘iziston–Xitoy temiryo‘li qurilishining tarixiy ahamiyati nimada? Uyg‘urlar
masalasida Markaziy Osiyo davlatlari qanday yo‘l tutishi kerak? Kun.uz
mintaqamiz va Xitoy o‘rtasidagi munosabatlarning shu va boshqa dolzarb
jihatlarini xitoyshunos olim va siyosatshunoslar bilan muhokama qildi.26-27
yanvar kunlari O‘zbekiston prezidenti Shavkat Mirziyoyev davlat tashrifi bilan
Qirg‘izistonga bordi. Tashrif davomida «Xitoy – Qirg‘iziston – O‘zbekiston»
temiryo‘lini qurish borasidagi harakatlarni tezlashtirishga kelishib olindi.Bu
qadimgi Ipak yo‘lining magistral yo‘li o‘tgan yo‘nalish. G‘arb va Sharq o‘rtasidagi
eng xavfsiz yo‘l. Bu yo‘l tarixda o‘zini to‘la oqlagan. Mustaqillikning dastlabki
yillarida O‘zbekiston tomonidan Buyuk ipak yo‘lining yo‘nalishida temiryo‘l va
avtomobil yo‘llarini o‘tkazish masalasi ko‘tarilgan edi. Bu taklifga Xitoy hukumati
ijobiy javob berdi. Shundan so‘ng doim bu masala muhokamada bo‘ldi. Asosiy
xarajatlarni Xitoy tomoni ko‘taradigan bo‘ldi va bu yo‘l 2005 yilda bitishi kerak

edi. Ammo Rossiya va Xitoy manfaatlari mos tushmagani sababli yo‘l ochilishi
ortga surildi.
Nihoyat, 5 yil o‘tgach, Xitoy hukumati to‘xtab qolgan loyihani qayta tasdiqladi va
oldingidan 500 km uzunroq bo‘lishi ko‘zda tutildi. Tog‘ hududidan o‘tadigan
joylarda 14 ta tunnel qazish kerak bo‘ldi. Avvalgi yo‘nalishdan shimolroqqa
surilishiga ham to‘g‘ri keldi. Ammo ba’zi sabablarga ko‘ra, yana yo‘l qurilishi
to‘xtab qoldi.
Shuning uchun ham mutaxassislar loyiha haqida gapirganda, yo‘l Xitoy va Rossiya
muzokaralar qilib, kelishuvga erishgandan keyingina quriladi, degan fikrni
bildirishadi. Agar yo‘l qurilmasa, Xitoy juda ko‘p aylanma yo‘llardan
foydalanishiga to‘g‘ri kelardi va bu qimmatga tushar edi.
Rossiyaning qarshilik qilishiga sabab esa hozirda Xitoyni G‘arb bilan bog‘lovchi
yo‘l aynan Rossiya hududidan o‘tadi va Rossiya tranzitdan katta daromad oladi.
Bundan tashqari, yuk olib o‘tiruvchilar yo‘l egasi bo‘lgan Rossiyaga ma’lum
darajada bog‘liq bo‘lib qolgan. Hozir qurilishi kerak bo‘lgan yo‘limizda esa katta
mablag‘ tejaladi; Markaziy Osiyo davlatlariga daromad keltiradi; xalqaro yuk
tashishda Rossiyaga bog‘liq tomonlar kamayadi. O‘zini imperiya deb
hisoblaydigan Rossiya esa bunga rozi bo‘lmasligi tabiiy.
2. Xitoy va Qozog iston munosabatlariʻ
Olmaota – Xitoy Kommunistik partiyasi nazorati ostidagi ommaviy axborot
vositalarining Markaziy Osiyo davlatlari Xitoyga “qaytish” uchun harakat
qilayotgani haqidagi doimiy da volari, ularning suverenitetiga to‘g‘ridan-to‘g‘ri
ʼ
tahdid va mintaqa uchun xavotirli tendensiyadir, deb ta kidlamoqda tahlilchilar.
ʼ
Baxorda Qozog‘iston va Qirg‘iziston koronavirus avj olishi bilan kurashayotgan
vaqtda, Xitoy saytlari mazkur davlatlar rasmiylari g‘azabiga sabab bo‘lgan
provokatsion bayonotlar berishdi.

Aprel oyida Qozog‘iston Tashqi ishlar vazirligi Xitoyning Sohu.com veb-saytida
chop etilgan “Nima uchun Qozog‘iston Xitoyga qaytishga intilmoqda” nomli
maqola bo‘yicha Xitoy elchisini vazirlikka chaqirtirgandi.
Maqola muallifi Qozog‘iston hududini mamlakatga tegishliligini shubha ostiga
qo‘ygan va bu yerlar tarixiy jihatdan xitoyniki ekanligi va “Qozog‘iston Sin
imperiyasining vassali bo‘lgan” degan fikrni ilgari surgan. Yangiliklar Va Jamiyat,
Siyosat
Xitoyning Tashqi Siyosati. Xalqaro Munosabatlarda Asosiy Tamoyillari
Xitoy - biri dunyodagi eng keksa mamlakatlar. ularning hududlarni saqlash - asrlik
an'analari samarasidir. Xitoy tashqi siyosati o'ziga xos xususiyatlarga ega, izchil,
uning manfaatlarini himoya qiladi va bir vaqtning o'zida mohirona qo'shni
davlatlar bilan munosabatlarni shakllantiradi. Bugungi kunda, bu mamlakat
ishonch jahon rahbariyati da'vo va uni "yangi" Tashqi siyosat ham shukr mumkin
edi. Dunyodagi eng katta uch mamlakat - Xitoy, Rossiya, Qo'shma Shtatlar - Hozir
eng muhim geosiyosiy kuch, va bu triadasining Xitoyning pozitsiyasi juda
ishonarli ko'rinadi.
uch ming yillar davomida, Xitoy, bugun tarixiy hududini o'z ichiga olgan chegara
mintaqasida muhim va muhim kuch sifatida mavjud. ijodiy turli qo'shnilar va o'z
manfaatlarini izchil himoya va munosabatlari o'rnatilganining Bu ulkan tajribasi,
zamonaviy tashqi siyosatida qo'llaniladigan.
Xitoy Xalqaro munosabatlar asosan Konfutsiychilik asoslangan millatning, bir
belgisi umumiy falsafa qoldirgan. hech narsa haq Robbingizdir Xitoy qarashlarga
ko'ra tashqi o'ylaydi, shuning uchun xalqaro munosabatlar har doim davlat ichki
siyosatining bir qismi sifatida ko'rib chiqildi. Xitoyda davlatchilikning
tushunchalar yana bir xususiyati shundaki, u butun dunyoni qamrab olgan, o'z
qarashlariga ko'ra, osmon, oxiri yo'q haqiqatdir. Shuning uchun, Xitoy o'zi global
imperiyasi, bir xil deb hisoblaydi "O'rta qirollik". Xitoy ichki va tashqi siyosati

asosiy holatiga asoslangan - Sinocentrism. Bu mamlakat tarixining turli davrlarida
Xitoy imperatorlari faol kengaytirish tushuntirish oson yetarli. Bu holda, Xitoyning
hokimlar har doim ta'sir kuchiga ko'ra ko'proq muhim ekanligini iymon
keltirganlar, shuning uchun Xitoy qo'shnilari bilan o'zgacha munosabatda tashkil
etdi. tufayli iqtisodiyot madaniyat boshqa mamlakatlarda Uning kirib.Xitoyda,
masalan, davlat va strategik chegaralari sifatida tushunchalar bir ajratish yo'q.
Birinchi aslida, hech chegaralarini bor, doimiy va mustahkam, va ikkinchi deb
e'tirof. Bu mamlakat manfaatlari soha va u dunyo deyarli barcha burchaklari uchun
amal qiladi. strategik chegaralari va bu tushuncha zamonaviy Xitoy tashqi siyosat
uchun asos bo'ladi.
21-asr boshida sayyora geosiyosatning davri, t o'lchanadi. E. ikki mamlakat
o'rtasida ta'sir sohalarini faol qayta taqsimlash mavjud. Va ular o'z manfaatlarini
super kuch, balki rivojlangan mamlakatlar uchun xomashyo apendiks bo'lishni
istamayman kichik davlatlar nafaqat e'lon. Bu qurolli va uyushmalari, jumladan
mojarolar, olib keladi. Har bir davlat rivojlantirish va harakatlar albatta eng qulay
yo'lini qidirmoqda. Shu munosabat bilan, o'zgartirish mumkin emas va Xitoy Xalq
Respublikasi tashqi siyosati. Bundan tashqari, hozirgi bosqichda Samoviy u
geosiyosat bir katta og'irlik da'vo qilish imkonini beradi muhim iqtisodiy va harbiy
qudratini, qozongan. Avvalo, Xitoy dunyo unipolar modeli xizmat qarshi boshladi,
u juda kutuplu foydasiga edi, va shuning uchun u, noiloj, bilan shug'ullanish kerak
qiziqtirgan bir mojaro AQSh bilan. Biroq, Xitoy mohirona odatdagidek, ularning
iqtisodiy va ichki manfaatlarini himoya qaratilgan, o'tkazish, o'z yo'nalishini
tashkil qiladi. Xitoy bevosita oliy hokimiyatga so'rash haqida aytgan, lekin asta-
sekin butun dunyo uning "xavfsiz" kengaytirishga ta'qib qilmadi.
Xitoy o'zining asosiy vazifasi er yuzida tinchlikni saqlashga, deb da'vo va barcha
global rivojlanishini qo'llab-quvvatlash. Mamlakat har doim qo'shnilari bilan tinch
totuv yashashi, bir qo'llab bo'ldi, va u xalqaro munosabatlarni shakllantirishda

Xitoy asosiy printsipi. 1982-yilda, Nizomi mamlakatda qabul qilingan Xitoyning
tashqi siyosatining asosiy printsiplari bilan. 5 faqat bor:
- suvereniteti va milliy chegaralarini o'zaro hurmat tamoyili;
- hujum qilmaslik tamoyili
- boshqa davlatlar va o'z mamlakat ichki ishlariga aralashmaslik ishlariga
aralashmaslik tamoyili;
- bir munosabatlar tenglik tamoyili;
- dunyoning barcha mamlakatlari bilan dunyo printsipi.
ularning mohiyati o'zgarishsiz qoladi-da, keyinchalik, bu asosiy printsiplari,
transkripsiyon va o'zgaruvchan dunyo sharoitida javoban o'rnatildi. Zamonaviy
tashqi siyosati strategiyasi Xitoy ko'p qutbli dunyo rivojlantirish va xalqaro
hamjamiyat barqarorlikni mustahkamlash, uning katta qiladi, deb ta'kidlaydi.
davlat madaniy xilma-demokratiya va hurmat tamoyili va yo'l o'zini o'zi belgilash
xalqlar huquqini e'lon qiladi. Samoviy ham terrorizm, barcha shakllarini qarshi va
kuchli adolatli iqtisodiy va siyosiy dunyo tartibini yaratishga hissa qo'shadi. Xitoy
o'z mintaqasida qo'shnilari, shuningdek dunyoning barcha mamlakatlari bilan
do'stona va o'zaro manfaatli munosabatlarni o'rnatishga sodir bo'ladi.
Bu asosiy printsiplari Xitoyning diplomatik asosi, lekin mamlakat geosiyosiy
manfaatlari bor bo'lgan har bir mintaqada, ular qurilish munosabatlar muayyan
strategiya amalga oshirilmoqda.
Xitoy va Markaziy Osiyo munosabatlari uzoq va murakkab tarixi. Bu mamlakatlar
uzoq KMT qo'llab-quvvatlash uchun Markaziy Osiyo va Xitoy kommunistik
rejimi uchun qarshilik bilan bog'liq bo'lgan bir maxfiy mojaro, edi. taranglikni
kamaytirish faqat 20-asrning 70-yillarda boshlangan, AQSh va Xitoy o'rtasida
diplomatik aloqalar 1979-yilda tashkil etilgan. uzoq vaqt davomida Xitoy armiyasi
uning raqibi Samoviy ishoniladi Amerika hujum, taqdirda mamlakat hududiy

manfaatlarini himoya qilishga tayyor edi. 2001-yilda, AQSH Davlat kotibi, u Xitoy
siyosati o'zgarishi degan ma'noni iqtisodiy munosabatlarda bir raqibi sifatida,
dushman emas hisoblaydi, dedi. Amerika Xitoy iqtisodiyotining tez o'sishini
e'tiborsizlik va uning harbiy qudratini qurish mumkin emas. G2, ikki super kuch
Union - 2009 yilda, Amerika Qo'shma Shtatlari, hatto maxsus iqtisodiy-siyosiy
formatini yaratish Xitoy bosh taklif. Lekin Xitoy bosh tortdi.U tez-tez
amerikaliklar siyosatiga rozi emas va buning uchun javobgarlik ishtirok istamadi.
Shtatlar doimiy savdo hajmini oshirish o'rtasidagi, Xitoy faol AQSh aktivlari
investitsiya qilingan, bularning hammasi faqat siyosatda hamkorlik zarurligini
yanada mustahkamlamoqda. Lekin Amerika Qo'shma Shtatlari China rahbariyati
keskin qarshilik javob qaysi ularning xulq stsenariylarini, vaqt-vaqti bilan Xitoy
nazaringizni uchun harakat qilmoqda. Shuning uchun, ikki mamlakat o'rtasidagi
munosabatlar doimiy qarama-qarshiliklar va hamkorlik o'rtasidagi muvozanat
etiladi. Xitoy AQSh bilan "do'st qilish" uchun tayyor, ammo hech qanday holatda
o'z siyosatida o'z shovqin yo'l qo'ymaydi, deydi. Xususan, doimiy to'siq Tayvan
oroli taqdiri bo'ladi.
Ikki qo'shni o'rtasidagi munosabatlar, tez-tez jiddiy kelishmovchiliklar va bir-
biriga kuchli ta'sir bilan birga edi. Bu mamlakatlar tarixi bilan jiddiy oqibatlarga
edi bir necha yirik urushlar (7 asr, kech 19 va 20-asr o'rtalarida), bor. 1937-yilda,
Yaponiya Xitoyga hujum qildi. U Germaniya va Italiya uchun kuchli qo'llab-
quvvatladi. Xitoy armiyasi Yaponiya tez Xitoy katta shimoliy hududlarida qo'lga
ruxsat yapon, ancha past. Bugungi kunda bu urush oqibatlari Xitoy va Yaponiya
o'rtasidagi do'stona munosabatlarni tashkil etish uchun bir to'siq. Lekin bugungi
kunda ham yaqindan bog'liq bu ikki iqtisodiy gigantlar mojaroni bag'ishlashi,
savdo aloqalari. Shuning uchun, davlat ziddiyatlar juda ko'p hal etilmasdan
qolmoqda, hatto, bosqichma-bosqich yaqinlash- o'ting. Masalan, Xitoy va
Yaponiya juda ham yaqin davlatlar ruxsat bermaydi Tayvan, shu jumladan bir
necha muammo sohalarda, ustida kelishishni mumkin emas. Lekin 21-asrda, Osiyo
iqtisodiy gigantlar o'rtasidagi munosabatlar ko'p iliqroq.

Shu qit'ada joylashgan ikkita katta mamlakat, faqat yordam lekin do'stlikni
qurishga harakat mumkin emas. Ikki mamlakat o'rtasidagi hamkorlik tarixi ortiq
to'rt asr ketadi. Bu vaqt davomida bor yaxshi va yomon, har xil marta edi, lekin u
davlatlar o'rtasidagi aloqa, ular ham o'zaro uzviy bog'liq qilingan to`xtatish uchun
mumkin emas edi. 1927-yilda, Rossiya va Xitoy o'rtasidagi rasmiy munosabatlar
bir necha yil davomida so'zini qilingan, lekin aloqa kech 30-yillarida saqlab qolish
uchun boshlaydi. Xitoyda hokimiyatga Ikkinchi jahon urushi keladi keyin
kommunistik rahbari Mao Zedong SSSR va Xitoy o'rtasidagi yaqin hamkorlik
boshlanadi. Lekin yomonlashib Nikita Xrushyovga sovet munosabatlari
hokimiyatga kelishidan, va ular barpo etish boshqarish katta diplomatik sa'y-
harakatlari faqat rahmat bilan. Rossiya va Xitoy o'rtasidagi munosabatlarni qayta
qurish, sezilarli darajada nurida bilan bo'lsa-da, ikki mamlakat o'rtasidagi nizolar
bor. kech 20 va 21-asr boshida, Xitoy, Rossiya uchun muhim strategik hamkoriga
aylandi. O'sha paytda, savdo aloqalari texnologiyasi almashishni faollashtirishga,
ishlab chiqilgan, siyosiy kelishuvlar. Xitoy-da, odatdagidek, birinchi navbatda, o'z
manfaatlari ustidan soatlar va shafqatsiz ularni himoya va Rossiya ba'zan katta
qo'shnisiga yon berishga ega. katta do'stlar, siyosiy va iqtisodiy sheriklar - Lekin
ikki mamlakat shu paytgacha, Rossiya va Xitoy, ularning sheriklik muhimligini
anglaymiz.
ikki yirik Osiyo mamlakatlari ortiq 2-ming yillik munosabatlar bilan bog'liq.
Hindiston, Xitoy, tan va diplomatik aloqalarni yo'lga qachon zamonaviy bosqichi,
20-asrning oxirlarida 40s yilda boshlangan. davlatlar o'rtasida, davlatlar o'rtasida
yaqinlik oldini chegara nizolar bor. Biroq, iqtisodiy Hindiston-Xitoy munosabatlari
nafaqat yaxshilandi va siyosiy aloqalarni bir iqlim o'zgarishi sabab bo'lgan,
cho'zilgan. Lekin Xitoy, birinchi navbatda, Hindistonning bozorlarda, bir sokin
kengaytirish amalga oshiruvchi, o'z strategiyasiga sodiq bo'lib qolmoqda va uning
eng muhim lavozimlarda kimdan kam emas.Qozog'iston va Xitoy o'rtasidagi
munosabatlar2001 yildan song Xitoyda tashqi siyosatni jiddiy qayta baholash
sodir boldi. 2001 yil 11 sentyabr kungi Nyu York fojiali voqeasidan song,

Xitoy ushbu terrorizmni qoralab chiqdi. Terrorizmga qarshi hech bir
kelishuvisiz kurash elon qilindi. AQShning uzoq vaqt Afgonistonda
tolibonchilarga qarshi olib borgan urushi Xitoy tomonidan qullab
quvvatlandi.Xu Szintao boshchiligidagi rahbariyat Xitoy NATO ichki
aloqalarini tiklab, terrorizmga qarshi birgalikda kurash olib borishini elon
qildi. 2003 yil iyun oyida XXR raisi birinchi bor Evlandagi sakizlik
davlatlari ning yigilishida ishtirok etdi. Xalqaro munosabatlarning 1 chizmasi
vujudga keldi. Uchburchak davlatlar XXR , AQSh , Rossiya hamkorligi olib
borildi.Jahon iqtisodiy vaziyati va Xitoy iqtisodiy istiqboliga yaxshi tasir
edi. Dunyoviy taraqqiyot masalalarida, Xitoy yetakchilari kop polisli dunyo
konsepsiyasida turdi. Xitoy tashqi siyosatda Osiyo Tinch okeani
mintaqasidagi iqtisodiy integratsiyalar alohida urin egallagan. Diqqat
markazda Yaponiya bilan iqtisodiy aloqalarni kengaytirish turardi.1997 yil
Yaponiya Xitoy ortasida tinchlik kelishuvi imzolandi.Bu ikki tamonlama
munosabatlarning yangi darajasi edi. Yangi asr boshida Yaponiya tashqi savdo
boyicha ikkinchi oringa tushib qilgan. Birinchi orinda Gonkong turgan. Ikkala
tamon yani Yaponiya Xitoy ortasida turli iqtisodiy bitimlar kelishilib olindi.
2002 yil ikki tomon savdo hajmi rekod 45, 1 mlrd. dollarga yetdi. Yaponiya
importida Xitoy ulushi AQShga yetdi.Yani bu 18% edi.
Umumiy yapon eksportida Xitoy hissasi, yani investitsiyasi boyicha 5, 6 % ni
tashkil etadi. Osiyo Tinch okeani mintaqasidagi iqtisodiy siyosiy
hamkorlikda Xitoy yetakchilik qilardi. Xitoy Xalq Respublikasi yetakchilari
Katta Xitoy iqtisodiy hamkorligini tuzish yolini davom ettirdi. XXR , Tayvan,
Singapur, Syangan bilan birga yagona iqtisodiy tarkib tuzildi. Xitoy
rahbarlari ushbu davlatlarning moliyaviy resurslaridan foydalanishni kozlagan
edi. 90 yillarda Xitoyning Gonkong va Tayvanni Kontinental Xitoyga
birlashtirganligi tasodifiy emasdi.Gonkong bu Buyuk Britaniyaning sobiq
mustamlakasi bolib, 99 yilga ngliyaga ijaraga berilgan va bu 1997 yil
tugardi. Xitoy hukumati Gonkong va Makaoni yurisdiksiya asosida

qaytarilishini talab qildi. Ushbu masalani hal qilishda Den Syaopin bir davlat
ikki tizim formulasini ishlab chiqqan. 1997 yil 1 iyun kunidagi Hamkorlik
Deklaratsiyasiga asosan Gonkong maxsus mamuriy hudud huquqi asosida
Xitoy tarkibiga kirganligi etirof etildi.
1990 yilgi sessiyada Syangan mamuriy rayoni haqidagi qonun qabul qilindi.
1995 yil Gonkongda tayorlov qomitasi tuzilib, Syanganni XXR tarkibiga
otkazish ishini boshladi. 2001 yildan boshlab , Xitoy sanoat maxsulotlarini
janubi sharqiy Osiyo, Yaponiya, AQSh va Yevropaga eksport qila boshladi.
Xitoy hukumati Gonkong Xitoy kapitalidan unuli foydalandi. Bu aynan Uzoq
Sharqdagi mavqei uchun zarur edi.Sharqiy Osiyo iqtisodiy guruhi
forulasini tuzish goyasi aynan XXR rahbarlariga tegishli edi. Doimgidek
Xitoy agra sektori xalqaro raqobatga toqnash kelmoqda. Butun Xitoy kelajak
uchun yashamoqda. XXI asr boshlarida ham katta ijtimoiy qiyinchiliklar
mavjuddir.
3 Xitoy va O zbekiston munosabatlariʻ
O zbekiston hududi Buyuk ipak yo lining chorrahasi bo lganligi tufayli ikki davlat
ʻ ʻ ʻ
o rtasidagi munosabatlar bir necha ming yillik tarixga ega. Ammo birinchi Xitoy
ʻ
elchisi Chjan Syanning qad. Farg ona (Davan, Dayyuan) davlatiga kelishi mil. av.
ʻ
128-yilda yuz bergan. Ushbu voqeani ikki davlat o rtasidagi diplomatik aloqaning
ʻ
boshlanishi deb hisoblash mumkin. Elchi vataniga qaytib borgandan so ng,
ʻ
xitoyliklar nafaqat Farg ona, balki butun O rta Osiyo haqidagi ma lumotlarga ega
ʻ ʻ ʼ
bo lgan. Shuning uchun ular elchini g arbga boradigan Buyuk ipak yo lini ochgan
ʻ ʻ ʻ
shaxs deb bilishadi. Chjan Syandan keyin hoz. O zbekiston hududiga kelib ketgan
ʻ
elchilar va budda rohiblarining soni ko paygan. Qadim zamondan beri O zbekiston
ʻ ʻ
va X. o rtasida ijobiy ahamiyatga ega bo lgan savdo va b. munosabatlar
ʻ ʻ
rivojlangan. Shu bilan birga ikki mamlakat o rtasida noxush damlar ham bo lib
ʻ ʻ
o tgan. Masalan, X.da tezlik vositasi va boylik mezoni hisoblangan Farg ona
ʻ ʻ
tulporlarini qo lga kiritish maqsadida Xan imperiyasi qo shinlarining Farg onaga
ʻ ʻ ʻ

qilgan urushi (mil. av. 104—100) va Tan imperiyasi armiyasining Toshkentga
qilgan harbiy yurishi (658) bunga misoldir. Aloqalarning rivojlanishi bilan birga
uzum, shaftoli, mosh, piyoz, oshqovoq kabi mevasabzavotlar va tandir noni, somsa
kabi oziq-ovqatlarning yurtimiz va qo shni davlatlardan X.ga tarqalishi kuzatilgan.ʻ
O tgan o rta va qad. asrlarda hoz. O zbekiston hududida yashagan ko p kishilar
ʻ ʻ ʻ ʻ
X.ga borib faoliyat ko rsatganlar. Ular nafaqat savdo ishlarida, balki qurilish, fan
ʻ
va texnika sohasida ham nom chiqarishgan. Ayniqsa, X.da tashkil topgan va Yuan
deb nomlangan mo gullar sulolasi davri (1279—1368)da Mahmud Yalavoch,
ʻ
Umar Shamsiddin va b. davlat ishlarida, Jamoliddin Buxoriy, Kamoliddin,
Muhammad Buxoriy, xorazmlik Ahmad Fanakatiy va b. matematika va
astronomiya sohasida ulkan ishlar qilib, X.da mashhur bo lganlar. 13—14-asrlarda
ʻ
bir qator tabiblar X.da faoliyat ko rsatgan, ular yordamida Ibn Smnoning "Tib
ʻ
qonunlari" xitoy tiliga tarjima qilingan va u xitoy tabobati durdonasi hisoblangan
"Xueyxuey yaofan" ("Musulmon dorivorlari") hamda "Bentsao ganmu" ("Giyoh
dorivorlar qonuni") asarlarining yaratilishida asos bo lgan. O zbekistonliklar X.da
ʻ ʻ
islomning tarqalishiga ham katta hissa qo shishgan. Shu zamonlarda
ʻ
Samarqanddan borgan va o g uz qabilasining solor urug i avlodidan bo lgan 40
ʻ ʻ ʻ ʻ
dan ortiq oila Sinxay viloyatiga borib joylashgan. Ularning avlodi ko payib hozir
ʻ
XXRda mavjud bo lgan 56 xalq (millat) ning birini tashkil qiladi.optika priborlari
ʻ
va apparatlari, transport vositalari, to qimachilik mahsulotlari, kiyimkechak,
ʻ
poyabzal va b. keltiriladi. O zbekiston X.ga ranpgi metallar va ulardan
ʻ
tayyorlangan buyumlar, mineral yonilg i, neft va neft mahsulotlari, paxta va ipak
ʻ
tolasi, plastmassa va b. yuboradi. Ayni vaktda O zbekistonda X. investorlari
ʻ
ishtirokida tuzilgan 122 korxana ro yxatdan o tgan. Shulardan 102 tasi qo shma
ʻ ʻ ʻ
korxona, 20 tasi 100% X. sarmoyasi hisobidagi korxonadir. Respublikada X. ning
savdo hamda X. kompaniyalarining 23 vakolatxonasi faoliyat ko rsatmoqda.
ʻ
X.ning O zbekistonga kiritilgan sarmoyasi hajmi 435 mln. AQSH dollarini tashkil
ʻ
etadi.

Ikki mamlakat o rtasida madaniyat, fan, texnika va ta lim sohasida ham hamkorlikʻ ʼ
rivojlanmoqda. X. vakillari Samarqandda o tkaziladigan "Sharq taronalari" xalqaro
ʻ
musiqa festivalida, O zbekiston folklor jamoalari Pekinda har yili o tadigan
ʻ ʻ
xalqaro madaniyat va turizm festivalida muntazam ishtirok etadilar.
1996-yil Pekinda O zR Fanlar akademiyasi bilan XXR Fanlar akademiyasi
ʻ
o rtasida o zaro hamkorlik to g risida, 2000-yil Toshkentda O zR Fanlar
ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
akademiyasi bilan XXR Ijtimoiy FA o rtasida bitam imzolandi. 1997-yil O zR
ʻ ʻ
Prezidenti I. Karimovning "O zbekiston XXI asr bo sag asida: xavfsizlikka tahdid,
ʻ ʻ ʻ
barqarorlik shartlari va taraqqiyot kafolatlari" asari X.da xitoy tiliga tarjima kilinib
chop etildi. Shu yil O zbekistonga bag ishlangan maxsus jur. va 2004-yil kitob
ʻ ʻ
nashrdan chikdi. Toshkent bilan Shanxay sh.lari, Buxoro viloyati bilan Xubey
provinsiyasi, Toshkent viloyati bilan Shansi provinsiyasi o rtasida o zaro
ʻ ʻ
hamkorlik munosabatlari o rnatilgan. 2000-yilda ilmiytexnika hamkorligi bo yicha
ʻ ʻ
maxsus qo mita tashkil etilgan. 2001-yil Toshkentda X. madaniy markazi tashkil
ʻ
topdi. 2002-yilda Toshkentda "XXR fani va texnikasi kunlari" deb nomlangan
ko rgazma bo lib o tdi. 2003-yil Chanchun (Szilin o lkasi) sh.da Kamoliddin
ʻ ʻ ʻ ʻ
Behzodning haykali o rnatildi. 2004-yilda Pekinda O zbekiston — XXR
ʻ ʻ
munosabatlariga bag ishlangan ilmiy anjuman, Toshkentda xitoy madaniyati
ʻ
kunlari o tkazildi. Ikki davlat o rtasida talabalar almashuvi ham amalga
ʻ ʻ
oshirilmoqda. 2004-yil iyunda O zbekiston Oliy va o rta maxsus ta lim vazirligi
ʻ ʻ ʼ
bilan Xitoy ta lim vazirligi o rtasida Toshkentda xitoy tilini o rganish bo yicha
ʼ ʻ ʻ ʻ
Konfutsiy nomidagi institutni tashkil etish to g risida bitim imzolandi.
ʻ ʻ
2001-yilda O zbekiston Shanxay hamkorlik tashkilotiga a zo bo lgandan beri
ʻ ʼ ʻ
ushbu tashkilot doirasidagi munosabatlar rivojlanmoqda. Ayniqsa, terrorizmga
qarshi kurash va Urta Osiyoda xavfsizlikni ta minlash sohasida ikki tomonlama
ʼ
hamkorlik kengaymoqda. Mazkur tashkilotning yuridik asoslarini ishlab chiqish va
uning amaliy vazifalarini belgilashda O zbekiston faol ishtirok etdi. 2004. iyunda
ʻ
Toshkentda ushbu tashkilotning navbatdagi sammiti bo lib o tdi va unda
ʻ ʻ

mintaqaviy aksilterroristik markazning ijroiy qo mitasi rasman ochildi.2004-yildanʻ
O zbekiston va XXRning SintszyanUyg ur muxtor rni televideniye kompaniyalari
ʻ ʻ
o rtasida hamkorlik yo lga qo yildi. Toshkent telestudiyasi XXR haqida, Urumchi
ʻ ʻ ʻ
telestudiyasi O zbekiston haqida ko rsatuvlar olib bormoqda. Sport sohasida ham
ʻ ʻ
ikki davlat o rtasidagi aloqalar mavjud. Ikki tomonlama hamkorlikning
ʻ
rivojlanishiga 1998-yil 1 dekabrda tuzilgan "O zbekiston — Xitoy" do stlik
ʻ ʻ
jamiyati munosib hissa qo shib kelmoqda.
ʻ

Xulosa
Jahon xalqlari tarixidan ma'lumki, O'rta Osiyo juda qadim-qadim zamonlardan
Sharqning G'arbga tomon darvozasi, iqtisodiy va madaniy aloqalar uzatuvchi uzeli
rolini o'ynab kelgan. Sharq xalqlari G'arbga tomon turli maqsad sari intilishlarida
hech qachon O'rta Osiyo hududlarini chetlab o'tmaganlar. Qadimda va o'rta
asrlarda Yevraziya dashtlari aholisi, ayniqsa Oltoy, Janubiy Sibir, Shimoliy Xitoy
hududlari nafaqat iqtisodiy, balki etnomadaniy jihatdan ham O'rta Osiyo bilan
o'zaro uzviy aloqada bo'lgan. Bu haqda arxeologik manbalar ko'p faktologik
materiallar beradi. Arxeolog A.V. Vinogradov bu aloqa natijalarini neolit va eneolit
davri O'ralorti, shimoliy va sharqiy Qozoqiston yodgorliklari bilan qadimgi
Xorazmning kaltaminor madaniyati materiallari misolida yaxshi kuzatadi. Bronza
davriga kelganda, ayniqsa yilqichilik rivojlanib, ot va tuyadan tez yuruvchi
transport hayvoni sifatida foydalanish kashf etilgach, janubiy Sibir va O'rta Osiyo
qabilalari o'rtasidagi aloqalar jonlanib ketdi.
Miloddan avvalgi II – ming yillikning o'rtalariga kelganda Markaziy Osiyoning
cho'l va dasht mintaqalarida, ayniqsa uning Janubiy Sibir, Tog'li Oltoy, janubiy –
sharqiy O'rol orti rayonlarida, Qozoqiston dashtlarida chorvador qabilalar hayotida
tub sotsial-iqtisodiy va etnomadaniy o'zgarishlar yuz berdiki, dasht aholisi orasida
mulkiy tabaqalanish jadal kechdi, dasht aholisining asosiy boyligi hisoblangan
chorvaga bo'lgan mulkchilik o'sha davrning harbiy aslzodalari – sardorlar: qabila
va urug' boshliqlari qo'lida to'plana boshlandi, o'sha davr jamiyatining aristokratiya
tabaqasi, ozod va erkin mulk egalari paydo bo'ldi. Yem-xashak zahiralari yetarli
bo'lgan mintaqalarda chorva mollarini tez ko'payishi bu tabiiy hol. Buni yaxshi
tushungan mulk egalarining e'tibori o'sha davr taqozasiga ko'ra, otlik harbiy
qo'riqchilar,jangavor suvoriylar otryadini tashkil etishga qaratildi. Endilikda
chorvador aslzodalarning iqtisodiy yuksalishidagi asosiy omil chorva mollarini

muntazam yem-xashak zaxiralari bilan ta'minlab borish bo'lib qoldi. Dasht
aholisining hali davlat tuzilmalari shakllanmagan, qabilaviy tartib-qoidalari xukm
surgan jamiyatida yangi yaylovlarni o'zlashtirish uchun o'zaro kurashlar muqarrar
edi. O'sha davr talabiga ko'ra, chorvadorlar jamoalarida jangavor suvoriylar, ya'ni
erkin, ozod harbiylar tabaqasi paydo bo'ldi. Ular qadimgi Eron va Turon
xalqlarining muqaddas kitobi Avestoda turlar deb atalgan mulkdor chorvadorlar,
ya'ni oriylar edi. Oriylar bronza va ilk temir davri ijtimoiy tabaqasi, shakllanib
borayotgan dastlabki sinfiy jamiyatning mulkdorlar sinfi.

Foydalangan adabiyotlar
https://uz.m.wikipediya_Xitoy_Xalq_Respublikasi_munosabatlari
https://www-amerikaovozi-com.cdn.ampproject.org/v/s/www.amerikaovozi.com

Markaziy Osiyo va Xitoy munosabatlari

Купить